plik

Jarosław Płuciennik

Zaangażowanie studenta, uniwersytet

i jego transformacje

Pasja, prawda i zaangażowanie a idea uniwersytetu

Od najdawniejszych, starożytnych czasów prawdę kojarzono z miło-

ścią i dlatego przyjęło się uważać dość powszechnie, że pasje i namięt-

ności związane z badaniami oraz wiedzą tworzą właściwy kontekst dla

świata akademii i uniwersytetów. Aby prawdę badać, żeby jej poszukiwać

i aby zbierać dotyczące jej informacje, potrzebna jest pasja.

Uniwersytety z dawien dawna postrzegano w społeczeństwie jako

przestrzenie, w których można realizować tak rozumiane pasje. Ludzie

z pasją – pojętą jako niezwykle silna motywacja mająca swoje oparcie w en-

tuzjazmie wywoływanym jakimś przedmiotem związanym z dyscypliną

nauki – udawali się na Uniwersytet, aby pasje pogłębiać i rozwijać. Uda-

wali się, a nie chodzili, bo zazwyczaj wyjeżdżali do innego miasta, gdyż

uczelni było kiedyś mało, a tradycyjne uniwersytety tzw. rezydencjalne

dominowały krajobraz, co oznaczało, że były one takie, iż oprócz uczęsz-

czania na wykłady i odwiedzania laboratoriów (w postaci np. teatrum ana-

tomicum) studenci przebywali razem, mieszkali i spali w dormitoriach czy

kolegiach, tam wspólnie uprawiali sporty, bawili się i uczyli. Niegdysiejsza

akademia nie bez kozery nazywana była Matką Karmicielką (Alma Mater),

gdyż jednym z ważnych punktów programu kształcenia były wspólne po-

siłki i cywilizowanie studentów poprzez naukę zachowania się przy stole.

W takim krajobrazie pasja, po części znajdująca właściwą oprawę

w miłości do prawdy, pozostaje po dziś dzień niezbywalnym pierwiast-

kiem świata uniwersytetów. Do dziś funkcjonują one w najlepszym wy-

daniu jako Alma Mater, tzn. w modelu rezydencjalnym.

Dlatego olbrzymim problemem staje się współcześnie brak zaan-

gażowania młodych adeptów nauki, bo nimi – wedle obowiązującego

Jarosław Płuciennik

prawa – mają być studenci. Ważne dla procesu bolońskiego hasło „ucze-

nia się poprzez badanie” nie może być już dziś jedynie hasłem studiów

III stopnia, studiów doktoranckich, bo ustawa o szkolnictwie wyższym

wprost mówi o wciąganiu w badania naukowe studentów I i II stopnia

(Ustawa z dnia 27 lipca 2005 r. Prawo o szkolnictwie wyższym ze zmianami).

Takie badania w systemie studiów elitarnych same się tłumaczą, nie trze-

ba właściwie tego zapisywać w ustawach. Kiedyś, jeszcze na początku

lat 90., kiedy na studia szło 7% osobników każdego rocznika, o pasje nie

było trudno, jednak w czasach, gdy połowa każdego rocznika studiuje,

pasji jest czasem jak na lekarstwo. To są nieubłagane prawa statystyki

i demografii.

Stąd nasuwa się pytanie, co to jest pasja i zaangażowanie studentów.

Na pewno są to pytania praktyczne i jednocześnie niezwykle palące dla

wielu nauczycieli, zwłaszcza tych, którzy pamiętają inne czasy, kiedy

studiowanie miało bardziej elitarny charakter. Masowe studia wymagają

innych rozwiązań. Kiedy wchodzi się do sali wykładowej i staje przed

„ścianą” niezaangażowanych studentów (a jest to określenie eufemistycz-

ne w tym wypadku) odczuwa się palącą potrzebę znalezienia sposobów

wzbudzenia pasji (zob. np. wyznania autorki książki Student Engagement

Techniques). A dziś nie idzie już o to, żeby uczynić z każdego studenta

potencjalnego naukowca przyszłości, ale o to, aby zmotywować do sen-

sownej nauki, do sensownego uczenia się, które zaowocuje przemianą

edukacyjną dającą kiedyś zysk samemu kształcącemu się. Wydaje się, że

problem dotyka już nie tylko masowych wykładów, podczas których au-

dytoria wypełniają kilkusetosobowe masy studentów, ale dotyczy także

zwykłych, znacznie mniej licznych zajęć, tzw. konwersatoryjnych czy ćwi-

czeniowych i laboratoryjnych.

Wśród słów przywoływanych w kontekście zaangażowania pojawia

się nie tylko pasja, ale także podekscytowanie, podniecenie, żarliwość i od-

danie. Dlatego nie od rzeczy jest przypomnienie, że słowa studia i studiowa-

nie pochodzą od łacińskich studeo oraz studere, które oznaczają oddanie się

czemuś, usiłowanie czegoś i kultywowanie, okazanie żarliwości i pilności.

To jest definicja ucznia i studenta. Zatem uczeń bądź student, który nie

jest zaangażowany, nie może, wedle tego klasycznego, etymologicznego

ujęcia, być nazwany studentem. Taka jest nieubłagana logika substancjal-

nej semantyki. Oczywiście, nie możemy na niej poprzestać, dziś musimy

nasze spojrzenie na tę sprawę znacznie bardziej zniuansować.

Pomimo różnych konstruktywistycznych i sceptycznych prądów

umysłowych świat uniwersytecki nadal definiowany jest przez prawdę

i jej poszukiwanie, o czym można się przekonać nie tylko w klasycznym

tekście Kazimierza Twardowskiego O dostojeństwie uniwersytetu z 1933 r.

Zaangażowanie studenta, uniwersytet i jego transformacje

(zob. reprint Poznań 2011), ale także w dokumencie Magna Charta Uni-

versitatum z 18 września 1988 r., który patronuje procesowi bolońskiemu.

Postulat autonomii czy niezawisłości świata uniwersyteckiego zbiega się

w obu dokumentach z wizją uniwersytetu badawczego, w którym bada-

nie i nauczanie, badanie i uczenie się są ze sobą splecione nierozdziel-

nie. Prawda i jej dociekanie, prawda i jej poszukiwanie przyświecają idei

uniwersytetu od początków jego istnienia. Splot wartości z tym związany

obejmuje także żarliwość nauczycieli i studentów, która niekoniecznie ko-

jarzy się z żarliwością wyznawczą różnych organizacji religijnych, a która

kojarzona jest raczej we wspomnianych tekstach z krytycyzmem i kry-

tycznym, problemowym myśleniem. Innymi słowy, zaangażowanie może

polegać w przypadku uniwersytetu na badaniu, a to jest niemożliwe bez

krytycznego myślenia i prób rozwiązywania problemów. Warto w tym

miejscu wskazać, że w tradycji myślenia pragmatycznego, w którym po-

czesne miejsce zajmują pasje, to John Dewey już w roku 1916 połączył kry-

tyczne myślenie z zaangażowaniem studenta w rozwiązywanie problemu

[Fishman, McCarthy 2007].

Definicja zaangażowania

W tym miejscu rozważań czas już na możliwie najściślejsze zdefi-

niowanie studenckiego zaangażowania. Posłużę się jedną z możliwych

definicji tego zjawiska, autorstwa Elizabeth F. Barkley: „Zaangażowanie

studenta jest procesem i wytworem doświadczanym w sposób ciągły,

a wynika z synergistycznej interakcji między motywacją i aktywnym ucze-

niem się” [Barkley 2010, kindle edition]. Motywację także można rozma-

icie definiować, jednak trzeba założyć, iż ma ona wiele wspólnego z miarą

zainteresowania i skupienia uwagi studenta [Brophy 2004]. To z kolei we

współczesnych psychologicznych teoriach uczenia się koresponduje z ko-

niecznością stworzenia zewnętrznych warunków uczenia się, aby umoż-

liwić zaistnienie głównych celów uczenia się i zastąpienie przez nie celów

działania i zachowania.

Czynniki zwiększające zaangażowanie i dojrzałe uczenie się

w uniwersytecie badawczym

Według znanego kognitywisty Petera Gärdenforsa trzy ważne czyn-

niki zwiększają motywację studenta: ciekawość, poczucie kontroli oraz

współpraca (ang. 3 X C, curiosity, control, cooperation) [P. Gärdenfors,

Jarosław Płuciennik

wykład TedX; por. Gärdenfors 2010]. Wydaje się, że może to korespon-

dować po części z teorią samookreślenia (self-determination theory) [Deci,

Ryan 1985; 2002], która wspomina o trzech potrzebach wewnętrznych

wspomagających wewnętrzną motywację: autonomii (niezawisłość i sa-

mookreślenie celów), kompetencji oraz relacyjności, oznaczającej zwią-

zek z innymi poprzez interakcje społeczne. Szczególnie dobrze taka teoria

pasuje do wizji dojrzałego i samodzielnego, samostanowionego uczenia

się dorosłych, którzy nie są uczeni, tylko uczą się, nauczyciele zaś wspo-

magają ich w tym procesie transformacji siebie w związku z aktywnym

uczeniem się.

Ideał samostanowienia i dojrzałości studenta jest dziś szczególnie do-

brze widoczny także w kontekście tego, że uczenie się „zdarza się wszę-

dzie” i że dziś uczymy się przez całe życie (ang. Life Long Learning). Dlate-

go, kiedy pisze się o jakości kształcenia, bardzo często używa się określeń

lepiej oddających charakter kontroli jakości w świecie akademickim: pisze

się i mówi niekoniecznie o gwarancji jakości, ale o jej zapewnianiu i do-

skonaleniu. Gwarancja jakości produktu może zachodzić, kiedy produkt

jest skończony, człowiek zaś z powodów pryncypialnych nie może być

tak rozumianym produktem, dlatego edukacja jest procesem, a zapewnie-

nie jakości podlega nieustannemu doskonaleniu.

Kiedy w tym kontekście piszemy o aktywnym, samoświadomym

uczeniu się studenta mamy na myśli nade wszystko uczenie się na uni-

wersytecie badawczym, w ramach którego poszukuje się prawdy i roz-

wiązuje problemy. Obecne współcześnie powszechnie globalizacja, cy-

fryzacja i mobilność nośników informacji powodują niezwykle głęboko

sięgające i dalekosiężne wstrząsy w obszarze edukacji, które dotarły już

także do świata akademickiego. Quality Forum zorganizowane przez Eu-

ropean Universities Association w 2014 r. w Barcelonie potwierdza ten

fakt i jednocześnie jest świadectwem prób odzyskiwania równowagi po

pierwszej fali zmian i przekształceń. Najważniejszym wnioskiem z tego

Forum wypływającym jest stwierdzenie, że student musi być w centrum

uwagi całego uniwersyteckiego świata, tego od niego chce społeczeństwo

i tego wymagają współczesne przemiany. Edukacja na różnych pozio-

mach zdarza się dziś także poza murami tradycyjnych uniwersytetów,

dlatego jeśli uczelnie te pragną utrzymać swoją wysoką pozycję w świe-

cie instytucji kultury zachodniej, muszą uczynić studenta centrum, wokół

którego wszystko będzie się „kręcić”. Znamienne w trakcie wspomniane-

go Forum europejskich uniwersytetów było to, że to studenci stanowili

trzon zarządzającego ciała konferencji i to oni często moderowali dyskusję

oraz podsumowywali debaty. W związku z tym pojawia się pytanie o ja-

kość dostarczanej przez uniwersytety edukacji.

Zaangażowanie studenta, uniwersytet i jego transformacje

Główne modele jakości kształcenia i uczenia się

na współczesnych uniwersytetach

Warto powiedzieć, że jakość we współczesnych teoriach zarządzania

jest rozumiana nade wszystko poprzez pojęcie satysfakcji klienta. Tak ro-

zumiana jakość nie może zostać wprost przeniesiona na grunt uniwersy-

tecki, gdyż – jak argumentuje wielu – uniwersytet nie jest zwyczajnym

przedsiębiorstwem. Wśród różnych modeli rozumienia jakości można,

wedle podręcznika EURASHE autorstwa Luciena Bollaerta, zauważyć

dominację pięciu, które dobrze jest ująć poprzez przeważające w nich me-

tafory jakości [Bollaert 2014].

Po pierwsze, jakość możemy rozumieć jako doskonałość (ang. excel-

lence). Odpowiedniki polskie angielskiego rzeczownika excellence to do-

skonałość, perfekcja, wyjątkowość, wybitność, świetność czy znakomitość

i wyborność. Jeśli sięgnąć do źródłosłowu doskonałości, to znaczenie bę-

dzie się rozmijać ze znaczeniem leksykalnym, bo doskonały to nie tylko

wykończony, spełniony (łac. perfectus) czy taki, co osiągnął swój cel. Jeśli

sięgnąć jednak do źródłosłowu angielskiego excellence (rz. ze starofran-

cuskiego excellence, z łac. excellentia „wyższość”, „doskonałość”, od excel-

lentem, excellens „towering, distinguished, superior”), to najbliższy odpo-

wiednik w języku polskim odnajdziemy w wybitnym, wybijającym się,

wyjątkowym. Tak rozumiana jakość jest nazbyt wyłączająca i niezgodna

z duchem masowej, demokratycznej edukacji. Nie mam tutaj na myśli

normatywnych stwierdzeń w rodzaju: „uniwersytet nie powinien uczyć

doskonałości”, abstrahuję też od normatywnych celów uniwersytetu,

stwierdzam jedynie, że w sytuacji umasowienia wyższej edukacji i jej uni-

wersalizacji w związku z globalizacją oraz cyfryzacją, tak rozumiana ja-

kość staje się anachroniczna. Odstawanie, wyrastanie ponad przeciętność,

wybitność i górowanie nad wszystkim, to nie mogą być ideały demo-

kratycznej i masowej edukacji, gdyż uniwersytet, zwłaszcza w domenie

publicznej, nie może skupiać się wyłącznie na wybitności – czego innego

oczekują dziś od świata akademii społeczeństwo, a także państwo.

Innym modelem posługującym się rozmaitymi metaforami jest do-

skonałość i spójność w znaczeniu dokonania, spełnienia i wypełnienia

zamierzenia. Także i ten model stanie się nieprzydatny do dalszych roz-

ważań, bo metafora wypełnienia, spełnienia, skończenia czy dokonania

pozostaje w sprzeczności z ideą ciągłej, otwartej edukacji przez całe życie

oraz z procesualnym charakterem samego uczenia się. Tak jak systemy

jakości muszą nieustająco się poprawiać i doskonalić, tak uczenie się nie

może poprzestawać na żadnym etapie. Co więcej, gdyby potraktować tę

doskonałość i spełnienie jako perfekcję w znaczeniu greckim, obecnym

Jarosław Płuciennik

np. w nowotestamentowym zdaniu (Mt 5:48) „bądźcie doskonałymi”:

„Bądźcie wy tedy doskonali, jak Ojciec wasz niebieski doskonały jest” [Bi-

blia warszawska 1975]. W tym fragmencie wpływowego tekstu kultury reli-

gijnej dwa razy wystąpiło słowo odwołujące się do gr. τέλειος téleios; fem.

teleía, neut. téleion, adj. a to od télos (G5056), oznaczającego cel, przyczy-

nę. W tym sensie doskonały oznacza skończony, taki, co osiągnął swoje

granice, jest ukończony, kompletny, pełen i niewybrakowany. Abstrahuję

w tym miejscu od semantyki moralnej, którą przecież takie fragmenty się

cechują, bo można owo greckie słowo związane z osiągnięciem celów ro-

zumieć także w odniesieniu do dojrzałości i pełnego rozwoju. Jednak i ta-

kie podejście wydaje się nieprzydatne, bo efekty kształcenia, poszczególne

cele uczenia się i kształcenia na uczelniach w Polsce mogą być – wedle

przyjętego prawa – realizowane w różnym stopniu, tzn. osiągnięcie ich

jest zakładane w każdym programie kształcenia w stopniu przeciętnym,

wszystko co ponad przeciętność wyrasta, powinno być doceniane specjal-

ną skalą ocen, natomiast osiągnięcie celu w postaci efektu kształcenia nie

oznacza bynajmniej osiągnięcia perfekcji, tzn. nie oznacza niemożności

dalszego rozwoju i doskonalenia zakładanego efektu.

Trzecim modelem jakości jest taki wzorzec, w którym przez jakość

rozumiana jest przydatność do osiągnięcia celu (ang. fitness for purpose).

Owo dopasowanie jest związane z percepcyjnymi jakościami kształtu: coś

dobrze leży, kiedy dopasowane, coś jest właściwego kształtu, czyli dosto-

sowane. Tak rozumiane dostosowanie do celu jest niewątpliwie obce świa-

tu akademickiemu, szczególnie mocno dominuje w przemysłach, w któ-

rych istotne znaczenie ma tzw. design i wygląd estetyczny, dlatego tak

wiele dyskusji wywołują w świecie uniwersyteckim próby narzucenia mu

wartości ściśle zawodowego kształcenia. W ten sposób pojmowane dopa-

sowanie najlepiej jest widoczne w podejściu konsumenckim: produkt ma

mi pasować, spełniać oczekiwania, które związane są z celami konsumen-

ta. Konsument ma być zadowolony, czyli usatysfakcjonowany. Czasami

w kontekstach pozakademickich tak rozumiana jakość może być mylona

z siłą wedle metafory „im więcej, tym lepiej”. Jednak, o czym świadczy

już choćby historia z „survival of the fittest” Darwina, rozumienie bycia

„najlepiej przystosowanym” jako bycia najsilniejszym nie znajduje popar-

cia w faktach.

Kompletnie różnym rozumieniem ekonomicznym posługują się wy-

znawcy teorii ukutej z perspektywy wytwórcy/dostawcy [Urbaniak 2004],

w której najważniejsza jest relacja wartości do kosztów: im większe koszty

wytworzenia, dostarczenia produktu, tym wyższa jakość. Takie podejście

zyskuje czasami poparcie w środowisku akademickim, w którym wartość

kierunków z dyscyplin nauk przyrodniczych określa niekiedy duża kosz-

Zaangażowanie studenta, uniwersytet i jego transformacje

tochłonność zajęć laboratoryjnych. Jednak na szerszą skalę tak pojmowa-

na jakość nie może znajdować zrozumienia w sytuacji, kiedy koszty nie

zawsze kojarzą się z jakością przywoływaną w innych modelach.

Można byłoby sobie wyobrazić podobny do tego, jednak nieco bar-

dziej złożony model, w którym metafora „im więcej kosztów, tym lepiej”

zostanie zastąpiona metaforą równowagi: osiągnięciem najwyższej moż-

liwej jakości za najniższą możliwą cenę, tzn. osiągnięciem najwyższej

możliwej jakości przy poniesieniu najniższych kosztów. Ta umiarkowa-

na wersja jest prawdopodobnie koniecznym sposobem rozumienia za-

rządzających uniwersytetami dziekanów i rektorów, jednak na gruncie

dydaktyki szkolnictwa wyższego nie może dominować, gdyż w konkret-

nych sytuacjach dydaktycznych w salach wykładowych i seminaryjnych

operowanie takimi kategoriami jest trudne, jeśli nie niemożliwe.

Najbardziej chyba atrakcyjny wzorzec relacji, i najbardziej przekonu-

jący, znajdziemy w modelu piątym, transformacyjnym, w którym jakość

jest rozumiana jako zdolność transformacji podmiotu uczącego się. Trans-

formacja to zmiana kształtu (ang. transform (v.) „change the form of”,

z łac. transformare „change in shape, metamorphose”, od trans- „across”

zob. trans- + formare „to form”. W tym sensie im bardziej przemieniające

są studia, tym lepsze. Oczywiście przemiana może przebiegać w różnych

kierunkach, jednak w kontekście zasadniczego celu edukacji uniwersytec-

kiej mającej wzmacniać autonomię i dojrzałość jednostki, tak rozumiana ja-

kość będzie zawsze jakością stowarzyszoną z poczuciem sensu i zdatności

do samodzielnego przeżycia w świecie. Warto podkreślić, że transforma-

cje i metamorfozy są zawarte w polskich słowach kształcenie i wykształ-

cenie, choć to drugie łączy model i metafory transformacyjne z modelem

spełnienia, wypełnienia i zakończenia. Ciekawe, że już „edukacja” jako

termin będzie miała raczej znaczenie bliższe treningowi, a w niektórych

średniowiecznych kontekstach także torturom. Zatem kształcenie i kształ-

cenie się powinno być rozumiane jako znajdujące najpełniejsze spełnie-

nie w transformacyjnym modelu jakości. Tradycyjne podejście widoczne

w powiedzeniu, że rozwinąć może cię jedynie to, czego z początku nie

rozumiesz, oddaje bardzo dobrze tę myśl o transformacyjnym charakterze

prawdziwego kształcenia i uczenia się.

Tak pojmowana jakość będzie wyraziście odbiegać od jakości rozumia-

nej w kontekstach uzawodowienia kształcenia wyższego: misją uniwer-

sytetu często definiowaną staje się niekoniecznie tylko wiedza z wąskich

dyscyplin, choć prawda nadal leży u fundamentów tej instytucji. Jednak

w pragmatycznie nastawionym kształceniu uniwersyteckim nie można

zapominać, że 60% tego, co wynosi się z uniwersytetu stanowią tzw. umie-

jętności uniwersalne (ang. transferable skills) oraz miękkie umiejętności

Jarosław Płuciennik

komunikacyjne – i dlatego głównym celem powinno być zaangażowanie

i motywowanie studentów do skupienia na kształceniu umiejętności i po-

staw zwanych kompetencjami społecznymi. Tylko te uniwersalne umie-

jętności, niezwiązane z konkretnymi profesjami i dyscyplinami, dadzą

studentowi szansę na dostosowanie się do niezwykle szybko i dynamicz-

nie zmieniającego się rynku pracy. Kluczowymi kompetencjami wieku

XXI, bardzo potrzebnymi w prawdziwym kształceniu uniwersyteckim,

są takie kompetencje tradycyjne, jak: umiejętności komunikacyjne (języ-

kowe i pozajęzykowe, w języku ojczystym i obcym, we własnej kulturze

i w obcej), tolerancja i wiedza kulturowa. Jednak uwagę zwracają także

inne kompetencje rozwinięte: kreatywność, ciekawość (przekładalna na

efekt kształcenia określany jako „zdolność uczenia się przez całe życie”),

wytrwałość i cierpliwość. Refleksja, którą łatwo zauważyć obecnie w cza-

sie konferencji EUA Quality Forum 2014 w Barcelonie, zmierza w stronę

wzmacniania zarówno umiejętności i kompetencji zawodowych tych za-

wodów, o których wiele wiadomo – takich jak prawnik bądź medyk (bo

od początków uniwersytetów te zawody były), jak i wzmacniania warto-

ści, umożliwiających dostosowanie się do zawodów rodzących się lub ta-

kich, których nie jesteśmy w stanie przewidzieć (zob. rosnący rynek pracy

związany z cyfryzacją i kulturą cyfrową). Wytrwałość i ciekawość są tutaj

szczególnie istotne, podobnie jak kreatywność i krytyczne myślenia. Ak-

centuję w tym miejscu kluczowe kompetencje, bo całe Quality Forum 2014

było także skupione na istotnej zdolności do współdziałania, co wyraźnie

widać m.in. w demokratycznych formach oceny postępów w uczeniu się

na platformach cyfrowych w ramach nowego na świecie (występującego

od 2012 r.) zjawiska edukacyjnego zwanego Massive Open Online Cour-

ses (czyli MOOCs).

Jednokierunkowe modele kształcenia, które akcentują sam proces

nauczania (najlepiej skupiony wyłącznie bądź niemal całkowicie na wie-

dzy), znajdują dzisiaj coraz częściej konkurencję w postaci mediów inter-

aktywnych i interaktywnych metod kształcenia i uczenia się. Owo inter-

aktywne uczenie się cyfrowe często przebiega w warunkach licznych

quizów i testów, które kończą się także oceną dokonywaną przez innych

uczestników kursów.

Z drugiej strony coraz częściej w uczelnianych systemach zarządza-

nia jakością spotkać można przedmiotowe kontrole jakości i informację

zwrotną w postaci przedmiotowych ankiet osiągania efektów kształcenia

na konkretnych zajęciach. Jedną z form takich ankiet na Uniwersytecie

Łódzkim jest pytanie przy każdym zakładanym w module kształcenio-

wym efekcie kształcenia, w jakim stopniu został on zrealizowany na za-

jęciach. Możliwości wyboru tworzą we wspomnianej formie pięć stopni:

Zaangażowanie studenta, uniwersytet i jego transformacje

1) nigdy o tym nie słyszałem; 2) czytałem o tym w sylabusie; 3) wspomi-

nano o tym na zajęciach; 4) przedyskutowaliśmy to na zajęciach; 5) ćwi-

czyliśmy praktycznie rzecz na zajęciach. Można sobie wyobrazić jednak

zgodnie z regułą pragmatyczną, że dodanie 6. stopnia w postaci – ćwiczy-

łem na zajęciach i stosowałem poza nimi – dopełniałoby skalę w sposób

niemal doskonały.

Technika angażowania – pisanie prac akademickich

Na tym tle chciałbym omówić jedną z podstawowych technik anga-

żowania studentów, jaką jest pisanie prac częściowych, zaliczeniowych

i dyplomowych.

Pisanie prac na różnych zajęciach, nie tylko na zajęciach dedyko-

wanych nauce pisania, jest uważane w literaturze przedmiotu za jeden

z najlepszych sposobów angażowania studentów [Bean 2011; 1996]. John

Bean wierzy, iż promocja nauki pisania jest nauką krytycznego myślenia

(zob. jak wiele uwagi poświęca krytycznemu myśleniu w swoim wykła-

dzie Twardowski w O godności uniwersytetu). Jednocześnie narasta raczej

powszechna na uczelniach świadomość, że bez krytycznego myślenia nie

może być mowy o wyższym wykształceniu, że jest to niezwykle i całościo-

wo angażująca kluczowa kompetencja, której coraz częściej brakuje kan-

dydatom na studentów i studentom różnych kierunków [zob. Maryellen

Weimer, Foreword, w: Bean 2011]. John Bean sam we wstępie powtarza, że

głównym jego celem było zaangażowanie studentów, przejście od pasyw-

ności do aktywności.

Jednocześnie angażowanie przez pisanie oznacza angażowanie w ba-

dania naukowe, gdyż najlepszym sposobem na wypracowanie warsztatu

badawczego, technik, narzędzi i metod badania jakiegokolwiek przedmio-

tu jest napisanie pracy badawczej – w formie eseju akademickiego. Przy

czym warto podkreślić, że znamion pracy badawczej nie mają wyłącznie

prace dyplomowe, nade wszystko te na II stopniu kształcenia uniwersy-

teckiego, czyli magisterskie, ale każda praca pisemna, nawet cząstkowa

praca o charakterze sprawozdania z badania jakiegoś wąskiego poletka

problemowego. We współczesnym świecie umiejętne zebranie informacji

ze świata cyfrowego urasta już przecież do rangi nowego, całkiem popłat-

nego zawodu (zob. nowe zjawiska zwane z ang. data mining czy Big Data),

dlatego pisanie krótkiego sprawozdania z przeszukiwania internetu jest

już zadaniem poważnie badawczym, zwłaszcza w naukach społecznych

i humanistycznych. Trzeba jedynie przestać myśleć o internecie jako o do-

menie działalności wyłącznie kryminalnej.

Jarosław Płuciennik

Należy zapytać, czym są umiejętności badawcze i jak się one mają do

zaangażowania. Wydaje się, że prawdziwe badanie nie jest możliwe bez

całościowego przebudzenia świadomości adepta wybranej dyscypliny ba-

dawczej.

Całkiem niedawno na wielu wiodących uniwersytetach zachodnich

doszło wręcz do powstania swoistych ruchów krytycznego myślenia i ru-

chu na rzecz pisania prac przez całe studia. W kontekście pisania i kry-

tycznego myślenia badawczego zaangażowanie studenta oznacza nade

wszystko zaangażowanie w problem, zanurzenie w nim, konfrontację

z nim, borykanie się z problemem, co często oznacza nawet walkę z nim

i „nabicie sobie guza”. Pisanie pracy badawczej, innymi słowy, jest reali-

zacją postulatów metodycznych nauczania problemowego, ale także dy-

rektyw ustawy Prawo o szkolnictwie wyższym, w której nowelizacji znalazły

się nakazy wciągania nie tylko doktorantów, co oczywiste, ale także stu-

dentów zarówno II stopnia, tych bardziej naukowych, mniej zawodowych,

magisterskich, jak i studentów I stopnia – w badania naukowe. Stawianie

prawdziwych problemów przed studentami wciąga ich w aktualne spory

naukowe, debaty społeczne, aktywizuje umysł w czynności poszukiwania.

Nie chodzi przy tym, jak podkreśla John Bean, o naukę pisania w ję-

zyku ojczystym, zatem naukowcy różnego typu nie powinni ze złością

wspominać o wyręczaniu polonistów, bo ucząc pisać akademickie eseje,

uczą nade wszystko myśleć i badać, stawiając przed studentami proble-

my, sami mogą zyskać, bo znajdowanie i rozwiązywanie problemów uczy

wszystkie wciągnięte w sprawę strony. Innymi słowy, chodzi o kształ-

cenie kluczowych kompetencji, w tym także posługiwanie się językiem

ojczystym czy obcym, ale nade wszystko jednak o rozwiązywanie proble-

mów, kreatywność i „zwykłą” niezwykłą samodzielność myślenia. O tę

umiejętność myślenia chodziło Twardowskiemu w eseju O dostojeństwie

uniwersytetu i o myśleniu jako warunkującym językowe wysłowienie pisa-

ła np. Stefania Skwarczyńska, przypadkiem wywodząca się z tego samego

polskiego kręgu intelektualnego.

Czy zaangażowanie można mierzyć przez czas spędzony na zaję-

ciach? Można, to powszechna nie tylko w Polsce praktyka. Najważniej-

sza miara jednak to zdolność do powtarzalnej aktywności, a tę można

kształtować poprzez zaangażowanie w czas, dużo czasu spędzonego na

pisaniu – w ten sposób wyrabia się zdolność do powtarzalnych sposo-

bów myślenia i ekspresji, wyrabia się styl myśli i mowy. Przy czym warto

podkreślić, że takie pisanie angażuje nie tylko poprzez interaktywność,

ale i problemowość, każde zdanie jest zadaniem, każda myśl wykluwa

się mozolnie. Ta cecha pisania ma szczególnie istotne znaczenie w dobie

powszechnych niestety praktyk kupowania prac dyplomowych oraz pla-

Zaangażowanie studenta, uniwersytet i jego transformacje

giatowania i sprytnej techniki „kopiuj i wklej”. Jeśli nie powrócimy do

podstaw świata nauki, czyli umiejętności samodzielnego myślenia, ska-

żemy się na bardzo poważne problemy w przyszłości. A powrócić do

kształcenia samodzielnego myślenia możemy nade wszystko poprzez za-

dawanie i sprawdzanie oraz poprawianie prac pisemnych. I nie chodzi

tylko o pracę końcową, często student jest na początku zajęć informowany

o końcowej pracy zaliczeniowej, którą zaczyna pisać pod koniec tych zajęć

albo zaliczając w sesji egzaminacyjnej przedmiot. Taka praca zaliczeniowa

powinna być pisana systematycznie, jej temat dobrany na samym niemal

wstępie i indywidualizowany w zależności od zainteresowań, pasji i moż-

liwości intelektualnych studenta, jej zaś główny problem powinien nękać

studenta każdego dnia, w najmniej spodziewanych chwilach i okolicz-

nościach, jedynie wtedy możemy mówić o zaangażowaniu i możliwości

zaistnienia kreatywności i innowacji. Zaangażowanie w pracę pisemną

można też mierzyć poprzez wysiłek wkładany w rozwiązanie zadania,

pojętego jako wyzwanie – zbyt łatwe i zbyt trudne nie będą angażować,

dlatego zadanie musi być dobrane przy zachowaniu indywidualizacji.

Wysiłek studenta tylko wtedy będzie owocował prawdziwą umiejętno-

ścią, kiedy będzie systematyczny, autentyczny i stały: dlatego tak ważne

są też nieustające konsultacje z innymi, dyskusje w grupie i na forach,

także cyfrowych forach społecznościowych.

Interaktywność może być także widoczna, kiedy spojrzeć na ważną

cechę dobrego pisania: jest ono rozpoznawalne, bo widać w nim dbałość

o punkt widzenia czytelnika, bo piszący wydaje się nieustannie przyj-

mować obok własnej perspektywę potencjalnych czytelników [Pinker

2014]. Dlatego dobre pisanie często jest obarczone zarzutami stwierdza-

nia oczywistości, jednak prostota i klarowność oraz nazywanie rzeczy po

imieniu to nieodłączne cechy dobrego pisarstwa. Interaktywność obecna

w pisaniu jest zatem świetną nauką umiejętności społecznych, kompeten-

cji komunikacyjnych oraz empatii, które przyświecają wielu działaniom

w nauczaniu: bo empatia przydaje się w życiu, ułatwia je i sprawia, że

nasze relacje z innymi stają się satysfakcjonujące. Pinker pisze w tym kon-

tekście o tzw. przekleństwie wiedzy, bo wiedza o tym, iż jesteśmy różni,

jest swego rodzaju obciążeniem, powoduje, że musimy się bardziej starać.

Nie jest to wiedza encyklopedyczna, raczej świadomość, która wpływa na

myślenie, mówienie i działanie. Wallace pisze w związku z tym, że w jego

doświadczeniu ze szczególnie uzdolnionymi studentami najistotniejsze

było pamiętanie, że ktoś później będzie czytał to, co piszemy, i że będzie

to ktoś inny od piszącego i że on/ona nie może czytać naszego umysłu. To

jest nawet tytuł jednego z rozdziałów książki Wallace’a i Bryana: Czytelnik

nie potrafi czytać ci w myślach…

Jarosław Płuciennik

In my experience with students – talented students of writing – the most impor-

tant thing for them to remember is that someone who is not them and cannot

read their mind is going to have to read this. In order to write effectively, you

don’t pretend it’s a letter to some individual you know, but you never forget that

what you’re engaged in is a communication to another human being. The bro-

mide associated with this is that the reader cannot read your mind. The reader

cannot read your mind. That would be the biggest one (Quack this way… 2013).

Warto powtórzyć, że kiedy padają argumenty za nauką pisania na za-

jęciach ze studentami, na zajęciach kursowych w ramach wszystkich pro-

gramów kształcenia na uniwersytecie, to nie idzie tutaj ani o wyręczanie

polonistów, ani też o kształcenie tzw. twórczego pisania, które faktycz-

nie jest wąską humanistyczną specjalnością, dostępną tylko elicie. Idzie

o wciąganie w pracę badawczą i procesy myślowe charakterystyczne dla

działalności naukowej.

Miara zaangażowania, rubryki i nanocertyfikaty

Powstaje pytanie, jak mierzyć zaangażowanie. Czy wystarczy odno-

tować błysk w oku studenta, aby założyć że istnieje? Czy można pytać

studenta o intymne relacje emocjonalne, o to, co czuje podczas zajęć, albo

gdy wykonuje jakieś zadanie? Jak stwierdzać istnienie bądź nieistnienie

zaangażowania. Wydaje się, że maksyma pragmatyczna Peirce’a w tym

wypadku może nam pomóc w ukonkretnieniu naszych pomysłów: Roz-

ważmy, jakie praktyczne skutki może pociągnąć za sobą przedmiot naszej

myśli i te właśnie skutki będą stanowić treść pojęcia. Oczywiście, nie jest

to zadanie łatwe, jednak w sukurs przyjść mogą współczesne techniki po-

miaru różnych efektów kształcenia w postaci popularnych w środowisku

cyfrowym tzw. rubryk: polegają one na wskazaniu możliwie dokładnie

określonych i łatwo stwierdzalnych, namacalnych efektów, które składają

się na lepiej lub gorzej wykształcony zamierzony przez nauczyciela efekt.

Rubryki nauczycielskie pomagają osiągnąć bardziej obiektywną ocenę.

Gdyby zastanowić się nad miarą zaangażowania, to zainteresowanie stu-

denckie może być stopniowalne w zależności od tego, czy student jest

w stanie powiedzieć „interesuje mnie to”, ale jest ono niewątpliwie więk-

sze, jeśli powie: „czuję podniecenie, kiedy o tym myślę”, niewątpliwie zaś

największe, kiedy może stwierdzić: „codziennie wstaję z zapałem, aby to

rozwiązać”. Pomiędzy tymi granicznymi stanami rozciąga się cała skala

możliwego zainteresowania podmiotu jakimś przedmiotem. Ale ten przy-

kład jest dość ogólnikowy, dlatego proponuję przyjrzeć się przykładowej

rubryce przygotowanej dla jednego z efektów kształcenia, przyjętego na

seminarium kulturoznawczym.

Zaangażowanie studenta, uniwersytet i jego transformacje

EFEKT KSZTAŁCENIA: Student przygotowuje (w języku polskim

i obcym) typowe prace pisemne, spełniające wymogi stawiane tekstom

naukowym, dotyczące zagadnień szczegółowych w dziedzinie wytwo-

rów kultury i nauk o kulturze, z wykorzystaniem podstawowych ujęć

teoretycznych oraz różnych źródeł:

RUBRYKA

–

– przygotowuje rozszerzony konspekt pracy pisemnej w języku pol-

skim na co najmniej jedną stronę A4 (1800 znaków ze spacjami), korzysta-

jąc z pięciu źródeł – 1 punkt;

–

– przygotowuje syntetyzującą pracę pisemną w języku polskim na co

najmniej pięć stron A4 (1800 znaków ze spacjami), korzystając z dziesięciu

źródeł – 3–4 punkty;

–

– przygotowuje dłuższą niż pięć stron A4 pracę pisemną w języku

polskim, korzystając z więcej niż dziesięciu źródeł – 6 punktów;

–

– przygotowuje pracę pisemną w języku polskim o objętości wska-

zanej przez prowadzącego seminarium, korzystając z więcej niż dziesię-

ciu źródeł, wykazując się znajomością tematu i umiarkowaną biegłością

w stosowaniu terminologii specjalistycznej (trzy–cztery poprawnie zasto-

sowane i omówione terminy) – 7 punktów;

–

– przygotowuje w pełni poprawną językowo pracę pisemną w języ-

ku polskim o objętości wskazanej przez prowadzącego seminarium, ko-

rzystając z więcej niż 15 źródeł, wykazując się dużą znajomością tematu

i biegłością w stosowaniu terminologii specjalistycznej (5–6 poprawnie

zastosowanych i omówionych terminów); potrafi przygotować mniejszą

objętościowo pracę na ten sam temat w języku obcym, korzystając z co

najmniej pięciu źródeł obcojęzycznych – 8–9 punktów;

–

– przygotowuje w pełni poprawną językowo pracę pisemną w ję-

zyku polskim o objętości wskazanej przez prowadzącego seminarium,

korzystając z więcej niż 20 źródeł, wykazując się dobrą znajomością

tematu i biegłością w stosowaniu terminologii specjalistycznej (co naj-

mniej osiem poprawnie zastosowanych i omówionych terminów); po-

trafi przygotować podobną objętościowo pracę na ten sam temat w ję-

zyku obcym, korzystając z co najmniej dziesięciu źródeł obcojęzycznych

– 10 punktów.

Prowadzący może, aby wzmocnić zaangażowanie studenta, stoso-

wać coraz bardziej popularne nie tylko w nauczaniu cyfrowym nano-

stopnie, nanocertyfikaty, znane z języka angielskiego badge. W przypad-

ku omawianego efektu kształcenia przkładowe badge mogą wyglądać

następująco

Jarosław Płuciennik

NANOCERTYFIKATY (ODZNAKI SPRAWNOŚCIOWE – BADGES):

REDAKTOR – do 6 punktów,

PISARZ – do 9 punktów,

MISTRZ PIÓRA – do 10 punktów.

Popularność tego typu konkretnych i materialnych nagród czy mikro-

ocen bierze się ze zmiany pokoleniowej, która właśnie zachodzi: na uni-

wersytety przychodzą już roczniki w całości wychowane i definiowane

nie przez medium druku, ani nawet telewizji czy radia, ale przez medium

gier komputerowych. Zdobywanie poszczególnych poziomów jest całko-

wicie naturalne i zrozumiałe w świecie tych gier, dlatego tak popularne

stają się także odznaki zdobywania poszczególnych sprawności. Piszę tu-

taj o zjawisku gamifikacji, które staje się coraz poważniejszym żywiołem

nowoczesnej metodyki nauczania. Nauczania i uczenia się, bo w centrum

tej metodyki stoi student, który ma być zaangażowany przez całe życie.

Może on także ocenić to, co robi nauczyciel. Najlepiej, gdy robi to w an-

kiecie, która będzie także mierzyła stopień osiągania efektów kształcenia.

Przykład takiej ankiety zaczerpnąłem od jednego z zaprzyjaźnionych wy-

kładowców uniwersyteckich:

Pytenie o EFEKT X

Możliwe odpowiedzi:

1)–Nigdy nie słyszałem;

2)–Czytałem o tym w sylabusie kursu;

3)–Wspominano o tym na zajęciach;

4)–Przećwiczyliśmy to na zajęciach;

5)–Sprawdziłem to poza zajęciami.

Dobra byłaby, acz już nieosiągalna, ankieta po latach. Zaangażo-

wanie studenta w proces dydaktyczny nie może kończyć się w salach

seminaryjnych i wykładowych, musi trwać. Gamifikacja może być do-

brym rozwiązaniem, a pomoce techniczne w postaci cyfrowej mogą ją

ułatwić i uczynić trwałą, bo współczesne młode pokolenie nie rozstaje

się z gadżetami, towarzyszą mu one przez 24 godziny na dobę, siedem

dni w tygodniu. Uniwersytet poprzez gamifikację może rozciągnąć

skalę swojego oddziaływania niepomiernie. Rubryki dobrze wpisują

się w proces dydaktyczny w zarysowanym przeze mnie wcześniej mo-

delu transformacyjnym: zaangażowanie odgrywa tutaj rolę pewnego

wyzwalacza, najważniejsza jest miara głębi transformacji, której pod-

lega student.

Zaangażowanie studenta, uniwersytet i jego transformacje

Literatura

Barkley Elizabeth F., 2010, Student engagement techniques: A handbook for college faculty, John

Wiley and Sons, San Francisco.

Bean John C., 1996, Engaging ideas: the professor’s guide to integrating writing, critical thinking,

and active learning in the classroom, John Wiley and Sons, San Francisco [2nd ed. John

Wiley and Sons, San Francisco 2011].

Bollaert Lucien, 2014, A manual for internal quality assurance in higher education – with a special

focus on professional higher education, EURASHE, Bruxelles.

Brophy Jere E., 2004, Motivating students to learn, Erlbaum, Mahwah, NJ.

Deci Edward, Ryan Richard M. (eds), 1985; 2002, Handbook of self-determination research,

University of Rochester Press, Rochester, NY.

Dewey John, 1938, Experience and education, Collier Books, New York [Collier edition first

published 1963].

Fishman Stephen M., McCarthy Lucille, 2007, John Dewey and the philosophy and practice of

hope, University of Illinois Press, New York and Chicago.

Gärdenfors Peter, 2010, Lusten att förstå. Om lärande på människans villkor, Natur och Kultur,

Stockholm.

Magna Charta Universitatum z 18 września 1988 roku, http://www.magna-charta.org/reso-

urces/files/the-magna-charta/polish.

Pinker Steven, 2014, Sense of style. The thinking person’s guide to writing in the 21

century,

Penguin, London.

Quack this way: David Foster Wallace & Bryan A. Garner talk language and writing, 2013, Rose-

pen Books, Dallas, TX.

Twardowski Kazimierz, 1933, O dostojeństwie uniwersytetu [zob. reprint WUAM, Poznań 2011].

Urbaniak Maciej, 2004, Istota jakości, [w:] Zarządzanie jakością. Teoria i praktyka, Difin, War-

szawa.

Ustawa z dnia 27 lipca 2005 r. Prawo o szkolnictwie wyższym, DzU, 2005, nr 164, poz. 1365 ze

zmianami według: Obwieszczenie Marszałka Sejmu Rzeczypospolitej Polskiej z dnia

26 marca 2012 r. w sprawie ogłoszenia jednolitego tekstu ustawy – Prawo o szkolnic-

twie wyższym, DzU, 2012, nr 0, poz. 572.

Student engagement, university and its transformation

(summary)

The author begins his article pointing out civilizational and demographic transforma-

tions that also influenced the academic world. All those processes resulted in a decrease of

number of passionate students engaged in the process of learning. He then associates some

postulates from the lecture by Kazimierz Twardowski from the 30s of the 20

century with

Magna Charta Universitatum and its theses. Both academic declarations underline paragon

ideals of universities’ autonomy in the free scientific and critical enquiry. The author makes

reference to a definition of student engagement by Elizabeth R. Barcley and adds some re-

flections coming from cognitive science by Peter Gärdenfors. Płuciennik frames those ideas

by Life Long Learning scope and the ideal of self-realization and independence. In the last

section, the author describes metaphors of quality associated with divergent models of cur-

riculum quality and learning. At the end of the article, the author makes explicit reference

to a methodological device of student engagement that is academic essays writing. He then

describes technical tools such as rubrics and nano-degrees and nano-certificates.