Marcin Redziński

Szkoła Główna Handlowa w Warszawie

Opracowano na podstawie wykładu dra Krzysztofa Jaroszyńskiego

wydanie 6│| 2010

Podstawy

prawa

Skrypt

Marcin Redziński

 

 

1 

 

Wizje prawa 

 

1.  Kierunek  pozytywistyczny  –  zamknięty  system,  stworzony  przez  uznany  wobec  ludzi 

autorytet. 

2.  Kierunek  prawnonaturalny  -  zakłada,  że  prawo  pozytywne  nie  jest  wyłącznym  ani 

najwyższym wzorem zachowań i że ludzie związani są także prawem naturalnym. Pochodzi 
od  religii,  godności,  stanowi  wzór,  który  prawo  pozytywne  powinno  naśladować  i 
urzeczywistniać. 

 

Pojęcie prawa 

 
Prawo – to zespół norm postępowania przyjętych przez państwo zgodnie z regułami. 

 

Pojęcie normy postępowania 

 

Norma  –  to  reguła  postępowania.  Polega  na  wsparciu  dla  wzoru  zachowania  zawartego  w  normie, 
według przyjętych kryteriów, do uznania go za wiążący. 
 

Generalność i abstrakcyjność norm prawnych 

 

Norma prawna jest najmniejszym, stanowiącym sensowną całość elementem prawa. Przyjmuje się, że 
jest ona regułą zachowania noszącą dwie zasadnicze cechy: 



  jest  to  reguła  generalna  –  jest  skierowana  do  pewnej  kategorii  adresatów  (do  tych  kogo 

dotyczy),  nie  zaś  do  adresata  indywidualnego,  wskazanego  co  do  tożsamości.  Zdarzyć  się 
może, że z treści normy wynika wprost, iż w danym czasie i miejscu może istnieć fizycznie 
tylko  jeden  podmiot  noszący  cechy  określające  adresata  (np.  Prezydent  RP).  Nie  odbiera to 
normie  charakteru  reguły  generalnej,  bowiem  wzór  zachowania  skierowany  jest  do  osoby 
pełniącej określoną funkcję, a nie osoby wskazanej z imienia i nazwiska.  



  norma  jest  regułą  abstrakcyjną  –  wzór  zachowania  określony  jest  przez  wskazanie 

rodzajowych,  a  nie  konkretnych  cech  tego  zachowania.  Chodzi  zatem  nie  o  wskazanie 
zachowania  jednorazowego,  które  nie  może  być  powtórzone,  ale  zachowania  takiego,  które 
zdarzyć się może w nie określonej liczbie przypadków. 

 
Położenie  nacisku  na  generalność  i  abstrakcyjność  zakłada,  że  normy  prawne  powinny  służyć  do 
„wielorazowego użytku”, że są użytecznymi narzędziami perswazji społecznej, wówczas gdy znajdują 
wielokrotne  zastosowanie.  Służy  również  obronie  obywatela  przed  kaprysami  stronniczego  władcy, 
gdyby kierując się prywatnymi interesami próbował wykorzystać prawo do oddziaływania jedynie na 
konkretną jednostkę np. politycznego przeciwnika. 
 
Może być jednak np. ustawa budżetowa – która określa dokładnie cele i sumy przeznaczone na nie. 
(sytuacja indywidualna, konkretna) 
 

Normy prawne 

 



  merytoryczne – stanowią wprost 



  blankietowe – odsyłają. Wskazują na organ państwa, który reguły takie ma wprowadzić. 

 



  sankcjonowane – określają adresata i warunki, w jakich jest mu coś nakazane, zakazane lub 

dozwolone czynić oraz treść lub dyspozycja. 



 

sankcjonujące  –  stanowiące,  że  w  przypadku  naruszenia  normy  sankcjonowanej  zostanie 
zastosowana dolegliwość, której rodzaj i stopień jest wyznaczony w treści tej normy. 

 

Wykład 1 

2 

 

Marcin Redziński

 

 

Rodzaje sankcji prawnych 

 

Sankcja – dolegliwość jaka spotyka naruszyciela normy. Są trzy rodzaje sankcji prawnych: 



  represyjna  (karna)  –  grożąca  za  dokonanie  czynności  zabronionych  lub  zaniechaniu 

działania. Polega na pozbawieniu naruszyciela zakazu cennych dla niego dóbr (np. wolności, 
wartości majątkowych itp.). Faktu naruszenia prawa nie da się bowiem odwrócić.  



  egzekucyjna  –  polega  na  przymusowym  wykonaniu  tego,  co  stanowiło  niedopełniony 

obowiązek adresata lub na przymusowym usunięciu tego, co zostało przez adresata uzyskane 
wbrew zakazowi. 



 

nieważności (bezskuteczności) – odbieranie czynnościom wydanym np. przez organy władzy 
publicznej  jak  decyzje  administracyjne,  orzeczenia  sądowe  itp.  (np.  wyrok  wydał  sąd 
niewłaściwy  w  sprawie,  umowa  kupna-sprzedaży  nieruchomości  zawarta  została  bez 
zachowania  formy  aktu  notarialnego)  ich  skuteczności  prawnej  które  były  podjęte  te 
czynności z naruszeniem przepisów. 

 
Normy ze względu na nakładane przez nie sankcje można podzielić na:  



  Lex  imperfecta  (dosł.  prawo  niedoskonałe)  –  norma  prawna  pozbawiona  jakiejkolwiek 

sankcji. 



  Lex  minus  quam  perfecta  (dosł.  prawo  mniej  niż  doskonałe)  -  norma  prawna  opatrzona 

sankcją represyjną (karną). 



  Lex perfecta (dosł. prawo doskonałe) -  norma prawna opatrzona sankcją nieważności. 



  Lex  plus  quam  perfecta  (dosł.  prawo  bardziej  niż  doskonałe)  -  norma  prawna  opatrzona 

sankcją represyjną (karną) i sankcją nieważności. 

 

Kwalifikacja zachowań 

 

Norma  prawna  może  różnie  kwalifikować  zachowania  określone  w  dyspozycji:  Zachowanie  może 
być: 



  zakazane  –  uznaje typy  zachowań  uznane  przez  normę  za  niedopuszczalne,  a zrealizowanie 

takiego zachowania pociąga za sobą negatywne konsekwencje. 



  nakazane – może być w dwojaki sposób: nakaz obejmujący jeden typ zachowań od którego 

uchylić się nie można bez narażenia się na niepożądane konsekwencje prawne (np. szczepienie 
się w czasie epidemii) lub obejmujący jeden typ zachowania podstawowego oraz drugi, który 
w określonych okolicznościach może być wybrany przez adresata zamiast podstawowego (np. 
dopuszczalność 

tzw. 

zastępczej 

służby 

wojskowej 

odbywanej 

w 

jednostkach 

niezmilitaryzowanych np. szpitalach) 



  fakultatywne 



  indyferentne – dozwolone jest wszystko, co jest prawnie ani nie nakazane ani nie zakazane. 



  dozwolone  –  czyli  to  co  nie  jest  prawnie  zakazane  jednostce,  jest  z  jej  punktu  widzenia 

dozwolone  np.  nullum  crimen  sine  lege  -  nie  ma  przestępstwa,  jeśli  nie  przewiduje  tego 
ustawa karna. 
 

Uprawnienie 

 



  uprawnienia – polegają na tym, że norma prawna przewiduje dla adresatów danego rodzaju, 

w  danych  warunkach  pewną  możliwość  zachowania  się,  ale  zachowanie  to  nie  jest 
obowiązkiem adresata. 



  kompetencja  -  oznaczające  uprawnienie  (upoważnienie),  a  zarazem  obowiązek  organu 

administracyjnego do podejmowania określonych działań prawnych. 



  wolności  prawnie  chronione  –  zakładają,  że  uprawnienia  tych  podmiotów  do  działania  nie 

będą  spotykały  się  z  naruszeniem  ze  strony  innych  podmiotów  (np.  wolności  osobiste  i 
obywatelskie jak wolność słowa, zgromadzeń, wyznania itp.) 

 

 

Marcin Redziński

 

 

3 

 

Budowa (struktura) normy prawnej 

 

Normy prawne mają określoną strukturę wewnętrzną: 



  hipoteza – część określająca krąg adresatów, do których norma się odnosi i okoliczności, w 

jakich ma zastosowanie. 



  dyspozycja  –  wyznacza  sposób  postępowania  w  sytuacji,  gdy  spełnione  zostały  warunki 

przewidziane w hipotezie. 



  sankcja – konsekwencja niezastosowania się do dyspozycji określonej w hipotezie. 

 
np. art. 162 § 1 Kodeksu Karnego stanowi: 

 

„Kto człowiekowi znajdującemu się w położeniu grożącym bezpośrednim niebezpieczeństwem 
utraty życia albo ciężkiego uszczerbku na zdrowiu…”  - hipoteza 
 
„(…) nie udziela pomocy, mogąc jej udzielić bez narażenia siebie lub innej osoby na 
niebezpieczeństwo utraty życia albo ciężkiego uszczerbku na zdrowiu…”  - dyspozycja 

 

„(…) podlega karze pozbawienia wolności do lat 3.”  - sankcja 
 

Stosunki prawne 

 
Prawo stanowi wzajemne stosunki, obowiązki 
 
Stosunek  prawny  –  to  regulowany  normami  prawnymi  relacja,  stosunek  społeczny  (zależność 
społeczna) między co najmniej dwoma podmiotami prawa. 
 

 

W stosunku prawnym można wyróżnić następujące elementy: 

1.  Podmiot – czyli osoby, których relacje dotyczą. Podmioty dzielimy na: 



  osoby fizyczne – każdy człowiek 



  osoby  prawne  –  to  organizacje  (grupy  osób)  powstałe  z  mocy  prawa  (np.  od 

wprowadzenia do rejestru), uzależnione od prawodawcy, np. spółki kapitałowe 



  jednostki  organizacyjne  (ułomne  osoby  prawne)  –  wyposażone  w  zdolność  prawa 

(podobne  do  osób  prawnych,  nie  mają  osobowości  prawnej  ale  mają  zdolność  prawną) 
np. spółki osobowe, gminne spółki komunikacyjne 

2.  Treść 
3.  Przedmiot  –  czego  dotyczy,  czyli  rzeczy:  ruchome,  nieruchomości;  zachowania  (np.  w 

stosunku do umowy), prawa autorskie itp. 

 
Stosunki prawne mogą być: 



  dwustronne 



 

wielostronne (jak np. umowa dzierżawy) 

 



  proste 



 

złożone – uprawnienia 



 obowiązki 

 
Podział stosunków prawnych ze względu na dziedzinę, których dotyczą: 



  stosunki cywilnoprawne – dobrowolny, równorzędność stron (żadna ze stron nie znajduje się 

w pozycji władczej), przedmiot i treść ustalają strony. 



  stosunki  prawnoadministracyjne  –  nierównorzędność  stron, jest  wyszczególniony  podmiot 

nadrzędny, czyli występuje w nich jako jedna ze stron (np. państwo lub jednostka samorządu 
terytorialnego) reprezentowana przez któryś z ich organów (np. wojewodę, ministra), a strona 
ta  zajmuje  wobec  pozostałych  (np.  osób  fizycznych  –  obywateli,  osób  prawnych  –  spółki 
prawa  handlowego)  pozycję  władczą,  są  narzucone  (nie  są  dobrowolne),  mogą  być 
jednostronne. 

Wykład 2 

4 

 

Marcin Redziński

 

 



  stosunki prawnokarne – narzucone, niejednostronne, dla wszystkich jednakowe, posiadające 

sankcję. 

 
W jaki sposób mogą powstać stosunki prawne? 

 

 

 
Stosunki prawne możemy dzielić ze względu na stopień aktualizacji: 



  abstrakcyjne – nieokreślony imiennie adresat 



  dwustronnie zindywidualizowane – np. Jan Kowalski 



 państwo 



  jednostronnie  zindywidualizowane  –  np.  własność  (z  czego  wynika  zakaz  ingerencji  we 

własność, wyłączność, nienaruszalność), oferta publiczna itp. 

 

Różnice między stanowieniem a stosowaniem prawa 

 

Stosowanie  prawa  –  to  czynności  władcze  organów  władzy  wykonawczej  i  sądowniczej  jak  np. 
wyroki sądowe, decyzje administracyjne. 
Stanowienie prawa - to czynności władcze organów władzy ustawodawczej jak np. uchwalanie ustaw 
przez Sejm, wydawanie rozporządzeń przez Radę Ministrów. Władza ustawodawcza deleguje prawa  
władzy wykonawczej. 
 

Norma prawna a przepis prawny 

 

Różnice między normą prawną a przepisem prawnym: 



 

Przepis  prawny  to  zdaniokształtna  wypowiedź  wskazująca  należny  sposób  postępowania  i 
stanowiąca  całość  gramatyczną  zawarta  w  tekście  aktu  normatywnego  i  wyodrębniona  jako 
np. artykuł, paragraf czy ustęp.  



 

To  co  mieszczą  przepisy  prawne,  jest  wyrażone  w  języku  prawnym  np.  w  tekstach  ustaw 
często  spotykamy  sformułowania  o  „właściwych  przepisach”,  „przepisach  Kodeksu 
postępowania cywilnego” itp. 



 

„Norma prawna” nie należy do terminów języka prawnego (języka ustaw), lecz prawniczego 
stanowiącego mowę, w której prawnicy wypowiadają się o języku prawnym. 



  Elementy treści normy prawnej mogą być zawarte w wielu różnych przepisach. 

 
Między  normą  prawną  a  przepisem  prawnym  istnieje  więc  taka  relacja  jak  między  treścią  (sensem, 
znaczeniem) a formą. Treść prawa wyrażają normy, przepisy zaś są formą słowną (zdaniową), w którą 
treść ta jest ujęta. 

Fakty prawne

Zdarzenia 

(niezależne od 

woli np. śmierć)

Zachowania 

(zależne od woli 

ludzkiej)

Czynności 

konwencjonalne

Prawne

Władcze

Stanowienia 

prawa

Stosowania 

prawa

Czyny

Marcin Redziński

 

 

5 

 

Wykładnie prawa 

 
Wykładnia  prawa  – czyli  jak  rozumieć  normy  prawne  (proces zmierzający  do  ustalenia  znaczenia 
przepisu prawa i ustalenia treści zawartych w nim norm prawnych). 

wykładnia = interpretacja 

 

 
Wykładnie prawa ze względu na sposób interpretacji: 



 

językowa  –  dokonywanie  interpretacji  zgodnie  z  regułami  językowymi,  logiką  (np. 
etymologiczne  znaczenie jakiegoś wyrazu). 



  systemowa  –  ustalanie  rzeczywistego  znaczenia  ze  względu  na  ich  usytuowanie  w 

systematyce  gałęzi  prawa  (np.  nie  powinno  być  norm  sprzecznych;  umieszczenie 
interpretowanego  przepisu  w  jakimś  miejscu  podyktowane  jest  racjonalnymi  względami,  a 
zatem oddziałuje na znaczenie przez kontekst, w jakim ten przepis się znalazł). 



 

celowościowa (funkcjonalna) – kieruje się do celu, który przyświeca ustawodawcy. 



 

porównawcza – odwołanie się do przepisów w innych systemach prawa  (np. porównuje się 
obecnie obowiązujące przepisy z podobnymi przepisami stosowanymi kiedyś). 
 

Wykładnie prawa ze względu na wyniki (zakres) wykładni: 



 

wykładnia ścisła – gdy spośród różnych znaczeń wybierzemy to które zostało ustalone dzięki 
zastawaniu reguł znaczeniowych i konstrukcyjnych języka. 



 

wykładnia zawężająca – przyjmuje węższe rozumienie przepisu 



 

wykładnia  rozszerzająca  –  szersze  rozumowanie  niż  wynika  z  dosłownego  rozumowania 
przepisu 

 

Moc wiążąca prawa 

 

Ze względu na zakres swobody, pozostawiony adresatowi normy prawnej, wyróżnia się: 



 

bezwzględnie  wiążące  -  adresat  powinien  zachować  się  dokładnie  tak,  jak  określono  w 
normie. Nie ma on pozostawionej swobody w wyborze postępowania (np. nie można zwolnić 
pracownika na zwolnieniu lekarskim) 



 

względnie  wiążące  –  ustanawia  pewien  wzorzec  zachowania  do  wykorzystania  przez 
adresatów, a jednocześnie dopuszcza, że adresaci mogą, jeśli zechcą, zachować się w sposób 
odmienny, wybrany przez  siebie  (np. art. 41 KC: Jeżeli ustawa lub oparty na niej  statut nie 
stanowi  inaczej,  siedzibą  osoby  prawnej  jest  miejscowość,  w  której  ma  siedzibę  jej  organ 
zarządzający) 



  semiimperatywne  -  to  norma  prawna  wyznaczająca  pewne  ramy  postępowania,  dająca 

swobodę  stronom  stosunku  prawnego,  ale  w  pewnych  tylko  granicach.  (np.  normy  Prawa 
pracy, określające minimalne standardy, jakie powinien zapewnić pracodawca pracownikowi 
- standardy lepsze są dozwolone, ale gorsze niedozwolone) 
 

Rozstrzyganie kolizji interpretacji norm prawnych 

 
Cztery sposoby rozstrzygania kolizji interpretacji normy: 

1.  prawo mówiące, że norma później wprowadzona ma pierwszeństwo przed wcześniejszym 
2.  przepis szczególny ma pierwszeństwo przed przepisem ogólnym 
3.  normy  wyższego  rzędu  mają  pierwszeństwo  przed  normami  niższego  rzędu  (np.  przepis 

niezgodny z Konstytucją nie wchodzi w życie) 

4.  późniejsza ustawa ogólna nie uchyla wcześniejszej ustawy szczególnej 
 

 

 

6 

 

Marcin Redziński

 

 

Zdolność prawna a zdolność do czynności prawnych 

 

 

Zdolność  prawna  –  możność  uczestniczenia, 
jako  podmiot,  w  stosunkach  prawnych,  czyli 
możność nabywania uprawnień i obowiązków 
względem innych osób. 
 
 
Zdolność do czynności prawnych – zdolność 
do  składania  oświadczeń  woli  ze  skutkiem 
prawnym  w  postaci  nawiązania,  zmiany  lub 
wygaśnięcia stosunku prawnego.  
 

 

 

Osoba fizyczna 

Osoba prawna  

Każda osoba fizyczna ma zdolność 
prawną.  Zdolności prawnej odebrać lub 
ograniczyć nie można, gdyż uważana 
jest za stan przyrodzony (nabywa się ją z 
chwilą urodzenia, a traci w chwili 
śmierci). 

Osoba prawna jest 
powoływana z 
inicjatywy 
założycieli, a 
osobowość prawną 
uzyskuje z chwilą 
rejestracji, ustawy, 
notyfikacji, a tracą w 
chwili likwidacji. 

Po osiągnięciu pełnoletniości i 
nieutraceniu zdolności do czynności 
prawnej (ubezwłasnowolnienia). 

Marcin Redziński

 

 

7 

 

Podział prawa na gałęzie 

 

Gałęzie prawa – granice sztucznie wprowadzone 
 
W  starorzymskiej  definicji  znajdującej  się  w  Digestach  Justyniańskich  pisano:  „Dwa  są  obszary 
studium  prawa:  publiczny  i  prywatny.  Prawem  publicznym  jest  to,  które  dotyczy  spraw  państwa 
rzymskiego, prywatne zaś korzyści jednostek.” 
 
Według charakteru stosunków społecznych wyróżniamy więc: 

1.  Prawo publiczne - reguluje stosunki między państwem a obywatelem oraz między organami 

państwa więc jest prawem odnoszącym się do interesu państwa, służy użyteczności państwa 
(np.  wszystkie  relacje  karne,  prawno  administracyjne,  prawo  finansowe,  prawo  podatkowe, 
prawo konstytucyjne) 

2.  Prawo  prywatne  – jest  prawem  dotyczącym  korzyści  poszczególnych  jednostek  czyli  służy 

osobom  prywatnym,  działa  między  podmiotami  równoprawnymi,  prywatnymi  (np.  prawo 
cywilne  -  reguluje  status  podmiotów,  prawa  rzeczowe,  prawo  obligacyjne,  prawo  handlowe, 
prawo pracy itp.) 

 
prawo gospodarcze publiczne – jak administracyjne, rządy ingerują w działalność przedsiębiorstw 
prawo gospodarcze prywatne – prawa jednostek 
 
prawo  materialne  -  to  ogół  norm  regulujących  treść  stosunków  prawnych  –  czyli  obowiązki  i 
uprawnienia podmiotów tych stosunków, 
prawo  proceduralne  –  mówi  o  realizacji  praw  materialnych  (np.  w  momencie  budowania  domu 
muszą zostać spełnionej jakieś warunki), 
prawo ustrojowe  - mówi o tym jakie istnieją organy i jakie są ich zakresy działań. 
 
Rozróżnienie  prawa  publicznego  a  prywatnego  jest  skomplikowane  dlatego  istnieją  poszczególne 
normy kryteria pomocnicze. 
 

1.  Kryterium interesu 

 



 

Norma chroniąca interes prywatny/publiczny to norma prywatna/publiczna. 
np. prawo cywilne 



 prawo sąsiedzkie (np. zakaz produkcji pyłów, hałasowania itp.) 

regulacja ta ma na celu zapewnienie interesu sąsiada 
 

Stosunek interesu publicznego do interesu indywidualnego 
Przykładem  konieczności  dokonania  rozgraniczenia  mogą  być  przepisy  o  ochronie  zabytków,  które 
poddają  uprawnienia  właściciela  daleko  idącym  ograniczeniom,  podyktowanym  interesem 
publicznym, polegającym na zachowaniu substancji zabytkowej konkretnego obiektu. Odpowiedź na 
pytanie jak daleko powinna iść ochrona obiektów zabytkowych i jakie w związku z tym ograniczenia i 
obowiązki  nałożone  być  mogą  na  właściciela  takiego  obiektu  wymaga  rozważenia  interesu 
publicznego,  zakładającego,  że  obiekt  taki  należy  do  dziedzictwa  kulturowego  narodu,  będącego 
„dobrem  wspólnym  wszystkich  obywateli”,  i  interesu  indywidualnego  właściciela  tego  obiektu, 
którego prawo własności daje uprawnienia do jak najpełniejszego korzystania z rzeczy. 
 

2.  Kryterium rodzaju stosunku normy: 



  stosunek prywatny (np. stosunek o równoprawności stron) 



  stosunek publiczny (gdy strony nie są równouprawnione) 

 

 

Podział 
doktrynalny 
(czasy 
rzymskie) 

Wykład 3 

8 

 

Marcin Redziński

 

 

Luki w systemie prawnym 

 

Luka jest to biała plama na pewnym odcinku prawa. O luce w prawie mówimy w razie braku norm dla 
takiego  stosunku  społecznego,  który  powinien  być  uregulowany.  Luki  w  prawie  wypełnia  się  za 
pomocą analogii. 
Analogie prawne (zatykanie luk prawnych): 



  z  ustawy  -  (przepis,  który  reguluje  podobny  stan  faktyczny)  przekonanie,  że  skoro  pewien 

stosunek  społeczny  został  już  uregulowany  przez  ustawodawcę,  a  stosunek  będący 
przedmiotem  oceny  jest  do  niego  zbliżony,  to  można  przyjąć,  iż  ta  sama  racja,  która 
przyświecała  ustawodawcy  przy  unormowaniu  prawnym  danego  stosunku  prawdopodobnie 
skłoniłaby go do analogicznego potraktowania stosunku podobnego. 



  z prawa – dotyczy ogólnych zasad prawnych. Gdy istnieją luki w uregulowaniach prawnych 

dotyczących specyficznych spraw, które nie są podobne do żadnych innych unormowanych w 
ustawie. W takim przypadku np. sąd może oprzeć rozstrzygnięcie sprawy na stworzonej przez 
siebie normie, wyprowadzonej z ogólnych zasad ustawodawstwa jak np. sprawiedliwość. 

 
W prawie karnym stosowanie analogi jest niedopuszczalne. 
 

Prawo konstytucyjne 

 
Prawo  konstytucyjne  –  podstawa  (fundament)  całego  systemu  prawnego  (gałąź  spinająca  inne 
gałęzie prawa), zarys ustroju, realizowane wartości, określa podstawowe wolności, prawa i obowiązki, 
zgodne z nią muszą być wszystkie akty normatywne (najwyższa moc prawna). 
 
Zgodnie  z  zasadą  najwyższej  mocy  prawnej  Konstytucji  wszystkie  inne  akty  normatywne  (a  w 
szczególności  ustawy)  musza  być  ujęte  w  sposób  zgodny  z  treściami  zawartymi  w  przepisach 
konstytucyjnych i muszą służyć ich realizacji. 
 
Zakres prawa: 
na płaszczyźnie materialnej – prawo obejmuje konstytucję i wszystkie ustawy (uwarunkowania) 
na płaszczyźnie formalnej – pominięcie norm niższego rzędu i ograniczenie się do tych które mają 
nadrzędne znaczenie 
 
Konstytucja  z  2  kwietnia  1997  roku,  powinna  być  postrzegana  na  tle  polskiej  tradycji 
konstytucyjnej. Niezależnie bowiem od bieżących kompromisów ideologicznych i politycznych (które 
w  treści  tej  konstytucji  znalazły  odzwierciedlenie)  w  wielu  kwestiach  nawiązuje  ona  do  wcześniej 
ukształtowanych poglądów, praktyk i instytucji. 
 
Preambuła (wstęp) – odwołuje się do podstaw (dobra, piękna, religijnych, świeckich), mówi o celu 
wydania, polityczną lub historyczną genezę, ograniczenie się do nadrzędnych norm. 
 
W Preambule Konstytucji RP zwraca się uwagę na doniosły dla narodu moment dziejowy, wiążący 
się  z  odzyskaniem  w  1989  roku  pełnej  suwerenności.  Daje  się  w  niej  wyraz  bogatej  tradycji 
narodowej, akcentując szczególnie bogatą historię polskiej państwowości. Preambuła określa wartości 
priorytetowe  dla  polskiego  społeczeństwa,  które  wprowadzone  w  życie  decydują  o  harmonijnym 
funkcjonowaniu bytu państwowego. Wartości te, wśród których wymieniono: poszanowanie wolności 
i  sprawiedliwości,  dialog  społeczny,  rzetelność  i  sprawność  działania  instytucji  publicznych, 
poszanowanie i umacnianie praw obywatelskich i ich wspólnot, leżą u podstaw wszystkich spisanych 
w  Konstytucji  praw.  Preambuła  podkreśla,  iż  wszyscy  członkowie  narodu  polskiego,  rozumianego 
jako  zbiór  obywateli  Rzeczypospolitej,  są  równi  wobec  prawa,  mając  jednocześnie  jednakowe 
obowiązki  wobec  państwa,  które  określane  jest  jako  dobro  wspólne.  Preambuła  odwołuje  się  do 
chrześcijańskiego dziedzictwa narodu. W preambule, powołując się na tradycje I i II Rzeczypospolitej 
wzywa się, aby w III opierano się na poszanowaniu zasad w niej zapisanych. 
 

 

Marcin Redziński

 

 

9 

 

Konstytucja  Rzeczypospolitej  Polskiej  składa  się  z  preambuły  i  243  artykułów,  które  znajdują  się w 
obrębie trzynastu rozdziałów: 

 
Rozdział I - Rzeczpospolita 
Rozdział II - Wolności, prawa i obowiązki człowieka i obywatela 
Rozdział III – Źródła prawa 
Rozdział IV – Sejm i Senat 
Rozdział V – Prezydent Rzeczypospolitej Polskiej 
Rozdział VI – Rada Ministrów i administracja rządowa 
Rozdział VII – Samorząd terytorialny 
Rozdział VIII – Sądy i Trybunały 
Rozdział IX- Organy kontroli państwowej i ochrony prawa 
Rozdział X – Finanse publiczne 
Rozdział XI – Stany nadzwyczajne 
Rozdział XII – Zmiana Konstytucji 
Rozdział XIII – Przepisy przejściowe i końcowe 
 

Analiza tekstu Konstytucji 

Art.  1  -  Rzeczpospolita  Polska  jest  organizmem,  który  służy  interesowi  publicznemu.  Wymieniona 
została  tu  więc  zasada  dobra  wspólnego,  która  przede  wszystkim  zakazuje  nieuzasadnionego 
uprzywilejowywania  jednych  grup  społecznych  kosztem  innych,  nie  pozwala  na  wykorzystywanie 
dobra wspólnego w celu zabezpieczenia jakichś partykularnych interesów. Należy się tu zastanowić co 
jest w takim razie dobrem? 
Art.  2  –  określa  Rzeczpospolitą  Polską  jako  demokratyczne  państwo  prawne,  urzeczywistniające 
zasady sprawiedliwości społecznej. Z zapisu wyprowadzane są: zasada demokratyzmu, zasada rządów 
prawa i zasada państwa urzeczywistniającego zasady sprawiedliwości społecznej.  
RP  ma  być  państwem  demokratycznym.  W  najprostszym  ujęciu  określenie  to  oznacza,  że  w  Polsce 
panować powinien ustrój demokratyczny, w którym władzę sprawuje naród. Jest to ustrój stanowiący 
w swoim założeniu zaprzeczenie ustroju autorytarnego oraz dyktatury. 
Pojęcie  „państwa  prawa”  (niem.  Rechtsstaat)  jest  częścią  dorobku  niemieckiej  doktryny  i  praktyki 
prawnej, które zaczęły go używać jeszcze w XIX w. Stanowią one zbiór wartości, na których opierać 
się powinno państwo, ażeby można je było nazwać „państwem prawa”. Chodzi tu o niektóre zasady 
demokracji,  jak  istnienie  konkretnych  praw  jednostki  (np.  legalizmu),  zasadę  równości  i 
sprawiedliwości. 
Urzeczywistnienie sprawiedliwości społecznej oznacza zapewnienie np. minimum socjalnego. 
 

 

10 

 

Marcin Redziński

 

 

Art. 3 - Rzeczpospolita Polska jest państwem jednolitym (unitarnym). Stwierdzenie to oznacza, że w 
RP  (odmiennie  niż  w  państwach  federalnych)  wszystkie  jednostki  administracyjne  są  ściśle 
podporządkowane głównemu ośrodkowi władzy (władza centralna). Znaczy to, że żadna z jednostek 
podziału terytorialnego RP nie posiada samodzielności państwowej, nie jest suwerenna i w związku z 
tym nie może być na nią przeniesione wykonywanie określonego zakresu władzy państwowej  (brak 
autonomii). 
Art. 4 - Władza zwierzchnia w Rzeczypospolitej Polskiej należy do Narodu (ust. 1) - wyraża jedną z 
podstawowych  zasad  ustrojowych  Rzeczypospolitej  –  zasadę  suwerenności  (zwierzchności)  narodu. 
Skoro władza zwierzchnia należy do narodu, to tylko naród jako całość  („wszyscy  obywatele”), nie 
zaś  jakiś  inny  podmiot,  autorytet,  czy  grupa  społeczna  sprawuje  władzę.  (ust.  2)  Swoją  wolę  naród 
jako suweren może wyrażać na dwa sposoby: za pośrednictwem swoich przedstawicieli (demokracja 
pośrednia) lub bezpośrednio. Kolejność wymieniania obu tych form demokracji sugeruje wyraźnie, że 
wartość  podstawową  przypisuje  demokracji  pośredniej,  czyli  sprawowania  władzy  przez  naród  za 
pośrednictwem  wybranych  w  tym  celu  przedstawicieli  do  parlamentu.  Natomiast  Naród  może 
podejmować  decyzje  bezpośrednio  np.  w  referendum  (głosowanie  ludowe  -  forma  głosowania  o 
charakterze powszechnym, w której udział mogą brać wszyscy obywatele uprawnieni do głosowania) 
lub inicjatywa ludowa. 
Art.  7  -  kierowanie  się  zasadą  legalizmu  (postępowanie  zgodne  z  obowiązującym  prawem  -„rządy 
prawa”)  Oznacza  to,  iż  organy  władzy  publicznej  działają  tylko  w  zakresie  w  jakim  im  prawo 
nakazuje lub pozwala. Wszystkie ingerencje w prawo jednostki muszą być zgodne z prawem. 
Art.  8  –  Konstytucja  stanowić  powinna  wzorzec  oceny  wszystkich  innych  krajowych  aktów 
prawnych.  Zasada  konstytucjonalizmu  -  przestrzeganie  praw,  wolności,  obowiązków  i  powinności 
zapisanych  w  konstytucji.  Zasada  ta  oznacza  postępowanie  zgodnie  z  konstytucją.  Każdy  obywatel 
może  odwoływać  się  do  samej  Konstytucji  w  celu  obrony  zagwarantowanych  tam  praw  przed 
konstytucyjnym  bezprawiem  ustawodawcy.  Ust.  2  mówi  natomiast,  że  większość  przepisów 
Konstytucji nadaje się do bezpośredniego stosowania (bez potrzeby ich rozwinięcia i konkretyzacji w 
ustawach  zwykłych),  czyli  że  organ  państwowy  może  w  konkretnym  przypadku  oprzeć  swoje 
rozstrzygnięcie bezpośrednio na przepisie Konstytucji. 
Art.  10  –  Daje  wyraz  zasadzie  podziału  władz  –  najpierw  wskazuje  podstawę  przedmiotowego 
rozgraniczenia władz (ust. 1), potem wskazuje podmioty – organy konstytucyjne, którym powierzone 
jest  wykonywanie:  władzy  ustawodawczej  (wprowadzanie  norm  w  system  prawa),  wykonawczej 
(egzekwowanie) i sądowniczej (rozstrzyganie sporów) – jest to tzw. trójpodział władzy (ust. 2). 



 

Władzę ustawodawczą sprawują Sejm i Senat 



 

Władzę wykonawczą Prezydent Rzeczypospolitej Polskiej i Rada Ministrów 



 

Władzę sądowniczą Sądy i Trybunały 

Art.  14  –  Mówi  o  zapewnieniu  wolności  mediów  (IV  władza).  Jest  to  niejako  warunek  nieodzowny 
pluralizmu politycznego. 
Art. 15 - Decentralizacja władzy publicznej. Zadania i kompetencje władzy publicznej oddajemy do 
działalności  jednostce  samorządowej,  wyposażonej  w  kompetencje  do  decydowania  o  sprawach 
lokalnych  i  regionalnych.  Chodzi  o  to,  żeby  decyzje  dotyczące  danej  społeczności  miejscowej  były 
podejmowane przez tę właśnie społeczność, a nie przez władze państwowe, często niezorientowane w 
rzeczywistych jej potrzebach. 
Art.  20  –  Wskazuje  na  fakt,  że  „Społeczna  gospodarka  rynkowa  (…)  stanowi  podstawę  ustroju 
gospodarczego  RP”  Gospodarka  rynkowa  to  nie  odgórne  planowanie,  o  gospodarce  decydują 
mechanizmy poza prawne np. gra popytu i podaży, czyli zasada liberalizmu. Natomiast w społecznej 
gospodarce rynkowej państwo może regulować (a nie ingerować) w rynek na celu np. niwelacji różnic 
socjalnych, a więc Konstytucja eliminuje tu pewne skrajności – z jednej strony gospodarkę centralnie 
planowaną  z  drugiej  całkowity  liberalizm  rynkowy.  Artykuł  ten  określa  również  podstawowe 
komponenty tej gospodarki:  



 

wolność  działalności  gospodarczej  -  oznacza  ona  swobodę  podejmowania  działalności 
gospodarczej oraz jej prowadzenia. 



 

własność  prywatna  –  należy  rozumieć  jako  wszelką  własność  należącą  do  podmiotów 
autonomicznych w stosunku do państwa. 

Wykład 4 

Marcin Redziński

 

 

11 

 



 

solidarność,  dialog  i  współpracę  partnerów  społecznych  –  daje  wyraz  ogólnej  idei 
negocjacyjnego załatwiania spraw spornych. 

Art.  21  –  gwarantuje  ogólną  ochronę  własności  i  ustalając  szczególne  gwarancje  w  odniesieniu  do 
procedury  wywłaszczania  oraz  odnosi  ochronę  własności  także  do  innych  praw  majątkowych  i  do 
praw dziedziczenia. 
Art. 64 – podobnie jak art. 21 akcentuje rolę własności. Między innymi  artykuł ten  mówi, że każdy 
ma prawo do własności i gwarantuje jej ochronę, dopuszczając jej ograniczenia tylko w drodze ustawy 
i tylko w zakresie, w jakim ograniczenia te nie naruszają istoty tego prawa oraz odnosi się do prawa 
dziedziczenia. 
Art.  30  –  Prawa  wolności  człowieka,  ustawodawca  odwołuje  się  do  prawa  naturalnego. 
Nienaruszalność i poszanowanie jest obowiązkiem władz publicznych. 
Art.  31  –  Człowiek  jest  wolny.  Ograniczenia  w  zakresie  korzystania  z  konstytucyjnych  wolności  i 
praw  mogą  być  ustanawiane  tylko  w  ustawie  i  tylko  wtedy,  gdy  są  konieczne  w  demokratycznym 
państwie dla jego bezpieczeństwa lub porządku publicznego, albo wolności i praw innych osób. 
Art.  32  –  Podkreśla  wyraźnie,  iż  wszyscy  ludzie  są  równi  wobec  prawa  (równouprawnienie). 
Ustawodawca ma obowiązek traktować tak samo wszystkie jednostki. Zabrania się  dyskryminacji w 
życiu politycznym, społecznym i gospodarczym z jakiejkolwiek przyczyny. 
Art. 34 – Mówi o nabywaniu obywatelstwa (w innych przypadkach uzyskiwania obywatelstwa niż jest 
to  powiedziane  w  Konstytucji  odezwanie  się  do  ustawy).  Państwo  nie  może  pozbawić  obywatelstwa 
człowieka aczkolwiek w drugą stronę jest możliwość zrzeczenia się obywatelstwa. 
 

Przykładowe wolności osobiste 

 
Pierwsza grupa wolności i praw jednostki dotyczy sfery osobistej i ujęta została w 19 artykułach (art. 
38-56).  



  zapewnia każdemu człowiekowi prawną ochronę życia,  



 

zakaz tortur, jak też okrutnego i poniżającego traktowania oraz karania, 



 

zapewnienie nietykalności osobistej i wolności, 



 

ustala,  że  odpowiedzialności  karnej  podlega  tylko  ten,  kto  dopuścił  się  czynu  zabronionego 
pod groźbą kary przez ustawę obowiązującą w czasie jego popełniania, chyba że czyn ten był 
przestępstwem w myśl prawa międzynarodowego, 



  Konstytucja przyjmuje zasadę domniemania niewinności - zasada według której każda osoba 

jest  niewinna  przedstawianych  jej  zarzutów,  dopóki wina  nie  zostanie jej  udowodniona  (łac. 
praesumptio boni viri - domniemanie dobrej wiary), 



 

prawo do obrony we wszystkich stadiach postępowania karnego,  



 

gwarantuje ponadto wolność sumienia i wyznania oraz wyrażania poglądów. 

 

Przykładowe wolności polityczne 

 

Katalog wolności i praw w dziedzinie politycznej (art. 57-63) zawiera:  



 

wolność organizowania pokojowych zgromadzeń i uczestniczenia w nich,  



 

wolność zrzeszania się w partiach, związkach zawodowych i innych organizacjach (w tym do 
organizowania strajków pracowniczych i innych form protestu w granicach określonych w 
ustawie), 



 

prawo dostępu obywateli do służby publicznej, 



 

prawo do udziału w wyborach. 

 

Obowiązki 

 
Konstytucja wprowadza też katalog obowiązków (art. 82-86) jak: 



 

wierność RP i troska o dobro wspólne, 



 

obowiązek przestrzegania prawa, 



 

obowiązek do ponoszenia ciężarów i świadczeń publicznych, w tym podatków, określonych w 
ustawie. 

12 

 

Marcin Redziński

 

 

Nasz system prawa nawiązuje do koncepcji pozytywistycznych. 

 

Źródła prawa 

 
Źródło prawa – z czego prawo wynika. Stosuje się na oznaczenie wszelkich aktów prawotwórczych, 
a  zatem  czynności  właściwych  organów,  w  wyniku  których  pewne  normy  uzyskują  moc 
obowiązującą. 
 
Źródła prawa w znaczeniu: 



  formalnym - a więc formy (dokumenty), w jakich przejawia się obowiązujące prawo. 



  materialnym – określające pochodzenie norm lub czynniki wpływające na ich treść. 

 
Źródła prawa ze względu na zakres obowiązywania: 



 

powszechnie  obowiązujące  –  regulują  stosunki  prawne  podmiotów  (może  być  podstawą 
decyzji  o  prawach  i  obowiązkach  obywateli,  osób  prawnych  i  innych  podmiotów  prawa). 
Zdarza się, że nie obowiązują na całym terytorium ale na obszarze obowiązywania  – prawa 
miejscowe. 



 

wewnętrzne – mają ograniczony zakres obowiązywania (obowiązują tylko wewnątrz organów 
władzy  publicznej).  Akty  prawa  wewnętrznego  może  więc  wydawać  każdy  organ  władzy 
publicznej, o ile istnieją „jednostki organizacyjne mu podporządkowane” i o ile kompetencja 
co do ich wydawania przewidziana jest w ustawie. 
 

Katalog  źródeł  prawa  powszechnie  obowiązującego  jest  zamknięty  –  co  oznacza,  że  źródłem 
prawa  jest  tylko  akt  ten,  który  w  tym  katalogu  został  wymieniony  –  aspekt  przedmiotowy,  źródła 
prawa powszechnie obowiązującego stanowią ponadto strukturę hierarchiczną. Konstytucja wymienia 
również  w  sposób  wyczerpujący  katalog  organów  upoważnionych  (na  szczeblu  centralnym)  do 
stanowienia  powszechnie  obowiązującego  prawa  (podmiotami  tymi  są  Sejm  i  Senat,  Prezydent  RP, 
Rada Ministrów, ministrowie lub inne organy upoważnione do tego przez Konstytucję - art. 92 ust. 1 
Konstytucji  -  ale  już  nie  np.  Narodowy  Bank  Polski,  któremu  Konstytucja  takiego  uprawnienia  nie 
nadaje) – aspekt podmiotowy. 
 
Prawa miejscowe są tutaj wyjątkiem  - mają charakter powszechnie obowiązujący, a więc mogą być 
stosowane do wszystkich podmiotów ale obowiązują tylko na obszarze działania organu, który wydał 
akt  prawa  miejscowego.  Wydają  je  organy  samorządu  terytorialnego  oraz  terenowe  organy 
administracji  rządowej  (Konstytucja  art.  94).  Przykładem  mogą  być  akty  wydane  w  zakresie: 
wewnętrznego  ustroju  gminy  oraz  jednostek  pomocniczych,  organizacji  urzędów  i  instytucji 
gminnych. 
 
Katalog  źródeł  prawa  o  charakterze  wewnętrznym  jest  otwarty  –  w  sposób  swobodny 
ustawodawca  może  określić  kompetencje  organów  władzy  publicznej,  (czyli  mogą  pojawić  się  inne 
akty  niewymienione  z  nazw  rodzajowych  w  Konstytucji)  –  aspekt  przedmiotowy.  Nie  jest  również 
zamknięta  lista  organów  upoważnionych  do  wydawania  takich  aktów  -  aspekt  podmiotowy. 
Podlegają również kontroli co do ich zgodności z powszechnie obowiązującym prawem. 
 

 

Wykład 5 

Marcin Redziński

 

 

13 

 

Hierarchiczna zasada budowy systemu źródeł prawa 

 

Zasada  ta  oznacza,  że  każdemu  typowi  aktu  normatywnego  przysługuje  określona  moc  prawna 
(ranga) wyznaczająca miejsce w hierarchii źródeł prawa. 
 
W Konstytucji RP wymienione są źródła prawa powszechnie obowiązujące.  

 

Zakaz sprzeczności: 
Akt niższego rzędu musi w jak największej mierze być zgodny z aktem wyższego rzędu.  
np.  Konstytucja  nakazuje  do  ponoszenia  ciężarów  i  świadczeń  publicznych,  w  tym  podatków, 
określonych w ustawie, a ustawa wprowadza „dziurawy” system fiskalny. 
 
Zgodność ustawy z Konstytucją określa Trybunał Konstytucyjny. 
 

Moc prawna a moc obowiązywania 

 
Moc  prawna  –  miejsce  w  hierarchii  źródeł  prawa,  natomiast  moc  obowiązywania  mają  taką  samą 
wszystkie  akty  (do  wszystkich  trzeba  się  jednakowo  podporządkować)  czyli  nie  można  nie  płacić 
podatku ustalonego w ustawie, ponieważ jest za wysoki.  
 

Cechy Konstytucji 

 
Obraz  właściwości  Konstytucji  charakterystyczny  jest  tylko  dla  tego  aktu.  Wszystkie  te  cechy 
jednocześnie posiada tylko Konstytucja. Do cech tych należą: 
   

1.  najwyższa moc prawna, 
2.  zawiera podstawowe zasady ustroju państwa, 
3.  akt uchwalany w szczególnej procedurze, 
4.  posiada szczególną treść  (żaden inny akt nie reguluje tylu dziedzin życia). 

 

 

Konstytucja

Umowa międzynarodowa ratyfikowana 

za uprzednią zgodą wyrażoną w ustawie

Akty prawa organizacji 

miedzynarodowej, jeżeli Polska do niej 

należy

Ustawy i rozporządzenia z mocą ustawy

Ratyfikowana umowa międzynarodowa

Rozporządzenia

Akty prawa miejscowego

 
(art. 8) 
 

 

(art. 91 ust. 2) 
 

 

(art.  91 ust. 3) 

 

(art. 87 ust. 1 i art. 234) 

 

(art. 87 ust. 1) 

 

(art. 87 ust. 1) 

 

(art. 87 ust. 2) 

14 

 

Marcin Redziński

 

 

Zmiana Konstytucji 

 
Konstytucja jako ustawa zasadnicza ma szczególny tryb przyjęcia. Jej zmiana jest szczególnie trudna, 
obostrzona, wymaga szerokiego konsensusu. Aktualnie rozdział XII – Zmiana Konstytucji (art. 235) 
poświęcony jest zmianie Konstytucji. 
 
Za zmianę Konstytucji rozumiemy nie tylko nowelizacją ale również uchwalenie nowej. 
Zmiana Konstytucji może być: 



 

całościowa - zastąpienie dotychczas obowiązującej nową 

a)  formalna - zastępuje w całości inną (np. Mała Konstytucja z 1992 r. na Konstytucję z 

1997 r.) 

b)  materialna  –  zmieniają  się  podstawowe  zasady  Konstytucji  (np.  Konstytucja 

marcowa z 1921 r.) 



 

cząstkowa  (nowelizacja)  –  zmiana  niektórych  postanowień  (np.  nowela  kwietniowa  z  7 
kwietnia  1989  r.  lub  Konstytucja  z  1989  r.  na  Małą  Konstytucję  z  1992  r.  zmieniały  tylko 
niektóre postanowienia Konstytucji PRL z 1952 r.) 

 
Jak Konstytucja reguluje zmianę? 

1.  Odmiennie  niż  w  ustawie  do  przedłożenia  projektu  potrzeba  co  najmniej 

 
 

  liczby  posłów, 

Senat lub Prezydent RP. 

2.  Zmiana ta następuje w drodze ustawy uchwalonej przez Sejm i w ciągu 60 dni przez Senat. 
3.  Pierwsze  czytanie  projektu  tej  ustawy  może  odbyć  się  nie  wcześniej  niż  30  dnia  od 

przedłożenia Sejmowi projektu tej ustawy. (By projekty nie były pochopne) 

4.  Ustawę o zmianie Konstytucji uchwala Sejm większością co najmniej 

 
 

 głosów w obecności 

co najmniej połowy ustawowej liczby posłów oraz Senat bezwzględną większością głosów* w 
obecności co najmniej połowy ustawowej liczby senatorów. 
*bezwzględna  większość  głosów  –  większa  ilość  „za”  niż  „przeciw”  +  „wstrzymujących  się 
od głosu”. 

5.  Uchwalenie ustawy zmieniającej rozdziały I, II i XII (- objęto również samą regulację zmiany 

Konstytucji),  może  odbyć  się  nie  wcześniej  niż  60  dnia  po  pierwszym  czytaniu  projektu  tej 
ustawy. (Rozłożenie wprowadzenia zmian w czasie ma na celu konsultacje społeczne) 

6.  Jeżeli  ustawa  o  zmianie  Konstytucji  dotyczy  przepisów  wymienionych  w  ust.  5,  podmioty 

określone w ust. 1 mogą zażądać, w terminie 45 dni od dnia uchwalenia ustawy przez Senat, 
przeprowadzenia referendum zatwierdzającego. (Wszyscy mogą się w nim wypowiedzieć) 

 

Trybunał Konstytucyjny (TK) (więcej patrz s. 33) 

 
Trybunał  Konstytucyjny  (art.  188  –  197  Konstytucji)  –  organ  sądownictwa  konstytucyjnego  w 
Polsce, którego podstawowym zadaniem jest kontrolowanie zgodności norm prawnych niższego rzędu 
z  normami  prawnymi  wyższego  rzędu  jak  również  decyzji  organów  władzy,  z  Konstytucją  i 
ratyfikowanymi umowami międzynarodowymi. Orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego są ostateczne. 
 
Trybunał Konstytucyjny pozostawia sądom decyzje o niezgodności norm prawa miejscowego. 
 
Jakie  podmioty  mogą  zwrócić  się  do  tego  trybunału  z  wnioskiem  o  rozpoczęcie  odpowiednich 
procedur? 

1.  np. Prezydent Rzeczypospolitej, Prezes Rady Ministrów, 50 posłów (…) 
2.  organy  stanowiące  jednostki  samorządu  terytorialnego,  ogólnokrajowe  organy  związków 

zawodowych oraz ogólnokrajowe władze organizacji pracodawców i organizacji zawodowych 
jedynie jeżeli akt normatywny dotyczy spraw objętych ich zakresem działania. (art. 191) 

3.  każdy,  czyje  konstytucyjne  wolności  lub  prawa  zostały  naruszone,  ma  prawo,  na  zasadach 

określonych w ustawie, wnieść skargę do Trybunału Konstytucyjnego w sprawie zgodności z 
Konstytucją  ustawy  lub  innego  aktu  normatywnego,  na  podstawie  którego  sąd  lub  organ 

Marcin Redziński

 

 

15 

 

administracji  publicznej  orzekł  ostatecznie  o  jego  wolnościach  lub  prawach  albo  o  jego 
obowiązkach określonych w Konstytucji. (art. 79 ust. 1) 
 

Umowa międzynarodowa ratyfikowana za uprzednią zgodą wyrażoną w ustawie 

 
Art.  89  ust.  1  Mówi,  że  ratyfikacja  przez  Rzeczpospolitą  Polską  umowy  międzynarodowej  i  jej 
wypowiedzenie wymaga uprzedniej zgody wyrażonej w ustawie, jeżeli umowa dotyczy m.in.: 



  pokoju, sojuszy (NATO), układów politycznych lub układów wojskowych, 



 

wolności, praw lub obowiązków obywatelskich określonych w Konstytucji, 



 

członkostwa Rzeczypospolitej Polskiej w organizacji międzynarodowej (Unia Europejska), 



 

znacznego obciążenia państwa pod względem finansowym. 

 
Możemy więc podzielić umowy międzynarodowe na: 



 

wymagające ratyfikacji za pomocą ustawy, 



  zwykle ratyfikowane. 

 

 

16 

 

Marcin Redziński

 

 

Prawo Unii Europejskiej 

 
Ze względu na kryterium tworzenia prawa unijnego możemy podzielić na dwa działy: 



  prawo  pierwotne  (traktatowe)  –  składają  się  na  nie  traktaty  stanowiące  (powołujące  do 

życia) Unię (takie jak Traktat z Maastricht, Traktaty rzymskie i Europejska Wspólnota Energii 
Atomowej), traktaty rewizyjne, traktaty akcesyjne oraz zasady prawa, 



 

prawo  wtórne  (stanowione,  pochodne)  –  jest  tworzone  przez  instytucje  Wspólnot  na 
podstawie prawa pierwotnego. 

 
Źródła wtórnego prawa unijnego, to: 



 

rozporządzenia  –  mają  zasięg  ogólny,  wiążą  w  całości  i  bezpośrednio*,  we  wszystkich 
państwach  członkowskich  (ich  adresatami  są  więc  nie  tylko  państwa  członkowskie  i  ich 
organy  administracyjne  i  samorządowe,  ale  także  osoby  fizyczne  i  prawne,  a  więc  wszyscy 
obywatele UE). Są istotnym aktem – podobne do krajowych ustaw. 
*bezpośrednia  moc  wiążąca,  co  oznacza,  że  nie  wymaga  żadnej  transformacji  na  akty 
właściwe dla danego państwa jak np. ustawy, 



  dyrektywy – wiążą każde państwo członkowskie, do którego są kierowane (nie wiążą wprost 

obywateli)  ale  pozostawiają  organom  wewnętrznym  państwa  swobodę  w  zakresie  wyboru 
formy  i  metod  realizacji  swych  założeń  (państwo  ma  zapewnić  środki  do  realizacji 
dyrektywy*),  czasami  jednak  dopuszcza  się  do  bezpośredniego  stosowania  dyrektywy  np. 
obywatel może na nią się powołać w sądzie. 
*implementacja  decyzji  –  proces  polegający  na  urzeczywistnieniu  podjętej  decyzji  za 
pomocą  odpowiednich  środków,  czyli  odpowiednie  przełożenie  (zastosowanie)  by  były 
wiążące w państwie, 



  decyzje  –  mają  charakter  indywidualny  (tylko  adresaci,  do  których  są  kierowane  są 

związani), wiążą bezpośrednio. 

Są również zalecenia i opinie ale nie są to akty wiążące. 
 

Ustawy 

 

Ustawa – akt normatywny

1

, podstawowy instrument regulacji prawa. 

1.  Może być nim regulowana każda kwestia (nie ma żadnego ograniczenia przedmiotowego) nie 

będąca przedmiotem regulacji konstytucyjnej (nie może wchodzić w materię wyższych aktów) 
Niektóre  kwestie  (np.  budżet  państwa)  muszą  być  uregulowane  ustawą.  Natomiast  niektóre 
możemy rozpatrywać na poziomie głębin regulacji, czyli jak daleko prawo może ingerować, 

2.  Z ustawą muszą być zgodne wszystkie niższe akty normatywne, 
3.  Podmiot, który reguluje ustawy to Sejm i Senat – wybrane w demokratycznych wyborach, 
4.  Uchwalanie  ustaw  odbywa  się  w  trybie  przewidzianym  w  Konstytucji  oraz  regulaminach 

Sejmu i Senatu. 

 
Inicjatywa  ustawodawcza  –  wskazanie  podmiotów,  które  mogą  przedłożyć  władzy  ustawodawczej 
projekty aktów normatywnych. 
 
W  Polsce,  na  mocy  art.  118  Konstytucji,  prawo  inicjatywy  ustawodawczej  (wszczęcie  procedury 
ustawodawczej) przysługuje: 



 

Posłom (co najmniej 15 lub komisja sejmowa), 



  Senatowi, 



  Prezydentowi RP, 



 

Radzie Ministrów, 



  Inicjatywa obywatelska 100 000 obywateli (mających czynne prawo wyborcze, posiadający 

obywatelstwo). 

                                                           

1

 

Akt normatywny – każdy akt państwa zawierający normy prawne, prawotwórczy. 

Akt normatywny = źródło prawa 

Wykład 6 

Marcin Redziński

 

 

17 

 

 

Sejm I i II czytanie 

Przeprowadzanie debaty i 

zgłaszanie poprawek* 

Sejm III czytanie 

Odrzucenie ustawy 

Przyjęcie ustawy bez 

poprawek 

Głosowanie nad 

poprawkami 

Marszałek Sejmu 

Przesyła tekst przyjętej 

przez Sejm ustawy 

Senat 

Odrzucenie ustawy lub 

wprowadzenie poprawek 

Przyjęcie ustawy bez pop-

rawek uchwałą zwykłą 

Brak uchwały w terminie 

(Przyjmuje się, że 

akceptuje w formie 

przyjętej przez Sejm) 

Sejm 

Głosuje w sprawie 

odrzucenia uchwały 

Senatu 

(bezwzględna 

większość głosów) 

Prezydent RP 

Skierowanie ustawy do 

Sejmu z wnioskiem o 

ponowne rozpatrzenie 

Kieruje wniosek do 

Trybunału Konstytucyjnego 

Trybunał Konstytucyjny 

Uznanie 

ustawy za 

zgodną z 

Konstytucją 

Uznanie 

niektórych 

przepisów 

ustawy jako 
niezgodne z 
Konstytucją 

Uznanie 

ustawy za 

niezgodną z 
Konstytucją 

Sejm 

Podpisanie ustawy przez Prezydenta oraz zarządzenie jej ogłoszenia 

Sejm 

Obalenie weta następuje poprzez 

ponowne uchwalenie ustawy 3/5 

liczby głosów 

Przełamanie 

weta 

Nieprzełamanie 

weta 

Procedura legislacyjna 

18 

 

Marcin Redziński

 

 

*przysługuje wnoszenie poprawek wnioskodawcom, posłom i Radzie Ministrów. 
 
W  przypadku  każdego  projektu  ustawy  w  uzasadnieniu  ustawy  trzeba  określić  skutki  finansowe 
realizacji stanu prawnego wynikające z proponowanych uregulowań. 
 
Większość głosów jaka jest potrzebna do powzięcia decyzji może być: 



 

zwykła większość głosów - liczba głosów „za” przewyższa liczbę głosów „przeciw”. 



 

bezwzględna większość głosów – większa ilość „za” niż „przeciw” + „wstrzymujących się od 
głosu”. 



 

większość  kwalifikowana  -  oznacza  „wzmocnioną”  formę  większości  bezwzględnej  często 
wyrażoną ułamkiem np. 

 
 

. 

 

Kworum (quorum) - minimalna liczba członków zgromadzenia niezbędna do prowadzenia obrad lub 
powzięcia wiążących decyzji. 
 

Rozporządzenia z mocą ustawy 

 
Rozporządzenia z mocą ustawy – są to akty prawne powszechnie obowiązujące, które w hierarchii 
źródeł prawa zajmują takie samo miejsce co ustawy. Pod rządami Konstytucji z 1997 r. instytucja aktu 
normatywnego  równego  ustawie  pojawia  się  jedynie  w  nadzwyczajnych  okolicznościach  (tylko  w 
czasie  stanu  wojennego)

.  Prawo  do ich  wydania  ma  jedynie  Prezydent  Rzeczypospolitej  Polskiej,  w 

zakresie i granicach określonych w art. 234 ust. 1 Konstytucji RP.

 

 

Rozporządzenia 

 
Rozporządzenie  –  jest  to  akt  wykonawczy  do  ustawy,  powszechnie  obowiązujący,  wydawany  na 
podstawie  szczegółowego  upoważnienia  ustawowego  przez  uprawniony  konstytucyjnie  organ 
państwowy w celu wykonania ustawy.  
 
Zwykle  władza  wykonawcza  wydaje  rozporządzenia,  więc  trzeba  delegacji  ustawowej,  czyli 
pozwolenia  władzy  ustawodawczej.  Delegacje  powinny  wskazywać  organ  -  podmiot  sprawy  i 
wytyczne  merytoryczne.  Organ  wskazany  do  wydania  rozporządzenia  nie  może  przekazać  tego 
uprawnienia innemu organowi - zakaz subdelegacji.  
 
Nie  może  dochodzić  do  takiej  sytuacji,  że  np.:  Ustawa  o  Policji  upoważniła  Ministra  Spraw 
Wewnętrznych  i  Administracji  do  określenia  w  drodze  rozporządzenia  zakresu  zadań  i  zasad 
organizacji policji sądowej. Minister wydaje rozporządzenie, określające zakres zadań policji sądowej, 
jednocześnie  stanowiące  jednak,  że  zasady  jej  organizacji  określi,  w  drodze  zarządzenia,  Pierwszy 
Prezes Sądu Najwyższego. 
 
Ustawodawca kontroluje czy rozporządzenie mieści się w delegacji i czy nie koliduje z inna ustawą. 
 
Art. 92 Konstytucji wskazuje podmioty mogące wydać rozporządzenie: 

1.  Prezydent RP,  
2.  Rada Ministrów w tym Prezes Rady Ministrów,  
3.  Minister  kierujący  działem  administracji  rządowej  (resortowy)  -  minister  bez  teki  nie  może 

wydać rozporządzenia, 

4.  KRRiT,  
5.  przewodniczący komitetu wyrażonego w ustawie. 

 

 

Marcin Redziński

 

 

19 

 

Akty prawa miejscowego 

 
Różnice aktów prawa miejscowego od pozostałych źródeł prawa powszechnie obowiązującego: 

1.  Obowiązują tylko na obszarze jednostki terytorialnej organu (gminy, powiatu, województwa), 

który wydał akt prawa miejscowego (Konstytucja art. 87, ust. 2), 

2.  Stanowienie  prawa  miejscowego  należy  do  organów  samorządu  terytorialnego  i  terenowych 

organów administracji rządowej (tylko organy działające na tym terenie wydają te akty), 

3.  Organy  te  nie  są  wprost  wskazane  w  Konstytucji  (organy  uprawnione  do  ich  wydania  są 

wskazane w ustawie), 

4.  Treścią aktów są sprawy lokalne* – nie ogólnokrajowe. 

 
Wspólne cechy aktów prawa miejscowego i pozostałych źródeł prawa powszechnie obowiązującego: 

1.  Nie są samoistne – podobnie jak rozporządzenia, muszą mieć podstawę ustawową (delegacja 

ustawowa), 
W delegacji ustawowej nie są potrzebne (jak to było w przypadku rozporządzenia) wytyczne 
co do treści. 

2.  Zadaniem aktów prawa miejscowego jest realizacja założeń wyrażonych w ustawie. 

 
*Jak widzimy chodzi o to, żeby decyzje dotyczące danej społeczności miejscowej były podejmowane 
przez tę właśnie społeczność, a nie przez władze państwowe, często niezorientowane w rzeczywistych 
jej potrzebach czego przykładem może być np. 
Ustawa o ochronie przyrody (z dnia 16 kwietnia 2004 r.) 



 Obszarowe chronienie przyrody 

 

Ustawodawca nie wie gdzie takie obszary występują, a terenowe organy administracji rządowej czy 
jednostki samorządowe orientują się co do ich występowania dlatego np.  
Ustawa  o  ochronie  przyrody    art.  16  ust.  3  mówi:  „Utworzenie  parku  krajobrazowego  lub 
powiększenie jego obszaru następuje w drodze rozporządzenia wojewody (…)” 
 
Choć czasami ustawodawca określa miejsca jak np.  
Ustawa  o  ochronie  dziedzictwa  Fryderyka  Chopina  z  dnia  3  lutego  2001  art.  2:  „Uznaje się  miejsce 
urodzenia  Fryderyka  Chopina  -  Dworek  w  Żelazowej  Woli  wraz  z  otaczającym  go  zabytkowym 
parkiem - za dobro kultury narodowej, podlegające ochronie przewidzianej w niniejszej ustawie.” 
 
Powodem  takiej  regulacji  jest  też  ułatwienie  działalności  samorządu  –  nie  trzeba  trzech  czytań  w 
Sejmie  do  zmiany  np.  terytorium  parku  krajobrazowego,  czy  miejsc  ważnych  historycznie  dla 
Polaków. 

 

Akty  prawa  miejscowego  (uchwały)  ustanawiają  organy  samorządu  terytorialnego  (rady  gmin,  rady 
powiatów i sejmiki województw) oraz terenowe organy administracji rządowej (wojewodowie, organa 
administracji niezespolonej). Akty te obejmują dwie grupy przepisów: do pierwszej należą te, które są 
stanowione  na  podstawie  upoważnień  ustawowych

2

,  do  drugiej  -  przepisy  porządkowe

3

, 

pozostające w kompetencji rad gmin, powiatów i wojewody

4

. 

Akty  te  podlegają  ogłoszeniu  w  Wojewódzkim  Dzienniku  Urzędowym,  który  jest  wydawany  przez 
wojewodę. Przepisy porządkowe ogłasza się również w środkach masowego przekazu oraz w drodze 
obwieszczeń jak również w sposób zwyczajowo przyjęty na danym terenie. 
                                                           

2

  Akty  te  wydaje  się  w  celu:  wydania  statutów  jednostek  samorządu  terytorialnego,  organizacji 

urzędów, zarządu mienia i reguł korzystania z obiektów użyteczności publicznej.  

3

 Przepisy porządkowe wydawane są w formie rozporządzeń i mogą mieć formę aktu samoistnego gdy 

zostaną  spełnione  dwa  podstawowe  warunki  –  brak  uregulowania  w  innych  ustawach  i  przepisach 
powszechnie  obowiązujących  oraz  istnienie  zagrożenia  dla  dóbr  określonych  ustawowo  (życia, 
zdrowia i mienia obywateli). 

4

 W przypadkach niecierpiących zwłoki przepisy porządkowe może wydać zarząd gminy lub powiatu 

– w formie zarządzenia, które podlega zatwierdzeniu na najbliższej sesji rady – odpowiednio – gminy 
lub powiatu.

 

Wykład 7 

20 

 

Marcin Redziński

 

 

Akty  prawa  miejscowego,  ponieważ  są  najniżej  w  hierarchii  źródeł  prawa  muszą  być  zgodne  z 
pozostałymi. Muszą również w jak największym stopniu realizować cele ustawowe. 
 

Prawa powszechnie obowiązujące podlegają szczególnym regułom: 

 

Przyjęcie aktu powszechnie obowiązującego np. 



 

szczególny tryb przyjęcia Konstytucji, 



  procedura legislacyjna ustawy, 



 

delegacja ustawowa do rozporządzenia i aktów prawa miejscowego. 
 

Nabycie mocy obowiązującej (ogłoszenie, publikacja)* 

 

*Z  tym  wiąże  się  domniemanie  znajomości  prawa  powszechnie  obowiązującego  –  nikt  nie  może 
zasłaniać  się  nieznajomością  prawa  (łac.  ignorantia  iuris  nocet  -  nieznajomość  prawa  szkodzi). 
Warunkiem wejścia w życie jest właśnie jawność, ogłoszenie (Konstytucja art. 88 ust. 1). 
 
Promulgacja – podpisanie i ogłoszenie aktu normatywnego. 
 
Reguły publikacji: 

1.  Ogłoszenie w Dzienniku Urzędowym, 
2.  Ogłasza  się  niezwłocznie  –  bez  zbędnej  zwłoki,  czyli  np.  minister  wydaje  rozporządzenie 

(podpisując je) 



 kieruje je do publikacji, 

3.  Akty prawa powszechnie obowiązujące wchodzą w życie

5

 z zasady – minimum* po upływie 

14  dni  od  dnia  ich  ogłoszenia

6

,  chyba  że  same  stanowią  inaczej  (np.  można  wydłużyć  –  od 

pewnego terminu). 
*Niektóre akty ważne dla państwa mogą wchodzić w terminie krótszym – z dniem publikacji 
– gdy nie stoi w sprzeczności z zasadą demokratycznego państwa prawa. 
Prawo  nie  działa  wstecz  (łac.  lex  retro  non  agit)  –  jednak  jeżeli  nie  stoi  w  sprzeczności  z 
zasadą demokratycznego państwa prawa  nie jest przeszkodą by działało wstecz. 

 
Są  to  rozwiązania  przyjmowane  celowo,  aby  podmioty  prawa  mogły  się  zapoznać  z  nowymi 
przepisami. 
 
Określanie terminów: 



 

Jeżeli termin wyrażany jest w dniach to nie uwzględnia się dnia ogłoszenia, czyli np.  
1 stycznia - ogłoszenie (ma wejść po 14 dniach) wchodzi w życie - 16 stycznia, 



 

Terminy wyrażane w tygodniach, miesiącach, latach uwzględniają dzień ogłoszenia np.  
15 lutego – ogłoszenie (ma wejść po 3 miesiącach) wchodzi w życie – 16 maja. 
 

Może być też osobna ustawa regulująca terminy wejścia w życie osobnych przepisów – co ma na celu 
zwiększenie przejrzystości akt prawnego np. ustawa przepisy wprowadzające ustawę - Prawo o ustroju 
sądów administracyjnych i ustawę - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi z dnia 30 
sierpnia 2002 r. 
 

Problem na temat wydawania aktów niesamoistnych 

 
Gdy jest już jawność ustawy organ wydający rozporządzenie może ją ogłaszać ale akt wykonawczy do 
ustawy nie może wejść w życie wcześniej niż ustawa. 
 

 

                                                           

5

 = od kiedy obowiązują 

6

 = ujawnienia treści

 

vacatio 
legis 

Marcin Redziński

 

 

21 

 

Dzienniki Urzędowe 

 
Ogłoszenie aktów normatywnych odbywa się w dziennikach: 

1.  Dziennik Urzędowy Ustaw RP, 



  Konstytucja, 



 

ustawy, rozporządzenia z mocą ustawy, 



 

rozporządzenia wykonawcze, 



 

teksty jednolite powyższych aktów, 



  orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego, 



 

uchwały Rady Ministrów, uchylające rozporządzenia ministra, 



 

akty dotyczące stanu wojny, 



 

dotyczące referendum ogólnokrajowego i zmiany Konstytucji, 



 

skrócenie kadencji Sejmu, 



 

dotyczące wyborów do Sejmu, Senatu, na Prezydenta, 



  powszechnej mobilizacji, 



 

stanów nadzwyczajnych, 



 

dotyczące stwierdzenia ważności wyborów do Sejmu, Senatu,  
na Prezydenta. 

2.  Dziennik Urzędowy RP „Monitor Polski”, 



 

zarządzenia Prezydenta wydane na podstawie ustaw, 



 

uchwały Rady Ministrów i zarządzenia premiera na podstawie ustaw, 



 

teksty jednolite powyższych aktów, 



 

orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego dotyczące aktów ogłoszonych w Monitorze, 



 

uchwały Zgromadzenia Narodowego, 



 

uchwały Sejmu (np. dotyczące regulaminu, uchwalania wotum zaufania lub 
absolutorium Radzie Ministrów (…)), 



 

uchwały Senatu (np. dotyczące regulaminu, (…)), 



 

akty urzędowe Prezydenta. 

3.  Dziennik Urzędowy RP „Monitor Polski B”, 



  sprawozdania finansowe, 



 

inne akty prawne, informacje, komunikaty, ogłoszenia i obwieszczenia organów. 

4.  Dziennik  Urzędowy  RP  ministrów,  kierujących  działem  administracji  rządowej  oraz 

dzienniki urzędowe urzędów centralnych, 



 

akty normatywne organu wydającego dzienniki i nadzorowanych przez niego urzędów 
centralnych. 

5.  Dzienniki wojewódzkie, 



  akty  prawa  miejscowego  wojewody  i  organów  administracji  niezespolonej,  akty 

stanowione przez sejmik, organy powiatu i gminy, 



 

inne akty prawne, informacje, komunikaty, obwieszczenia i ogłoszenia jeżeli przepisy 
tak stanowią. 

6.  Dziennik Urzędowy Unii Europejskiej, 

a)  seria L (Legislacja): 



 

rozporządzenia, 



  dyrektywy, 



  decyzje, 



  zalecenia, 



  opinie. 

b)  seria C (komunikaty albo informacje i zawiadomienia): 



 

protokoły z posiedzeń Parlamentu Europejskiego itp. 

c)  seria S (Suplement): 



  umowy publiczne, 



 

umowy użyteczności publicznej itp. 

 

ze względu 
na ich treść 

ze względu na 
ich rodzaj 

22 

 

Marcin Redziński

 

 

Pierwsze trzy dzienniki  urzędowe (Dziennik Ustaw, Monitor Polski i Monitor Polski B) wydawane są 
przez  Prezesa  Rady  Ministrów  przy  pomocy  Kancelarii  Prezesa  Rady  Ministrów  i  Rządowego 
Centrum  Legislacji.  Pozostałe  dwa    (w  wymienionej  kolejności)  wydają  ministrowie  kierujący 
działami  administracji  rządowej  oraz  kierownicy  urzędów  centralnych,  którzy  mogą  z  zasady 
wydawać  tylko  jeden  dziennik  urzędowy.  Wojewódzki  dziennik  urzędowy  wydaje  wojewoda. 
Publikację dzienników reguluje ustawa o ogłaszaniu aktów normatywnych i niektórych innych aktów 
prawnych.

 

 
Tekst  jednolity  –  aktualny  tekst  aktu  prawnego  uwzględniający  wszelkie  zmiany  (poprawki, 
nowelizacje) jakie w nim zaszły od chwili ogłoszenia. 
Tekst ujednolicony – nieoficjalnie publikowany, nie ma gwarancji, że jest prawidłowy (opracowany 
na podstawie tekstu jednolitego i wszystkich zmian jakie zaszły od czasu jego publikacji). 
 
Błędy  sprostowuje  się  w  formie  obwieszczeń  w  tym  samym  dzienniku,  w  którym  były  wcześniej 
wydawane. Są również organy wskazane do wydawania takich sprostowań jak np. marszałek Sejmu. 
 
Odróżnić  trzeba  sprostowanie  od  zmiany  treści  aktu.  Sprostowanie  nie  może  prowadzić  do  zmiany 
merytorycznej. 
 

 

Marcin Redziński

 

 

23 

 

Państwo  -  struktura  polityczna  obejmująca  określony  obszar  (terytorium)  i  grupę  ludzi  go 
zamieszkującą (obywatele państwa), rządzona przez osoby reprezentujące tę grupę (władza). 
 
Państwo musi rządzić przez upoważnioną grupę osób. 
 
Organy państwa są powołane w Konstytucji: 



 

Władzę ustawodawczą sprawują Sejm i Senat – stanowienie prawa 



 

Władzę wykonawczą Prezydent Rzeczypospolitej Polskiej i Rada Ministrów – sprawowanie 
rządów 



 

Władzę sądowniczą sądy i trybunały – wymierzanie sprawiedliwości 

 
Natomiast naród może wprost wyrażać swoją wolę poprzez instytucje demokracji bezpośredniej: 

1.  Referendum 
2.  Wybory 
3.  Inicjatywa ustawodawcza (ludowa) 
4.  Konsultacje lokalne

7

 

 

Konstytucja przewiduje dwa rodzaje referendów: 



  referendum  ogólnokrajowe  (art.  125  Konstytucji)  –  jest  to  forma  odwoływania  się  organu 

państwowego  do  opinii  lub  woli  publicznej.  Ponieważ  jest  to  forma  zastąpienia  instytucji 
demokracji  pośredniej  to  Konstytucja  wskazuje  organy  mające  prawo  do  zarządzania 
referendum  i  są  to:  Sejm,  Prezydent  RP  za  zgodą  Senatu  –  muszą  one  w  sposób  wiążący 
udzielić takiej zgody. Nie każda sprawa może być regulowana przez referendum - tylko taka, 
która ma szczególne znaczenie dla państwa, gdyż referendum nie może wypierać demokracji 
pośredniej. 
 

Ważność  referendum  ogólnokrajowego  stwierdza  Sąd  Najwyższy  –  określa  czy  były  naruszone 
procedury w referendum i miały one wpływ na ostateczny wynik. 

 

Ważność referendum, a wiążący wynik 

 
 

czy przebiegało zgodnie z prawem 

 

 

         by wynik był wiążący musi wziąć udział 

 

 

 

 

 

 

 

         ponad połowa obywateli uprawnionych 

 

 

 

 

 

 

 

         do głosowania 

 
Może  więc  być  referendum  ważne  (nie  było  naruszeń  podczas  referendum)  ale  nie  wiążące  (bo  nie 
wzięła udziału ponad połowa osób uprawnionych). 
 



  referendum  lokalne  (art.  170  Konstytucji)  -  członkowie  wspólnoty  samorządowej  mogą 

decydować, w drodze referendum, o sprawach dotyczących tej wspólnoty, w tym o odwołaniu 
pochodzącego z wyborów bezpośrednich organu samorządu terytorialnego. Nie ma tutaj 
ograniczenia do tego czy w referendum będą poruszane sprawy istotne lub nieistotne. 

 
Trzeba  zwrócić  uwagę,  że  w  drodze  referendum  lokalnego  odwołane  mogą  być  tylko  instytucje 
powołane z powszechnych wyborów, czyli np. zarząd powiatu może być odwołany tylko przez sejmik 
województwa.  
W  wyborach  samorządowych  wybieramy  rady  gmin,  powiatów,  sejmików  województw  oraz 
jednoosobowych organów wykonawczych gmin - wójtów, burmistrzów, prezydentów miast i je można 
odwołać. Jest więc tak, że ten sam podmiot który powołał może odwołać. 
 
 

                                                           

7

 Choć w praktyce nie stosuje się konsultacji społecznych.

 

Wykład 8 

24 

 

Marcin Redziński

 

 

Demokracja pośrednia pochodzi z wyborów bezpośrednich. 
 
W  Rzeczypospolitej  Sejm  stanowi  pierwszą  izbę  parlamentu.  Sejm  ma  zdecydowanie  więcej 
uprawnień  od  Senatu  i  tym  samym  posiada  pozycję  uprzywilejowaną.  Sprawuje  on  kontrolę  nad 
działalnością Rady Ministrów – władza ustawodawcza kontroluje władzę wykonawczą. Składa się z 
460 posłów, wybieranych w wyborach pięcioprzymiotnikowych. 
 
 

 

 

          podstawowe zasady wyborcze w jaki 

 

 

 

          sposób dokonywany jest wybór osób 

 

 

 

           pełniących rolę w tych instytucjach 

 
Stopień  demokratyzacji  to  właśnie  dobór  przymiotników  wyborczych,  zasady  prawa  wyborczego 
mają więc daleko idące konsekwencje. 
 
Prawo wyborcze możemy rozumieć dwojako: 



  przedmiotowe – zbiór źródeł prawa, z których dowiadujemy się o regulacjach. Źródłem jest 

tu Konstytucja, która decyduje o modelu, kształcie i cenzusach oraz ustawy gdzie są ordynacje 
wyborcze do Sejmu i Senatu oraz na Prezydenta. 



  podmiotowe – prawo do wybierania (czynne) i bycia wybranym (bierne). 

a)  czynne – prawo do wybierania, udziału w głosowaniu, 
b)  bierne - ubieganie się o wybór, do kandydowania. 

 
Przesłanki  pozytywne:  cenzus  obywatelstwa  (szczególna  więź  z  państwem)  jest  wspólny  dla 
wszystkich,  odpowiedni  wiek:  dla  czynnego  prawa  wyborczego  18  lat,  dla  biernego  prawa 
wyborczego: Sejm RP – 21 lat, Senat RP – 30 lat, Prezydent RP – 35 lat 
Przesłanki negatywne: pozbawienie praw wyborczych – wyrokami sądów karnych (pozbawienie praw 
publicznych) i rodzinnych (ubezwłasnowolnienie) 
 

Przymiotniki wyborcze 

 
Przymiotniki wyborcze: 

1.  Powszechność – powszechny dostęp do wyborów, czyli jak największy krąg ludzi w państwie 

musi  mieć  dostęp  do  czynnego  i  biernego  prawa  wyborczego.  Jedynym  warunkiem  jest 
ukończenie  określonego  w  Konstytucji  wieku  dla  odpowiednio  czynnego  i  biernego  prawa 
wyborczego  oraz  to,  że  obywatel  ma  prawo  wyborcze  i jest  zdolny  prawnie. Jeśli  stawia się 
obywatelowi  dodatkowe  warunki,  aby  mógł  on  uzyskać  prawo  wyborcze,  to  zaczyna  się 
ograniczenie powszechności wyborów, czyli cenzusy. 

 
cenzusy  –  ograniczenia  powszechności  wyborów  spowodowane  względami  politycznymi, 
ekonomicznymi lub społecznymi: 



 

cenzus  płci  –  kobiety  nie  miały  praw  wyborczych,  ograniczenia  te  stopniowo  znoszono  w 
różnych  krajach  w  różnych  latach.  Cenzus  płci  obowiązuje  jednak  nadal  w  niektórych 
państwach islamskich. 



 

cenzus majątkowy – do XIX w. prawa wyborcze przysługiwały osobom posiadającym jakieś 
nieruchomości. W drugiej połowie XIX w. prawo wyborcze przysługiwało osobom płacącym 
podatki. 



 

cenzus wykształcenia – prawa wyborcze przysługiwały obywatelom, którzy umieli czytać i 
pisać.  Obowiązuje  on  jeszcze  w  niektórych  państwach  afrykańskich,  azjatyckich  i  w  stanie 
Nebraska w USA. 



 

cenzus stałego zamieszkania – prawo wyborcze przysługuje obywatelom, którzy na terenie 
danego okręgu mieszkają przez określony czas. 

 
 
 

Marcin Redziński

 

 

25 

 

Współcześnie są tylko trzy cenzusy: 



  wieku 



  obywatelstwa 



  zamieszkania  –  choć  ten  cenzus  w  praktyce  nie  jest  stosowany,  bo  tylko  w  wyborach 

samorządowych wymagane jest stałe zamieszkanie. 

 
Gwarancją powszechności wyborów jest spis, rejestr wyborców. 
 
Szczególne  przypadki  zakazu  biernego  prawa  wyborczego  wskazuje  art.  103  Konstytucji  jak  zakaz 
łączenia niektórych funkcji. Nie można kandydować równocześnie do Sejmu i Senatu, mandatu posła 
nie  można  łączyć  z  funkcją  Prezesa  NBP,  NIK,  Rzecznika  Praw  Obywatelskich,  Rzecznika  Praw 
Dziecka i ich zastępców, członka RPP, KRRiT, ambasadora oraz z zatrudnieniem w Kancelarii Sejmu, 
Senatu,  Prezydenta  Rzeczypospolitej  lub  z  zatrudnieniem  w  administracji  rządowej  (zakaz  ten  nie 
dotyczy członków Rady Ministrów i sekretarzy stanu w administracji rządowej). Regulacja ta jest po to 
by  osoby  pełniące  określone  funkcje  koncentrowały  się  na  nich  i  by  wyeliminować  czynniki 
korupcjogenne. 
Zakaz  kandydowania  na  posła  i  senatora  ma  również:  sędzia,  prokurator,  urzędnik  służby  cywilnej, 
żołnierz  (w  czynnej  służbie  wojskowej),  funkcjonariusz  policji  oraz  funkcjonariusz  służb  ochrony 
państwa. 
Największe ograniczenia są wobec Prezydenta RP – nie może sprawować żadnych innych funkcji. 
 

2.  Równość – każdy jest tak samo traktowany, zakaz dyskryminacji. 



  w  znaczeniu  formalnym  –  każdy  wyborca  ma  jeden  głos  lub  taką  samą  liczbę  głosów  bez 

względu na wykształcenie, zasługi, majątek. 



  w  znaczeniu  materialnym  –  rzeczywista  „siła”  głosu  każdego  wyborcy  jest  taka  sama. 

Chodzi  o  to,  aby  „siła”  głosu  była  w  każdym  okręgu  wyborczym

8

  taka  sama,  tzn.  aby  w 

każdym  okręgu  dla  wyboru  jednego  deputowanego  była  potrzebna  mniej  więcej  taka  sama 
liczba głosów. 
(np.  Gdyby    z  okręgu  wyborczego  liczącego  na  przykład  100’000  mieszkańców  wybierano 
jednego  posła,  a  z  okręgu  wyborczego  liczącego  200’000  mieszkańców  też  tylko  jednego 
posła, to siła głosu wyborcy z tego ostatniego okręgu byłaby dwukrotnie słabsza od siły głosu 
wyborcy  z  pierwszego  okręgu.  W  takiej  sytuacji  należałoby  albo  większy  okrąg podzielić  na 
dwa okręgi po 100’000 wyborców, albo okręgowi większemu przydzielić dwa mandaty.) 
Materialny  aspekt  zasady  równości  nie  musi  mieć  zastosowania  w  wyborach  do  Senatu  i 
dlatego art. 97 ust. 2 Konstytucji pomija tę zasadę, czego pokłosiem są wybory z 1990 r. 
 

3.  Bezpośredniość  –  wprost wyborca  głosuje  na  tego  kogo  wybiera,  osobiście  oddaje  głos jest 

więc wykluczone by kogoś upoważnić do tego. 
 

Jednak  w  niektórych  krajach  wybory  są  pośrednie  -  wyborcy  wybierają  elektorów,  a  dopiero  oni 
wybierają osoby ubiegające się o wybór np. wybory prezydenta i wiceprezydenta w USA. 
 

4.  Tajność  -  nikt  nie  ma  prawa,  ani  możliwości  sprawdzenia  w  jaki  sposób  głosował  dany 

wyborca. 
 
 
 

                                                           

8

  część  terytorium  na  jaką  dzieli  się  państwo  w  czasie  trwania  wyborów  parlamentarnych, 

prezydenckich  i  referendum  w  celu  stworzenia  jednakowych  list  wyborczych  dla  danego  terenu,  z 
których  wybiera  się  przedstawicieli.  Ustalenia  liczby  posłów  wybieranych  w  okręgach  wyborczych 
dokonuje się przez podzielenie liczby mieszkańców kraju przez ogólną liczbę posłów wybieranych w 
okręgach  wyborczych.  Przed  każdymi  wyborami  dokonuje  się  dopasowania  liczby  mandatów  do 
struktury zamieszkania ludności. 

26 

 

Marcin Redziński

 

 

5.  Proporcjonalność – system obliczania wyników głosowania. 



 

model  większości  bezwzględnej  –  kto  chce  uzyskać  mandat  musi  uzyskać  liczbę  głosów 
większą niż połowę. Często wiąże się to z drugą turą wyborów, w której uczestniczy dwóch 
kandydatów którzy uzyskali największą ilość głosów. 



 

model  większości  względnej  –  by  wygrać  wybory  trzeba  uzyskać  więcej  głosów  niż  inni 
kandydaci. 
 

Systemy większościowe są prostsze do zorganizowania bo zawsze kończą się ostatecznym wynikiem i 
nie trzeba ich  powtarzać. Choć  zasada  większości  równie  często jest  krytykowana, bo  wypacza  ona 
wole  wyborców,  gdyż  np.  mała  różnica  w  liczbie  otrzymanych  głosów  może  prowadzić  do  różnicy 
podziału mandatów. 
 
Metoda dzielenia mandatów: 
metoda  d’Hondta  -  sprzyja  dużym  partiom,  zabezpiecza  parlamenty  przed  nadmiernym 
rozdrobnieniem partiami skrajnymi, które przy tej metodzie nie wchodzą do parlamentu.  
Metoda ta polega na tym, że liczbę głosów, jaką oddano na poszczególną liczbę kandydatów, dzieli się 
przez kolejne liczby naturalne, aż do liczby, która jest liczbą mandatów. Uzyskane ilorazy porządkuje 
się od najmniejszego do największego. Kolejne mandaty przydziela się listom, przy których występują 
kolejno najniższe ilorazy. 
 
Przykład 
 
Jest 6 mandatów w okręgu wyborczym.  

 

Dzielnik 

A 

B 

C 

1 

45’000 

32’000 

49’000 

2 

22’500 

16’000 

24’500 

3 

15000 

10’666 

16’333 

Mandaty 

2 mandaty 

1 mandat 

3 mandaty 

 

Gwarancja niezależności od władzy wykonawczej i sądowniczej posła i senatora 

 
Immunitet  –  instytucja  prawna,  mocą  której  osoba  z  niej  korzystająca  nie  podlega  określonym 
przepisom,  do  przestrzegania  których  inne  osoby  są  zobowiązane.  Immunitet  może  też  oznaczać 
ograniczenie odpowiedzialności prawnej danej osoby z tytułu pełnienia przez nią określonej funkcji. 



  materialny  –  oznacza  trwałe  wyłączenie  spod  przepisów  sankcjonujących  określone 

zachowanie. Jest pewna kategoria działań stricte związane z działalnością parlamentarzysty i 
senatora np. wolność wypowiedzi (Konstytucja art. 105 ust. 1). Zakaz ten trwa w trakcie oraz 
po ustaniu mandatu parlamentarzysty i nie może zostać uchylony. 



  formalny  –  oznacza  ograniczenie  odpowiedzialności  karnej.  W  odniesieniu  do  zakresu 

przedmiotowego tego immunitetu wyróżniamy dwa elementy: 

a)  immunitet  procesowy  -  ograniczenie  możliwości  proceduralnych  jak  zakaz 

pociągnięcia do odpowiedzialności karnej (Konstytucja art. 105 ust. 2 i 3). 

b)  przywilej  nietykalności  -  oznacza  zakaz  ograniczania  i  pozbawiania  wolności 

(nietykalność, zakaz zatrzymania) osób  objętych tym immunitetem  (Konstytucja art. 
105 ust.5). 
Choć poseł sam może zrzec się immunitetu (Konstytucja art. 105 ust. 4). 

 

Partie 
 
Liczba ważnych 
głosów w okręgach 

Marcin Redziński

 

 

27 

 

Obrady Sejmu 

 
Marszałek  Sejmu  przewodniczy  obradom  Sejmu,  strzeże  praw  Sejmu  oraz  reprezentuje  Sejm  na 
zewnątrz. (Konstytucja art. 110 ust. 2). 
 
Posiedzenia  Sejmu  są  jawne.  Jeżeli  wymaga  tego  dobro  państwa,  Sejm  może  bezwzględną 
większością  głosów  w  obecności  co  najmniej  połowy  ustawowej  liczby  posłów,  uchwalić  tajność 
obrad. (Konstytucja art. 113). 
 
W ramach kontroli Rady Ministrów  Prezes Rady Ministrów i pozostali członkowie Rady Ministrów 
mają  obowiązek  udzielenia  odpowiedzi  na  interpelacje  i  zapytania  poselskie  oraz  mają  obowiązek 
udzielenia odpowiedzi w sprawach bieżących na każdym posiedzeniu Sejmu. 
 

 

28 

 

Marcin Redziński

 

 

Dualistyczny system władzy wykonawczej 

 
Dualistyczny  system  władzy  wykonawczej  –  władza  wykonawcza  składa  się  z  dwóch  organów: 
głowy  państwa  (jednoosobowy)  i  rządu  (organu  kolegialnego

9

).  Jest  przeciwieństwem  władzy 

monokratycznej  gdzie  władza  wykonawcza  skupiona  jest  w  ręku  jednego,  jednoosobowego  organu 
(monarcha, prezydent), który to system występuje np. w USA. 
 
Wzajemna relacja w koncepcji dualistycznej między nimi może przedstawiać się różnie: 



  system  gabinetowy  –  większość  kompetencji  władzy  wykonawczej  realizuje  rząd  natomiast 

głowa  państwa  wyposażona  jest  w  nieliczne  kompetencje,  przede  wszystkim  o  formalnym 
charakterze

10

. System ten przyjęty jest w Polsce, 



  system kancelarski – jest to w istocie odmiana systemu gabinetowego. Różnica przejawia się 

w mocniejszej pozycji szefa rządu – kanclerza. Dzięki konstruktywnemu wotum nieufności

11

 

parlament  może  go  odwołać  jedynie,  gdy  równocześnie  wskaże  następcę  na  szefa  rządu. 
Występuje w Niemczech, 



  system  prezydencki  –  jest  przeciwwagą  do  wcześniej  wymienionych  systemów.  Jest  rząd 

choć ma ograniczone kompetencje, a głowa państwa ma pozycję silniejszą. Jest we Francji. 

 

Prezydent 

 

W myśl Konstytucji Prezydent: 



 

jest  najwyższym  przedstawicielem  RP  („osoba  nr  1”)  i  gwarantem  ciągłości  władzy 
państwowej, 



  czuwa nad przestrzeganiem Konstytucji, 



 

stoi na straży suwerenności i bezpieczeństwa państwa, 



 

wybierany w wyborach bezpośrednich na pięcioletnią kadencję i może być ponownie wybrany 
tylko raz. 
 

Jeżeli Prezydent RP nie może przejściowo sprawować urzędu

12

, zawiadamia o tym Marszałka Sejmu, 

który tymczasowo przejmuje obowiązki Prezydenta RP lub jeśli Marszałek Sejmu nie może Marszałka 
Senatu. Organy te wykonują wszystkie kompetencje Prezydenta oprócz decyzji o skróceniu kadencji 
Sejmu.  

 

Prezydent  reprezentuje  państwo  w  stosunkach  zewnętrznych  (ale  upoważnienie  do  prowadzenia 
polityki zagranicznej, czyli jej rzeczywistego kształtowania należy do Rady Ministrów). Ponieważ na 
zewnątrz powinna być stabilna sytuacja (niezależna od aktualnych wyników wyborczych), osoba która 
to gwarantuje jest Prezydent RP, który jest mniej polityczny, w pewien sposób odcinając się od partii. 
Kompetencje Prezydenta przedstawiają się tu następująco: 



 

ratyfikuje i wypowiada umowy międzynarodowe, 



 

mianuje i odwołuje przedstawicieli Polski za granicą, 



 

przyjmuje  listy  uwierzytelniające  i  odwołujące  przedstawicieli  dyplomatycznych  innych 
państw, 



 

w  zakresie  polityki  zagranicznej  współdziała  z  Prezesem  Rady  Ministrów  i  właściwym 
ministrem - Ministrem Spraw Zagranicznych. 

                                                           

9

 Organ kolegialny składa się z kilku osób, a decyzje zapadają w nim zespołowo, w drodze uchwały 

podjętej większością głosów. 

10

 choć prezydent ma pewne możliwości rządzenia więc nie jest to czysto reprezentacyjna funkcja. 

11

  rodzaj  wotum  nieufności, zabezpieczający  przed  pochopnym  odwołaniem  rządu  przez  parlament  i 

tym  samym  utrudniający  destabilizację  systemu  politycznego.  W  tym  rozwiązaniu  głowa  państwa 
przyjmuje  dymisję  rządu  tylko  wtedy,  gdy  część  parlamentu,  która  wystąpiła  o  wotum  nieufności, 
jednocześnie zgłosiła i uzyskała poparcie większości parlamentu dla kandydata na nowego premiera. 

12

  Konstytucja  RP  określa  przesłanki  opróżnienia  urzędu  Prezydenta  by  zapobiec  ewentualnemu 

odwołaniu go przez ZN z powodów politycznych i są to m.in.: śmierci, zrzeczenia się urzędu itp. 

Wykład 9 

Marcin Redziński

 

 

29 

 

W stosunkach wewnętrznych: 



 

jest  najwyższym  zwierzchnikiem  sił  zbrojnych  (kompetencja  ta  wynika  z  tego,  że  czuwa  na 
straży suwerenności i bezpieczeństwa państwa), z tym że następnie Konstytucja wskazuje iż w 
czasie pokoju sprawuje tą rolę za pośrednictwem Ministra Obrony Narodowej, 



 

mianuje Szefa Sztabu Generalnego oraz dowódców sił zbrojnych,         uprawnienia 



  nadaje obywatelstwo, ordery i odznaczenia, 

 

 

            czysto reprezentacyjne 



 

przysługuje mu prawo łaski

13

,   

 

 

 



 

może zwołać Radę Gabinetową - Rada Ministrów debatująca pod przewodnictwem 
Prezydenta w sprawach szczególnej wagi. Rada Gabinetowa nie może jednak podejmować 
wiążących decyzji. (By decyzje takie mogły zostać podjęte musi się osobno zebrać Rada 
Ministrów), 



 

desygnuje i powołuje Prezesa Rady Ministrów, 



 

odwołuje ministrów. 
 

W procesie legislacyjnym: 



 

przysługuje mu inicjatywa ustawodawcza, 



 

każda ustawa musi zostać podpisana przez Prezydenta RP (choć Prezydent nie wpływa na ich 
treść po części decyduje bo na aktach musi znaleźć się jego podpis), 



 

może  wydawać  rozporządzenia  (powszechnie  obowiązujące)  i  zarządzenia  (wewnętrzne  np. 
dotyczące działania urzędu Kancelarii Prezydenta RP), trzeba zwrócić tu uwagę, że to organ* 
wydaje decyzję, bo każdy organ ma swój urząd. 

 
*Organ państwa - osoba bądź zespół ludzi upoważnionych do wykonywania określonych czynności w 
imieniu  państwa.  Od  organu  państwa  należy  odróżnić  urzędy,  pełniące  funkcje  pomocnicze  w 
stosunku  do  organów  państwa  (np.  Prezydent  RP  jest  organem  państwa,  natomiast  Kancelaria 
Prezydenta RP to urząd.) 
 



  nie ponosi odpowiedzialności za swoją działalność przed Parlamentem, natomiast może za to 

być  pociągnięty  do  odpowiedzialności  konstytucyjnej  przed  Trybunałem  Stanu

14

  i  jest  to 

odpowiedzialność  konstytucyjna.  Art.  145  Konstytucji  mówi,  że  do  pociągnięcia  do 
odpowiedzialności  przed  Trybunałem  Stanu  Prezydenta  RP  potrzeba  140  członków 
Zgromadzenia Narodowego (czyli gdy Sejm i Senat razem obradują), co wskazuje na potrzebę 
zaangażowania  do  tego  Sejmu.  Mimo  domniemania  niewinności  akt  oskarżenia  zawiesza 
Prezydenta RP w działalności. 

 

Akty urzędowe Prezydenta 

 
W  art.  144  Konstytucji  scharakteryzowano    kierunki  i  cele  działań  Prezydenta,  a  tym  samym  rolę 
odgrywaną  przez  niego  w  systemie  organów  państwowych.  Konstytucja  przyjmuje  przy  tym  w  art. 
144  ust.  2  generalną  zasadę,  że  akty  urzędowe  dla  swojej  ważności  wymagają  podpisu 
(kontrasygnatury) Prezesa Rady Ministrów, który kontrasygnując je ponosi za nie odpowiedzialność 
przed Sejmem. Obecna Konstytucja RP enumeratywnie w art. 144 ust. 3 określa akty niewymagające 
kontrasygnatury,  a  więc  prerogatywy  prezydenckie  (samodzielne  uprawnienia  Prezydenta)  i  one 
decydują  o  rzeczywistej  władzy  prezydenta.  Stąd  domniemanie,  iż  każdy  inny  akt  wymaga 
kontrasygnatury.  
 
 
 

                                                           

13

  Prawa  łaski  nie  stosuje  się  do  osób  skazanych  przez  Trybunał  Stanu.  Jest  to  po  to,  by  nie  móc 

ułaskawiać osób związanych z polityką. 

14

  Trybunał  ten  orzeka  o  odpowiedzialności  osób  zajmujących  najwyższe  stanowiska  państwowe  za 

naruszenie  Konstytucji  lub  ustawy  albo  popełnienie  przestępstwa,  w  związku  z  zajmowanym 
stanowiskiem lub w zakresie swojego urzędowania. 

30 

 

Marcin Redziński

 

 

Akty niewymagające podpisu premiera są wymienione w 30 punktach i dotyczą: 

1.  relacji z władzą ustawodawczą, a więc Sejmem i Senatem (pkt. 1-9), 
2.  relacji między Radą Ministrów (pkt. 10-15), 
3.  oddziaływania na władzę sądowniczą, bo np. prawo łaski niweluje wyroki sądów (pkt. 17-18), 
4.  uprawnienia personalne jak powoływanie i odwoływanie (pkt. 19, 20-27), 
5.  reszta,  a  więc  np.  pkt.  16  nadawania  orderów  i  odznaczeń,  pkt.  28  nadawania  statutu 

Kancelarii Prezydenta RP oraz powoływania i odwoływania Szefa Kancelarii Prezydenta RP. 

 
Głowa  państwa  ma  więc  w  systemach  parlamentowo-gabinetowych  z  reguły  dość  skromne 
uprawnienia.  Ich  zadaniem  jest  przede  wszystkim  reprezentowanie  państwa  w  stosunkach 
wewnętrznych  i  zewnętrznych,  a  niekiedy  podejmowanie  działań  arbitrażowych  w  sporach 
między  różnymi  siłami  politycznymi  lub  organami  władzy  państwowej  choć  również  należą  do 
głowy państwa uprawnienia monarsze. 
 

Dodatkowe organy ochrony i kontroli prawa 

 

W  rozdziale  IX  Konstytucji  powołane  są  organy  w  celu  sprawdzania  i  kontroli  prawa  ze  stanem 
faktycznym.    Sprawują  one  funkcje  w  zawieszeniu  pomiędzy  organami  wykonawczymi  a 
ustawodawczymi, bo w ramach kontroli wydają zarządzenia i decyzje, równocześnie nie wchodząc w 
skład Rady Ministrów. 
 

Najwyższa Izba Kontroli (NIK) 

 
Najwyższa Izba Kontroli – naczelny organ kontroli państwowej, podlegający jedynie Sejmowi, a tym 
samym niezależny od innych organów państwowych. 
 
NIK kontroluje z punktu widzenia: 



 

legalności,  gospodarności,  celowości  i  rzetelności  działalność  organów  administracji 
rządowej,  NBP,  państwowych  osób  prawnych  i  innych  państwowych  jednostek 
organizacyjnych, 



 

legalności, gospodarności i rzetelności działalność organów samorządu terytorialnego, 



 

legalności i gospodarności działalność innych jednostek organizacyjnych (w tym prywatnych), 
które w jakiś sposób wykorzystują majątek lub środki państwowe. 
 

Wymienione wyżej kryteria należy rozumieć następująco: 

1.  legalność  –  oznacza  sprawdzenie,  czy  działalność  jednostki  kontrolowanej  ma  podstawę 

prawną  i  jest  zgodna  z  obowiązującym  prawem  (np.  gdy  gmina  buduje  bez  pozwolenia  na 
terenie prywatnym można zakwestionować taką lokalizację), 

2.  gospodarność  –  oznacza  z  jednej  strony  sprawdzenie,  czy  nakłady  poniesione  w  trakcie 

działania  jednostki  kontrolowanej  przyniosły  możliwie  maksymalne  efekty,  z  drugiej  strony 
może  polegać  na  osiągnięciu  celu  przy  jak  najmniejszych  kosztach  poszczególnych 
przedsięwzięć, 

3.  celowość  –  czy  działania  jednostki  prowadzą  do  określonego  celu  lub  polega  na  kontroli 

trafności wyboru sposobu jego realizacji, 

4.  rzetelność – czy działania jednostki są zgodne z zasadami dobrej wiary. 

 
Na podstawie przeprowadzonych kontroli NIK przekłada Sejmowi wyniki ze swojej działalności (jak 
np. wyniki kontroli, coroczne sprawozdanie ze swojej działalności). 
 
Na  czele  NIK  stoi  Prezes  powoływany  przez  Sejm  na  6  lat.  Ta  funkcja  kadencji  –  ma  charakter 
ochronny,  by  uchronić  jego  niezależność  od  sił  politycznych.  Korzysta  przy  tym  z  immunitetu 
formalnego  (nie  materialnego)  by  chronić  jego  niezależność,  gdyby  np.  w  wyniku  kontroli  przyjął 
szkodzić władzy wykonawczej. 
 
 

Marcin Redziński

 

 

31 

 

Rzecznik Praw Obywatelskich (RPO) 

 

Wynika również z powołania organów w celu sprawdzania i kontroli prawa. Stoi na straży wolności i 
praw człowieka określonych w Konstytucji i innych aktach normatywnych. Rzecznik powoływany jest 
również  na  kadencję  i  odpowiada  przed  Sejmem.  Nie  może  łączyć  innych  stanowisk  z  wyjątkiem 
profesora wyższej uczelni. Podobnie jak Prezes NIK ma immunitet wyłącznie formalny. 
 

Krajowa Rada Radiofonii i Telewizji (KRRiT) 

 

W  państwie  demokratycznym  praktycznie  głównym  organem  kontroli  są  media  –  IV  władza,  bo  to 
dziennikarze wychwytują afery, więc potrzebny jest organ, który stoi na straży wolności słowa, prawa 
do informacji i warunkuje demokratyczny charakter społeczeństwa. KRRiT ma prawo do wydawania 
rozporządzeń,  a  w  sprawach  indywidualnych  podejmuje  uchwały.  Nadaje  koncesje  -  więc  pełni 
administracyjne funkcje. 
 

 

32 

 

Marcin Redziński

 

 

System sądownictwa 

 

Zgodnie  z  realizowaną  w  Konstytucji  (rozdział  VIII)  zasadą  trójpodziału  władzy,  obok  władzy 
ustawodawczej  i  wykonawczej  trzecią  władzą  jest  władza  sądownicza.  Art.  10  ust.  2  Konstytucji 
stanowi, że władzę tę sprawują sądy i trybunały. Za elementy tej władzy uznaje więc: 



 

sądy – z art. 175 ust. 1 Konstytucji wyprowadzić możemy ich określenie jako państwowych 
organów  wymiaru  sprawiedliwości.  Do  sądów  Konstytucja  zalicza  Sąd  Najwyższy,  sądy 
powszechne, sądy administracyjne i sądy wojskowe. 



 

trybunały  –  Konstytucja  zalicza  Trybunał  Konstytucyjny  i  Trybunał  Stanu.  Charakter  tych 
organów  implikuje  też  konstytucyjne  rozumienie  pojęcia  trybunału  jako  sądu  o  specjalnych 
kompetencjach i szczególnym znaczeniu. 

 
Jako  zasadę  fundamentalną  Konstytucja  uznaje  ich  odrębność  i  niezależność  od  innych  władz. 
Oznacza  to  wyodrębnienie  organizacyjne  i  uniezależnienie  sądów  i  trybunałów  od  innych  organów 
państwowych.  Wymiar  sprawiedliwości  jest  jednym  z  przejawów  działalności  państwa  na 
rozstrzyganiu konfliktów o charakterze prawnym. 
 
Konstytucyjne zasady wymiaru sprawiedliwości: 



 

zasada  dwuinstancyjności  –  możliwość  rozpoznania  sprawy  po  wydaniu  orzeczenia  przez 
sąd pierwszej instancji na forum sądu instancji wyższej, po wniesieniu środka odwoławczego, 



 

zasada  rozstrzygania  spraw  przez  sądy  powszechne  –  sądy  powszechne  rozstrzygają 
wszystkie  sprawy  niezastrzeżone  dla  innych  sądów,  stąd  zasada  domniemania 
kompetencyjnego, 



 

zasada  niezawisłości  sędziowskiej  –  Konstytucja  w  art.  178  ust.  1  głosi:  „Sędziowie  w 
sprawowaniu swojego urzędu są niezawiśli i podlegają tylko Konstytucji i ustawom.” 
Konstytucja  odnosi  tę  zasadę  do  sprawowania  urzędu  przez  sędziego.  Przez  niezawisłość 
sędziowską  rozumiemy  zatem  niedopuszczalność  jakiejkolwiek  ingerencji  z  zewnątrz  lub 
wywierania  nacisku  na  sędziego  w  kierunku  takiego  czy  innego  rozstrzygnięcia  sprawy. 
Zapewnia  to  neutralność  sędziego,  a  co  za  tym  idzie  gwarantuje  obiektywne  postępowanie 
przed sądem.  
 

Ważniejsze gwarancje dotyczące pozycji sędziego: 

1.  ustawowe  określenie  wymogów,  jakie  powinni  spełniać  kandydaci  na  sędziów 

poszczególnych  sądów  i  trybunałów  zapewniające  odpowiednie  kwalifikacje  zawodowe  i 
moralne sędziego, które wymienia Ustawa Prawo o ustroju sądów powszechnych w art. 61, 

2.  powoływanie  wszystkich  sędziów  prze  Prezydenta  RP,  na  wniosek  Krajowej  Rady 

Sądownictwa, 

3.  powoływanie na czas nieokreślony, 
4.  nieusuwalność  sędziego  z  piastującego  stanowiska,  oznacza  że  złożenie  z  urzędu  może 

nastąpić  wbrew  woli  sędziego  tylko  na  mocy  orzeczenia  sądu  i  tylko  w  szczególnych 
przypadkach określonych w ustawie, 

5.  sędzia  objęty  jest  formalnym  immunitetem,  który  wypływa  wprost  z  art.  191  Konstytucji. 

Immunitet sędziowski jest ważną gwarancją niezawisłości chroniąc wolność  podejmowanych 
decyzji  sędziego,  zapobiegając  zarazem  wywieraniu  na  niego  nieformalnych  nacisków 
środkami  przewidzianymi  w  kodeksie  postępowania  karnego  (np.  przez  wszczynanie  po-
stępowania  karnego  opartego  na  fikcyjnych  zarzutach).  Immunitet  polega  na  tym,  że  sędzia 
nie może być  zatrzymany  ani pociągnięty do odpowiedzialności karnej lub administracyjnej 
bez zezwolenia sądu dyscyplinarnego. Powiększony jest o nietykalność, 

6.  niepołączalność  stanowiska  sędziego  z  należeniem  do  partii  politycznej,  związku 

zawodowego oraz z prowadzeniem działalności publicznej niedającej się pogodzić z zasadami 
niezależności sądów i niezawisłości sędziowskiej, 

7.  zakaz podejmowania przez sędziego dodatkowego zatrudnienia, 

 

 
 

Wykład 10 

Marcin Redziński

 

 

33 

 

Trybunał Konstytucyjny (TK) 

 
Konstytucja  umieściła  przepisy  o  Trybunale  Konstytucyjnym  w  rozdziale  VIII  i  zaliczyła  go  do 
organów władzy sądowniczej. Trybunał nie sprawuje wymiaru sprawiedliwości, gdyż jest to funkcja 
właściwa  dla  sądów.  Jest  on  natomiast  organem  odrębnym  i  niezależnym  od  innych  władz. 
Podobieństwo  Trybunału  do  organów  sądowych  wyraża  się  nie  tylko  w  wyodrębnieniu 
organizacyjnym i niezależności od legislatywy i egzekutywy, lecz również w zasadach postępowania, 
wzorowanych na procedurze sądowej. 
Ustawa  o  Trybunale  Konstytucyjnym  mówi,  że  TK  składa  się  z  15  sędziów  wybieranych 
indywidualnie  przez  Sejm  na  dziewięcioletnią  kadencję.  Orzeczenia  TK  mają  moc  powszechnie 
obowiązującą i są ostateczne. 
 
TK orzeka m.in. w sprawach: 

1.  orzekanie w przedmiocie konstytucjonalności i legalności norm prawnych: 

a)  z Konstytucją – ustaw, umów międzynarodowych i przepisów prawnych wydawanych 

przez centralne organy państwowe, 

b)  z  ratyfikowanymi  umowami  międzynarodowymi,  których  ratyfikacja  wymagała 

uprzedniej zgody wyrażonej w ustawie – ustaw, 

c)  z  ustawami  i  ratyfikowanymi  umowami  międzynarodowymi  –  przepisów  prawa 

wydawanych przez centralne organy państwowe, 

2.  skargi konstytucyjnej, 
3.  rozpatrywanie  sporów  kompetencyjnych  pomiędzy  centralnymi  konstytucyjnymi  organami 

państwa, 

4.  orzekanie o zgodności z Konstytucją celów i działania partii politycznych, 
5.  sygnalizowanie luk i uchybień w prawie. 

 

Trybunał Stanu (TS) 

 

Trybunał  Stanu  włączony  został  w  obręb  władzy  sądowniczej.  Jest  on  organizmem  egzekwującym 
odpowiedzialność  konstytucyjną  –  o  mającą  charakter  prawny,  wyłącznie  za  czyny  niestanowiące 
przestępstw,  a  polegające  na  naruszeniu  Konstytucji  lub  ustaw  przez  podmioty

15

  wskazane  w 

Konstytucji w związku z wykonywaniem swych funkcji. 
 
W myśl art. 199 Konstytucji, wyboru członków Trybunału Stanu (z wyjątkiem jego przewodniczącego) 
dokonuje  Sejm,  spoza  grona  posłów  i  senatorów.  Skład  Trybunału  jest  wybierany  każdorazowo  na 
pierwszym posiedzeniu Sejmu na okres jego kadencji, jednocześnie zachowując swoje kompetencje aż 
do  wyboru  kolejnego  składu  TS.  Przewodniczącym  Trybunału  Stanu  jest  z  urzędu  Pierwszy  Prezes 
Sądu  Najwyższego.  W  skład  TS  wchodzi  19  osób:  przewodniczący,  dwóch  jego  zastępców  i  16 
członków. Co najmniej połowa jego członków powinna posiadać kwalifikacje sędziowskie. 
 
Postępowanie  rozpoczyna  się  wniesieniem  wniosku  o  pociągnięcie  do  odpowiedzialności 
konstytucyjnej  przez  uprawnione  podmioty.  Postawienie  w  stan  oskarżenia  następuje  w  postaci 
uchwały. 
 

 

                                                           

15

 odpowiedzialność konstytucyjna posiada ograniczony podmiotowo charakter i dotyczy wskazanej w 

przepisach konstytucyjnych grupy osób zajmujących najwyższe stanowiska w państwie. Wyliczenie to 
ma charakter enumeratywny, co oznacza, że nie może podlegać interpretacji rozszerzającej. 

34 

 

Marcin Redziński

 

 

Krajowa Rada Sądownictwa 

 

To organ stojący w myśl art. 186 ust. 1 Konstytucji na  straży niezależności sądów i niezawisłości 
sędziów. KRS  realizując  konstytucyjnie określone funkcje  wyposażona  została przede  wszystkim  w 
kompetencje dotyczące spraw personalnych sędziów ale również inne: 



 

rozpatruje  kandydatury  na  stanowiska  sędziowskie  przedstawiane  jej  przez  zgromadzenia 
ogólne odpowiednich sądów lub Ministra Sprawiedliwości i przedstawia Prezydentowi RP o 
powołanie sędziów, 



 

czuwanie nad przestrzeganiem zasad etyki zawodowej i występowanie o podjęcie czynności 
dyscyplinarnych,  



 

wyrażanie  stanowiska  co  do  propozycji  zmian  ustroju  sądów,  a  także  w  innych  sprawach 
dotyczących warunków ich funkcjonowania, 



 

opiniowania programów szkolenia aplikantów, zakresu i sposobu przeprowadzania egzaminu 
sędziowskiego, 



 

podejmowanie  uchwał  w  sprawach  wystąpienia  do  TK  o  zbadanie  zgodności  z  Konstytucją 
aktów normatywnych w zakresie dotyczącym niezależności sądów i niezawisłości sędziów. 

 

Sąd Najwyższy (SN) 

 
Sąd Najwyższy jest naczelnym organem sądowym i powołany jest do: 

1.  sprawowania  zwierzchniego  nadzoru  w  zakresie  orzekania  nad  działalnością  sądów 

powszechnych i wojskowych. Do środków służących wykonywaniu takiego nadzoru służą: 



 

rozpoznawanie  kasacji  oraz  innych  środków  odwoławczych  –  do  niego 
przysługuje ostateczne odwołanie,  



 

podejmowanie uchwał rozstrzygających zagadnienia prawne

16

, 

2.  rozpoznawania  protestów  wyborczych,  stwierdzania  ważności  wyborów  do  Sejmu  i  Senatu 

oraz  wyboru  Prezydenta  RP,  a  także  ważności  referendum  ogólnokrajowego  i  referendum 
konstytucyjnego, 

3.  rozstrzygania  nadzorczego  w  stosunku  do  samorządów  zawodowych:  adwokatów,  radców 

prawnych oraz notariuszy,  

4.  opiniowania ustaw i innych aktów normatywnych, 

 
Sąd Najwyższy ma swoją siedzibę w Warszawie. Dzieli się na cztery izby: 

1.  Izbę Pracy, Ubezpieczeń Społecznych i Spraw Publicznych, 
2.  Izbę Cywilną, 
3.  Izbę Karną, 
4.  Izbę Wojskową. 

 
Uchwały pełnego  składu SN, izby, dwóch lub więcej izb z chwilą ich podjęcia uzyskują moc zasad 
prawnych. 
 

Sądy powszechne 

 
Zgodnie  z  zasadą  domniemania  kompetencyjnego  sądy  powszechne  tworzą  trzon  sądownictwa. 
Ustawa Prawo o ustroju sądów powszechnych stanowi, że sądami powszechnymi są sądy rejonowe, 
sądy  okręgowe  i  sądy  apelacyjne.  Sądy  te  tworzy  i  znosi  w  drodze  rozporządzenia  Minister 
Sprawiedliwości  po  zasięgnięciu  opinii  KRS.  W  rozporządzeniu  tym  określa  on  siedziby  i  obszary 
właściwości sądów: 



 

sąd  rejonowy,  najniższy  w  hierarchii,  podstawowe  ogniwo,  obejmuje  najmniejsze  wycinki 
kraju  -  tworzy  się  zwykle  dla  jednej  lub  większej  liczby  gmin.  W  sprawach  przed  sądami 
powszechnymi  regułą  generalną  jest,  że  sądem  pierwszej  instancji,  zarówno  w  sprawach 
cywilnych,  jak  i  karnych,  jest  sąd  rejonowy.  Tylko  w  niektórych  sprawach,  z  reguły 

                                                           

16

 interpretacje w orzeczeniach Sądu Najwyższego mają szczególne znaczenie. 

kompet- 
encje 
personalne 
 
 
 
inne 
kompet- 
encje 

Marcin Redziński

 

 

35 

 

poważniejszych,  wyraźnie  określonych  przepisami  prawa  procesowego,  sądem  pierwszej 
instancji jest sąd okręgowy, 



 

sąd  okręgowy,  tworzy  się  dla  obszaru  właściwości  co  najmniej  dwóch  sądów  rejonowych. 
Rozpoznają,  oprócz  spraw  przekazanych  im,  które  na  mocy  występują  jako  sądy  pierwszej 
instancji,  również  środki  odwoławcze  od  orzeczeń sądów  rejonowych  (gdy  sądem  pierwszej 
instancji jest sąd rejonowy, sądem drugiej instancji jest sąd okręgowy), 



 

sąd apelacyjny, tworzy się dla obszaru właściwości co najmniej dwóch okręgów sądowych. 
Do  sądów  apelacyjnych  jako  sądów  drugiej  instancji  trafiają  te  sprawy,  w  których  sądem 
pierwszej instancji był sąd okręgowy. 
 

Sądy dzielą się na wydziały i tak: 

W sądach rejonowych 

1.  cywilny, 
2.  karny, w tym do spraw o wykroczeniach rozpoznawanych w II 

instancji (I to  grodzki), 

3.  rodzinny i nieletnich, 
4.  pracy, 
5.  ksiąg wieczystych, 
Ponadto w sądach rejonowych mogą być tworzone wydziały: 
1.  gospodarczy, 
2.  sądy  grodzkie  –  (nazwa  ta  nie  odnosi  się  do  odrębnej  kategorii 

sądów,  ale  do  podstawowej  jednostki  organizacyjnej  sądów,  którą 
jest wydział). 

3.  wydział rejestrowy Krajowego Rejestru Sądowego 

W sądach okręgowych 

1.  cywilny, 
2.  karny, 
3.  penitencjarny i nadzoru nad wykonywaniem orzeczeń karnych, 
4.  pracy, 
5.  ubezpieczeń społecznych, 
6.  gospodarczy, 
W Sądzie Okręgowym w Warszawie działają ponadto jako wydziały: 
1.  Sąd Ochrony Konkurencji i Konsumentów, 
2.  Jednostka organizacyjna do spraw rejestrowych, 
3.  Sąd wspólnotowych znaków towarowych i wzorów przemysłowych. 

W sądach apelacyjnych 

1.  cywilny, 
2.  karny, 
3.  pracy i ubezpieczeń społecznych, 

W Sądzie Apelacyjnym w Warszawie: 

1.  sąd lustracyjny 

 
 
Środkiem  odwoławczym,  jaki  można  wnieść  od  każdego  wyroku  sądu  pierwszej  instancji,  jest 
apelacja  do  sądu  drugiej  instancji.  Na  postanowienia  sądu  pierwszej  instancji  oraz  zarządzenia  w 
kwestiach  procesowych  (w  określonych  przepisami  sytuacjach)  przysługuje  zażalenie.  Trzeci 
zwyczajny środek odwoławczy to skarga kasacyjna (w postępowaniu cywilnym), którą wnosi się od 
wyroku lub postanowienia sądu drugiej instancji  do Sądu Najwyższego. 
 
Gwarancje o charakterze procesowym, które to m.in. stwarzają oskarżonemu rzeczywistą możliwość 
obrony, dają pewność rzetelnego i bezstronnego ich rozstrzygnięcia. Są to: 



 

zasada  jawności  –  każde  postępowanie,  rozprawa  jest  jawna,  a  tylko  w  obrębie  szczególnie 
znaczących okolicznościach może być wyłączona jawność, 



 

tajność narady sędziowskiej, 



 

kolegialność orzekania, 



 

swobodna ocena dowodów, 



 

instytucja wyłączenia sędziego od udziału w konkretnej sprawie. 

zwyczajne 
środki 
odwoław- 
cze 

36 

 

Marcin Redziński

 

 

Sądy administracyjne 

 
Artykuł  184  Konstytucji  dotyczący  sądownictwa  administracyjnego  stanowi,  że:  „Naczelny  Sąd 
Administracyjny  oraz  inne  sądy  administracyjne  sprawują  kontrolę  działalności  administracji 
publicznej  w  zakresie  określonym  ustawą”.  Kontrola  ta  obejmuje  również  orzekanie  o  zgodności  z 
ustawami  uchwał  organów  samorządu  terytorialnego  i  aktów  normatywnych  terenowych  organów 
administracji  rządowej.  To  unormowanie  konstytucyjne  rozwija  ustawa  –  Prawo  o  ustroju  sądów 
administracyjnych,  a  dokładnie  art.  1  §  1  PrUSAdm:  „Sądy  administracyjne  sprawują  wymiar 
sprawiedliwości  przez  kontrolę  działalności  administracji  publicznej  oraz  rozstrzyganie  sporów 
kompetencyjnych  i  o  właściwość  między  organami  jednostek  samorządu  terytorialnego, 
samorządowymi  kolegiami  odwoławczymi  i  między  tymi  organami  a  organami  administracji 
rządowej.”  W  myśl  cytowanych  ustaw  sądy  administracyjne  tworzą  odrębny  pion  sądownictwa. 
Fundamentalną  zasadą  postępowania  sądowo  administracyjnego  jest  jego  dwuinstancyjność  – 
pierwszą są wojewódzkie sądy administracyjne. Od orzeczeń sądów przysługuje skarga kasacyjna 
do stanowiącego drugą instancję Naczelnego Sądu Administracyjnego. Skarga ta może być oparta o 
naruszenie  prawa  materialnego  lub  przepisów  postępowania,  jeśli  mogło  to  mieć  wpływ  na  wynik 
sprawy. 
 
Należy podkreślić, że sądownictwo administracyjne z założenia ma pełnić funkcję kontrolną, nie ma 
natomiast  wkraczać  w  sferę  kompetencji  ani  organów  administracji  rządowej,  ani  samorządu 
terytorialnego. Jego orzeczenie mają jedynie  charakter kasacyjny. Nie zastępują natomiast decyzji 
administracyjnych  wydawanymi  przez  siebie  decyzjami  merytorycznymi.  Celem  kontroli 
sądownictwa administracyjnego jest badanie aktów i czynności organów administracji, pod kątem ich 
zgodności  z  prawem  czyli  legalności.  Badane  są  wyłącznie  aspekty  prawne,  nigdy  zaś 
celowościowe. 
 
NSA ma swoją siedzibę w Warszawie. Dzieli się na trzy izby: 

1.  Izba Finansowa, 
2.  Izba Gospodarcza, 
3.  Izba Ogólno administracyjna. 

 
Zgodnie z art. 15 § 1 ustawy - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi Naczelny Sąd 
Administracyjny: 



 

rozpoznaje środki odwoławcze od orzeczeń wojewódzkich sądów administracyjnych, 



 

podejmuje  uchwały  mające  na  celu  wyjaśnienie  przepisów,  których  stosowanie  wywołało 
rozbieżności w orzecznictwie sądów administracyjnych, 



 

podejmuje  uchwały  zawierające  rozstrzygnięcie  zagadnień  prawnych  budzących  poważne 
wątpliwości w konkretnej sprawie sądowo administracyjnej, 



 

rozstrzyga spory o właściwość między organami jednostek samorządu terytorialnego i między 
samorządowymi  kolegiami  odwoławczymi  oraz  spory  kompetencyjne  między  organami 
tych jednostek a organami administracji rządowej (np. kto ma rozstrzygnąć decyzję wójt 
czy zarząd powiatu), 



 

rozpoznaje  inne  sprawy  należące  do  właściwości  Naczelnego  Sądu  Administracyjnego  na 
mocy odrębnych ustaw. 

 

Wszczęcie postępowania administracyjnego 

 
Postępowanie  administracyjne  wszczyna  się  na  żądanie  strony  (kiedy  to  strony  zgłaszają 
przeciwstawne żądania) lub z urzędu (co ma historyczne odniesienie do procesu inkwizycyjnego,  gdy 
również funkcje sędziego, prokuratora i obrońcy były skupione w jednym ręku) co reguluje art. 61 § 1 
Kodeksu Postępowania Administracyjnego. 
 

 

Marcin Redziński

 

 

37 

 

Prawo administracyjne 

 

Termin administracja (łac. administratio – zarządzać) możemy rozumieć jako: 



 

działalność - realizowanie funkcji o charakterze wykonawczym, 



  organizacja – nazwa ogółu organów zajmująca się administrowaniem, zarządzaniem. 



 

Administracją publiczną – jest więc odpowiednio działalnością lub organizacją, mającą realizować 
zadania państwowe lub publiczne. 
 
Prawo  administracyjne  –  to  gałąź  prawa,  która  reguluje  działalność  organów  państwowych, 
podejmowaną  w  celu  wykonania  ustalonych  prawem  zadań  organizatorskich  wypełnianych  w 
swoistych formach działania. 
 
Prawo administracyjne składa się: 

1.  norm  ustrojowych  –  zawiera  normy  bezpośrednio  dotyczące  organizacji  aparatu 

administracyjnego regulujące: 



  tworzenie i określenie struktur organizacyjnych organów administracji i ich urzędów, 



 

strukturę systemu podmiotów administracji oraz zachodzące w nim procesy, 



 

wzajemne relacje pomiędzy strukturami. 

2.  norm  prawa  materialnego  –  składa  się  z  norm  dotyczących  konkretnych  działów 

administracji  publicznej.  Tworzą  szczegółową  część  prawa  administracyjnego  np.  prawo 
budowlane, o planowaniu przestrzennym, 

3.  procedura  administracyjna  (proceduralne)  –  zawiera  normy,  które  dotyczą  bezpośrednio 

toku  działania  (trybu  postępowania)  organów  administracyjnych.  Zawiera  więc  reguły 
wyznaczające  postępowanie  mające  na  celu  urzeczywistnienie  norm  prawa  ustrojowego  i 
materialnego. Możemy podzielić na prawo m.in.: o ogólnym postępowaniu administracyjnym 
i postępowaniach szczególnych, postępowaniu egzekucyjnym w administracji itp. 
 

Organy administracji publicznej 

 

Organ administracji publicznej – osoba lub grupa osób, znajdujący się w strukturze organizacyjnej 
państwa lub samorządu terytorialnego, powołany w celu realizacji norm prawa administracyjnego w 
sposób i ze skutkami właściwymi temu prawu i działający w granicach przyznanych mu przez prawo 
kompetencji. 

 

Ze względu na relację podporządkowania należy wyróżnić: 



  administracja  zcentralizowana  –  sposób  zorganizowania  aparatu  administracyjnego,  w 

którym jest hierarchiczna struktura organów, 



  administracja  zdecentralizowana  –  konstrukcja  organów,  które  są  samodzielne,  nie 

podlegają  władzy  centralnej,  choć  mogą  być  przez  nią  kontrolowane  np.  organy  jednostek 
samorządu terytorialnego. 

 
Z punktu widzenia składu osobowego możemy wydzielić: 



  monokratyczne  – jednoosobowe,  czyli  np.  Urząd  Centralny.  Nazwy  są  tu jednoznaczne  np. 

Główny Inspektorat Ochrony Środowiska ale mogą być jak np. Urząd Ochrony Konkurencji i 
Konsumentów, 



  kolegialne  –  grupa  osób  czyli  komisje,  komitety,  rady  -  bo  wskazuje  na  ich  kolegialny 

charakter. 
 

Podział ze względu na zasięg terytorialny działania wyróżniamy organy: 



  centralne,  znajdujące  się  na  szczycie  hierarchii  i  niepodlegające  innym  organom 

administracyjnym, obejmujące swym zasięgiem obszar całego kraju np. Rada Ministrów, 



  terenowe, działające na części obszaru państwa np. wojewoda. 

 

Wykład 11 

38 

 

Marcin Redziński

 

 

Podział administracji rządowej: 
 

 

 
Działania zmierzające do prawidłowego działania administracji to: 

1.  kierownictwo  –  pełniąca  nieograniczoną  władczą  działalność,  kompetencja  organu 

kierującego do używania wszelkich środków w celu oddziaływania na postępowanie organów 
kierowanych, 

2.  nadzór – oznacza uprawnienia organu do kontroli wraz z możliwością wiążącego wpływania 

na organ nadzorowany w jego działalności, jest więc władcza ale cząstkowa, 

3.  kontrola  –  funkcja  organu  polegająca  wyłącznie  na  sprawdzeniu  działalności  innych 

jednostek,  bez  stałych  możliwości  wpływania  na  działalność  jednostek  kontrolowanych 
poprzez  wydawanie  wiążących  nakazów  i  poleceń,  w  praktyce  kontrola  może  wiązać  się  z 
nadzorem, 

4.  współdziałanie – organy są od siebie niezależne ale powinny uzgodnić swoje działania, bądź 

też zharmonizować swoją działalność. 
 

np. na podstawie ustawy o administracji rządowej w województwie działania wojewody to m.in: 

1.  „Wojewoda  jako  zwierzchnik  zespolonej  administracji  rządowej  kieruje  nią  i  koordynuje  jej 

działalność (…)”, art. 23 UAdmRzWoj, 

2.  „sprawuje nadzór nad działalnością jednostek samorządu terytorialnego, na zasadach określonych 

w ustawach”, art. 25 UAdmRzWoj, 

3.  „kontroluje  wykonywanie  przez  organy  samorządu  terytorialnego  i  inne  samorządy  zadań  z 

zakresu administracji rządowej (…)”, art. 15 ust. 2 UAdmRzWoj, 

4.  „zapewnia  współdziałanie  wszystkich  jednostek  organizacyjnych  administracji  rządowej  i 

samorządowej działających na obszarze województwa (…)”, art. 15 ust. 4 UAdmRzWoj. 

 

Rada Ministrów (RM) 

 
Administracją  rządową  kieruje  w  myśl  art.  146  Konstytucji  Rada  Ministrów  (rząd)  będąca  obok 
Prezydenta  konstytucyjnym  organem  państwa  w  zakresie  władzy  wykonawczej.  Podejmuje  ona 
decyzje  we  wszystkich  sprawach  polityki  państwa,  nie  zastrzeżonych  dla  innych  organów 
administracji  państwowej  lub  samorządu.  Rząd  jest  organem  kolegialnym,  chociaż  większość  jego 
członków jest organami monokratycznymi w zakresie swoich kompetencji. 

na szczeblu centralnym 

(obejmujące swym zasięgiem 

terytorium całego kraju)

na szczeblu terytorialnym 

(działające na części obszaru 

państwa)

•organy naczelne - premier,    

Rada Ministrów, poszczególni 
ministrowie, osoby dodatkowo 

powołane w skład rządu

•urzędy centralne - administrują 

określonymi, wyodrębnionymi, 

wąskimi zakresami zagadnień jak 
np. Generalny Inspektorat 
Informacji Skarbowej

•administracja zespolona  -

wojewoda       organy  mu 

podporządkowane np. Inspekcja 
Handlowa

•administracja niezespolona -

wszystkie organy 

podporządkowane naczelnym 
organom administracji np. 
Dyrektorzy Izb Skarbowych

władcze 

nie -
władcze 

Marcin Redziński

 

 

39 

 

Kompetencje Rady Ministrów 

 
Konstytucja stanowi w art. 146 ust 1, że RM prowadzi politykę wewnętrzną i zagraniczną, a w ust. 
3 tego artykułu, że kieruje administracja rządową. Natomiast Konstytucja statuując w art. 146 ust. 2 
zasadę  domniemania  kompetencji  RM  w  zakresie  władzy  wykonawczej,  wzmacnia jej  pozycję  w 
pionie organów państwowych. Konstytucja nie ustala w sposób pełny kompetencji RM i dla uzyskania 
pełnego  ich  obrazu  należy  wziąć  pod  uwagę  regulacje  ustawowe  rozwijające  bądź  uzupełniające 
normy konstytucyjne. I tak do kompetencji RM zalicza się: 

1.  zapewnianie wykonywania ustaw, 
2.  realizacja kompetencji w sprawach związanych z członkostwem RP w UE, 
3.  koordynowanie i kontrolowanie prac organów administracji rządowej, 
4.  ochrona interesów Skarbu Państwa, 
5.  uchwalanie projektu budżetu państwa i kierowanie jego wykonaniem, 
6.  zapewnianie bezpieczeństwa zewnętrznego i wewnętrznego państwa, 
7.  sprawowanie ogólnej polityki zagranicznej (w tym wykonywanie umów międzynarodowych), 
8.  wydawanie uchwał i rozporządzeń, 
9.  wydawanie dzienników urzędowych. 

 
Członkami Rady Ministrów, są: 

1.  Prezes  RM  (premier)  –  szef  rządu,  który  reprezentuje,  kieruje  pracami,  zapewnia 

wykonywanie  polityki  RM  i  określa  sposobu  jej  wykonania,  koordynuje  i  kontroluje  pracę 
członków RM, wydaje rozporządzenia oraz sprawuje nadzór nad samorządem terytorialnym. 

2.  Ministrowie, są członkami RM (przynależą do organu kolegialnego) i dzielą się na: 



 

kierującymi  określonymi  działami  administracji  rządowej  (resortowi)  – 
jednoosobowy zwierzchnik swojego resortu 



 

wypełniającymi zadania wyznaczone im przez Prezesa RM (ministrowie bez teki) 
– nie piastują oni kierownictwa resortu, 

Ponadto  w  skład  RM  mogą  być  powoływani  wiceprezesi  RM  oraz  przewodniczący 
określonych w ustawach komitetów. 

 

Sekretarze  i  podsekretarze  stanu  –  w  ramach  struktury  politycznej  (kierowniczej),  powoływani  w 
celu zadań powierzonych im przez ministra. 
 
Obowiązująca Konstytucja przewiduje następującą procedurę utworzenia rządu: 



  Zasadnicza procedura: 

1.  Prezydent desygnuje (wskazuje) Prezesa RM, osobę (wytypowaną wcześniej przez partię 

polityczną, która wygrała wybory), która otrzymuje misję sformowania rządu, 

2.  Osoba desygnowana na Prezesa RM proponuje Prezydentowi skład Rady Ministrów, 
3.  Prezydent powołuje Prezesa RM oraz pozostałych członków RM oraz odbiera przysięgę 

od nowo powołanej RM,  

4.  Prezes  RM  przedstawia  Sejmowi  program  działania  RM  -  exposé

17

  z  wnioskiem  o 

udzielenie jej wotum zaufania. Sejm uchwala wotum zaufania bezwzględną większością 
głosów, 

5.  W tym momencie RM ma legitymację do działania. 



  I procedura rezerwowa: 

1.  Gdy  głosowanie  jest  negatywne  Sejm  sam  wybiera  Prezesa  RM  oraz  proponowanych 

przez  niego  członków  RM  bezwzględną  większością  głosów.  Prezydent  powołuje  tak 
wybraną Radę Ministrów i odbiera od niej przysięgę. 



  II procedura rezerwowa: 

1.  W  razie  niepowołania  RM  w  tym  trybie  inicjatywa  wraca  do  Prezydenta  i  on  powołuje 

Prezesa RM i na jego wniosek pozostałych członków RM oraz odbiera od nich przysięgę, 

                                                           

17

  przemówienie  programowe  przedstawiane  przez  przewodniczącego  rządu  (desygnowanego  na 

premiera) na forum parlamentu. 

40 

 

Marcin Redziński

 

 

a następnie Prezes RM przedstawia Sejmowi exposé z wnioskiem o udzielenie jej wotum 
zaufania. Sejm uchwala wotum zaufania już zwykłą większością. 

2.  W  razie  nieudzielenia  RM  wotum  zaufania  w  tym  trybie  Prezydent  skraca  kadencję 

Sejmu i zarządza wybory. 

 
Jako  całość  (oraz  w  odniesieniu  do  poszczególnych  jej  członków)  ponosi  za  swoją  działalność 
polityczną odpowiedzialność wobec Sejmu, a także indywidualną odpowiedzialność konstytucyjną 
przed Trybunałem Stanu.  
 
Jedną z prawnych form wywiewania wpływu na rząd przez Parlament (w celach kontroli) mogą być 
np. zapytania poselskie.  
 
Rada  Ministrów  może  powoływać  swoje  organy  wewnętrzne  konieczne  dla  usprawnienia  jej 
działania. Należą do nich: 

1.  Komitety: 



 

stałe, czyli stale działające organy pomocnicze i doradcze,  



  powoływane  do  rozpatrzenia  określonej  kategorii  spraw lub  konkretnej  sprawy 

istotnej z punktu widzenia RM, 

2.  Rady  i  zespoły  –  tworzone  w  sprawach  należących  do  zadań  i  kompetencji  ministrów  lub 

premiera, mają charakter pomocniczy lub opiniodawczo-doradczy, 

3.  Rada Legislacyjna – organ opiniodawczy RM, 
4.  Rządowe Centrum Legislacji – zapewnia koordynację działalności legislacyjnej RM (w tym 

pomoc  w  wydawaniu  dzienników  urzędowych)  oraz  obsługę  prawną  w  tym  ze  zgodnością 
projektów aktów normatywnych z Konstytucją oraz spójności z systemem prawa, 

5.  Komisje  do  opracowania  projektów  kodyfikacji  –  opracowują  akty  normatywne  dla 

określonych dziedzin prawa. 

 
Odpowiedzialność przed Sejmem rządu wyraża się przez: 



  wotum zaufania - oznacza udzielenie rządowi albo poszczególnym jego członkom aprobaty 

Sejmu, zwykłą większością głosów, rodzaj testu poparcia, 



  wotum nieufności - podjęta w specjalnym głosowaniu uchwała parlamentu, wyrażająca brak 

zaufania do działalności rządu, 



  konstruktywne wotum nieufności. 

 
Struktura ministerstwa (resortu): 



  departamenty, 



  biura, 



  sekretariaty, 



  wydziały. 

 

 

Marcin Redziński

 

 

41 

 

Podział terytorialny państwa 

 
Podziałem  terytorialnym  jest  trwałe  rozczłonkowanie  przestrzeni  państwa  dokonywane  dla  pewnej 
grupy lub określonych tylko jednostek administracyjnych państwa lub niepaństwowych wykonujących 
zadania państwowe. 
 
Rodzaje podziałów terytorialnych: 

1.  podział  zasadniczy  (podstawowy)  -  tworzony  z  powodu  konieczności  wykonywania  na 

określonym  obszarze  zadań  państwowych  o  istotnym  znaczeniu  z  punktu  widzenia 
podstawowych  celów  państwa  i  zasad  jego  funkcjonowania.  Jednostką  podziału  są  tu: 
województwa, powiaty, gminy, 

2.  podział  specjalny  –  to  podział  terytorium  państwa  przeprowadzany  na  potrzeby  organów, 

które  nie  należą  do  systemu  ogólnych  organów  administracji  rządowej  ani  do  samorządu 
terytorialnego, jak np. ustawa Prawo wodne art. 3 ust. 1 mówi, że zarządzanie (przez Krajowy 
Zarząd Gospodarki Wodnej) zasobami wodnymi jest realizowane z uwzględnieniem podziału 
państwa na obszary dorzeczy i regiony wodne, 

3.  podział  pomocniczy  (dodatkowy)  –  jest  nieobligatoryjny*,  będący  uzupełnieniem  podziału 

zasadniczego  lub  specjalnego.  Polega  na  tworzeniu  organów  o  charakterze  pomocniczym, 
które  przejmują  kompetencje  w  zakresie  bieżącego  zarządzania  na  najniższym  szczeblu. 
Jednostki te to: sołectwa, osiedla, dzielnice, 
*Jednak dla Warszawy ustawa o ustroju miasta stołecznego Warszawy stanowi w art. 5 ust. 1, 
że utworzenie jednostek pomocniczych - dzielnic, jest obowiązkowe. 

 

Dualizm na poziomie województwa 

 

 

 

 

dualizm na poziomie 

województwa

administracja 

rządowa

zespolona                        

(czyli służby, inspekcje 

i straże)

wojewódzka 

administracja zespolona   

(podległa wojewodzie)

niektóre mają swoje 

przedłużenie w 

powiecie, jednak 

kieruje nimi starosta 

(np. powiatowe 

inspekcje)

niezespolona          

(podległa organom 

naczelnym)

administracja 

samorządowa

Wykład 12 

42 

 

Marcin Redziński

 

 

Wojewoda  –  jest  przedstawicielem  Rady  Ministrów  w  województwie,  równocześnie  będąc 
przełożeniem  jej  polityki  w  województwie.  W  myśl  art.  171  ust.  2  Konstytucji  RP  jest  organem 
nadzoru  nad  działalnością  jednostek  samorządu  terytorialnego.  Wojewodę  powołuje  Prezes  RM  na 
wniosek Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji. 
 
Wojewoda pełni kilka funkcji, jest on: 

1.  przedstawicielem Rady Ministrów w województwie, 



 

kontroluje  wykonywanie  zadań  przez  administrację  rządową  i  jednostki  samorządu 
terytorialnego  wynikających  z  ustaw  i  innych  aktów,  w  tym  ustaleń  RM  lub 
porozumień z organami administracji rządowej, 



 

dostosowuje  do  miejscowych  warunków  szczegółowe  cele  polityki  rządu  oraz 
koordynuje i kontroluje wynikających stąd zadania, 



 

zapewnia współdziałanie wszystkich jednostek organizacji rządowej i samorządowej 
na  obszarze  województwa,  w  tym  kieruje  ich  działalnością  w  razie  zapobiegania 
zagrożeniu życia, 



 

pełni funkcje reprezentacyjne w imieniu RM, 



  stanowi akty prawa miejscowego (może również wydawać przepisy porządkowe), 

2.  zwierzchnikiem zespolonej administracji rządowej, 



 

jest jej zwierzchnikiem i kieruje nią, 



 

powołuje  i  odwołuje  kierowników  zespolonych  służb,    inspekcji  i  straży 
wojewódzkich, z wyjątkiem komendantów wojewódzkich Policji i Państwowej Straży 
Pożarnej, którzy są powoływani po zasięgnięciu opinii wojewody, 

3.  organem nadzoru nad jednostkami samorządu terytorialnego, 



  np. uzgadnia projekty prawa miejscowego stanowione przez jej organy, 



 

wydaje  zarządzenia  zastępcze  (np.  wzywa  rady  gmin  do  stwierdzenia  wygaśnięcia 
mandatów radnych),  

4.  organem wyższego stopnia w rozumieniu przepisów o postępowaniu administracyjnym, 
5.  reprezentantem Skarbu Państwa. 

 
W zakresie wykonywania funkcji przedstawiciela Rady Ministrów wojewoda może wydać: 



 

rozporządzenia – gdy delegacja ustawowa daje taką możliwość lub w gdy jest to niezbędne 
do ochrony życia, 



 

zarządzenia – akt normatywny wydawany na podstawie ustaw i w celu ich wykonywania, 



  polecenia  –  to  indywidualne  wezwanie  do  wykonania  określonej  czynności,  z  tym  że 

skierowane  do  organów,  których  jest  zwierzchnikiem,  zaś  skierowane  do  innych  organów  i 
jednostek wykonujących administrację rządową w województwie – środkiem nadzoru, 



  decyzje – w rozumieniu KPA. 

 

Akty normatywne o charakterze wewnętrznym 

 
Istotą  prawa  wewnętrznego  jest  ograniczony  zakres  ich  obowiązywania,  gdyż  w  myśl  art.  93  ust  1 
Konstytucji  mogą  być  one  kierowane  tylko  do  jednostek  organizacyjnie  podległych  organowi 
wydającemu te akty. Katalog źródeł prawa wewnętrznego nie jest ograniczony – ma charakter systemu 
otwartego. Trzon tego systemu stanowią akty wymienione w art. 93 ust. 1 (uchwały, zarządzenia), ale 
nie  ma  konstytucyjnego  zakazu,  by  przepisy  ustawowe  upoważniały  do  stanowienia  aktów  inaczej 
nazwanych, odpowiadających charakterystyce aktu o charakterze wewnętrznym. 
 
Można więc przyjąć, że akty prawa wewnętrznego może wydać każdy organ władzy publicznej, jeżeli: 



 

istnieją jednostki organizacyjne mu podporządkowane, 



  kompetencja do wydania takich aktów jest przewidziana w ustawie. 

 

Administracja  zespolona  (jako,  że  zadania  i  kompetencje  określone  w  ustawach  szczególnych 
wykonują, w imieniu wojewody, działający pod jego zwierzchnictwem kierownicy) nie musi wydawać 
aktów prawnych. 

Marcin Redziński

 

 

43 

 

Podział samorządu terytorialnego 

 

Samorząd terytorialny – wykonuje zadania przez odrębne w stosunku do państwa podmioty, które 
nie są podległe żadnej ingerencji państwowej w zakresie wykonywania swoich zadań. 

 

Samorząd terytorialny możemy podzielić ze względu na obszar obejmowania organu: 

1.  Szczebel wojewódzki 



 

sejmik wojewódzki – stanowiący i kontrolny 



 

zarząd województwa (przew. marszałek) - władza wykonawcza 

 

2.  Szczebel powiatowy* 



  rada powiatu - stanowiący i kontrolny (np. może wydać przepisy porządkowe) 



 

zarząd powiatu (przew. starosta) - władza wykonawcza 

*

 W mieście na prawach powiatu funkcje te sprawuje odpowiednio rada miasta i prezydent miasta. 

 

3.  Szczebel gminny 



  rada gminy – stanowiący i kontrolny (np. może wydać przepisy porządkowe, statut gminy, w 

celu zarządzania mieniem, reguł korzystania z obiektów użyteczności publicznej itp.) 



 

wójt  (gmina  wiejska),  burmistrz  (miasto),  prezydent  miasta  (miasto  powyżej  100  000 
mieszkańców) – władza wykonawcza 

 
Akty prawa miejscowego organy te stanowią w formie uchwał. 
 
Zadania gminy, to: 



 

zadania wynikające z jej działalności jako części samorządu terytorialnego, 



 

zadania zlecone przez administrację rządową, 



 

może wykonywać zadania zlecane między innymi gminami, powiatem lub województwem, 



 

może  wykonywać  pośrednio  za  pomocą  umów  np.  umowy  o    świadczenie  transportu  przez 
prywatne przedsiębiorstwo. 

 
Najważniejsze dochody własne gmin: 

1.  podatki: od nieruchomości, rolny, leśny, od środków transportowych, od spadków i darowizn, 

od czynności cywilnoprawnych, karta podatkowa, 

2.  udział w PIT  (podatek  dochodowy  od  osób  fizycznych)  i  CIT  (podatek  dochodowy  od  osób 

prawnych), 

3.  wpływy  z  opłat:  skarbowej,  targowej,  miejscowej,  eksploatacyjnej,  uzdrowiskowej  i  od 

posiadania psów, 

4.  dochody z majątku gminy, 
5.  dochody z kar pieniężnych i grzywien, 
6.  dotacje i subwencje, 

inne dochody należne na podstawie odrębnych przepisów. 

 

 

 

 

44 

 

   

 

Marcin Redziński

 

 

Pytania sprawdzające 

1.  Norma prawna jest: 

a)  generalna 
b)  abstrakcyjna 
c)  indywidualna 
d)  konkretna 

 
2.  Artykuł  287  Kodeksu  Cywilnego:  „Zakres  służebności  gruntowej  i 

zakres jej wykonywania oznacza się, w braku innych danych, według 
zasad  współżycia  społecznego  przy  uwzględnieniu  zwyczajów 
miejscowych.” to norma: 

a)  blankietowa 
b)  generalna 
c)  odsyłająca systemowo 
d)  abstrakcyjna 

 
3.  Artykuł  176  Kodeksu  Pracy:  „Nie  wolno  zatrudniać  kobiet  przy 

pracach  szczególnie  uciążliwych  lub  szkodliwych  dla  zdrowia.  Rada 
Ministrów  określi,  w  drodze  rozporządzenia,  wykaz  tych  prac.”  to 
norma: 

a)  generalna i abstrakcyjna 
b)  odsyłająca pozasystemowo 
c)  indywidualna i konkretna 
d)  blankietowa 

 
4.  Norma:  „Małżonkowie  rozstrzygają  wspólnie  o  istotnych  sprawach 

rodziny.” to: 

a)  tzw. prawo niedoskonałe 
b)  Lex perfecta 
c)  Lex imperfecta 
d)  norma nieznajdująca sankcji 

 
5.  Przepis:  „Minister  Pracy  i  Polityki  Socjalnej  określi,  w  drodze 

rozporządzenia, zakres prowadzenia przez pracodawców dokumentacji 

w sprawach związanych ze stosunkiem pracy oraz sposób prowadzenia 
akt osobowych pracownika.” to przepis: 

a)  intertemporalny 
b)  odsyłający blankietowy 
c)  derogujący 
d)  odsyłający pozasystemowo 

 
6.  Przykładem sankcji karnej jest: 

a)  nieważność oświadczenia woli 
b)  pozbawienie wolności 
c)  obowiązek naprawienia szkody 
d)  ograniczenie wolności 

 

7.  Norma: „Prezydent RP nie może piastować żadnego innego urzędu ani 

pełnić żadnej funkcji publicznej.” ma charakter: 

a)  indywidualny 
b)  konkretny 
c)  generalny 
d)  abstrakcyjny 

 

8.  Norma:  „Kto  publicznie  znieważa  Prezydenta  RP,  podlega  karze 

pozbawienia wolności do lat 3” składa się z sankcji: 

a)  represyjnej (karnej) 
b)  egzekucyjnej 
c)  nieważności 
d)  nie zawiera sankcji prawnej 

 

9.  Norma:  „Kto  człowiekowi  znajdującemu  się  w  położeniu  grożącym 

bezpośrednim  niebezpieczeństwem  utraty  życia  albo  ciężkiego 
uszczerbku  na  zdrowiu  nie  udziela  pomocy,  mogąc  jej  udzielić  bez 
narażenia  siebie  lub  innej  osoby  na  niebezpieczeństwo  utraty  życia 
albo  ciężkiego  uszczerbku  na  zdrowiu  podlega  karze  pozbawienia 
wolności do lat 3.” składa się z: 

a)  hipotezy 
b)  dyspozycji 

Marcin Redziński

 

 

   

 

 

 

 

 

45

 

 

c)  sankcji 
d)  dwóch norm sprzężonych 

 
10. Wskaż zdanie prawdziwe: 

a)  każdy akt normatywny składa się z przepisów prawnych. 
b)  każdy przepis zawiera normę prawną. 
c)  przepis  prawny  może  zawierać  wypowiedzi  niebędące  normami 

prawnymi. 

d)  normy prawne są wydobywane z przepisów w drodze wykładni. 

 

11. Orzeczenie sądu w sprawie cywilnej to: 

a)  akt stosowania prawa 
b)  czynność konwencjonalna 
c)  akt stanowienia prawa 
d)  czynność prawna 

 

12. W  przypadku,  gdy  A:  „Jeżeli  ustawa  zastrzega  dla  czynności  prawnej 

formę  pisemną,  czynność  dokonana  bez  zachowania  zastrzeżonej 
formy  jest  nieważna  tylko  wtedy,  gdy  ustawa  przewiduje  rygor 
nieważności.” oraz B: „Umowa najmu nieruchomości na czas dłuższy 
niż rok powinna być zawarta na piśmie.”: 

a)  norma A jest normą sankcjonowaną, a B – sankcjonującą 
b)  norma B jest normą sankcjonowaną, zaś A – sankcjonującą 
c)  norma A i B są normami sankcjonującymi 
d)  żadna odpowiedź nie jest poprawna 

 

13. W  przypadku  leges  plus  quam  perfectae  za  naruszenie  dyspozycji 

grozi: 

a)  wyłącznie sankcja nieważności 
b)  sankcja karna 
c)  sankcja nieważności 
d)  wyłącznie sankcja karna 

 

14. Ustawa obowiązuje w sensie normatywnym po opublikowaniu: 

a)  na łamach największych ogólnopolskich dzienników 

b)  w Dzienniku Ustaw 
c)  nie musi być publikowana 
d)  wystarczy publikacja w Internecie, na stronach Sejmu RP 

 

15. Ustawy obowiązują, jeśli chodzi o aspekt czasowy: 

a)  od momentu ogłoszenia 
b)  od momentu wejścia w życie 
c)  do uchylenia 
d)  przez okres, który określają one same lub inne przepisy 

 

16. Vacatio legis: 

a)  co do zasady trwa dwa tygodnie w przypadku aktów powszechnie 

obowiązujących 

b)  oznacza zwyczaj, który stał się prawem 
c)  może być wydłużona lub skrócona 
d)  wstrzymuje wydawanie aktów wykonawczych 

 

17. W  jakiej  relacji  pozostają  pojęcia  momentów  ogłoszenia  i  wejścia  w 

życie ustawy? 

a)  są one równoważne 
b)  mogą być równoważne 
c)  mogą być oddzielone vacatio legis 
d)  żadna z powyższych odpowiedzi nie jest prawidłowa 

 

18. Do aktu normatywnego można wydawać akty wykonawcze: 

a)  od momentu wejścia w życie 
b)  od momentu ogłoszenia 
c)  podczas vacatio legis 
d)  żadna z powyższych odpowiedzi nie jest prawidłowa 

 

19. Terytorialny 

aspekt  obowiązywania  prawa  jest  ograniczony 

eksterytorialnością: 

a)  zagranicznych placówek dyplomatycznych 
b)  obcych sił zbrojnych 
c)  obcych baz wojskowych 

 

46 

 

   

 

Marcin Redziński

 

 

d)  żadna z powyższych odpowiedzi nie jest prawidłowa 

 

20. Zgodnie z dominującym poglądem doktryny system prawa to zbiór: 

a)  norm prawnych w określony sposób uporządkowanych 
b)  przepisów prawnych w określony sposób uporządkowanych 
c)  aktów normatywnych w określony sposób uporządkowanych 
d)  wyłącznie zasad prawnych w określony sposób uporządkowanych 

 

21. Obowiązująca  Konstytucja  RP  zawiera  zamknięty  system  źródeł 

powszechnie obowiązującego prawa. Do katalogu należą: 

a)  Konstytucja  RP,  ustawy,  rozporządzenia,  rozporządzenia  z  mocą 

ustawy,  ratyfikowane  umowy  międzynarodowe,  akty  prawa 
miejscowego 

b)  Konstytucja  RP,  ustawy,  rozporządzenia,  rozporządzenia  z  mocą 

ustawy, zarządzenia, akty prawa miejscowego 

c)  Konstytucja 

RP,  ustawy,  uchwały  RM,  rozporządzenia, 

ratyfikowane umowy międzynarodowe 

d)  Konstytucja  RP,  ustawy,  rozporządzenia,  uchwały  Sejmu,  akty 

prawa miejscowego 
 

22. Prawo konstytucyjne reguluje: 

a)  prawa i obowiązki obywatelskie 
b)  podstawowe stosunki ekonomiczne 
c)  podstawowe stosunki polityczne 
d)  sposób funkcjonowania naczelnych organów władzy państwowej 

 

23. W Dzienniku Ustaw nie publikuje się: 

a)  ustaw 
b)  rozporządzeń Rady Ministrów 
c)  rozporządzeń Ministra Skarbu Państwa 
d)  zarządzeń Ministra Finansów 

 

24. Sprostowanie 

błędów  w  tekście  lub  przekładzie  umowy 

międzynarodowej: 

a)  następuje w drodze obwieszczenia Prezydenta RP 

b)  następuje w drodze rozporządzenia Ministra Spraw Zagranicznych 
c)  ogłasza się w Dzienniku Ustaw 
d)  dokonywane  jest  w  razie  rozbieżności  pomiędzy  tekstem 

ogłoszonym a oryginalnym 
 

25. Wejście w życie aktu normatywnego w dniu jego ogłoszenia jest: 

a)  dopuszczalne,  nawet  gdy  wymaga  tego  mało  ważny  interes 

państwa 

b)  niedopuszczalne 
c)  dopuszczalne, gdy zasady demokratycznego państwa prawnego nie 

stoją temu na przeszkodzie 

d)  dopuszczalne tylko dla aktów powszechnie obowiązujących 

 

26. Wskaż zdania prawdziwe: 

a)  Konstytucja  RP  wprowadziła  podział  źródeł  na  samoistne  i 

niesamoistne 

b)  Konstytucja  statuuje  wymóg  oficjalnej  promulgacji  tylko  w 

stosunku  do  aktów  powszechnie  obowiązujących,  przy  czym 
promulgacja stanowi warunek ich obowiązywania 

c)  Konstytucja  RP  nie  uznaje  aktów  prawa  miejscowego  za  źródła 

prawa powszechnie obowiązującego 

d)  Konstytucja RP jest aktem o najwyższej mocy prawnej 

 

27. Wskaż zdania prawdziwe: 

a)  Konstytucja RP może być uchylona przez ustawę 
b)  Ustawa zwykła może być uchylona przez Konstytucję 
c)  Konstytucję zmienia się w trybie właściwym dla ustaw 
d)  Konstytucję  stosuje  się  bezpośrednio  jedynie  w  razie  braku 

regulacji ustawowej 
 

28. Nadanie aktowi normatywnemu wstecznej mocy obowiązującej: 

a)  jest dopuszczalne w każdym przypadku 
b)  jest  dopuszczalne,  ale  tylko  wtedy,  gdy  zasady  demokratycznego 

państwa prawnego nie stoją temu na przeszkodzie 

c)  nie jest dopuszczalne, ze względu na zasadę lex retro non agit 

Marcin Redziński

 

 

   

 

 

 

 

 

47

 

 

d)  dopuszczalne jedynie do aktów prawa miejscowego 

 

29. Inicjatywa ustawodawcza przysługuje: 

a)  tylko  grupie  co  najmniej  15  posłów,  Senatowi,  Prezydentowi  i 

Radzie Ministrów 

b)  grupie  15  posłów,  grupie  15  senatorów,  Prezydentowi  i  Radzie 

Ministrów 

c)  Senatowi, Prezydentowi, Radzie Ministrów 
d)  żadna odpowiedź nie jest prawidłowa 

 

30. Inicjatywa ustawodawcza: 

a)  jest obowiązkowym elementem trybu ustawodawczego 
b)  przysługuje  m.in.  grupie  co  najmniej  100  tys.  osób,  które  stale 

zamieszkują na terytorium Rzeczpospolitej Polski 

c)  zobowiązują parlament do rozpatrzenie projektu 
d)  nie zobowiązują parlamentu do rozpatrzenia projektu 

 

31. Ustawa  o  Policji  upoważniła  Ministra  Spraw  Wewnętrznych  i 

Administracji do określenia w drodze rozporządzenia zakresu zadań i 
zasad  organizacji  policji  sądowej.  Minister  wydał  rozporządzenie, 
określające  zakres  zadań  policji  sądowej,  jednocześnie  stanowiące 
jednak,  że  zasady  jej  organizacji  określi,  w  drodze  zarządzenia, 
Pierwszy Prezes Sądu Najwyższego. 
Wskaż zdanie prawdziwe: 

a)  Minister  mógł  upoważnić  Pierwszego  Prezesa  SN,  gdyż  ma  takie 

upoważnienie 

b)  Minister  mógłby  upoważnić  Pierwszego  Prezesa  SN  do  wydania 

takiego  zarządzenia  jedynie  w  razie,  gdyby  przepis  ustawy 
upoważnił organ wykonawczy do dalszej delegacji 

c)  Minister mógł upoważnić do wydania takiego zarządzenia jedynie 

innego ministra 

d)  Minister nie mógł upoważnić Pierwszego Prezesa SN do wydania 

takiego 

zarządzenia, 

istnieje 

bowiem 

zakaz 

dalszego 

przekazywania  upoważnień  do  wydania  rozporządzenia  –  zakaz 
subdelegacji 

32. Prawo o charakterze wewnętrznym: 

a)  oznacza  prawo  obowiązujące  w  granicach  danej  jednostki 

samorządu terytorialnego 

b)  nie jest prawem powszechnie obowiązującym 
c)  stanowią  normy  skierowane  zarówno  do  organów  podległych 

organowi wydającemu dany akt, jak i organów organizacyjnie od 
niego niezależnych 

d)  to  wszelkie  normy  stanowione  w  ramach  działalności  organów 

państwowych 
 

33. Vacatio legis: 

a)  jest  konsekwencją  zasady,  zgodnie  z  którą  prawo  nie  może  być 

tajne 

b)  zasadniczo wynosi 14 dni 
c)  nigdy nie może być dłuższe niż 21 dni 
d)  oznacza okres między publikacją aktu prawnego a jego wejściem w 

życie 
 

34. Kodeks: 

a)  jest aktem o mocy większej niż ustawa zwykła 
b)  reguluje  kompleksowo  całość  lub  znaczną  część  stosunków 

składających się na daną sferę życia publicznego 

c)  może być wydawany w formie rozporządzenia wykonawczego 
d)  wszystkie powyższe odpowiedzi są prawidłowe 

 

35. Zgodnie z Konstytucją RP z 1997 r.: 

a)  Prezydent  może  w  każdej  sytuacji  wydać  akty  o  mocy  równej 

ustawie 

b)  żaden akt normatywny nie może mieć mocy równej ustawie 
c)  możliwość  wprowadzenia  aktu  normatywnego  o  mocy  równej 

ustawie związana została z obowiązywaniem stanu wojennego 

d)  akty  normatywne  o  mocy  równej  ustawie  są  źródłami  prawa 

powszechnie obowiązującego 
 

 

48 

 

   

 

Marcin Redziński

 

 

36. W miejscowości Rybakowo miejscowa ludność korzystając z urządzeń 

elektrycznych nadwyrężała sieć energetyczną, co zagrażało przerwie w 
dostawie prądu do pobliskiego szpitala. Zdecydowano się wprowadzić 
przepisy porządkowe, ustanawiające czasowe ograniczenie korzystania 
z  niektórych  urządzeń  do  czasu  zmodernizowania  sieci.  Odpowiedni 
tekst  aktu  zawierającego  takie  przepisy  wywieszono  na  tablicy 
ogłoszeń    Urzędu  Gminy.  O  pomoc  w  jego  ogłoszeniu  mieszkańcom 
zdecydowano się dodatkowo poprosić miejscowego proboszcza, który 
ogłosił je podczas niedzielnej mszy. W tej sytuacji: 

a)  przepisy porządkowe ogłoszono nieprawidłowo, gdyż powinny były 

zostać opublikowane jedynie w formie obwieszczenia 

b)  przepisy porządkowe ogłoszono nieprawidłowo, gdyż powinny były 

zostać ogłoszone w dzienniku urzędowym 

c)  przepisy  porządkowe  ogłoszono  prawidłowo,  gdyż  ogłoszenie  w 

formie  obwieszczenia  uzupełniono  ogłoszeniem  zwyczajowo 
przyjętym w Rybakowie 

d)  żadna z powyższych odpowiedzi nie jest prawidłowa 

 

37. Dokonując  wykładni  systemowej,  należy  w  pierwszej  kolejności 

uwzględnić, czy: 

a)  zachodzi  zgodność/sprzeczność  wyniku  interpretowanej  normy  z 

zasadami poprawności gramatycznej języka 

b)  wynik  wykładni  nie  jest  sprzeczny  z  fundamentalnymi  zasadami 

konstytucyjnymi 

c)  wynik  wykładni  nie  jest  sprzeczny  z  innymi  systemami 

normatywnymi 

d)  zachodzi zgodność z prawem wspólnotowym 

 

38. Osoba prawna: 

a)  nie posiada zdolności prawnej 
b)  posiada zdolność prawną i zdolność do czynności prawnych 
c)  nie  posiada  zdolności  do  czynności  prawnych  ani  zdolności 

prawnej 

d)  posiada zdolność prawną, którą realizuje poprzez swoje organy 

 

39. Do  systemu  źródeł  prawa  wewnętrznego  Rzeczypospolitej  Polskiej 

należą: 

a)  uchwały Rady Ministrów 
b)  zarządzenia ministrów 
c)  zarządzenia Prezesa Rady Ministrów 
d)  akty prawa miejscowego 

 

 

Marcin Redziński

 

 

   

 

 

 

 

 

49

 

 

Pytanie 

Prawidłowa odpowiedź 

  

Pytanie 

Prawidłowa odpowiedź 

1 

a, b; 

  

21 

a; 

2 

b, d; 

  

22 

a, b, c, d; 

3 

a, d; 

  

23 

d; 

4 

a, c, d; 

  

24 

d; 

5 

b; 

  

25 

c; 

6 

b, d; 

  

26 

b, d; 

7 

c, d; 

  

27 

b, d; 

8 

a; 

  

28 

b; 

9 

a, b, c; 

  

29 

d; 

10 

a, c, d; 

  

30 

a, c; 

11 

a, b; 

  

31 

d; 

12 

b; 

  

32 

b; 

13 

b, c; 

  

33 

a, b, d; 

14 

b; 

  

34 

b; 

15 

b, c, d; 

  

35 

c, d; 

16 

a, c; 

  

36 

c; 

17 

b, c; 

  

37 

b; 

18 

b; 

  

38 

b, d; 

19 

a, b, c; 

  

39 

a, b, c; 

20 

a; 

 

 

 

 

Pytania opracowane na podstawie: Byrczek M., Wstęp do prawoznawstwa, Wolters Kluwer, Warszawa 2007 

 

 

 

50 

 

Marcin Redziński

 

 

Bibliografia: 

1.  Banaszak B., Prawo konstytucyjne, C.H. Beck, Warszawa 2008. 
2.  Byrczek M., Wstęp do prawoznawstwa, Wolters Kluwer, Warszawa 2007. 
3.  Droba M., Podstawy prawa, C.H. Beck, Warszawa 2008. 
4.  Garlicki L., Polskie prawo konstytucyjne, Liber, Warszawa 2007. 
5.  Lewandowski J., Encyklopedia prawa w zarysie, Szkoła Główna Handlowa, Warszawa 1995. 
6.  Lewandowski J., Podstawy prawa zarys wykładu, Szkoła Główna Handlowa, Warszawa 2008. 
7.  Nowacki J., Wstęp do prawoznawstwa, Wolters Kluwer, Warszawa 2007. 
8.  Skrzydło W., Ustrój polityczny RP w świetle Konstytucji z 1997 r., Wolters Kluwer, Warszawa 2008. 
9.  Szmulik B., Zarys prawa administracyjnego, C.H. Beck, Warszawa 2007. 
10.  Szolc-Nartowski B., Digesta justyniańskie ks. I, WSHiP, Warszawa 2007. 
11.  Winczorek P., Nauka o państwie, Liber, Warszawa 2005. 
12.  Winczorek P., Wstęp do prawoznawstwa, C.H. Beck, Warszawa 2003.