INSTYTUT TELEKOMUNIKACJI
ZAKŁAD SYSTEMÓW TELEKOMUNIKACYJNYCH
Ć
WICZENIE LABORATORYJNE
„A
NALIZA KOMUNIKATÓW SYGNALIZACYJNYCH
NA STYKU
S
W SIECIACH
ISDN”
wersja 1.1
Warszawa 2009
3
1
CEL ĆWICZENIA
Celem ćwiczenia jest zapoznanie studentów z sekwencjami oraz z zawartością
komunikatów sterujących przebiegiem połączenia na styku uŜytkownik – sieć w ISDN.
2
WPROWADZENIE
System sygnalizacji abonenckiej ISDN, posługujący się protokołami sygnalizacji
abonenckiej, został opracowany od podstaw dla potrzeb sieci ISDN. W tym systemie
sterowanie przebiegiem połączenia na styku abonent – sieć dokonywane jest zgodnie z
protokołem DSS1 (ang. Digital Subscriber Signalling System No 1), który został opisany w
Zaleceniach Q.931 (Digital Subscriber Signalling System No 1 – ISDN User – Network
Interface Layer 3 Specification For Basic Call Control) i Q.932 (Digital Subscriber Signalling
System No 1 – Generic Procedures For the Control of ISDN Supplementary Services).
Sygnalizację abonencką DSS1 moŜna sklasyfikować jako sygnalizację scentralizowaną
wspólnokanałową. Dane sygnalizacyjne przesyłane są w kanale D. Kanał ten stanowi wspólny
zasób, o którego chwilowy przydział moŜe ubiegać się kaŜde z fizycznych urządzeń
(terminali), zainstalowanych w dostępie abonenckim. Na podstawie wiadomości
sygnalizacyjnych przesyłanych w kanale D, terminal dołącza się do wskazanego kanału bądź
kanałów B. Na czas trwania połączenia przydzielony kanał B jest uŜywany tylko przez jeden
terminal.
System sygnalizacji DSS1 w przekroju dostępu abonenckiego (na styku S, S/T bądź T)
obejmuje trzy warstwy, o funkcjach zbliŜonych do trzech dolnych warstw modelu OSI:
•
warstwa 1 – fizyczna (physical);
•
warstwa 2 – łącza danych (data link);
•
warstwa 3 – sieci (network).
Warstwa fizyczna realizuje usługę polegającą na transmisji bitów informacji w kanałach
B i D. W tej warstwie są określone, oddzielnie dla dostępu BRI i PRI, parametry elektryczne
styku i struktura zwielokrotnienia kanałów B i D, a takŜe protokół zmiany stanu styku
(aktywacji/dezaktywacji) i zasady wielodostępu do wspólnego kanału D. Kanały B stanowią
kodowo-przezroczyste medium transmisyjne. Kanał D jest kanałem sygnalizacji
scentralizowanej, lecz moŜe być równieŜ uŜywany do transmisji informacji uŜytkowej, np. dla
usług pakietowych.
Podstawowym zadaniem warstwy łącza danych jest zapewnienie wiernej transmisji
informacji sygnalizacyjnych między jednostkami funkcjonalnymi warstw wyŜszych po
stronie sieci i w odpowiednio adresowanych terminalach.
4
Protokoły warstwy sieciowej słuŜą do przekazywania informacji niezbędnych dla
zestawiania i rozłączania połączeń komutowanych oraz do realizacji usług dodatkowych. W
warstwie trzeciej określono formaty i kody wiadomości sygnalizacyjnych oraz przebieg
procedur sygnalizacyjnych i ich semantykę (związek z procesem sterowania połączeniami).
Zgodnie z ideą architektury warstwowej, wiadomość sygnalizacyjna (komunikat) warstwy
trzeciej jest umieszczana w ramce warstwy drugiej (w polu danych ramek LAPD), a kolejne
bity tej ramki są nadawane w kanale D za pomocą mechanizmów warstwy pierwszej. Ramki
przenoszące informację sygnalizacyjną wyróŜniają się wartością „0” pola SAPI w polu
adresowym ramki LAPD.
Flaga
Flaga
Dane
Pole adresowe
Pole steruj
ą
ce
CRC
Typ ramki
Komenda Odp.
8
7
6
5
4
3
2
1
8
7
6
5
4
3
2
1
Informacyjna
I
N(S)
0
N(R)
P
F
RR
RR
0
0
0
0
0
0
0
1
N(R)
P
F
Nadzorcza
RNR
RNR
0
0
0
0
0
1
0
1
N(R)
P
F
REJ
REJ
0
0
0
0
1
0
0
1
N(R)
P
F
SABME
0
1
1
P
1
1
1
1
DM
0
0
0
F
1
1
1
1
UI
0
0
0
P
0
0
1
1
Nienumerowana
DISC
0
1
0
P
0
0
1
1
UA
0
1
1
F
0
0
1
1
FRMR
1
0
0
F
0
1
1
1
XID
XID
1
0
0
P
1
1
1
1
8 7 6 5 4 3 2 1 8 7 6 5 4 3 2 1
SAPI
C
R
0
TEI
1
SAPI=0
sygnalizacja
SAPI=12
teleakcje
SAPI=16
komunikacja pakietowa
SAPI=63
zarządzanie
TEI=0
łącze punkt-punkt
TEI=1-63
przypisywany ręcznie
TEI=64-126
przypisywany automatycznie
TEI=127
tryb rozgłoszeniowy
Rys.1
Format ramki LAPD
5
Ramka LAPD zawiera następujące pola:
flaga – zawiera wzór 01111110 (hex 7E), który nie moŜe występować w innym miejscu
ramki. Flaga wskazuje początek i koniec ramki.
pole adresowe - identyfikuje urządzenie abonenta i usługi przeznaczone do wysyłania lub
odebrania ramki. Zawiera zawsze dwa oktety.
pole sterujące - identyfikuje typ ramki i moŜe przenosić sekwencje sterujące oraz
potwierdzenia. Zawartość i długość pola sterującego róŜnią się w zaleŜności od rodzaju
przesyłanej ramki. W ramkach informacyjnych i nadzorujących pole to składa się z dwóch
bajtów, a w ramkach nienumerowanych – z jednego bajtu.
pole danych - zawiera wiadomości DSS1 Network Layer (tj. Q.931), dane uŜytkownika, lub
informacje zarządzania LAPD. Informacja ta przyjmuje róŜne wielkości, musi być jednak
podzielona na oktety; pole to nie występuje we wszystkich ramkach.
sekwencja kontrolna ramki - zawiera 16 bitów powstałych z obliczeń CRC wykorzystanych
do detekcji błędów.
2.1 STRUKTURA KOMUNIKATU WARSTWY 3
W kolejnych oktetach kaŜdego z komunikatów warstwy 3 moŜna wyróŜnić pola, zwane
elementami informacyjnymi, przenoszące róŜnego rodzaju informacje. Niektóre pola
występują w kaŜdym z komunikatów warstwy 3, inne tylko w szczególnych przypadkach. Do
występujących zawsze naleŜą:
•
dyskryminator protokołu
•
długość odnośnika połączenia;
•
odnośnik połączenia;
•
typ komunikatu.
bity
8
7
6
5
4
3
2
1
oktety
DYSKRYMINATOR PROTOKOŁU
1
0
0
0
0
DŁUGOŚĆ ODNOŚNIKA POŁĄCZENIA
2
WARTOŚĆ ODNOŚNIKA POŁĄCZENIA
3
0
TYP KOMUNIKATU
etc.
ELEMENT INFORMACYJNY 1
ELEMENT INFORMACYJNY 2
ELEMENT INFORMACYJNY N
INNE ELEMENTY INFORMACYJNE STOSOWNIE DO WYMAGAŃ
Tabela 1 Struktura komunikatu warstwy 3
6
2.1.1 DYSKRYMINATOR PROTOKOŁU
Pierwszy oktet komunikatu, zwany dyskryminatorem protokołu, określa, jaki protokół
sygnalizacyjny jest stosowany w połączeniu. W centrali abonenckiej moŜna np. równocześnie
uŜywać standardowych, jak i własnych, nietypowych protokołów. W komunikatach zgodnych
z Zaleceniem Q.931 pole to ma wartość 00001000.
bity
8
7
6
5
4
3
2
1
oktety
Q.931/I.451 USER – NETWORK CALL CONTROL MESSAGES
1
0
0
0
0
1
0
0
0
DYSKRYMINATOR PROTOKOŁU
Tabela 2 Dyskryminator protokołu dla Q.931
2.1.2 ODNOŚNIK POŁĄCZENIA
Drugi oktet komunikatu zawiera informację o długości odnośnika połączenia (ang. call
reference), a kolejne oktety sam odnośnik. Wartość tego elementu informacyjnego jest
unikalna dla kaŜdego połączenia w obrębie danego styku i jest przypisywana przez stronę
inicjującą połączenie. Strona inicjująca zawsze ustawia wartość „0” bitu flagi, a strona
docelowa wartość „1”. Pozwala to na wyeliminowanie moŜliwości przydzielenia
równocześnie tej samej wartości odnośnika dla dwóch róŜnych połączeń.
W obrębie jednego styku S w konfiguracji 2B+D mogą być np. zestawione dwa
połączenia: jedno dla transmisji danych, a drugie dla mowy. Kiedy do terminala dociera
komunikat nakazujący rozłączenie połączenia, odnośnik (unikalny) pozwala na rozróŜnienie,
którego połączenia komunikat dotyczy.
bity
8
7
6
5
4
3
2
1
oktety
0
0
0
0
DŁUGOŚĆ ODNOŚNIKA POŁĄCZENIA
1
FLAGA
WARTOŚĆ ODNOŚNIKA POŁĄCZENIA
2
etc.
Tabela 3 Odnośnik połączenia
2.1.3 TYP KOMUNIKATU
Pole „typ komunikatu” określa, czy komunikat dotyczy Ŝądania zestawienia, czy
rozłączenia, zawieszenia (itp.) połączenia. Pozwala prawidłowo interpretować kolejne
elementy informacyjne.
bity
8
7
6
5
4
3
2
1
oktety
0
TYP KOMUNIKATU
1
Tabela 4 Typ komunikatu
7
SETUP – Komunikat nadawany przez uŜytkownika wywołującego, inicjuje proces
zestawienia połączenia.
SETUP ACKNOWLEDGE – Komunikat nadawany przez sieć w kierunku uŜytkownika
wywołującego lub przez uŜytkownika Ŝądanego w kierunku sieci, wskazuje, Ŝe
zestawianie połączenia zostało zainicjowane, ale mogą być wymagane
dodatkowe informacje dla jego realizacji.
CALL PROCEEDING – Komunikat nadawany przez uŜytkownika Ŝądanego do sieci lub
przez sieć do uŜytkownika wywołującego, w celu wskazania, Ŝe zestawianie
połączenia jest zainicjowane i dodatkowe informacje dotyczące zestawiania
połączenia nie będą realizowane.
PROGRESS – Komunikat nadawany przez uŜytkownika lub sieć w celu wskazania, Ŝe
połączenie we współpracy z inną siecią jest w toku lub wysyłana w związku z
przekazywaniem w paśmie informacji dotyczących sygnalizacji.
ALERTING – Komunikat nadawany przez uŜytkownika Ŝądanego w kierunku sieci, a
następnie do uŜytkownika wywołującego. Oznacza to, Ŝe wyposaŜenie
uŜytkownika
Ŝą
danego
zainicjowało
powiadamianie
o
połączeniu
przychodzącym.
CONNECT – Komunikat nadawany przez uŜytkownika Ŝądanego w kierunku sieci lub przez
sieć w kierunku uŜytkownika wywołującego. Oznacza akceptację wywołania
przez stronę Ŝądaną.
CONNECT ACKNOWLEDGE – Komunikat nadawany przez sieć w kierunku uŜytkownika
Ŝą
danego, oznaczający, Ŝe wywoływany jest tym, do którego było skierowane.
SUSPEND - Komunikat nadawany przez uŜytkownika w kierunku sieci. Oznacza Ŝądanie
zawieszenia połączenia.
SUSPEND ACKNOWLEDGE - Komunikat nadawany przez sieć w kierunku uŜytkownika.
Oznacza, Ŝe Ŝądanie zawieszenia połączenia zostało przyjęte.
SUSPEND REJECT - Komunikat nadawany przez sieć w kierunku uŜytkownika. Oznacza,
Ŝ
e Ŝądanie zawieszenia połączenia zostało odrzucone.
RESUME - Komunikat nadawany przez uŜytkownika w kierunku sieci. Oznacza Ŝądanie
wznowienia połączenia, które zostało zawieszone.
RESUME ACKNOWLEDGE - Komunikat nadawany przez sieć w kierunku uŜytkownika.
Oznacza, Ŝe Ŝądanie wznowienia zawieszonego połączenia zostało przyjęte.
8
RESUME REJECT - Komunikat nadawany przez sieć w kierunku uŜytkownika.
Oznacza, Ŝe Ŝądanie wznowienia zawieszonego połączenia zostało odrzucone.
USER INFORMATION - Komunikat nadawany przez uŜytkownika w kierunku sieci w celu
dostarczenia go do drugiego uŜytkownika.
DISCONNECT - Komunikat nadawany przez uŜytkownika w kierunku sieci. Oznacza
Ŝą
danie zakończenia połączenia. MoŜe być wysłany przez sieć do uŜytkownika i
oznacza wtedy, Ŝe aktualne połączenie zostało zakończone.
RELEASE - Komunikat nadawany przez uŜytkownika lub sieć. Oznacza, Ŝe strona
wysyłająca komunikat odłączyła kanał i zamierza zwolnić kanał oraz odnośnik
połączenia, a strona odbierająca wiadomość powinna zwolnić kanał i
przygotować się do zwolnienia odnośnika połączenia po nadaniu komunikatu
RELEASE COMPLETE.
RELEASE COMPLETE - Komunikat nadawany przez uŜytkownika lub sieć. Oznacza, Ŝe
strona wysyłająca komunikat zwolniła kanał oraz odnośnik połączenia i strona
odbierająca wiadomość powinna uwolnić odnośnik połączenia
RESTART - Komunikat nadawany przez uŜytkownika lub sieć w celu przekazania Ŝądania
restartu (przejścia do stanu spoczynkowego) dla wskazanego kanału lub styku.
RESTART ACKNOWLEDGE – Komunikat nadawany w celu potwierdzenia komunikatu
RESTART i wskazania, Ŝe zrealizowano procedury restartu.
CONGESTION CONTROL - Komunikat nadawany przez uŜytkownika lub sieć. Oznacza
rozpoczęcie lub przerwanie sterowania przepływem komunikatów.
INFORMATION - Komunikat nadawany przez uŜytkownika lub sieć w celu przekazanie
dodatkowych informacji. Mogą to być informacje dotyczące zestawienia
połączenia lub inne informacje związane z połączeniem.
NOTIFY - Komunikat nadawany przez uŜytkownika lub sieć w celu przekazania informacji o
aktualnie trwającym połączeniu, np. wskazanie stanu zawieszenia połączenia.
STATUS ENQUIRY - Komunikat nadawany przez uŜytkownika lub sieć w celu
wymuszenia przesłania wstecz komunikatu STATUS.
STATUS - Komunikat nadawany przez uŜytkownika lub sieć w odpowiedzi na STATUS
ENQUIRY. Zawiera informacje o stanie połączenia. MoŜe być wysłany w
dowolnym momencie połączenia w celu poinformowania o wystąpieniu
powaŜnego błędu w komunikacji uŜytkownik – sieć.
9
bity
8
7
6
5
4
3
2
1
0
0
0
0
0
0
0
0 ESCAPE
0
0
0
- -
-
-
- Wiadomości związane z zestawianiem połączenia:
0
0
0
0
1 ALERTING
0
0
0
1
0 CALL PROCEEDING
0
0
1
1
1 CONNECT
0
1
1
1
1 CONNECT KNOWLEDGE
0
0
0
1
1 PROGRESS
0
0
1
0
1 SETUP
0
1
1
0
1 SETUP ACKNOWLEDGE
0
0
1
-
-
-
-
- Wiadomości przesyłanie w trakcie trwania połączenia:
0
0
1
1
0 RESUME
0
1
1
1
0 RESUME ACKNOWLEDGE
0
0
0
1
0 RESUME REJECT
0
0
1
0
1 SUSPEND
0
1
1
0
1 SUSPEND ACKNOWLEDGE
0
0
0
0
1 SUSPEND REJECT
0
0
0
0
0 USER INFORMATION
0
1
0
-
-
-
-
- Wiadomości związane z rozłączaniem połączenia:
0
0
1
0
1 DISCONNECT
0
1
1
0
1 RELEASE
1
1
0
1
0 RELEASE COMPLETE
0
0
1
1
0 RESTART
0
1
1
1
0 RESTART ACKNOWLEDGE
0
1
1
-
-
-
-
- Pozostałe wiadomości
0
0
0
0
0 SEGMENT
1
1
0
0
1 CONGESTION CONTROL
1
1
0
1
1 INFORMATION
0
1
1
1
0 NOTIFY
1
1
1
0
1 STATUS
1
0
1
0
1 STATUS ENQUIRY
Tabela 5 Typy komunikatów zdefiniowane w Zaleceniu Q.931
2.1.4 INNE ELEMENTY INFORMACYJNE
Pozostałe elementy informacyjne moŜna podzielić na jedno i wielooktetowe.
Zawierają one informacje dotyczące np. atrybutów Ŝądanej usługi, cyfr numeru abonenta,
powodu rozłączenia, przyczyny i miejsca wystąpienia błędu i inne.
bity
8
7
6
5
4
3
2
1
oktety
0
IDENTYFIKATOR ELEMENTU INFORMACYJNEGO
1
DŁUGOŚĆ ZAWARTOŚCI ELEMENTU INFORMACYJNEGO (w bajtach)
2
ZAWARTOŚĆ ELEMENTU INFORMACYJNEGO
3
ZAWARTOŚĆ ELEMENTU INFORMACYJNEGO
etc.
Tabela 6 Wielooktetowy element informacyjny według Zalecenia Q.931
10
bity
8
7
6
5
4
3
2
1
max. długość
1
:
:
:
-
-
-
- Elementy informacyjne jednobajtowe:
0
0
0
-
-
-
- Reserved
0
0
1
-
-
-
- Shift (Note 2)
1
0
1
0
0
0
0
0 More data
1
0
1
0
0
0
0
1 Sending complete
1
0
1
1
-
-
-
- Congestion level
1
1
0
1
-
-
-
- Repeat indicator
1
0
:
:
:
:
:
:
: Elementy informacyjne o zmiennej długości:
0
0
0
0
0
0
0 Segmented message
4
0
0
0
0
1
0
0 Bearer capability (Note 2)
12
0
0
0
1
0
0
0 Cause (Note 2)
32
0
0
1
0
0
0
0 Call identyfity
10
0
0
1
0
1
0
0 Call state
3
0
0
1
1
0
0
0 Channel identification (Note 2) (Note 4)
0
0
1
1
1
1
0 Progress indicator (Note 2) (Note 4)
0
1
0
0
0
0
0 Network – specific facilities (Note 2) (Note 4)
0
1
0
0
1
1
1 Notification indicator
3
0
1
0
1
0
0
0 Display 34/82
0
1
0
1
0
0
1 Date/time
8
0
1
0
1
1
0
0 Keypad facility
34
0
1
1
0
1
0
0 Signal (Note 2)
3
1
0
0
0
0
0
0 Information rate
6
1
0
0
0
0
1
0 Ed-to-end transit delay 11
1
0
0
0
0
1
1 Transit delay selection and indication
5
1
0
0
0
1
0
0 Packet layer binary parameters
3
1
0
0
0
1
0
1 Packet layer window size
4
1
0
0
0
1
1
0 Packet size
4
1
0
0
0
1
1
1 Closed user group
7
1
0
0
1
0
1
0 Reverse charge indication
3
1
1
0
1
1
0
0 Calling party number (Note 4)
1
1
0
1
1
0
1 Calling party subaddress
23
1
1
1
0
0
0
0 Called party number (Note 4)
1
1
1
0
0
0
1 Called party subaddress
23
1
1
1
0
1
0
0 Redirecting number (Note 4)
1
1
1
1
0
0
0 Transit network selection (Note 2) (Note 4)
1
1
1
1
0
0
1 Restart indicator
3
1
1
1
1
1
0
0 Low layer compatibility (Note 2)
18
1
1
1
1
1
0
1 High layer compabtiility (Note 2) 5
1
1
1
1
1
1
0 User-user 35/131
1
1
1
1
1
1
1 Escape for extension (Note 3)
Tabela 7 Elementy informacyjne wg Zalecenia Q.931
11
2.2 PROCEDURY SYGNALIZACYJNE
Na rys.2 przedstawiono przykład przebiegu sygnalizacji dla przypadku pomyślnego
zestawienia połączenia. Zastosowano przy tym notację strzałkową, pokazującą kolejność i
zaleŜności przyczynowe między zdarzeniami wysyłania/odbioru wiadomości.
Ab.A
Ab.B
ROZMOWA
SETUP
SETUP ACK
INFO
INFO
CALL PROCEEDING
SETUP
ALERTING
ALERTING
CONNECT ACK
CONNECT ACK
CONNECT
CONNECT
DISCONNECT
DISCONNECT
RELEASE
RELEASE
RELEASE COMP.
RELEASE COMP.
Siec ISDN
Styk S/T
Styk S/T
Podniesienie
mikrotelefonu
Sygnal zgloszenia
Wybieranie numeru
Zwrotny
sygnal wywolania
Sygnal
wywolania
Przyjecie
wywolania
Odlozenie
mikrotelefonu
Rys.2 Typowa sekwencja komunikatów dla zestawienia i rozłączenia połączenia
telefonicznego
3 WYKONANIE ĆWICZENIA
Ć
wiczenie wykonuje się w całości w oparciu o stanowisko laboratoryjne, w skład którego
wchodzą:
•
komputer PC z analizatorem protokołów w postaci karty rozszerzeń;
•
centrala abonencka ISDN;
•
terminal ISDN;
•
terminal analogowy.
12
Rys.3 Schemat funkcjonalny stanowiska laboratoryjnego
Zadania do wykonania:
3.1
Zapoznać się z budową i działaniem analizatora protokołów.
3.2
Zarejestrować sekwencję komunikatów wymienianych pomiędzy abonentem a centralą
podczas nawiązywania i rozłączania połączenia pomiędzy abonentami ISDN (połączenie
wychodzące). Narysować diagram przepływu komunikatów na łączu abonenta A i B.
3.3
Porównać rezultaty z sekwencją wzorcową, omówić róŜnice.
3.4
Przepisać komunikat SETUP, a następnie:
•
wyróŜnić pole adresowe, sterujące, danych ramki LAPD;
•
w polu adresowym zaznaczyć pole SAPI i TEI, odczytać zawartości tych pól;
13
•
zdekodować zawartość pola sterującego;
•
posługując się Zaleceniem Q.931 zdekodować zawartość pola danych.
3.5
Przeanalizować elementy informacyjne w pozostałych komunikatach sekwencji
(wykorzystując moŜliwości analizatorów).
3.6
Zaobserwować sekwencję komunikatów wymienianych pomiędzy abonentem a centralą
podczas nawiązywania i rozłączania połączenia pomiędzy abonentem ISDN a abonentem
analogowym (połączenie wychodzące i przychodzące). Wskazać komunikaty i elementy
informacyjne świadczące o komunikacji z abonentem analogowym.
3.7
Zaobserwować sekwencję komunikatów wymienianych między terminalem i centralą
podczas próby zestawienia połączenia do abonenta zajętego w innym połączeniem.
4
PYTANIA KONTROLNE
•
Co zawiera pole adresowe ramki LAPD?
•
Co zawiera pole sterujące ramki LAPD?
•
Jakie komunikaty są wymieniane pomiędzy uŜytkownikiem a siecią podczas
zestawiania i rozłączania połączenia?
•
Jakie informacje zawiera komunikat SETUP?
•
Co to jest odnośnik połączenia?
LITERATURA UZUPEŁNIAJĄCA:
1.
K. M. Brzeziński: „Istota sieci ISDN” Oficyna Wydawnicza Politechniki Warszawskiej,
Warszawa 1999
2.
W. Kabaciński: „Standaryzacja w sieciach ISDN” Wydawnictwo Politechniki
Poznańskiej, Poznań 2001
3.
D. Kościelnik: „ISDN cyfrowe sieci zintegrowane usługowo” WKŁ, Warszawa 2001
4.
P. Łubkowski: „Urządzenia końcowe cz.III – Terminale ISDN”, WAT, Warszawa 1997