Nauki Nanny aka Jak Nanna córeczkę swą Pippę na kurtyzanę kształciła

PRZEDMOWA TŁOMACZA

Karnawałowa pieśń Wawrzyńca Medyceusza:

Quanto e bella giovinezza,

Ma si iugge tuttavia!
Chi vuol esser lieto, sia!
Di doman non c'e certezza.

była na ustach całego Rzymu. Stolica świata szalała, pławiła się w nieskończonych

uciechach, stając się niedoścignionym wzorem rozpusty dla reszty Włoch i dla całego świata.

Po Juljuszu II, tym hartownym mężu włoskiego quattrocenta, po okresie nieustannych

wojen, nastała epoka słodkiego spokoju i rozkwitu sztuk, przypominająca złote czasy
rzymskiego Augusta. Na stolicy Piotrowej zasiadł .papież-schyłkowiec, papież-dekadent,
upatrujący jedyny sens i cel życia w wygodnym, estetycznym sybarytyźmie...

„Curis animique doloribus quacunque ratione aditum intercludere“

słało się dewizą papieża, a ulubiony błazen nadworny, fra Mariano, dodawał później:

„Viviamo babbo santo perche tutt’altra cosa e burla.”

Filozofja odumierającej epoki wcieliła się w horacjuszowskie „carpe diem”, a ludzie zaczęli

przemieniać życie na nieustanny  karnawał.  Nic to, że polityka zniewieściałego Medyceusza,
rządy  kamarylli  florenckiej,  symonje,  zepsucie  hierarchji  i  marnotrawstwa  pchały  papiestwo
ku  przepaści,  nic  to,  że  na  dalekiej  północy  rozlegał  się  stuk  luterskiego  młotka,  a  z  mroku
przyszłości  wyłaniał  się  straszny  dramat,  tragedja  ostatniego  Medyceusza  na  zamku  Św.
Anioła  —  Rzym  szalał,  a  festyny,  uczty,  bankiety  i  polowania  szły  jednym  ciągiem,  biorąc
przykład  z  papieskiego,  ześwieczczonego  dworu!  „Złoty  wiek”  Leona  okazał  się  przejściem
do epoki rozkładu, do ponurych lat kontrreformacji.

Zaraz po conclave z roku 1511 zaczęli tłumnie napływać do Rzymu literaci, malarze,

rzeźbiarze i muzycy, nęceni słuchami o legendarnej wprost hojności papieża, pragnący nagród
brzęczących za swe trudy i prace.

Ale Leon X, jakkolwiek wszechstronnie wykształcony, nie miał nigdy głębszych

zainteresowań,  w  sztuce,  jak  i  w  życiu  rządził  się  sympatjami  i  antypatjami,  a  wielkie  jego
zamysły  i  plany  pozostawały  zawsze  tylko  projektami.  Przytem  niedorzeczności  błaznów
cieszyły  ojca  św.  bardziej,  niż  rozum  uczonych.  Na  dworze  papieskim  obok
najwybitniejszych  ludzi  schyłkowego  Renesansu  poczesne  miejsce  zajmuje  trefniś  fra
Mariano,  Serapica  i  archipoeci  błazeńscy,  w  rodzaju  Kamilla  Querno,  lub  innych.  Wszystko
to  zniechęcało  oczywiście  humanistów  do  papieża,  którzy  po  paru  latach  zaczęli  Rzym
opuszczać, aby na innych dworach szukać gościny i środków do życia.

Na razie jednak, w pierwszych latach pontyfikatu, dwór Medyceusza błyszczy od gwiazd

umysłowości współczesnych.

„Jakżeż piękna jest młodość, a jednak przemija!

Kto chce być wesoły niechaj będzie,
Albowiem jutro jest niepewne!”

Żyjmy ojcze święty, ponieważ wszystko inne jest fraszką!

Obok Bibbieny, Pietra Bembo, Jakóba Sadoleto, Pomponazza, przebywał tam stale, lub

czasowo Rafael, Bramante, Giuliano da Sangello, poeci: Trissino Rucelai, Teobaldeo,
Bernardo Acolti, Brandolini i największy z nich wszystkich Ariosto.

Zaiste! Wydawaćby się mogło, że nie kłamał epigramat przybity na torsie Pasquina

w roku

1516:

„Spieszcie do Rzymu poeci, ze wszystkich świata zakątków,

Bowiem w Stolicy Piotrowej, Leon — bóg ziemski panuje,
Artystów bierze w obronę, bogate dary im rzuca,
Zaprawdę, dziś dla Parnasu szczęśliwe lata nastały!”

W roku 1517 na świetny dwór Leonowy przybywa pieszo z Perugii młody malarz, Pietro

Aretino.  Nikt  go  Jeszcze  wówczas  nie  znał,  nie  przypuszczał,  ze  ma  przed  sobą  godnego
następcą  paszkwilisty  Poggia,  ojca  nowoczesnego  dziennikarstwa,  „bicza  książąt“,  przed
którym  będą  się  kłoniły  kornie  ukoronowane  głowy  Europy.  Gruba  sieć  legend,  kłamstw,
oszczerstw i nadmiernych pochwał powstała wokół jego osoby.

W świetle prawdy historycznej rzeczy przedstawiają się w sposób następujący: Pietro

urodził się w Arezzo w dniu 19 kwietnia 1492 roku. Matką jego była Tita, kobieta uczciwa i
bardzo dobra, ojcem szewc Luka, którego nazwisko jest nieznane, ponieważ poeta, wstydząc
się swego pochodzenia, nazwał się poprostu od miejsca urodzenia — Aretino! Pietro otrzymał
bardzo  mierne  wykształcenie,  wcześnie  opuścił  Arezzo  i  udał  się  do  Perugii,  którą  nazywa
ogrodem,  „gdzie  kwitnęły  jego  młode  lata”.  Tutaj  oprawiał  książki  i  zajmował  się
malarstwem, a po przeczytaniu sonetów Antonia Mezzabarba zaczął też próbować sił na polu
literackiem.  Jako  przyczyną  opuszczenia  Perugii,  legenda  podaje  oburzenie,  jakie  wywołał
Aretino,  malując  św.  Magdalenę  z  lutnią  w  ręku,  wyciągającą  ramiona  do  Zbawiciela.  W
1512  roku  wydaje  Aretino  w  Wenecji  zbiór  sonetów,  ale  właściwa  jego  kar  jera  literacka
zaczyna się dopiero po przybyciu do Rzymu.

Bogaty bankier, Aqostino Chiqi staje się mecenasem Pietra i poleca go Leonowi X.

Wesołemu  dworowi  papieskiemu  bardzo  przypadł  do  gustu  młody  malarz  odznaczający  się
niepospolitym  dowcipem  i  wrodzoną  żyłką  satyryczną.  Towarzystwo  rzymskie  zaczyna  się
bać  złośliwego  pisarza,  kardynałowie,  artyści  i  monsignorowie  zabiegają  o  jego  względy  i
przyjaźń.  Pa  śmierci  Leona  X,  Aretino  znajduje  opiekuna  w  kardynale  Giulio  Medici,
późniejszym  Klemensie  VII.  W  czasie  conclave  i  po  wyborze  Hadrjana,  satyry  Aretina,
przyklejane  na  torsie  Pasquina,  rozsławiają  imię  autora  na  całym  półwyspie.  Obawiając  się
„znienawidzonego cudzoziemca” Pietro wraz z Medycyuszem opuszcza Rzym, udając się do
Florencji.  W  1523  roku  kardynał  Giulio  użycza  Aretina  markizowi  mantuańskiemu,
Fryderykowi II, dowódcy wojsk papieskich. Pośrednikiem między Medyceuszem, a księciem
staje  się  Baldassare  Castiglione;  Aretino  przybywał  na  dwór  mantuański  pod  auspicjami
wytwornego  autora  „Dworzanina”.  Protektor  i  protegowany  stanowili  niebywały  wprost
kontrast. Castiglione, rycerz-poeta, wykwintny literat, należący duchem do poprzedniej epoki
Renesansu,  hrabia  na  Nuvillarze,  poleca  księciu  w  gorących  słowach  plebejusza,  korsarza  i

Na Piazza Nouana w Rzymie znajdowała się bardzo zniszczona rzeźba starożytna, przedstawiająca Menelausa

z ciałem Patrokla. Pewien humanista wpadł na pomysł, aby na torsie marmurowym przyklejać rymy studentów,
oraz wiersze własne. Z biegiem lat messer Pasquino stał się wykładnikiem ludowego humoru. O złośliwości jego
języka najlepiej świadczy historja następująca:
Papież  Sykstus  V  pochodził  z  ubogiej  rodziny  z  miasteczka  Montalto;  jego  rodzona  siostra,  Kamilla  była  za
młodu  praczką.  Zostawszy  papieżem,  Sykstus  uczynił  Kamille  księżniczką  rzymską.  W  parę  dni  po  nominacji
zdziwiony lud ujrzał Pasquino, ubranego  w strasznie brudną koszule. Posąg Morforia zapytuje: Jakieś ty śmiał
bracie Pasquino ukazywać się na placu rzymskim w tak nieprzystojnej szacie? A Pasquino odpowiada: „Odkąd
Kamilla została księżniczką, niema mi kto uprać bielizny”.

awanturnika literackiego — Aretina. Aby pojąć ogrom przepaści, leżącej między tymi dwoma
ludźmi, dość przeczytać po „Cortegiano”, „Ragionamento delle Corti”.

Tam przemawiają do nas ludzie subtelni, wyrafinowani, dbali o wszystkie ozdoby umysłu i

obyczajów, tutaj widzimy przedpokój, trzęsący się od plotek, sprośnych opowiadań i
prostackich wymysłów!

W Mantui wschodzi gwiazda Aretina. Zyskuje on rozgłos jako namiętny wróg papieża

Hardjana, ogólnie znienawidzonego we Włoszech.

W listopadzie 1524 conclave wybiera papieżem Klemensa VII; Pietro wróciwszy do

Rzymu,  staje  się  osobistością  wybitną  i  wpływową.  Oddaje  cenne  usługi  Fryderykowi
Gonzaga, szczególnie w dziedzinie tranzakcji artystycznych. („Rafaelowski portret Leona X,
kopja  Laokoona,  zrobiona  przez  Sansovina  i  jakiś  biust  antyczny),  pisze  swoje  satyryczne
kalendarze,  odpowiadające  prognostykom  pantagruelskim”  —  Rabelais’a,  miesza  się  w
intrygę partji dworskich i ściągnąwszy na siebie gniew dotarjusza apostolskiego, Giammatteo
Giberti,  musi  na  krótki  czas  Rzym  opuścić.  W  tym  mniej  więcej  czasie  pojawiają  się
wszeteczne rysunki Giulia Romano, sztychowane przez Morcantia Rajmondi. Aretino dorabia
do nich tekst „22 sonety rozpustne”.

Ponieważ jednak sztycharz za obrazę moralności został wtrącony do więzienia, więc nasz

Pietro  „nie  obawiający  się  nigdy  niczego,  krom  niebezpieczeństwa”  nie  chciał  się  w  tak
gorącej chwili popisywać z płodami swego natchnienia. W sierpniu 1524 Aretino przebywa w
Arezzo, skąd koresponduje z Giovanni delle Bande nere, ale juz 13 listopada jest w Rzymie z
powrotem.  Klemens  VII  powraca  poetę  do  łask,  markiz  mantuański  nazywa  go  swoim
„carissimo  amico”,  wszystko  jest  na  najlepszej  drodze,  lecz  wiersze,  przybite  na  torsie
Pasquina  w  dniu  św.  Marka  wzbudzają  ku  pisarzowi  powrotną  falą  nienawiści,  Któregoś
wieczoru,  podczas  przejażdżki  na  ulicach  Rzymu,  otrzymuje  Aretino  dwa  pchnięcia
sztyletem. Napadu dokonał niejaki Achilles delta Volta, lecz głównym promotorem zamachu
był nielitościwy wyszydzany przez Pietra, Giommatteo Giberti.

Papież kazał uczynić śledztwo i parę osób zaaresztować. Aretino tem się jednak nie

zadowolnił,  a  widząc,  iż  w  Rzymie  nie  będzie  mógł  odegrać  roli,  o  jakiej  marzył,  opuścił
dwór  papieski  i  szkalował  go  odtąd  ciągle,  jako  gniazdo  najgorszej  rozpusty  i  zgnilizny.
„Siedem lat straciłem nadarmo służąc papieżom z rodu Medyceuszów”, spowiada się później
w  jednym  z  listów,  zawiedziony  w  swoich  nadziejach  autor  „Ragionamenti”.  Aretino  szuka
bezpieczeństwa  u  boku  kondotiera,  Giovanni  delle  Bande  nere,  bastarda  Medyceuszów.
Przyjaźń  między  niemi,  przyjaźń  gwałtowna,  aż  podejrzana  trwa  bardzo  krótko.  W  końcu
listopada 1526 roku umiera Giovanni z ran na rękach przyjaciela.

Pietro przenosi się na dwór markiza mantuańskiego, i poświęca księciu pierwszą swą próbę

dramatyczną  „Cortegianę”.  Z  tej  epoki  pochodzą  też  najlepsze  listy  Aretina,  objęte  później
pierwszym  zbiorem.  Są  wśród  nich  gwałtowne  napaści  na  kurję  rzymską,  na  Klemensa  VII,
zamkniętego w zamku św. Anioła, któremu Pietro z szatańską wprost złośliwością radzi, aby
przebaczył  nieprzyjaciołom  i  nie  myślał  o  zemście.  Skandal  wywołuje  ogłoszenie  „Sonetów
rozpustnych”. Sonety te, listy, giudici i frottole tworzą podwaliny rozgłosu i literackiej sławy.

25 marca 1527 roku Aretino przybywa do Wenecji. Zyskuje przychylność doży, Andrea

Gritti, do którego pisze: „Wyrzekam się na zawsze dworu rzymskiego, tutaj zakładam stały
przytułek swych lat“. Aretino znalazł w Wenecji to, czego szukał. Jego żądza rozkoszy i
estetyczne skłonności miały wreszcie pełnię ujścia.

„Perła Adrjatyku” była miastem życia świeckiego, gdzie panowała Wenera, a kurtyzana

zajmowała  miejsce  równorzędne  z  uczciwą  kobietą.  Życie  różnobarwnej  wesołe,  jego
wspaniałość  i  piękność,  opisywana  przez  Klemensa  Maro,  w  poezjach  dedykowanych
Renacie  Ferrarskiej,  zachwycały  Aretina.  Chciał  być  niezależnym,  „żyć  z  potu  swego
kałamarza”, nazywał się „Per la grazia di Dio uomo libero”, ale środki zapomocą których tę
wolność zdobywał, gorsze były od najpodlejszego niewolnictwa. Nie służąc możnowładcom,

służył wiecznie i zawsze, pieniądzom. Z Wenecji na wszystkie strony świata rozchodziły się
listy Pietra, żebrzące, nachalne, bezwstydne w swych niepomiernych pochwałach lub
groźbach Odpowiedzią były bogate dary, znaczne sumy dukatów, pensje, złote łańcuchy,
wspaniałe materje, doskonałe wina i wyszukane przsmaki.

Sława Aretina gruntuje się. Nigdy żaden literat nie był tak ubóstwiany, nikogo tak się nie

obawiano. Książęta, prałaci, królowie, kardynałowie, artyści zabiegali o jego przyjaźń, chcąc
uniknąć  groźnych  inwektyw  i  nielitościwych  szyderstw.  Pietro  przezwał  się  „il  veritiero,
l’uom verace”, używał dewizy „Veritas odium parit”, a jego przechwałkom i apoteozom nie
było  końca:  „Mój  obraz  zobaczyć  można  u  wejścia  do  pałacu;  dzbany,  talerze,  ramy
zwierciadeł zdobią się moją podobizną, niby głową Aleksandra, Cesara, lub Scypjona”. Wazy
z  Murano  zowią  się  aretyńskiemi,  woda,  która  obok  mego  domu  przepływa  —  aretyńską!
Pewna rasa koni nosi nazwę od mego imienia, ponieważ papież Klemens podarował mi ongiś
takiego rumaka”.

„Pedanci umrą z wściekłości, zanim dojdą kiedykolwiek do podobnych zaszczytów”.
Aretino prowadzi cały dwór, gdzie rolę gospodyń sprawują kurtyzany weneckie. Dom jego

staje się rodzajem zajazdu dla nieustannych gości, a „schody zużywają się ód stóp ludzkich,
jak bruk Kapitolu od kół tryumfalnych wozów”. „Korzystam z najpiękniejszej ulicy i
najpiękniejszego widoku na świecie“ — pisze Pietro do Domenico Bollani, w pałacu którego
zainstalował się na dobre!

„Ledwie podejdę do okna, zaraz oglądam tysiące łudzi i tysiące łodzi w godzinach

targowych.  Przedemną  jatki  rzeźników,  kramy  rybackie,  campo  del  Mincio,  kantory  dei
Tedeschi,  naprzeciw  tych  ostatnich  Rialto,  gdzie  tłoczą  się  śpieszący  przechodnie.  W
gondolach  winogrona,  w  kramach  warzywa  i  ptactwo,  na  chodnikach  cale  ogrody.  Rzędy
pomarańczowych drzew złocą mi otoczenie pałacu dei Camerlenghi. Gdyby wszystkie zmysły
mogły tak, jak wzrok używać, moje mieszkanie rajem by się stało”. Zdobywszy sobie dzięki
korsarstwu  literackiemu  wielki  majątek,  stał  się  Aretino  człowiekiem  bardzo  hojnym.
„Rozrzutność  jest  mi  tak  wrodzona,  jak  innym  skąpstwo!  Przyjaciele  moi  zabierają  sobie  z
mych komnat przedmioty sztuki i drogocenne szaty. Gdy przejeżdżam w gondoli, na mostach
i  na  chodnikach  cisną  się  pocholęta  i  dziewczyny,  prosząc  o  sztukę  złota!  Nigdy  nie
zapominam o malarzach i poetach w nędzy, jako, że jestem bankierem miłosierdzia. Pieniądze
które od bogatych wyciskam, stokrotnie zwracam ubogim”. (Lett. I,15).

Pod tym względem Aretino nie przesadzał zupełnie, rozrzutność jego mogła iść w paragon

li  tylko  z  rozrzutnością  Leona  X,  który  nigdy  dukata  w  ręku  utrzymać  nie  mógł!  Wśród
różnorodnych zajęć i uciech weneckich przystępuje Pietro do pisania poematu „Marfissa”  w
guście  Ariosta.  Miał  zamiar  wysławiać  ród  Gonzagów  i  wyciągnąć  stąd  odpowiednie
korzyści. Tymczasem stosunki z Fryderykiem  II zepsuły się; przyczyną  z jednej strony były
skąpe  podarunki  księcia,  z  drugiej  sprawa  z  chłopcem  Biancchino,  ku  któremu  Aretino
zapałał gwałtowną miłością, a którego markiz mu odmówił.

Wskutek takiego obrotu rzeczy, poeta odesłał ambasadorowi Mantui genealogje Gonzagów,

stanowiące źródło do Marfissy, poemat przerobił i poświęcił go później margrabiemu del
Vasto!

Po stracie łask Fryderyka Mantuańskiego, Aretino, znalazłszy się kłopotach finansowych,

snuje fantastyczne i awanturnicze projekty, żali się ckliwie, ze w ojczyźnie ocenić go nie
umieją, i raz poraź rozgląda się za nowym mecenasem. Z opresji ratuje pisarza król francuski,
Franciszek I posyłając mu łańcuch symboliczny, spleciony ze złotych języczków z napisem:
„Lingua euis loquetur iudicium”.

Aretino oczywiście wysławia króla pod niebiosy, co mu jednak nie przeszkadza w krótkiem

przeciągu czasu przerzucić się na stronę Karola V, skoro tylko cesarz naznaczył mu roczną
pensję w kwocie dwustu scudów.

W Wenecji zbliża się Aretino z Tycjanem. Ukochanie miasta, znajomość malarstwa,

wzajemność  usług  —  oto  węzeł,  który  ich  łączy.  Pietro  przysparza  malarzowi  klijentów,
wśród których znajduje się Karol V i książę Urbino i rozgłasza jego sławę po całym świecie.
Wkrótce  utworzyło  się  koło  przyjaciół,  do  którego  prócz  Aretina  i  Tycjana,  należał
Sansovino,  wdzięczny  lutnista  —  Sebestian  del  Piombo  i  drukarz  Marcolini,  nadworny
wydawca  Pietra,  uwieńczony  później  w  „Ragionamento  delle  Corti”.  Wenecja  podówczas
była miastem drukarni, a druk, ta naturalna broń Aretina znalazła mu się pod ręką.

Potężny wpływ i znaczenie pisarza dosięga swego szczytu w latach 1533 — 7, wskutek

różnych sprzyjających okoliczności politycznych i ogłoszenia drukiem zbioru listów. W roku
1543 wyrusza Aretino wraz z delegacją na powitanie cesarza Karola, wracającego z Włoch do
Niemiec. Wówczas to, na błoniach Peschiery spotkał Pietra najwyższy zaszczyt i tryumf.
Karol przywitał się z nim nadzwyczajnie serdecznie i poprosił, aby zechciał mu towarzyszyć
w podróży po prawej ręce, Dumny cesarz i sprytny pamflecista cwałowali tedy razem, a fakt
ten w oczach współczesnych nową aureolą otoczył postać znanego pisarza.

W tym tez czasie Aretino godzi się z dworem papieskim. Pier Luigi Farnese poleca go

papieżowi  Pawłowi  III,  prosząc  o  kapelusz  kardynalski  dla  swego  protegowanego.  Starania
okazały  się  jednak  bezskuteczne,  a  Pietro  chcąc  zatuszować  despekt  płynący  z  odmowy,
twierdził potem, że sam godność mu ofiarowywaną odrzucił. W 1550 r. zaczął się pontyfikat
Juljusza  III,  kardynała  del  Monte,  pochodzącego  z  Arezzo,  a  więc  współziomka  Aretina.
Poeta uradowany, pełen złotych nadzieji śle do Rzymu sonety i listy i cieszy się, słysząc, że
prałaci i kardynałowie unoszą się nad nim, jako nad wiernym sługą kościoła, który w czasie
ogólnego zachwiania się wiary, zawsze katolicyzmowi wierny pozostawał.

Papież naznacza Aretina „cavaliere di S. Pietro” i obdarowuje go sumą tysiąca złotych

koron.  W  1533  roku  poeta  w  towarzystwie  księcia  Urbino  przybywa  na  czas  krótki  do
Rzymu.  Podróż  była  jednym  wielkim,  tryumfalnym  pochodem.  Juljusz  III,  ucałował  go  na
powitanie  i  przyjmował  po  królewsku.  Jednakże  kapelusz  kardynalski  ominął  Aretina  i  tym
razem. Zawiedziony w swoich nadziejach Pietro, wrócił więc do Wenecji, aby tam w spokoju
i dostatku używać ostatnich lat życia.

W pałacu Loredan, naprzeciwko kościoła San Silvestro mieszkała kurtyzana, Angela

Zaietta,  dawna  przyjaciółka  Aretina,  której  do  końca  wiernym  pozostał.  Przesiadywał  u  niej
poeta  całemi  dniami,  a  niejednokrotnie  sprowadzał  ze  sobą  Tycjana,  opata  Vassalo,  lub
innych  godnych  kamratów.  Z  dawnego  rozpustnika  i  awanturnika  pozostał  tylko  smakosz  i
niesłychany  obżartuch.  Angela  znając  gust  przyjaciela  wydawała  doskonałe  przyjęcia.  Przy
suto zastawianym stole dwaj artyści w towarzystwie starej kurtyzany dysputowali gorąco, co
prawda,  już  nie  o  piękności  kobiet  i  bożku  Amorze,  ale  o  ewangieljach  Świętego  Marka,
sprawach kościoła i innych godziwych hi storjach.

Aretino umarł w roku 1556, tknięty paraliżem, uniknął więc śmierci, jaką mu przepowiadał

Borni:

„L’Aretin per Dio grazia e vivo e sano
M’al mostaccio ha fregiato nobilmente
E pia colpi ha, che dita in una mano”

Wraz z pisarzem zeszła do grobu i jego sława. Umilkło słowo, na dźwięk którego truchlał

cały świat, wspaniałe apoteozy okazały się przesadą i kłamstwem, wrogie podania i legendy
słusznie i niesłusznie, zaczęły szarpać jego imię. Na tle epoki rysuje się jednak potężnie
nawskroś nowoczesna indywidualność Aretina, w której prądy schyłkowego Renesansu
znalazły swe najpełniejsze i najwszechstronniejsze odzwierciedlenie!

***

„Powiadam, że jesteś synem Boga, ale, iżby mi mnichy psalmy mamroczące nie

przyganiały,  dodaję  ograniczenie,  że  Bóg  jest  najwyższą  prawdą  na  niebie,  a  ty  na  ziemi.
Jedna tylko Wenecja jest godnem ciebie, miejscem pobytu, albowiem ty jesteś ozdobą ziemi,
skarbem morza, sławą nieba. Jesteś czarą złotą o  kamieniach szlachetnych, którą należałoby
złożyć na ołtarzu przenajświętszym kościoła Św. Marka w dzień Wniebostąpienia Pańskiego.
Jesteś podporą, jesteś światłem, pochodnią i blaskiem kościoła naszego! Gdyby kościół mógł
mówić,  zapewniłby  ci  najwspanialsze  dochody  w  tych  słowach:  Dawajcie  Aretinowi,  który
mnie  wywyższa,  oświeca  i  czci,  który  jednoczy  w  sobie  bystrość  Augustyna  z  moralnością
Grzegorza,  głębokość  myśli  Hieronima  z  pięknym  stylem  Ambrożego.  Mówię  to  ja  nie  sam
tylko,  ale  tak  wyznają  wszyscy,  twierdząc  ze  jesteś  nowym  Pawłem,  co  imię  Boga  między
króle  roznosił,  nowym  Janem  Chrzcicielem,  co  śmiało  chcąc  świat  poprawić,  wytykał  mu
jego  złości,  nieprawości  i  obłudę;  nowym  Janem  Ewangielistą,  co  dobrych  wychwalał,
podnosił i oczyszczał”.

(Lettere all Aretino I-8).
W ten sposób pisze do Aretina jeden z dostojników kościelnych, a jego styl panegiryczny,

niesmaczne pochlebstwa i szumne superlatywy nie są bynajmniej niczem wyjątkowem.

Jednakie wszystkie te pochwały, godności i tytuły nie zadawalniały pisarza, jeśli prócz nich

nie otrzymywał bardziej „konkretnych” dowodów życzliwości i pamięci! Pietro koresponduje
z  każdym,  nawet  z  admirałem  sułtana  —  Barbarossą,  gdy  tylko  spodziewa  się  otrzymania
czegoś!  Na  dworach  książęcych  grasują  jego  agenci,  którzy  tropią  grubszą  zwierzynę  i
pouczają,  jak  ją  usidlać  należy!  Pietro  Vergiero  rekomenduje  mu  w  tym  celu  kardynała
Trydenckiego;  Niccolo  Franciotti  donosi,  że  na  dworze  perskim  .mówi  się  o  nim,  jako  o
półbogu! Niechby zechciał tylko jeden list napisać, fatyga opłaci się napewno!

Kto przysyła podarunki, wynagradzając zasługi (virtu) Pietra, ten jest wielki i szlachetny,

pochwała znajduje się w stosunku wprost proporcjonalnym do cenności daru; wzamian za
pieniądze poeta rozdaje sławę.

„Unieśmiertelnię Wasze imię” — mówi on, zwracając się do Antonia de Leyva — „skoro

tylko dawać mi będziecie na chleb, w przeciągu tych marnych dwudziestu, lub trzydziestu lat,
które  mi  jeszcze  do  życia  pozostają”  (Lett.  I.  32).  „Jakież  posągi  ze  srebra,  lub  złota,  nie
mówiąc  już  o  posągach  z  bronzu  lub  marmuru,  mogą  się  równać  z  pomnikami,  jakie
wzniosłem  papieżowi  Klemensowi,  cesarzowi  Karolowi,  królowej  Katarzynie  i  księciu
Francesco Maria; są one wieczne, jak słońce! (Lett. VI.  4).

I jeszcze cyniczniej od humanisty Filelfa, przyznaje się, że pisze dla pieniędzy, że „nie

sława, ale konieczność zarobkowania zmusza go do „psucia papieru”, przytem mało się trapi
tem, że „łże, chwaląc tych, którzy zasługują na naganę”,

Pochlebstwa Aretina są wprost obrzydliwe, komplementy rozdawane na prawo i na lewo,

wydają się nam dziś niesmaczną humorystyką, a jednak współczesnym podobały się one
ogromnie.

Ten potok zdań napuszonych i słów panegirycznych mile łechtał słuch możnowładców,

pochwały  ceniono  tem  bardziej,  im  więcej  obawiano  się  paszkwilów  artinowskich,  „dzięki
którym  tajemnice  sypialni  i  prywatnego  życia  stawały  się  wiadome  całemu  świata”,
Nazywano  go  tedy:  „raro,  dvinissimo,  adorando”;  Giovanni  Medici  mówi  o  nim,  jak  o
„miracolo di natura”. Książę Guidobaldo z Urbino podpisuje się w listach: „amorevol vostro,
come  figliuolo”,  a  hrabia  Massiniamo  Stampa  chce,  aby  Pietro  patrzał  na  niego,  jako  na
swego  syna  i  sługę.  (Lettere  all  Aretino  I-27).  Aretino  miał  się  za  obrońcę  uciśnionej  lub
niedocenionej cnoty i zasługi:

„Ludzie szlachetni powinni mnie kochać, ponieważ nie szczędziłem nigdy krwi (?), walcząc

w obronie cnoty, która dziś dzięki mnie pije ze złotych puharów, ubiera się w klejnoty,

posiada orszaki sług, jak królowa i jest czczona, niby bogini! (Lett. I 38). Nie było pióra
potężniejszego, niż pióro Pietra „miało ono moc grzebania żywych i wskrzeszania zmarłych”.

Pisarz wywierał ogromny wpływ na opinję publiczną, z jego zdaniem liczyła się polityka,

on zaś sam nie mając żadnych politycznych przekonań, w czasie wojen między Franciszkiem
I a Karolem V, odgrywał rolę dwuznaczną i zdradzał wczorajszych sprzymierzeńców dla
nowych protektorów. Tylko w stosunku do kurji rzymskiej zachował stałą, niewzruszoną
nienawiść.

Z czasów rzymskich pochodzi prognostyk na rok 1527. „Judicio di maestro Pasquino,

quinto evangelista”, satyra na papiestwo, która wywołała burzę gniewu na dworze ostatniego
Medyceusza; z czasów weneckich słynna frottola uliczna „Pax vobis”, wyszydzająca armję
papieskiej ligi, jako zbieraninę najpodlejszych tchórzów, rozbójników i złodzieji Klemens VII
czytając ją miał się rozpłakać z boleści.

O śmiałości słowa i złośliwości języka nie można sądzić li tylko z dzieł, które Aretino do

druku przeznaczył, a które schlebiając, miały mu zyskiwać nowych przyjaciół i nowe
dochody. Okresem złośliwego paszkwilu były właściwie młode lata pisarza, kiedy to messer
Pasquino przemawiał nieustannie na placu rzymskim.

***

Łacińska poezja renesansowa była poezją panegiryczną, wysławiała ona różne osobistości,

zapominając o opiewaniu wewnętrznego i zewnętrznego świata! Humaniści wzamian za
złoto, unieśmiertelniali imiona swych protektorów, a potęga ich i znaczenie wzrosły do tego
stopnia, ze patrzono na nich jako na równych książętom, lub królom!

Przekonanie humanistów o swej wielkiej wartości, ich pompatyczność i koturnowość

odzwierciadla się najlepiej w epistolografji.

Poggio, Francesco Barbaro, Filelfo, Campano opublikowali zbiory swoich listów, które

czytane były chciwie, jako arcydzieła stylu i klasycznej łaciny.

Widzimy wiec, ze w dziedzinie epistolografji Aretino nowatorem nie był. Ale błyskotliwość

pióra, obfitość treści, znakomitość osób, z jakiemi korespondował, czynią go
najwybitniejszym przedstawicielem tego oryginalnego, literackiego rodzaju.

***

Ariosto, Bibbiena i Machiavelli stworzyli komedję włoską w wieku XVI. Niezliczeni

naśladowcy albo szli ich śladami, albo też wzorowali się na pisarzach klasycznych:
Terencjuszu, lub Plancie.

Ani w swej tragedji „Orazia”, ani w komedjach Aretino nie stal się niewolniczym

naśladowcą  teatru  starożytnego,  a  mierna  znajomość  literatury  antycznej  wyszła  mu  tutaj  na
dobre.  W  dziełach  scenicznych  przejawia  się  talent  bujny,  ale  pozbawiony  wszelkiej
artystycznej dyscypliny, komedje są budowane bez planu, bez głębszej refleksji, nie znać na
nich świadomej pracy i twórczego wysiłku, zato typy nakreślone paroma charakterystycznemi
rysami,  są  świetne.  Przemawiają  do  nas  dworzanie,  chełpliwi  wojacy,  oszukani  amanci,
głupcy  mający  się  za  uczonych,  rajfurki  i  kurtyzany,  osoby  wprost  z  ulic  Wenecji  i  Rzymu
przeniesione do literatury.

Pod względem scenicznym najudatniejsza komędja Aretina: „Il Marescalco” jest właściwie

farsą. Książę mantuański, chcąc zażartować sobie ze swego marszałka, zaprzysięgłego wroga
płci pięknej, każe mu się ożenić. Biedny marszałek musi wypełnić wolę tyrana i w przeddzień
ś

lubu przyjmuje życzenia od całego dworu. Stara rajfurka przedstawia mu małżeństwo, jako

raj ziemski, ale żonaty Ambrogia, przez którego przemawia gorzkie doświadczenie,

odmalowuje panu młodemu całą ohydę kobiet, ich podłości i zdrady, stylem, podobnym do
stylu Boccaccia w jego „Labiryncie miłości”.

W końcu ślub się odbywa, małżonkowie całują się, a oblubienica, zrzuciwszy zawoje

weselne, okazuje się paziem książęcym, Karolem z Fano. Komedja była napisana jeszcze za
czasów mantuańskich; wszystkie prawie osoby, jak Fryderyk, Hipolit Calandria i Giulio
Romano, są historyczne, co oczywiście zwiększało zainteresowanie słuchaczów i sukces
dzieła.

W „Cortegianie” autor napada na rozwiązłość i zepsucie kurji rzymskiej. Komedja składa

się  z  dwóch  fabuł,  dwóch  uscenizowanych  nowel:  Głupi  syeneńczyk,  Messer  Maco,
wmówiwszy  w  siebie,  że  jest  wielkim  poetą,  przybywa  do  Rzymu  po  kapelusz  kardynalski.
Malarz  Andrea  poucza  go,  jak  się  ma  zachowywać  i  przy  sposobności  maluje  mu  niezbyt
ponętny  obraz  Watykanu!  Równolegle  do  tej  akcji,  rozwija  się  akcja  druga:  Pewien
neapolitańczyk,  Messer  Parabolano  zapałał  namiętnością  do  pięknej  Liwji.  Sługa  Rosso,
chcąc zaspokoić żądzę swego pana przy pomocy starej kurtyzany Alvigji wiedzie go miast do
ukochanej,  do  zony  piekarza  Togni.  Stary  amant  dowiedziawszy  się  „post  factum”  o  całej
prawdzie,  śmieje  się  z  wypłatanego  sobie  figla,  a  piekarz  przyjmuje  żonę  z  powrotem  „per
buona e per bella”.

Malarze: Andrea, Rosso i syeneńczyk Maco żyli podówczas w Rzymie, co się zaś tyczy

najlepszego typa komedji, starej dewotki-kurtyzany Alwigji, to posłużyła ona później
satyrykowi francuskiemu Mathurin Regnier za wzór do jego typu „Macette” rodzonej siostry
Tartuffa.

Oprócz Marescalco i Cortegiany napisał Aretino jeszcze trzy komedje: „Ipocrito” (1542),

„Talantę” (1542) i „Filosofo” (1546). Brak miejsca nie pozwała mi tutaj na szczegółowsze ich
rozpatrzenie. Nadmienię tylko, ze komedja „Ipocrito” znana Molierowi, stała się prototypem
nieśmiertelnego „Świętoszka”.

Komedje Aretina, jak i wszystkie jego pisma powstawały bardzo szybko, prawie że na

kolanie. „Talanta” została napisana w przeciągu dni ośmiu, „Cortegiana” i „Marescalco” w
dni dziesięć. Hołdując zasadzie, ze głównym źródłem treści dla pisarza powinna być
rzeczywistość życiowa, dał nam Pietro w swoich komedjach popis spostrzegawczego talentu i
wzbogacił

literaturę

włoską

szeregiem

charakterystycznych

typów.

Szybkość

przypadkowość roboty odbiły się jednak ujemnie na całości dzieł, dlatego też żadne z nich nie
może sobie rościć pretensji do skończonej, artystycznej doskonałości.

***

Kronikarz Sanudo daje nam bogate materjały do życia obyczajowego Wenecji. W roku

1509 na 300.000 mieszkańców w tem mieście było 11.654 kurtyzan. Senat wenecki w swych
aktach nazywa je „le nostre benemerite meretrici”, będąc widocznie dumny z tego rodzaju
obywatelek.

Oprócz Wenecji stolicą nierządnic był Rzym, szczególnie za Aleksandra VI, którego

pontyfikat (1492—1503) uchodził za „zloty czas niemoralności”.

Wiele wykształconych kurtyzan nadawało ton w towarzystwach. Do nich należała Veronica

Franca, kochanka Henryka Walezjusza, późniejszego króla polskiego, słynna poetka Tullja
d'Aragona, przyjaciółka Aretina, Angella Zafetta, rzymska Madrema, znająca na pamięć
Petrarkę, Boccaccia i niektórych autorów starożytnych, oraz wiele innych: „que non publice,
sed secreto cum quinque vel sex eorum exercent artificium”.

Nikt lepiej od Aretina nie znal życia dziewek ulicznych, nikt nie odzwierciedlił w literaturze

tak  świetnie  wulgarnej  rzeczywistości  i  niemoralności  ludzi  Renesansu.  Djalogi  były  starym
rodzajem  literackim,  uświęconym  przez  tradycję  artystyczną,  dlatego  tez  Aretino  na  brak
wzorów  skarżyć  się  nie  mógł.  Dość  wspomnieć  „Lozanę”  Delicada,  doskonałe  źródło  do

poznania obyczajowości Rzymu w pierwszej połowie wieku XVI. Bohaterka Lozana bardzo
przypomina aretinowską Nannę i scharakteryzowana jest podobnemi słowami: „paple, co jej
ś

lina na język przyniesie”.

Poeta idąc śladami Boccaccia podzielił swe dzieło na trzy dni. Wydawca „Ragionamenti” z

roku 1584, pod pseudonimem Barba Grigia, usiłuje dowieść, że pisma tego rodzaju są bardzo
pożyteczne dla obyczajowości, ponieważ przedstawiają występki w całej ich nagości, a
pewien znakomity teolog z Lionu poświadcza, iż posługiwał się „Djalogami” „boskiego”
Pietra, pisząc swe dzieło o spowiedzi.

Miejscem rozmów jest Rzym; stara rajfurka i kurtyzana Nanna nie może się zdecydować, co

zrobić z dorastającą córeczką, Pippą. Dla młodej dziewczyny otwierają się trzy możliwości:
klasztor, małżeństwo, lub służba Wenerze. Z własnego doświadczenia zna Nanna wszystkie te
trzy drogi żywota i podczas trzech dni gawęd opisuje swoje przeżycia przyjaciółce Antonji.
Są to djalogi: „Życie mniszek”, „Życie mężatek” i „Życie kurtyzan”.

Ale ponieważ Pippa stanowczo chce zostać kurtyzaną, więc dobra mamusia przygotowuje ją

do tego „intratnego i wielce czcigodnego fachu”.

Rady, przestrogi i pouczenia matczyne składają się na djalog: „Jak Nanna córeczkę swą

Pippę na kurtyzanę kształciła”, dalej idą jeszcze dwie gawędy dodatkowe: „O oszustwach
męskich” i „O stręczycielstwie”.

Edukacja Pippy jest djalogiem najmniej wyuzdanym, a pod względem obyczajowości bodaj

czy nie najcharakterystyczniejszym.

Przed oczyma czytelnika przesuwają się przedstawiciele różnych nacji: jest więc hojny

francuz,  skąpy  hiszpan,  gruboskóry  niemiec,  są  różne  plemiona  włoskie:  rozrzutni
wenecjanie,  chełpliwi  neapolitańczycy,  blagierzy-rzymianie,  fanfaroni  z  Florencji  i  głuptasy
ze  Syeny.  A  dolej  całe  szeregi  typów  odmalowanych  w  słowach  bardzo  dosadnych:  wielcy
panowie,  rozrzutnicy,  dusigrosze,  zazdrośnicy,  namiętni  starcy,  żółtodzioby,  obłudnicy,
bigoci, no i oczywiście mnisi.

Ze słów Nanny poznajemy charaktery, upodobania i moralność łudzi Odrodzenia, a z wielu

aluzji i dykteryjek czerpiemy przyczynki historyczne do Rzymu Leona, Hadrjana, Klemensa i
do „Sacco di Roma”.

Aretino w swych „Ragionamenti” wspomina niejednokrotnie, że przedstawia społeczeństwo

tokiem,  jakiem  ono  było  w  istocie  i  że  nie  jego  jest  winą,  „iż  obraz  obyczajów  wypada  tak
fatalnie”.  Czytając  djalogi,  musimy  pamiętać  nieustannie,  ze  napaści  na  klasztory  i  na
duchowieństwo,  nie  są  napaściami  na  religję;  Pietro  byt  człowiekiem  głęboko  wierzącym,
spowiadał się co tydzień i pozostawił po sobie takie dzieła ascetyczno-religijne.

Pod względem „niemoralności” Aretino nie jest wcale gorszym od innych pisarzy; ojciec

prozy włoskiej, Boccaccio, tez nie uznaje figowego listka; noweliści, jak Matteo Bandello i
Firenzuola przyzwoitością nie grzeszą; co się zaś tyczy życia klasztornego, to niejaki messer
Massuccio, „specjalista od mnichów”, powypisywał na nich takie okropności, że wobec jego
utworów Aretino niewiniątkiem się wydaje.

Komedjowe zacięcie „Ragionamenti” humor, werwa i żywość stylu zapewniły djalogom

trwałą sławę. W wieku XVI drukowano je we Włoszech kilkakrotnie i tłomaczono na języki:
hiszpański, francuski i angielski.

Pisma „boskiego” Pietra wywołały całe roje naśladowców, wszeteczniejszych od samego

mistrza.

„Umanita di Christo”. „Parafasi sopra i telte salmi della penitenza di David”, Alla somma bonta di Giulio III

pontefice”: „La vita di Maria Vergine, di Catarina Santa, di Tomaso Beato”.
Bezwartościowe prace hagjograficzne Aretina, pisane napuszonym, barokowym stylem, powstały w celu
przypodobania się kurii i zdobycia kardynalskiej godności.

Należą do nich między innymi Firenzuola („Delie bellezze delle donne”), Niccolo Franco

(„Dialogo dove si ragione delle bellezze”), Giuseppe Bettusi („Il Raverta“, „Lenora”) i
Federico Luigini („Della bella donna”).

***

Dopiero Tasso w „Minturno” zerwawszy z tradycyjnemi sprośnościami, nazwał miłość, w

sensie platońskim, siłą duchową, która wszystko tworzy i świat pięknością ożywia.

Aretino, jako pisarz, stoi na przełęczy dwóch światów: zmierzchającego Odrodzenia i

narodzić się mającego Baroku! Treść dzieł sprzęgnięta jest organicznie z epoką poprzednią,
forma zaś mocno trąci kwiecistą napuszonością szkoły poetów: Teobaldea, Serafina i
Bernarda Accolti, improwizatora na dworze papieskim, którego Aretino nadzwyczajnie cenił,
jako wyrocznię dobrego smaku i stylu.

Liryka włoska wieku XVI z małemi wyjątkami była naśladownictwem Petrarki. Autor

sonetów do Laury, ubóstwiany i komentowany pedantycznie, stał się niedościgłym wzorem
doskonałości dla tych pisarzy, których szereg otwiera Bembo, Girolamo Molino, Domenico
Veniero i Francesco Maria Molza!

Aretino nie cierpiący niewolnictwa literackiego, nazywający poezję „wesołym kaprysem

przyrody”  miał  jednak  wiele  wspólności  z  manjerą  liryków  współczesnych.  Metafory,
alegorje,  napuszoność,  nienataralność,  pogoń  za  oślepiającą  oryginalnością,  wszystko  to
złożyło  się  na  ów  styl,  który  nazwano  nieprzyjacielem  płuc,  „nemico  del  pulmone”,  jako  że
rozwlekłych zdań w żaden sposób nie można wypowiedzieć jednym ciągiem!

A jednak ten barokowy pisarz zwał się obrońcą „rozumu i natury”, odnowicielem języka

ludowego „lingua volgare“, źródłem bezpośredniości i prostoty w sztuce, „która wymaga
tylko natchnienia, kałamarza, pióra i czystego papieru”.

Nieuk-Aretino zajął wybitne miejsce w literaturze dzięki zdolnościom wrodzonym i w

poczuciu swej pisarskiej rasy gardził szperaczami, scholarami, gramatykami, „tą całą ciżbą
pedantów, co włos na jaju radaby wynałeść”.

Każdy, kto patrzy na świat „przez pyły bibliotek”, kto ślęczy nad komentarzami, kto

studjuje łacinę, lub grekę, jest dla Aretina znienawidzonym „pedantem”, idjotą, starającym się
daremnie o nieśmiertelność.

Ale śmiejąc się z Petrarki, zachwycał się jednocześnie Pietro utworami Bemba, pedanta

Trissino nazywał „duszą sławy” i hołdował modzie współczesnej, chociażby tytko w
niezdarnych i mglistych kanconach, wysławiających miłość platońską ku Angeli Sirena
„nowej Beatryczy” i „Laurze”.

Nie pierwsza to i nie ostatnia sprzeczność; teorja i praktyka oddzielnemi chodziły drogami,

bowiem dla zasad i kanonów żywił Aretino głęboki wstręt i pogardę.

Należy brać życie poprostu, używać gdzie można i dopóki można, a wszystkie katechizmy,

ideały, wszystkie rozmyślania „de natura rerum” pozostawić pedantom, lub ascetom.

Przywilejem ludzi talentu winno być życie radosne i bujne, życie nie kładące tamy

instynktom, zachciankom i żądzom wybujałej osobowości. „Trzeba dzielnie grzeszyć, lecz
tęgo wierzyć”. — Oto jedyne przykazania aretinowskie!

Pietro nie mając żadnych ideałów, namiętnie jednak kochał sztukę. Rozkosze estetyczne

były mu równie potrzebne do życia, jak i rozkosze materjalne, znał się doskonałe na
malarstwie, dawał artystom cenne, fachowe wskazówki i pod wieloma względami uchodził za
niewzruszony autorytet.

Na literaturę patrzył Aretino, jak na spekulacyjny środek wyciągania pieniędzy z kieszeni

możnowładców; tem samem piórem schlebiał, łgał, przeklinał, łasił się i groził, pisząc listy
pochwalne i szydercze satyry, dzieła pobożne i rozpustne ,,Ragionamenti”.

e te sprzeczności jakoś godziły się ze sobą — dość spojrzeć na obraz Wenery, obok obrazu

Madonny Tycjana!

Nie szukajmy jednolitości w osobie pisarza i człowieka, nie starajmy się go podciągać pod

jakiś wspólny mianownik syntezy. Aretino, to w jednej osobie awanturnik i korsarz literacki,
pochlebca i „uomo libero”, rozpustnik i idealny kochanek, potwarca duchowieństwa i wierny
syn kościoła, sybaryta i dobrodziej ubogich, literat z musu, a zarazem prawdziwy artysta!

Tylko bujna epoka Renesansu mogła wydawać typy podobne!

***

A teraz jeszcze słów parę na zakończenie tego przydługiego nieco wstępu. Przekonany

jestem,  że  opinja,  a  raczej  rodzima  hipokryzja  napadać  będzie  na  mnie,  za  przyswojenie
literaturze polskiej tak wyuzdanego autora. Bronić się nie będę, trudno bowiem po raz setny
powtarzać,  „ze  moralność  jest  pojęciem  względnem  i  ze  ludzie  Renesansu  z  innego  punktu
widzenia  patrzyli  na  „obyczajność”  literacką.  Nagana  i  wytykanie  palcem  należy  się  tym,
który  te  rzeczy  czynią,  nie  temu  który  je  opisuje”  —  mówi  z  rozbrajającą  szczerością
nowelista włoski, Matteo Bandello.

Nie tłomaczyłem dla pensjonarek, uczniów i ludzi spragnionych niezdrowej sensacji, tych

ostatnich odsyłam do znanej w Polsce firmy, trudniącej się eksploatacją swojskiej i obcej
pornografji.

Przypuszczam, ze Aretino zaspokoi wulgarne gusta powojennej publiczności i że książka

„pójdzie”, zaś tłomacz nie będzie się mógł uskarżać na brak wydawców.

Inaczej niestety rzecz by się miała, gdybym zaczynał od Leopardiego, Manzoniego,

Carducciego, lub innych klasyków literatury włoskiej. Kończąc zwracam się do czytelników
słowami zapożyczonemi od messera Barba Grigia, kóry we wstępie do „Ragionamenti” z
roku 1584 pisze: „Czytajcie boskiego Pietra, a humor i zdrowie niech wam dopisuje”

Tłomacz.

Heidelberg — Warszawa 1922 rok.

JAK NANNA CÓRECZKĘ SWA PIPPĘ NA KURTYZANĘ KSZTAŁCIŁA

PANU BERNARDOWI VALDAURA — WYKWINTU KRÓLEWSKIEGO WZOROWI

PIETRO ARETINO.

Jeśli mój duch, który zawżdy przy Was bawi, osoby mojej Wam na pomiąć nie przywiedzie,

wżdy  gorzej  stanie  się  ze  mną,  niźli  z  onemi  grzechami,  które  na  świeżej  niecnocie
szlachetność mojej natury schwyciła. — Naturą tą obdarowały mnie gwiazdy! — A jako, że
obarczon  jestem  wielkiemi  zobowiązaniami  wobec  całego  tłumu  półbogów,  nie  wiedziałem,
któremu z nich tą księgą z historjomi przypisać, którą oto Wam przypisują! Gdybym ją złożył
w  ofierze  królowi  Francji,  owo  uraziłbym  króla  Rzymu,  ofiarowałbym  ją  zięciowi  cesarza,
wielkiemu  książęciu  Florencji,  sprawiedliwości  i  wstrzemięźliwości  jaśniejącemu  wzorowi,
niechybnie, jak ów. niewdzięcznik byłbym wobec wzniosłych dobrodziejstw Ferrary!

A gdybym przypisał ją świetnemu Antonio da Leyva, cóżby wonczas o mnie dufała,

wielkiem sercem obdarzona Oświeconość z Mantui? Zaniósłbym ją zasię dzielnemu książęciu
Saierno,  uraziłbym  swego  wiernego  protektora,  grabię  Massiniomo  Stampa.  A  gdybym
poświęcił ją imieniu Jego Miłości, pana Don Lope Soria, jakie wonczas miałbym czoło stanąć
wobec  grabi  Guida  Rangone  i  jego  świekra,  pana  Luigi  Gonzaga,  któremu  eksperjencja
wojenna i biegłość w naukach, równie przyczyniają sławy, jak on orgiom i naukom! A takoż
gdybym ofiarował oną księgą Lotaryńczykowi, cóżby na to rzekła Jej Łaskawość z Trydentu?
Zaś  złożywszy  ją  u  stóp  pana  Livio  Liviano,  lub  też  Jego  Benevolentii,  rycerza  z  Legge,
jakież  uczynienie  zadość  mógłbym  dać  Jego  Dostojności  panu  Claudio  Rangone,  onemu
ś

wiecznikowi sławy? A gdybym ozdobił ją imieniem kogoś innego, jakie postąpiłbym wobec

wielce znakomitego pana Diomede Caraffa, którego łaskawości tyle zawdzięczam?

Ale oto Wy nagle wpadliście mi do głowy i to jest przyczyna, dlaczego Wam tę księgę w

hołdzie składam!

Niechybnie zasłużyły na to cnoty wasze, które błyszczą na Was tak, jak cnoty wszystkich

moich dobrodziejów błyszczeć zwykły. A gdybym pomyślał o Was wonczas, kiedym trzy dni
gawęd  co  się  zwą  „Capricci”  małpie  swojej  przypisywał,  jako,  że  posiada  wszystkie
właściwości wielkich panów, których niena widzę z powodu ich sknyrstwa, możeby księgi te
ukazały  się  na  świecie  pod  osłoną  waszego  imienia.  Albowiem  Wy  tylko  posiadacie  owe
przymioty,  które  zdobią  zacnych  mężów,  uwielbianych  przezemnie  dla  ich  cnót
przyrodzonych! Jeśli o profit chodzi, kupcem jesteście, jeśli o rozrzutność i hojność, królem,
w przeciwnym razie bowiem, jakżebyście z jednako szlachetnym, jak i nieszczęśliwym Marco
da Nicola więzami krwi i serca skoligaceni być mogli?

Niechaj się wstydzą całego świata królowie! Nie powiadam tu o mężnym i mądrym

książęciu Francesco Maria, przed którego zasługami czoło kłonię wieczorem i rano, ale o
tych, którzy pisma pochwalne, im w ofierze składane i księgi ich imieniem ozdobne, nie tylko
zwykłej szlachcie do rąk, ale i małpom do łap oddają! Podziwu godną, w kronikach Giovio

jest sprawa Molzy i Telemona, którzy jedną ze swych komedji wystawili przed parobkami i
lokajami Medyceuszów (Światłość wiekuista niech im świeci!), podczas gdy cała kompanja
godnego hultajstwa musiała na dworze pozostać.

Rzeknę Wam coś! Owo, kiedy Homer stworzył swego Odysseusza, nie ukrasił go zbytnią

ilością nauk, ale wystawił jako człeka biegłego w obyczajach ludzkich! Przeczże i ja się
staram malować charaktery, z oną żywością, z jaką przedziwny Tycjan swoje obrazy maluje.
A jako zacni malarze nawet abrys pięknych postaci wysoko cenić umieją, takoż i ja drukuję

Paolo Giovio (Jovius), jeden ze znakomitych historyków włoskich, autor kroniki: „Etogia yirorum illustrium”.

swoje dzieła takiemi, jakiemi są i nie troszczę się o słów polerowanie. Albowiem trudność w
rysunku leży i chociażby barwy były najpiękniejsze, bańki mydlane zawżdy bańkami tylko
pozostaną! Rzecz się ma w tem, aby szybko pracować i tworzyć samoistnie. Wszystko, o
czem się mówi poza tem, to jeno czcze, a puste gadulstwo. Oto moje psalmy i historja Pana
Jezusa, moje komedje, moje rozmowy, oto moje księgi budujące i krotochwilne, zależnie od
przedmiotu, a każde z tych dzieł w jeden dzień stworzyłem prawie!

A zaś, abyście pojęli, co to jest natchnienie, pozwalałem wam słyszeć o szale oręża i o

cierpieniu miłości.

Teraz jednak zaniechałem sławienia onych przedmiotów, aby opiewać

czyny  wzniosłego  Karola,  który  wywyższa  imię  człowieka,  sam  się  człowiekiem  zowiąc,  a
poniża  imię  bogów,  nie  zezwalając,  aby  go  bogiem  nazywano.  A  jeśli  dla  fantazji  mój  styl
ożywiającej  na  cześć  nie  zasługuje,  to  zasługuję  wszakoż  na  troszkę  sławy,  jako  że
przywiodłem prawdę do komnat i do uszu potężnych, na wieczną hańbę pochlebstwa i kłamu!

Aby nie umniejszać zasługi własnej, kładę tu słowa, wymówione przez pana Giann-

Giacoppo z Urbino: „My, którzy życie w ofierze składamy, służąc książętom, my dworacy i
mężowie zasługi, cieszymy się dzisiaj uznaniem i poważaniem u naszych panów, dzięki
napomnieniom, jakich im szlachetny Pietro udzielił!”

A także cały Medjolan zna słowa z uświęconych ust szlachetnego, który w ciągu niewielu

miesięcy wzbogacił mnie o dwa złote puhary! Aretino dla życia ludzi bardziej jest konieczny,
niż wszystkie kazania, te bowiem na drogę cnoty jeno pospólstwo sprowadzają, jego zaś
pisma wielkich panów.

Nie mówię tego, żeby się chełpić, ale tym sposobem posługiwał się już Eneasz, chcąc

zdobyć imię w miejscu, gdzie go jeszcze nie znano. Na zakończenie weźcie ten podarek z tak
wdzięcznem sercem, z jakim ja go dawam i w nagrodę polećcie mnie Don Pedrowi z Toledo,
Markizowi da Villa-Franca i vice-królowi Neapolu!

Mowa tu o heroicznym poemacie „Marfissa”. Poemat ten, wzorowany na „Orlandzie Szalonym” Ariosta, miał

wysławiać ród Gonzagów.

NANNA: A ty cóżeś sobie znów ubrdała? Cóż to za dąsy, fumy, gniewy, a rankory? Serce

ci wali, bledniesz i czerwienisz się na przemiany! Nieznośny bachor z ciebie!

PIPPA: A tak, tak, muchy mi wlazły do nosa! Czemuż to nie zezwalacie, abym ostała

kurtyzaną, jak wam radziła moja chrzestna, donna Antonja?

NANNA: Pieczone gołąbki nie lecą same do gąbki!
PIPPA: Jesteście złą macochą. Hu, hu, hu!
NANNA: Płaczesz moja laleczko?
PIPPA: Pewnikiem, że mi się na szloch zbiera!
NANNA: Poniechaj pychy, poniechaj, mówię ci! Bo jeśli zupełnie swych manjer nie

odmienisz, nigdy nie będziesz miała całych majtek na tyłku! Dzisiaj są takie gromady kurew,
ż

e trza cuda robić w sztuce umiejętności życia, aby koniec z końcem związać. Nie wystarcza

być łakomym kąskiem, mieć piękne oczy i kosy złote! Tylko szczęście, albo sztuka do celu
wiedzie!

Wszystko inne to zawracanie głowy!
PIPPA: I to wy tak mówicie?
NANNA: Tak, to tak, Pippo! Ale jeśli postępować będziesz według mych rad, a dobrze

uszu nastawisz, słuchając matczynych napomnień, to fortuna pójdzie twym śladem.

PIPPA: Zechciejcie tylko starań dołożyć, aby uczynić ze mnie takową signorę, a uszu to ja

już nadstawię!

NANNA: Jeśli nie będziesz uganiać się za byle kłakiem, co po powietrzu lata, jeśli

przestaniesz się gawronić i boczyć podczas dyskursów ze mną, tedy przysięgam ci, na owe
zdrowaśki, które po całych dniach mruczę, że w ciągu dziesięciu, albo czternastu dni najdalej,
będziesz mogła rozpocząć interes!

PIPPA: Oby Bóg zechciał tego, droga mamo!
NANNA: Przedewszystkiem, zechciej ty sama!
PIPPA: Oczywiście, że chcieć będę, moja droga mamusiu, moja złota mateczko!.
NANNA: Moje chęci równie są gorące, a przytem mocno wierzę, że dalej zajdziesz, niż

jakakolwiek faworyta Ojca Świętego! Już cię widzę w raju. Uważ więc, co mówić będę.

PIPPA: Cała się w słuch przemieniam!
NANNA: Pippo! Ludziom zawżdy mówię, że masz lat szesnaście; naprawdę masz ich już

dwadzieścia, jak obszył.

Albowiem urodziłaś się wkrótce po conclave Leona i w tym samym czasie, gdy cały Rzym

wrzeszczał: palle! palle!

, ja ryczałam w porodowej boleści. Och! Ach! Rety! Gwałtu!

...Ażeby cię!

Przyszłaś więc na świat w chwili, gdy herb Medyceuszów przybijano do portalu Św. Piotra.
PIPPA: Oto jeszcze jeden powód więcej, abym czasu po próżnicy nie traciła! Opowiadała

mi krewniaczka, Sandra, że świat chce teraz wiedzieć tylko o jedenasto, albo
dwunastolatkach, inne zasię w rachubę nie idą.

NANNA: Temu nie przeczę! Ale ty najwyżej na czternaście lat wyglądasz. Powróćmy

jednak  do  materii  właściwej.  Słuchaj  mnie  i  nie myśl  o  niebieskich  migdałach!  Wyimaginuj
sobie,  że  ja  jestem  bakałarzem,  a  ty  żaczkiem,  który  się  sylabizowania  uczy,  albo  jeszcze
lepiej, ja się stanę kaznodzieją, a ty pobożnym parafjaninem! Jeśli chcesz być, jak ów żaczek,
to słuchaj uważnie swego bakałarza, aby cię na kobiercu nie rozciągnięto! Jeśli zaś chcesz się
stać  pobożnisiem,  to  zapamiętaj  wszystkie  słowa  kazań,  aby  nie  wpaść  do  domu  wiecznego
potępienia.

PIPPA: Postaram się was zadowolnić!

Jan Medyceusz, obrany papieżem w dniu 11 marca 1513 roku, przyjął Imię Leona X. Palle, palle! (kule, kule!)

— aluzja do herbu Medyceuszów. Równocześnie wykrzyk palle! był zawołaniem herbowem. Pochód do
Lateranu był niesłychanie świetny. Nowoobrany papież wydał na tę uroczystość 100 000 florenów.

NANNA: Córuchno, ci którzy ostatni szeląg tracą, uganiając się za spódnicami, ciągle się

alą, że ta lub owa pstro ma w głowie, tak, jakby wszystko zło, które im się wydarzyło, z

głupoty onych dziewek poszło! Ani nie spostrzegają, że głupstwa te, to ich całe szczęście!
Dlatego też umyśliłam sobie, abyś owym asanom czarno na białem pokazała, jakiby ich
ż

ałosny los czekał, gdyby wszystkie kurwy, co do jednej, nie były łotrzycami, głupiemi

gęsiami, oślicami, szurgotami, klempami, pijaczkami i jeszcze czemś gorszem.

PIPPA: A to znowu dlaczego?
NANNA: Dlatego, że gdyby krom występków miały i cnoty, to prędko oczy by się im

otworzyły  na  wszystkie  podstępy  i  łajdactwa  męskie;  znosiłyby  wszystko  cierpliwie  przez
pięć,  dziesięć  lat,  ale  potem  posłałyby  jegomościów  na  szubienicę;  a  na  widok  wywalonego
ozora, radość ich byłaby większa, niż markotność owych panów, z jaką ongi na podbieranie
swych  mieszków  spoglądali.  I  jeśli  jest  tyle,  które  z  głodu  zdychają,  wykarmiając  na  swem
ciele  wrzody,  krosty  i  francę,  to  tylko  dlatego,  że  ani  chwili  nie  pomyślały  o  swoich
sprawach!

PIPPA: Poczynam was rozumieć!
NANNA: Słuchaj uważnie i dobrze sobie w pamięć wbij kazanie moje i przypowieści. W

dwóch słowach nauczę cię wszystkiego. „Białogłowy, które się nierządem bawią, nazywają
się kawalerkami, iż jeżdżą na głowie amantów, jako na ośle, bo to z włoskiego caballo—koń,
z łaciny caballus, jak tedy rycerz koniem, tak te nierządnice kochankami swemi rządzą.”

Zaś

jeśli doktory, filozofowie, kupcy, rycerze, mnisi, parochy, szlachcice, wielcy panowie, ba!...
Salomonowie nawet, stają się igraszką w ręku bylejakiej wietrz nicy, wyobraź sobie, cóż
dopiero uczyni z niemi podwika, mająca szczyptę dowcipu w przyrodzeniu!

PIPPA: Dobrze ich ubierze!
NANNA: Zatem kunszt kurwiarski nie jest zawodem dla głupiej! Cale nie wystarcza

zadrzeć kiecki , do góry i powiedzieć: „Ot tak! A teraz jazda!” Trzeba jeszcze coś innego
umieć. W przeciwnym razie zrobi się klapę tego samego dnia, w którym się interes otwarło!
Ale teraz dotrzyjmy do jądra sprawy!

Kiedy ludzie usłyszą, żeś już napoczęta, znajdzie się zaraz bardzo wielu, prosząc, abyś ich

najpierw  obsłużyła.  A  ja  będę,  niby  ojciec  spowiednik,  który  uspakaja  tłum  podniecony,
bowiem  gromady  posłanników  będą  mi  szeptać  do  ucha  swoje:  ps,  psi!  Od  razu  tuzin
zamówień  spadnie  na  twą  głowę.  Będziemy  pragnąć,  aby  tydzień  miał  tyle  dni,  ile  ma  ich
miesiąc. Już widzę, jak odpowiadam pokojowcowi jakiegoś możnego pana: „Tak, to prawda,
moja  Pipcia  pozwoliła  uszczknąć  sobie  kwiatuszek  dziewictwa!  Dobry  Pan  Bóg  w  niebie
raczy  wiedzieć,  jak  się  to  stało!  Ale  tej  krowie,  tej  kumie-stręczycielce  za  mój  dyshonor
odpłacę  się  z  nawiązką.  Moja  córuchna  czysta  jest,  jak  gołąbek  i  na  słowo  Nanny  raz  jeno
owe  paskudztwo  zrobiła!  Ostatnim  wyciruchem  musiałabym  być,  gdybym  ciałem  własnego
dziecka  kupczyła!  Ale  Wasza  Łaskawość  tak  mnie  oczarował,  że  odmowy  przez  wargi
przecisnąć nie mogę! Zaraz po „Ave Maria” moja Pippcia u niego się zjawi.

W chwili, gdy sługus będzie się zabierał do odejścia, musisz przebiec przez dom z

rozwianemi włosami, a kiedy wejdziesz do komnat, unieś nieco oblicze ku górze, aby lokaj
mógł na ciebie spojrzeć z pod oka!

PIPPA: A to poco?
NANNA: Po to, że wszyscy owi sługusi są stręczycielami i rajfurami swych panów. Ten, o

którym teraz mówię, pomknie do swego pana, niby pędziwiatr jaki i nie  mogąc złapać tchu,
pocznie  mówić:  „Wasza  Wielmożność,  tylem  starań  dołożył,  że  udało  mi  się  dziewczynę
zobaczyć.  Ma  ci  ona  warkocze,  jak  złote  postronki,  a  oczy,  jak  sokolica.  Mimochodem
wspomniałem o Was, aby ujrzeć, jakie wrażenie sprawi na niej Wasze imię. Zaiste! kąsek to
znakomity i przypuszczam, że jednem westchnieniem lube pożary w niej rozniecicie!”

Starowolski.

PIPPA: A co za profit mieć będę z tego cygaństwa i paplaniny?
NANNA: Wzbudzą one w tym, który ciebie pożąda, dobre o tobie mniemanie, a godzinka

oczekiwania wyda mu się lat tysiącem. Ha, ha, ileż to jest głupców, którzy, zasłyszawszy, jak
pokojówka wysławia swoją panią, zaraz na umór durzyć się poczynają, aż im ślina z gęby
ciecze!

PIPPA: Zatem pokojowe są z tej samej mąki, co pachołkowie?
NANNA: Wart Pac pałaca, a pałac Paca!
Idziesz więc do domu tego gładysza, a ja ci towarzyszę.
Zapewne wyjdzie na twe spotkanie na schody, albo na sam próg domu. Ty poprawisz nieco

zmięte szatki i będziesz się trzymać godnie, ręce w małdrzyk, a buzia w ciup. Ukradkiem
spojrzysz na poczet domowników, stojących nieco na uboczu.

Później utkwisz pokorny wzrok w jego oczach, zrobisz piękny dyg i wypowiesz

pozdrowienie pełne galanterji.

PIPPA: A co będzie, jeśli się zarumienię?
NANNA: W to mi graj! Barwiczka, którą wstyd policzki młodej dziewczyny maluje, serce

mężczyzny na wosk stopi.

PIPPA: To znakomicie!
NANNA: Po załatwieniu wszystkich dwornych ceregieli, ów pan posadzi cię obok siebie, a

i mnie rzuci parę grzecznych słówek.

Utkwię wzrok w twojej twarzy, udając, że mnie twoja uroda całkowicie oślepiła! W ten

sposób zwrócę na ciebie uwagę całego zgromadzenia.

A wtedy i on rychło powie: „Madonna! Wasza matka ma rację, że was ubóstwia, albowiem

inne niewiasty rodzą dzieci, zaś ona anioła spłodziła!”

A jeśli wypowiedziawszy te słowa, pochyli się ku tobie, aby twe oczy i usta całować,

odwróć się od niego delikatnie i westchnij cichutko; gdyby ci się udało spiec w tej chwili
raczka, już byś go miała!

PIPPA: Ach! nie!— doprawdy??
NANNA: Tak, tak moja Pippo! Westchnienie i jednoczesny rumieniec są oznakami miłości,

dowodem, że zaczynasz się w nim durzyć.

Ów pan, który oczekuje od ciebie rozkoszy, zacznie sobie wyobrażać, żeś się już w nim na

umór zakochała i tem łacniej w to uwierzy, gdy go będziesz ścigać stęsknionym wzrokiem!

Gawędząc z tobą bez ustanku, zaciągnie cię do kąta i w najwdzięczniejszych, najtkliwszych

słowach wyzna ci swą miłość. Musisz na wszystko trafnie odpowiadać. Staraj się przytem
mówić słowami, któreby nie trąciły zamtuzem.

Tymczasem przybliżą się do ciebie goście, którzy przez ten czas ze mną żartowali i śmiejąc

się  krotochwilnie,  będą  opowiadali  ci  różne  bzdury,  Ale  ty  nie  trać  zimnej  krwi  i  czy  to
milczysz, czy mówisz, zachowuj się tak, aby zarówno twoja mowa, jak i milczenie były pełne
powabu i godności. Nie rzucaj wokół spojrzeń chutliwych! Wzrok twój winien być wzrokiem
mnicha,  który  spogląda  na  cnotliwe  i  czyste  mniszeczki!  Stęsknione  spojrzenia  i  namiętne
półsłówka zachowaj dla przyjaciela, który ugaszcza cię stołem i łożem. Śmiejąc się, nie rycz
głośno  kurwim  sposobem,  szczęki  szeroko  rozdziawiając,  że  aż  do  gardziela  możnaby  było
zajrzeć.  Żaden  rys  twojej  twarzy  nie  powinien  być  śmiechem  zeszpecony.  I  niech  ci  raczej
ząb  z  ust  wyleci,  niż  brzydkie  słowo!  Nie  klnij  się  na  Boga,  ani  na  żadnego  świętego!  Nie
staraj  się  zaprzeczać  uporczywie:  „Nie  macie  racji  Wielmożny  Panie,  to  nie  tak  było!”  Nie
gniewaj się na docinki i przytyki złośliwe, któremi owi panowie usiłują nas podrażnić!

Albowiem taka, która codzień z kim innym wesele odbywa, powinna raczej stroić się w

uprzejmość, niż w jedwabie i w każdym ruchu, w każdym geście zdradzać maniery
prawdziwej księżniczki. Tylko skromność wywyższyć cię może, zaś ni aksamit, ni atłasy nie
dadzą ci okrasy!

PIPPA: Zakonotuję to sobie!

NANNA: A kiedy podadzą sałatę, nie rzucaj się na nią, jak krowa na siano, bierz drobne

kawałeczki i nie zatłuszczaj palców, podnosząc je do ust Nie pochylaj się przytem nad stołem,
jakbyś chciała strawę z talerza porwać. Tak czynią tylko flądry, nie mające pojęcia o dobrem
wychowaniu!

Siedź pełna godności, wdzięcznym ruchem, wysuwając ręce. Gdy ci się pić zachce, kiwnij

na sługę, lecz jeśli dzbany na stole stoją, usługuj sobie sama. Nie napełniaj kieliszka po
brzegi, przytykaj wargi wdzięcznie do szkła i nigdy jednym haustem do dna nie wysączaj.

PIPPA: A jeśli będę miała wielkie pragnienie?
NANNA: To wszystko jedno! Pij mało, aby cię nie okrzyczano za wielką pijaczkę i

arłoczkę. Nie żryj potraw z otwarte mi ustami i nie mlaskaj językiem. Jedz tak, żeby tego

słychać  nie  było.  Podczas  obiadu  nie  rób  z  pyska  cholewy,  mów  mało,  chyba  żeby  cię  o  to
proszono.  Poczęstuje  cię  kto  z  gości  jaką  potrawą,  skrzydełkiem  kury,  kawałkiem  kapłona,
lub piersią kuropatwy, to przyjmij dar z piękną  podzięką i przymilnym  uśmiechem, spojrzyj
jednak pytająco na swego miłośnika, jakbyś go prosić chciała o milczące przyzwolenie.

Po skończonym obiedzie nie czkaj i nie pierdź na miłość boską!
PIPPA: A jeśli mi się czknięcie, lub pierdnięcie wypsnie?
NANNA: Br… wtedy nie tylko ci, co się łatwo brzydzą, ale i sama obrzydliwość będzie się

brzydzić tobą!

PIPPA: No, a cóż się stanie, jeśli wszystkich waszych nauk przestrzegać będę?
NANNA: Zyskasz sławę najwdzięcznieszej, najmilszej kurtyzany i każdy będzie mówił o

tobie: „Cień starych trzewików signory Pippy jest więcej wart, niż ta, lub owa w trzewikach i
szacie. A ci którzy cię znają, pozostaną i nadal twemi niewolnikami; będą wszędy wysławiać
zalety twoje, pożądając cię tem więcej, im staranniej unikają pospolitych dziewek i ladacznic!

PIPPA: A cóż mam robić, kiedy obiad się skończy?
NANNA: Rozmawiaj krótką chwilkę ze swoim sąsiadem, ale nie opuszczaj miejsca, obok

swego gacha, kiedy się zbliży godzina łoża, odprawisz mnie do domu, sama zaś powiesz z
respektem: „Dobranoc moi państwo!” I wystrzegaj się, wystrzegaj się, jak morowej zarazy,
aby nikt nie widział, ani nie słyszał, jak szczasz!

Nie chodź do wychodka, nie podcieraj się chusteczką, albowiem będą z tego plewy, dla

owych kur, które byle mierzwo rozgrzebują! A kiedy znajdziesz się w alkierzu, za
zamkniętemi drzwiami, rozejrzyj się uważnie; może dostrzeżesz jaki ręcznik, lub czepeczek,
któryby pasował na ciebie. Wychwalaj owe przedmioty, ale nie proś o nic.

PIPPA: A dlaczego nie miałabym poprosić?
NANNA: Dlatego, że pies bardzo do swej suki przywiązany, sam złoży ci to, lub owo w

podarunku.

PIPPA: A gdy mi ofiaruje?
NANNA: Pocałuj go namiętnie i przyjmij.
PIPPA: Tak też uczynię!
NANNA: Podczas gdy on na gwałt będzie ściągał szaty, ty rozbieraj się powoluteńku,

mrucząc coś do siebie i wzdychając od czasu do czasu. Zapyta się skoro się obok niego
ułożysz: „Czemuż to wzdychacie, moja duszko?” Wtedy ty westchnij raz jeszcze i powiedz:
„Wasza Miłość całkiem mnie opętał!” Przy tych słowach obłap go mocno i całuj, całuj z całej
duszy!

Potem przeżegnaj się, a jeśli nie chcesz zmówić modlitwy, to poruszaj przynajmniej

wargami, aby wyglądało, że się modlisz.

Trzeba być dobrze ułożoną, aż do końca!
Ów drab, oczekujący na ciebie w łóżku, jak głodomór, który z wilczym apetytem siadł do

stołu,  zanim  podano  chleb  i  wino,  zacznie  cię  głaskać  po  piersiach,  wciśnie  w  nie  swoją
twarz,  jakby  się  chciał  napić,  połaskocze  cię  po  brzuchu,  wreszcie  dogramoli  się  do  twojej
myszki  i  kilkakrotnie  ją  poklepawszy,  zacznie  cię  szczypać  po  lędźwiach.  Później  przyjdzie

kolej na pośladki, które są naszą udręką, ponieważ nęcą ku sobie męską dłoń z
nieprzezwyciężoną siłą W końcu wepchnie kolano między twoje nogi, próbując, czy się
przypadkiem nie obrócisz! Jednak nie będzie miał jeszcze odwagi otwarcie cię o to poprosić.
Ale ty trzymaj się ostro! I choćby skomlał, łasił się i przymilał jak dziecko, nie nadstawiaj mu
tyłka!

PIPPA: A jeśli mnie przymusi?
NANNA: Nikogo nie można przymusić mój głuptasku!
PIPPA: A czy to nie wszystko jedno, czy mnie zajdzie z tyłu, czy od przodu?
NANNA: O małpko, małpko ucieszna! Mówisz, jak prawdziwy głuptasek! Powiedz mi, co

jest więcej warte: talar, czy dukat?

PIPPA: Teraz was rozumiem! Srebro mniej warte, niż złoto!
NĄNNA: Słusznie mówisz! Ale, ale przypominam sobie wspaniały koncept.
PIPPA: Naucz mnie go!
NANNA: Słowo daję, doskonały kawał!
PIPPA: Proszę, proszę mateczko!
NANNA: Kiedy cię tak pcha i tarmosi, chcąc cię przewrócić według swego widzimisię,

obmacaj go, czy nie ma jakiegoś łańcuszka na szyji, albo pierścienia na palcu. I kiedy stary
zrzęda będzie raruczyć, wprowadzony w pokusę przez zapach pieczeni, spróbuj, czy ci się nie
uda capnąć mu tych klejnotów,

A jeśli nie da sobie nic zabrać, powiedz mu prosto z mostu:
Co?... Wasza Miłość robią takie plugastwa od tyłu? Wtedy weźmie się do ciebie w rozsądny

sposób! Albowiem pieszczotki, które owym świderkom grę ułatwiają, nieomylnie wiodą ich
do zguby, a doznane słodycze życia ich pozbawiają.

Tylko ze sklepem kramarskim porównać można owe żarty, zabawy, figliki i krotochwile,

któremi darzy dobrze wyuczona kurwa!

PIPPA: Jakież zabawne porównanie robicie?!
NANNA: Przypatrz się kramarzowi! Ma ci on tasiemki, zwierciadła, rękawice, wianuszki,

wstążki, naparstki, szpilki, igły, pasy, czepki, mydła, wonne olejki, puder cypryjski, różance,
paciorki, sztuczne włosy i sto tysięcy innych rzeczy!

Takoż i gamratka na swem posłaniu. Słówka, uśmiechy, pocałunki, spojrzenia! Ale to

jeszcze nic! Ma ci ona w swych dłoniach i w swem puzdereczku wszystkie rubiny, perły,
djamenty, szmaragdy i melodje całego świata.

PIPPA: A to jakże?
NANNA: Co, jakże? Ha! Każdy mężczyzna czuje się w siódmym niebie, kiedy jego

ukochana przyjaciółka chwyci go za ogonek, owo dwa, trzy, albo cztery razy w ręku zgniecie,
aż ci dęba stanie, a potem kiedy stanął, troszeczkę nim potrząśnie. A wtedy puści małego
łajdaka i jajca do ręki weźmie, gładząc je leciutko.

Potem poklepie go po dupie, pogmerze we włosach i zacznie na nowo klepać po tyłku, aż

kutasisko sokiem nabrzmiałe wyglądać pocznie, jak ów, co wyrzygaćby się pragnął, a nie
może!

Miłośnik, który takich pieszczot doznał, dumą się nadmie, niby opat i nie zamieni swych

rozkoszy na rozkosz, jakiej doznaje łechtana maciora.

Zaś, gdy ujrzy, że ta, na której jeździć miał zamiar, sama niby amazonka wskoczy na niego,

wtedy już całkiem ducha popuści od słodkiej rozkoszy!

PIPPA: Co ja słyszę!
NANNA: Słuchaj i naucz się odprzedawać swój towar. Daję ci słowo, że sprytna dziewka,

która sama na kochanka wlezie, prędzej wyciągnie mu z portek wszystkie pieniądze, niż to
kości i karty szulerów potrafią.

PIPPA: A gdy płacić nie zechce?...
NANNA: Alboż to mało sposobów do wysadzenia go z siodła?

PIPPA: Opowiedzcież mi choć o jednym!
NANNA: Chętnie, posłuchaj tylko! Gdy ci się już znudzi, zacznij popłakiwać, stań się nagle

poważna, nie poruszaj się i leż cichutko! Ów ciałożerca zapyta się, przerywając: „Cóż tam
znowu?” Zaś ty zajęcz tylko! Będzie musiał zrobić przerwę i rzec: „Serce najdroższe, czy cię
boli, czy nie sprawia ci przyjemności rozkosz, jakiej ja zażywam?” Wtedy odpowiesz: „Ach
drogi staruszku!!... chciałabym!”

No cóż takiego?.. W tem miejscu zrób minkę, jak łaszący się kotek! A potem nawpół przez

słowa, na wpół przez znaki, daj mu do zrozumienia, że chciałabyś się nadziać na włócznię
sposobem Gianetty!

PIPPA: Wyobraźcie sobie, że już to zrobiłam i mówcie dalej!
NANNA: Rozsiadłszy się wygodnie, obejmij go za szyję rękoma i daj mu z dziesięć

pocałunków. Potem weź jego łodygę do rąk i gnieć ją tak długo, aż ją szał opanuje. Kiedy już
tryska  ogniem  i  skrami,  wraź  ją  do  osi  i  wgnieć  się  w  nią  z  całej  siły.  Po  chwili  westchnij,
jakbyś  już  była  gotowa  i  powiedz:  „Mnie  się  już  przytrafiło,  a  wy,  czy  prędko  skończycie,
Wielmożny  Panie?!”  Ogier  odpowie  wzruszonym  głosem:  „Niedługo,  moja  nadziejo!”  Gdy
zauważysz,  że  mu  się  już  przytrafia,  powstrzymaj  go  i  powiedz:  „Jeszcze  nie,  jeszcze  nie,
moje życie” i wsadź mu język do ust, ale uważaj przy tem, aby klucz z zamka nie wyskoczył!

Później pchnij, odsuń się i znów się przysuń, natrzyj mocno, obrabiając go bez ustanku!

Krótko mówiąc, musisz przy tej pracy naśladować ruchami grających w piłkę! Gracze owi,
raz w tę, raz w ową stronę się biorą, udając, że chcą piłkę rzucić. A gdy dobrze już omylą
czujność przeciwników, wtedy dopiero rzucają z całej siły,

PIPPA: Upominaliście mnie przecież, abym się zachowywała skromnie, a teraz uczycie

mnie takich sprośności?

NANNA: To wszystko leży w zakresie mego zadania; albowiem w łożu musisz być

nierządnicą, w tem samem tego słowa znaczeniu, jak gdzieindziej dobrze wychowaną damą.
Staraj się, aby nie było pieszczot do pomyślenia, któremi nie obdarzyłabyś swego towarzysza
łoża! Bądź zawsze na pogotowiu i drap go tam, gdzie go swędzi! Ha, ha, ha!

PIPPA: Z czegóż się tak śmiejecie?
NANNA: Śmieję się z wykrętów, które powymyślali sobie biedni ludziska, którym już

stojaczek nie staje!

PIPPA: Jakież to wykręty?
NANNA: Zwalają winę na to, że za dużo kochali. I z pewnością, gdyby tej wymówki nie

mieli,  byliby  w  jeszcze  większym  kłopocie,  niż  lekarze,  kiedy  im  chory,  zapytany  o  stolec,
odpowiada,  że  się  już  usrał!  Wtedy  nie  wiedzą  już,  jakieby  medykamenta  przepisać  i  stoją
mocno  zafrasowani!  Takoż  i  staruszkowie,  kiedy  się  na  nas  wdrapią  i  płacą  nam  fałszywą
monetą miłosną i długiem gadulstwem!

PIPPA: Chciałam się właśnie was zapytać, jak się mam odnosić do owych zaślinionych

pierdoł, którzy śmierdzą zarówno z tyłu, jak i z przodu. Zapaćkają mnie swemi bździnami,
kiedy ich będę przez całą noc na karku znosiła! Mogłabym się łatwo zatknąć, lub zacuchnąć
się do reszty! Moja krewniaczka opowiadała mi, że jakaś panienka zemdlała w takiej okazji!

NANNA: Dziecinko, zapach talarów jest tak słodki, że smród plugawego oddechu i fetor

zapotniałych nóg wcale naszego nosa nie drażni! Ci panowie płacą wagą złota za cierpliwość,
z jaką znosimy ich braki! Słuchaj uważnie, albowiem chcę ci powiedzieć, jak się masz
zachować z owymi „musico musicorum”. Jeśli dogodzisz zachciankom tych ludzi i poddasz
się im cierpliwie — wówczas wszystkie ich dobra do ciebie należą!

PIPPA: Opowiedzcie mi jeszcze trochę szerzej o tych babakach.
NANNA: A zatem siedzisz sobie przy stole z chutliwymi rypałami, którzy mają dobre

chęci, ale marne lędźwie.

Pippo, tam ci są dopiero potrawy i wina, jak się patrzy, a tony górne, jak u Wielkich

Panów!!

Doprawdy, słuchając ich przechwałek, miałoby się ochotę powiedzieć: ci ze srogim

pocztem jadą, a gdyby ich czyny bohaterskie w  pierzynie, odpowiadały czynom dokonanym
na  małmazji  i  bażantach,  to  mogliby  się  wysrać  na  bohatera  Rolanda.  Ale  te  namiętne
pyszałki pokładają całą  nadzieję w pieprzu, truflach, jarmużu i kordjałach, sprowadzanych z
Francji. I takie świństwa łykają masami, nadziewając się niemi, jak chłop winogronem.

O! przy takich ucztach możesz jeść ile ci się podoba!
PIPPA: Dlaczego?
NANNA: Bo im przyjemność sprawia, karmić cię, jak niemowie!
Widząc, że zajadasz z apetytem, cieszą się jak koń, który słyszy gwizdanie pachołka,

wiodącego go do wodopoju.

A pozatem nie lubią tego starcy, aby dziewczyna zachowywała się jak oblubienica lub

dorynda.

PIPPA: Więc, gdy z nimi ucztuję, to mogę nie wylewać za kołnierz!
NANNA: Na jądra świętych młodzianków! Pojęłaś mnie i jeśli będziesz nadal robić takie

postępy, to się wydłużą pyski innym kurwom, jak proboszczowi, kiedy mu małe datki do
skarbony lecą!

Ale, ale, siedząc ze starcami przy stole, nie czyść sobie zębów serwetką i nie płucz ust

wodą, albowiem mogliby się urazić, szepcząc do siebie: „Oto wydrwiwa się z nas, że mamy
chwiejące się zęby, które w gębie sztucznie woskiem przymocowujemy!

PIPPA: Właśnie, że będę je czyścić! Niech się martwią!
NANNA: Ani mi się waż!
PIPPA: No, dobrze już, dobrze!
NANNA: Zato, możesz w zębach porządek zrobić ukradkiem, wykłuwając je sobie

patyczkiem z rozmarynu!

PIPPA: A jakżesz to będzie, kiedy pójdę z tymi starcami do łóżka?
NANNA: Ha, ha, ha!! Od śmiechu aż mi burczy w żywocie! Przed obłapką zawżdy chodzą

do sracza, dokąd ty, będąc na wizycie u panów, nigdy chodzić nie powinnaś! O jakżesz oni
się tam wiercą, nadymają się i strzelają! Tak mocno nie dmucha żaden miech kowalski!
Katują dupsko, chcąc wypchać na świat Boży gówniany kołek, zaś w ręku trzymają torebkę z
miętówkami i pigułkami lukrecjowemi, aby ułagodzić nieco dręczący ich kaszel.

Trzeba przyznać, że ślicznie wyglądają w jednym tylko kaftaniku na gołym cielsku. Piękni,

jak koczkodani! Przypominają sobie młodość, niby osły i oślice zielone chwasty i prawią nam
dusery  w  słowach  tak  rozwlekłych,  że  napróżno  siliłabym  się  je  powtórzyć.  Mimowoli
przychodzą na myśl bajki piastunek, których dzieci ani w ząb nie rozumieją. Wtykają ci swą
nadobną kiełbaskę do pięści, ssą cycki, włażą na kark, jakbyś była kobyłą i każą ci się kręcić
to w tą, to w tamtą stronę. Musisz ich drapać pod pachami i po brzuchu, ale bierz się do tego z
zapałem,  a  gdy  ich  już  trochę  roznamiętnisz,  chwyć  znów  za  ptaszka  i  potrząsaj  nim
wdzięcznie, aż ci łepek, jako tako do góry zadrze!  Im bowiem kota bardziej głaszczesz, tem
bardziej ogon wznosi!

PIPPA: To on starcom jeszcze staje?
NANNA: Tak, czasami, przez omyłkę, ale prędko znowu opada.
Gdybyś widziała swego ojca, Panie świeć nad jego duszą, jak podczas ostatniej choroby

usiłował osiąść na łóżku i zaraz bezwładnie sztywny i zimny znów opadał, miałabyś w nim
obraz kusia tych staruszków. Wygląda jak glisda, która się kurczy i wyciąga i w ten sposób
naprzód się porusza!

PIPPA: Nauczyliście mnie wszystkiego, co mam czynić, kiedy siedzę na chłopie okrakiem,

a także powiedzieliście mi o wszystkich okolicznościowych igraszkach, ale nie wiem jeszcze,
jaki temu wszystkiemu ma być koniec?

NANNA: Nie potrzebujesz o nic więcej pytać! Już cię rozumiem i gorliwość twoja napełnia

mnie taką dumą, że jestem w siódmem niebie!

Chcesz wiedzieć, do czego służą owe wszystkie małe figliki. które masz robić, kiedy

siedzisz na swadźbiącym, jak to się zwykło wyrażać!?

PIPPA: Wsadziliście mateczko palec do właściwej dziury!
NANNA: Przypominasz sobie może, Pipeczko, jak to uczynił ów Zoppino

który przed

widzami odgrywał legendę o Campriano?

PIPPA: Zoppino? Wiera, wiem! Cały świat się zbiegał, chcąc posłuchać jego śpiewu!
NANNA: O nim też mówić pragnę! Poszłaś raz z córkami kuma Piotra: Kachną i

Kasiuchną, na owo przedstawienie i śmiałaś się do rozpuku z krotochwl Zoppiny!

PIPPA: Tak, tak, przypominam sobie!
NANNA: Zoppino śpiewał wówczas o tem, jak Campriano wsadził swemu osłu trzy funty

grosiwa do dupy i powędrował z bydlątkiem do Syeny. Tam sprzedał go za sto dukatów
dwóm kupcom, którym zawrócił głowę, że osioł sra złotem.

PIPPA: Ha, ha, ha!
NANNA: Historyjkę tę opowiedział tylko do połowy. Urwawszy w miejscu najmniej

oczekiwanem, wypróżnił zanadrza i zaczął sprzedawać tysiące najrozmaitszych balsamów i
drjakwi!

PIPPA: Jeszcze nie bardzo wiem, o co wam chodzi!?
NANNA: O ty podporo i nadziejo mojej starości! Pozwól mi się wygadać swobodnie do

końca,  będzie  to  z  wielką  korzyścią  dla  ciebie!  A  zatem,  kiedyś  tak  już  rozpaliła  owego
kaczałę,  że  gotów  jest  wypluć  ślimaka,  zatrzymaj  się  nagle  i  powiedz:  „Już  nie  mogę
więcej!!”  A  wtedy  niech  prosi,  żebrze,  skamle,  błaga,  ile  chce!  Odpowiadaj:  „ani  tyćko,  ani
tyleczko, ani odrobiny więcej!” Fora Adamie, fora z tak rozkosznego dwora!

PIPPA: O, nawet mu powiem, że więcej nie chcę!
NANNA: Możesz i to powiedzieć! Bowiem rozwścieczy się wówczas jak gorączkujący,

któremu wyrwano z ręki kubeł zimnej wody. Kiedy zaczniesz złazić z konia, będzie ci czynił
różne obiecanki, aż wreszcie rzuci się na sakiew i całą zawartość ci ofiaruje. Ty zaś udawaj,
ż

e nic nie chcesz od niego. Albowiem to twoje „ja nie chcę i nie mogę” akurat w pośrodku

najlepszej roboty, odpowiada dokładnie postępowaniu Zoppina. W chwili, gdy publika za
brzuch się trzyma od śmiechu, nie kończy on swojej powiastki o Campriano i zaczyna
sprzedawać proszki i pigułki! Zaś ludziska stoją oniemieli z rozdziawionemi gębami I

PIPPA: Acha! nareszcie was zrozumiałam, wracajmy zatem do naszego staruszka.
NANNA: A tak, tak, staruszek, staruszek, ten ci się poci i sapie, jak prawdziwa dupa w

grochu!

Będzie się męczył i biedził, aby ci wtentegować, a jednak nic nie zwojuje! Rzecz w tem,

eby mu trochę dopomóc! Przytul główkę do jego piersi i powiedz; „Kto jest wasza

kurweczka?  Kto  jest  wasza  krew  i  wasze  życie?  Papo,  papusiu,  papeńko!  Czy  ja  nie  jestem
waszą  koniczynką?”  A  przytem  gładź  każdą  zmarszczkę  i  każdą  brodawkę  na  jego  cielsku,
mówiąc:  „a  kili,  kili!'1  Śpiewaj  mu  przytem:  Lulaj,  że,  lulaj!  i  kołysz  go,  jak  dzieciaka  w
powijakach.

Stoję o zakład, że będzie się zachowywać, jakby był małym chłopczykiem, szepcząc do

ciebie: „mamo, mamusiu, mateńko!” Wtedy weź się za niego ostro i wymacaj, czy jego
sakiew nie leży przypadkiem pod poduszką. Jeśli ją tam znajdziesz, nie zostaw wewnątrz, ani
miedziaka. Trzeba użyć tego wojennego wybiegu, albowiem im się gęba z mieszkiem wadzi,
gdy tylko chwila rozkoszy przeminie! Obracają dukata w palcach przez cztery godziny, zanim
go oddadzą. Jeśli przyrzekną ci szaty i naszyjniki, nie daj im chwili spokoju, aż obietnicy
dopełnią.

Potem niech cię obrabia chociażby palcem, pakując go z przodu lub z tyłu, jeśli to uzna za

stosowne!

Bohater dialogu „Ragionameato del Zoppio”.

PIPPA: Nie bójcie się, już ja sobie poradzę.
NANNA: Słuchaj dalej! Wielcy to zazdrośnicy, a rękę mają równie skorą do bijatyki, jak

język do wymysłów. Ale jeśli potrafisz ich ujeździć, to prócz deszczu podarunków, będziesz z
nich miała jeszcze niebiańską uciechę. Jakbym ich jeszcze tutaj przed sobą widziała:

Rozklekotani, jak pradziadkowie Antychrysta, w portczynach i kaftaniku z wypłowiałego

brokatu, federpusz na aksamitnym berecie i wielki djament pośrodku złotego medala.

Broda siwa, ręce i nóżki drżące, a na gębie pełno zmarszczek!
Był ci taki jeden, który całemi dniami łaził pod moim domem, gwiżdżąc, warcząc i

chrapiąc, jak kocur w styczniu! Ze śmiechu teraz jeszcze szczam w koszulę, kiedy pomyślę o
jednym wspaniałym psikusie!

PIPPA: O proszę, opowiedzcież mi tę historyjkę!
NANNA: Pewien łotr-oszust zawrócił mu w głowie, że ma farbę do włosów, tak czarną, tak

smolisto-węglowo-kruczo-czarną,  że  djabeł  by  się  biały  wydawał  w  porównaniu  z  nią!
Jednakże  cena  była  strasznie  wysoka  i  minęło  parę  miesięcy,  zanim  się  dał  nabrać!
Ostatecznie  wykoncypował  sobie,  że  jego  łeb  cebulowy  i  kłakowata  broda  są  przeszkodą  w
miłości i wypłacił tedy łotrzykowi dwadzieścia pięć bitych, wenecjańskich dukatów. Ów, albo
go  chciał  oszukać,  albo  też  zadrwić  z  niego,  dość,  że  ufarbował  mu  włosy  i  brodę
najpiękniejszą,  turkusową  farbą,  używaną  do  malowania  ogonów  koniom  tureckim  i
arabskim.

Stary lubieżnik musiał się ogolić, aż do samej słoniny! Długi czas był pośmiewiskiem

całego miasta, a i dzisiaj jeszcze ludzie ryczą z uciechy, słysząc o tej przygodzie!

PIPPA: Ha, ha, ha, a to stary głupek! Jeśliby taki wpadł w moje pazury, już jabym

wystrychnęła go na dudka!

NANNA: Ani mi się waż! Nie wykpiwaj się z nich nigdy, zwłaszcza wobec ludzi,

albowiem,  kto  starych  nie  szanuje,  ten  biedę  poczuje!  Mianoby  cię  za  łotrzycę  niegodziwą,
gdybyś  pozwoliła  sobie  naigrawać  się  z  tak  godnej  osoby.  Trzeba,  abyś  udawała,  że  go
głęboko  w  sercu  nosisz,  a  gdy  wspomnisz  jego  imię,  to  nie  inaczej  tylko  z  dygiem.  Tym
sposobem  miłość  twoja  będzie  odmładzać  tych  staruszków,  a  jeśli  przyjdzie  ci  ochota
pośmiać się z nich, to poczekaj, aż będziemy same!

PIPPA: Jeśli tak ma być dobrze, będę wam posłuszna!
NANNA: Teraz przechodzimy do Wielkich Panów.
PIPPA: Dobrze, dobrze mateńko!
NANNA: A zatem Jego Miłość prosi, abyś do niego przyszła. Tam musisz się zachowywać

wykwintnie, nie jak głupia gęś i nie jak flądra, bowiem ci Wielcy Panowie przywykli do
obcowania z dobrze ułożonemi damami. A jeśli się tam będzie grać na klawicymbałach, lub
ś

piewać, to podnoś uszy i słuchaj uważnie, chociażbyś nic, a nic nie rozumiała! Natknąwszy

się na poetów, rozmawiaj z niemi uprzejmie i udawaj, że cenisz ich więcej, od samego pana
domu!

PIPPA: Na cóż to?
NANNA: Tego by tylko brakowało, żeby jakiś tam wierszorób piosenki o tobie składał i

niecne potwarze rozgłaszał, na których takim frantom nigdy nie zbywa. To ci byłaby dopiero,
ładna historja, gdyby o twym żywocie książkę wydrukowali, a zdarzyło się, że jeden łabaj ze
mną to uczynił, tak jakby na świecie nie było zgoła gorszych nierządnic odemnie! Jeślibym
zechciała rozgłosić przygody kogoś — no! — wiem już o kim mówię — słońce by zbladło na
niebie! A co za krzyki powstały z racji tej książczyny!

Jeden gani to, co tam stoi o

Aluzja do pierwszego dnia „Rozmów”, djalogu o życiu mniszek. Djalog ten maluje zepsucie panujące w

klasztorach i pod względem wyuzdania przewyższa wszystkie inne. Aretino obawiając się skandalu we wstępie
do tego utworu dość gęsto się tłomaczy: „Płomienie mego ognistego pióra wypalić muszą one haniebne
znamiona, któremi chuć niesforna życie tych mniszek splamiła. Cały świat zapchały już bękartami, a smród ich
zepsucia czystym pączkom dziewictwa odebrał wszelką radość życia. Nie mówię tu o oblubienicach niebieskich,

mniszkach i powiada, że zełgałam okrutnie. I nikt nie domyśla się, że opowiadałam tę historię
Antonji, chcąc ją rozśmieszyć, a nie po to, aby mniszki oczernić, jakbym to snadnie uczynić
mogła! Ale świat już nie ten, co drzewiej, nie masz na nim miejsca dla doświadczonej
kobiety!

PIPPA: Nie wpadajcie w taki gniew!
NANNA: Słuchaj Pippo, byłam mniszką i porzuciłam klasztor, bo go porzuciłam. A

gdybym chciała wtajemniczyć Antonję, „jak to „mniszki za mąż wychodzą”, jak ci każda ma
mnicha, którego słodkim przyjacielem nazywa — doprawdy wielebym miała do gadania!
Wystarczyłoby przytoczyć tutaj owe historyjki, opowiadane po powrocie z kazania przez tych
pasibrzuchów. Na dźwięk sprośnych słów boskie stygmaty otrząsają się ze wstrętu! Wiem
doskonale, co oni wyrabiają z wdowami, które ich raczą przyodziewkiem, żarciem i piciem.
Znam ich igraszki i zalecanki!!

Z pewnością nie lada damą była kochanka owego mnicha który raz jak smok szalał na

ambonie i wszystkich obecnych na dno piekieł wysyłał, aż tu nagle wyleciała mu z zarękawka
nocna szlafmyca i spadła prosto na głowy słuchającego motłochu! I oto ujrzano na podszewce
misterny haft: serce z cielistego jedwabiu, płonące czerwonym ogniem, a dokoła słowa
czarnemi literami: „Miłość żąda wierności, a osioł kijów”. Zgromadzeni zatrzęśli się od
ś

miechu i zachowali szlafmycę, jako relikwję. A to, com paplała o obrazie Świętej

Nacrrxfissy  i  Massetto  z  Lamporecchio,  jest  oczywiście  czystem  łgarstwem!  Natomiast
prawdą  jest,  że  zamiast  obrazów,  wiszą  tam  włosienice,  dyscypliny  z  gwoździami,  ostre
zgrzebła, sandały, korzonki, jako symbol nieprzestrzeganych postów, kubki drewniane, trupie
czaszki,  mające  przypominać  o  śmierci,  więzy,  sznury,  kajdany,  bicze,  jednem  słowem
mnóstwo  rzeczy,  straszących  oko  gościa,  ale  nie  strasznych  dla  grzesznic  i  mniszek,  które
temi gratami ściany upstrzyły!

PIPPA: Czyż to możliwe, że jest tam tyle rupieci?
NANNA: Och! jest tam tego znacznie więcej, tylko narazie nie mogę sobie nazw

przypomnieć.

Ale cóżby to rzekły pewne kołtunki, gównowąchałki, gdybym zdradziła, że przeorysza,

zamykając oczy, nie chce widzieć, jak to siostra Crescentia i siostra Gaudentia z pieskiem
igraszki czynią. Abyście codziennie miesiączkę miały, wy wywłoki przeklęte, mądrynie,
mądruchy, krasomędrki, natrząsające się z wymowy własnych preceptorów!

PIPPA: Jakto, czyż już nic można mówić, jaksię komu podoba?
NANNA: Niech się zadławią te gęsi, które nosem kręcą, gdy kto mówi gwarą ludową,

podczas  gdy  same  strugają  swoje  frazesy,  jak  rzodkiewki!  Proszę  cię,  dziecko  drogie,  mów
zawsze tak, jak cię twoja mateczka uczyła i pozostaw Madremie i jej podobnym wszystkie te
górnolotne  wyrażenia:  „Niechaj  nieba  wam  będą  łaskawe,  a  godziny  przychylne”.  „Do  stóp
Waszej  Łaskawości  się  ścielę”.  „Niech  Morfeusz  czuwa  u  Waszego  łoża”  Niech  się  z  nas
ś

mieją, kiedy w prostocie ducha używamy niewyszukanych słów: „Dajcie pyska do

zobaczyska” -- „dobrej nocy wam życzę, bywajcie--a zachodźcie od czasu do czasu!”

PIPPA: Stare wroniska!
NANNA: Tak, tak, trafnie je nazwałaś. Niebezpiecznie teraz gębę otwierać. Ale ja, to

jestem ja, a gdy gadam, nie wydymam policzków, jakbym chciała wypluć przesolony rosół.
Chodzę na dwóch nogach, a nie na żórawich łapach, paplę, co mi ślina na ozór przyniesie, a
nie wyciągam słów gwałtem widelcem z gardziela! Albowiem to są słowa, a nie marcepany!
Kiedy mówię, mówię jak kobieta, a nie jak sroka! Nanna pozostanie zawsze Nanną, zaś cała

o służebnicach Pana, które jeszcze na świecie istnieją. Kiedy o nich pomyślę zaraz się świeższy czuję od owego
dziwnego dechu świętości i nabożności, co duszę napełnia zapachem przeczystych różyczek, kiedy się człek do
ich cel przybliża.
O tych mniszkach, co na śluby klasztorne zważają, nie mówi Nanna, jak to sami usłyszycie z jej rozmów z
Antonją'' (Ragłonamenti: Parte I, Dedica).

mędrkująca ciżba, co włos na jaju radaby wynaleść, cały ten motłoch powiadam, nie ma
nawet tyle powagi, żeby nią sobie dupsko przykryć. A koniec końców, kto potępia wszystko,
a sam do niczego nie jest zdatny, tego imię dotrze conajwyżej do najbliższej karczmy,
podczas gdy wieści o mnie zawędrowały już do Turcji! Zatem wiedzcie, wy durnie, dubiele,
kauzyperdy, że tkać i haftować będę tkaniny, według swego widzimisię. Wiem dobrze, gdzie
przędzy szukać i dość mam motków, aby kawałki pozszywać i dziury wyłatać!

PIPPA: Te stare pudła samochcąc lezą w mrowisko! Jeśli im do oczu nie staniemy, to będą

się ciągle nad nas wynosić, nadymać, aż pękną nareszcie.

NANNA: Wczoraj pyta mi się jedna Sybilla, natchniona wróżka Beffana,

co znaczą

słowa: „Ad libitum, in extenso, in transitu, cyrkumstancja, konfiguracja, komprobacja,
konfluencja, perturbacja, abrewjacja, memorabilje i antypasty”.

Objaśniłam jej te hieroglify, a ona zaraz zapisała sobie ich znaczenie! Pysznić się będzie

niemi teraz z pewnością, jakby je we własnym piecu, z własnej mąki wypiekła. Ale ja żyję
sobie jak się zdarzy i nie suszę sobie głowy nad tem, czy lepiej jest powiedzieć; „nic”, czy
„ani krzty”.

PIPPA: Nie psujcie sobie więcej krwi z powodu tych srok przekornych. Wierę, w głowie mi

się już zamąciło i w końcu wszystkie wasze rady mi się pomylą.

NANNA: Strasznie zawzięta jestem na te klempy, które tylko patrzą, jakby nogę podstawić,

sosy i bigosy z wyczupirzonych słówek robią i na kształt mendoweszek czepiają się człeka!
Przypominam sobie, że ostatnio mówiłam ci, jak się masz obchodzić z poetami, których
spotyka się zazwyczaj u stołu wielkich panów.

PIPPA: Właśnie na tem stanęliśmy.
NANNA: Rozmawiaj z nimi przyjaźnie i proś ich o sonet, kanzonę, lub madrygał, a gdy ci

ofiarują, podziękuj tak serdecznie, jakbyś drogocenne klejnoty otrzymała. Otwieraj im
zawsze, skoro do twoich drzwi zapukają, są to bowiem ludzie wyrozumiali.

PIPPA: A jeśli mimo wszystko nie miałabym ochoty im otworzyć?
NANNA: O, wtedy omłócą cię paszkwilami z pod ciemnej gwiazdy! Nic to, że każda

zmiana księżyca mózgi im warzy; dopieroż to będzie, gdy ich gniew przeciwko tobie uniesie!

Miej się przeto na baczności! Ujrzawszy, że jesteś zajęta, odejdą sobie, nie bardzo zbici z

tropu, i powrócą ze swemi zalecankami, gdy już innych pozałatwiasz! Ale teraz, że to kobieta
nigdy dwóch słów składnie do kupy nie złoży, zanim wrócę do twego Jaśnie Oświeconego,
powiem ci o figliku, który mi przyszedł do głowy, gdym ci o staruszkach mówiła!

PIPPA: Dobryż to musi być koncept, skoro sobie przerywacie opowiadanie.
NANNA: Ha, ha, ha! Będą tam, Pippo, na stole rozmaite słodycze; weź kilka cukrzonych

migdałków, odsuń nieco obrus i powiedz: „Jeśli padając w krzyż się ułożą, będzie to dowód,
ż

e mój kotuś, mój stary pieszczoch mnie jedną, jedyną na świecie kocha; jeśli zaś krzyż się

nie uda — wywnioskuję stąd snadnie, że jakąś inną ladaco ubóstwia!”. Jeśli krzyż dobrze się
ułoży, wznieś ręce ku niebu, otwórz szeroko ramiona i ze wszystkich sił uściśnij poczciwca i
pocałuj go tak ogniście, ile ci sił starczy! Zmięknie-ci on wówczas w ramionach, jak człowiek
grotem  rażony. A  gdyby nic z krzyża nie wyszło, uroń parę łez, westchnij boleśnie, wstań z
krzesła, podejdź do ognia w kominie i udawaj, że go podsycasz, by ukryć swój gniew. Wtedy
ten  kuternoga  zajdzie  ci  z  tyłu,  będzie  cholewki  smalić,  zaglądać  w  oczki  z  figlarnemi
minami, przysięgając na krew i duszę, że  ciebie  jedyną na całym świecie kocha. W alkowie
przekomarzaj się z nim, dopóty, aż cię czem nie obdaruje. Później możecie zawrzeć pokój na
pierzynach!

PIPPA: Posłucham twoich rad, mateczko!
NANNA: Spodziewam się tego po tobie, córuchno! Przybywasz więc do tego chełpliwego

fircyka, który wciąż paple: „Tę wstęgę dała mi pani mantuańska, tę znowu księżna z Lukki, tę

We Włoszech jeszcze dotąd Święto Trzech Króli nazywają „Beffana”. Dzieci oczekują staruszki „Beffany”,

która przynosi im zabawki (nasz. św. Mikołaj).

królowa, hrabina, a wreszcie gówno wie kto!!” Chwal wstążki i udawaj, że się nadziwić nie
możesz,  iż  wszystkie  murzyńskie  księżne  chrztu  nie  przyjmą,  aby  z  tak  zacnym  kawalerem
obcować.  A  gdy  zacznie  gadać  o  cudach  swego  męstwa,  których  dokonał  przy  oblężeniu
Florencji i podczas plądrowania Rzymu, szepnij na ucho swemu sąsiadowi, ale tak, aby cię i
tamten  picuś  usłyszał:  „Cóż  za  dworny  pan!  Oczarował  mnie  zupełnie  swoją  postacią!”  On
uda, że nie dosłyszał i tu się zacznie dopiero puszyć na dobre. Pamiętaj zaś, że w nienawiści
cię  będzie  miał,  jeśli  go  pochlebstwem  nie  ukontentujesz,  naśladując  w  tem  owych
dworaków, którzy głupotę swego pana pod niebiosa wynoszą.

PIPPA: Słyszałam już coś o tem!
NANNA: Jaśnie Oświeceni biorą się na lep pochlebstw i nadskakiwań, to też nie żałuj im,

jeśli chcesz, aby ci coś od nich kapnęło, inaczej wrócisz do domu z pełnym brzuchem, ale z
pustym  worem.  Łaska  pańska  na  pstrym  koniu  jeździ!  A  nawet,  gdy  miłość  ich  miała
przynosić więcej zaszczytu, niż profitu, i to lepiej ich unikać. „Tacy” chcą, aby dla nich był
cały  półmisek,  a  inni  niech  się  jeno  oblizują.  Gdy  do  drzwi  na  ich  wołanie  zaraz  nie
podskoczysz i na ścieżaj nie otworzysz — naślą ci drabów i pachołków, by pod oknami rumor
czynili.  Są  oni,  jak  te  brytany,  co  na  psiem  weselu,  póty  zęby  szczerzą,  póki  wszystkich
wspólzalotników  nie  przepędzą.  Takie  maniery  wystraszą  wszystkich  płochliwej  natury,
zostaną jeno ci, którzy na zapachu pieczeni zwykli poprzestawać,

PIPPA: Boże mnie broń od tych Jaśnie Wielmożnych!
NANNA: A teraz chcę cię nauczyć pewnej sztuczki, która będzie ich drogo kosztowała.

Kiedy Jego Wysokość zacznie się rozbierać i leźć do łoża, nałóż jego beret i kaftan i przejdź
się po komnacie. Ujrzawszy, jakeś się to nagle z kobiety w chłopczyka przemieniła, rzuci się
na ciebie, niby wygłodzony na gorący chleb i nie mogąc się doczekać, aż wejdziesz do łóżka,
rozkaże ci się oprzeć głową o ścianę, albo o skrzynię, a tu ci tylko tyle powiem: raczej daj się
poćwiartować, ale na to mu nie pozwól, dopóki nie podaruje ci kaftana i bereta, abyś mogła i
nadal w tym stroju do niego przychodzić. Przedewszystkiem zaś studjuj sztukę pochlebstwa i
podlizywania się, są to bowiem hafty na owej sztuce, która do życia pomaga. Mężczyźni
pragną być oszukiwani! Nie skąp im więc spojrzeń, pieszczot, uśmiechów i słówek, trzymaj
ich rękę w swojem ręku, a całując, kąsaj ich w wargi, że aż wrzeszczeć będą z rozkosznego
bólu. Sztuka na tem polega, aby tym gamoniom chrabąszcze przez nos puszczać.

PIPPA: Nie głucham i nie niemowie to mówicie.
NANNA: Myślę!
PIPPA: O czem-że?
NANNA: Myślę o tem, że gdyby tak do uszu tych kapcanów doszło to, co tutaj mówimy,

nie tak łatwo byś ich na hak przywiodła!

PIPPA: A któż mógłby to rozgłosić?
NANNA: Ściany mają uszy, łóżka mają uszy, krzesła, okna, a nawet ta mucha, która mi w

tej  chwili  koło  nosa  lata.  O,  Wielki  Pan jest  mocno  podejrzliwy!  Ze  zwierzem  takiej  szerści
obchodź się sprytnie i szybko przypraw mu rogi. Przypuśćmy, że jesteś przyjaciółką pewnego
jegomościa,  który  jest  zazdrosny  o  kogoś  innego  i  że  ten  ktoś  inny  jest  dla  ciebie  cenną
znajomością,  nie  taką  zapewne,  jak  ten  pierwszy,  ale  bądź,  co  bądź  szkoda  by  ci  było
postradać  go.  Ów  pierwszy  asan  rozkaże  ci,  abyś  mu  nie  otwierała  drzwi,  nie  rozmawiała  z
nim  i  nie  przyjmowała  żadnych  podarunków.  Wtedy  konieczne  są  piekielne  zaklęcia,
kluczkowania, potrząsania głową, głośne zapewnienia i gesty ździwienia, iż mógł uwierzyć w
to,  że  dla  takiego  barana  chcesz  go  porzucić.  „A  to  rzeczywiście  wspaniałe!  Wierzycie,  że
mogłabym odejść od was dla takiej oślej głowy, dla takiej głupiej mordy?” Zażądaj sama, aby
cię  pilnował  i  powiedz,  że  szpiegów  z  własnej  kieszeni  opłacisz.  Potem  idź  do  alkierza,
zamknij się i nie wychodź, a jeśli mimo tego, podejrzliwość jego się nie zmniejszy, nie trać
czasu  i  wynagródź  hojnie  biednego  banitę.  Skoro  tylko  zazdrośnik  odejdzie,  wpuść  go  do
domu pod pozorem, że odnosi chleby do piekarza. W nocy ukryj go w alkierzu służebnej i nie

zapomnij  postawić  tam  swego  nocnika.  Wieczorem  jedz  potrawy,  które  działają  na
rozwolnienie,  albo  udawaj  tylko,  że  masz  ból  brzucha.  Opuść,  stękając  i  jęcząc,  miejsce  u
boku  gacha  i  idź  do  owego  drugiego,  który  już  czekać  będzie  na  ciebie,  a  mając  róg  na
pogotowiu,  zabodzie  cię,  gdzie  nie  szkodzi  zdrowiu!  Pełna  uciechy,  rycz  wówczas,  jakbyś
rodziła...:  „Ach,  ach,  umieram!!”  Gdy  interes  skończycie,  powróć  do  swego  zazdrośnika,
oswobodzona  od  wszystkich  boleści.  Wtedy  będzie  i  wilk  syty  i  owca  cała,  jak  to  zwykł
mówić  rozrzutnik  Armellino.  A  teraz  przypuśćmy,  że  ów  zazdrośnik  zwęszył  coś  nie  coś.
Podnieś rękę do przysięgi i z pewną miną zaprzeczaj wszystkiemu, mówiąc: „dyrdymałki to
jeno, psiego gówna nie warte!” Jeśli go wściekłość opanuje, uderz w strunę pokory: „Tak, to
tak,  za  niewierną  mnie  macie?  Cóż,  czy  mogę  powstrzymać  złośliwe  języki,  które  mnie
oczerniają przed wami? Mogłam mieć wielu innych miłośników, a jednak was wybrałam!  Z
czegóż to, jak nie z miłości ku wam, żyję niby mniszka?” I tak gdakając, ocieraj się o niego
przymilnie,  niby  kotka!  A  jeśli  pięści  w  ruch  puści,  znieś  to  cierpliwie,  bowiem  niedługo
zapłaci i za drjakwie i za medyków. A wszystkie pieszczotki, którymiś go obdarzyła, odda ci
z  powrotem,  mówiąc:  „Ach,  przebacz,  o  jakże  przewiniłem,  żem  w  to  uwierzył.”  Wtedy
znowu  się  staniesz  najpiękniejszą,  najlepszą,  najukochańszą!  Gdybyś  się  zaś  przyznała  do
winy, lub zgoła chciała się zemścić za doznane razy, które szybko przychodzą i odchodzą, to
mogłabyś  go  utracić  zupełnie.  Sztuka  polega  nie  na  tem,  żeby  zyskiwać  kochanków,  ale  na
tem, żeby ich przy sobie zatrzymywać.

PIPPA: Nie wątpię w to!
NANNA: A teraz inny obrazek. Znajdzie się i taki, który kochać cię będzie bez zazdrości,

wbrew przekonaniu tych, którzy mówią, że niemasz miłości bez zazdrości. Dla takich panów
są środki podniecające i dwa łyki tych leków wystarczą.

PIPPA: Jakież to lekarstwa?
NANNA: Komuś zaufanemu każ napisać liścik; naprzykład taki, jak ten oto, którego ongiś

nauczyłam się na pamięć: „Signora, pomyślności na początku tego listu życzyć wam nie
mogę, bowiem nie masz dla mnie pomyślności. Jeśli litość wasza, zechce mi naznaczyć
godzinę i miejsce spotkania, to opowiem wam coś, czego nie powierzyłbym żadnemu listowi i
ż

adnemu posłańcowi. Dlatego zaklinam was, na wasze boskie piękności, które natura od

aniołów zapożyczyła, zezwólcie, abym mógł opowiedzieć wam to, co mam do powiedzenia.
Słowa  moje  uczynią  was  szczęśliwą,  tem  szczęśliwszą,  im  prędzej  uzyskam  posłuchanie,  o
które błagam was na kolanach.  Żebrzę was o odpowiedź, pełną wdzięku, promieniującego z
waszej  postaci.  Jeśli  zaś  moją  prośbę  odrzucicie,  tak,  jak  odrzuciliście  perły,  które  nie  jako
podarunek,  ale jako dowód czci i poważania wam przysłałem, tedy męczarniom swoim kres
położę, przez stryczek, truciznę, lub żelazo!

— A teraz całuję dłonie Waszej Łaskawości”.
Do tego podpis i adres. Wszystko to musi ci napisać ów powiernik!
PIPPA: No, a cóż dalej?
NANNA: Złóż liścik i wsadź go do rękawiczki, którą przez nieuwagę zgubisz gdziekolwiek.

Ów filut, który deptał zazdrość nogami, niebawem wdychać ją będzie całą piersią. Podniesie
rękawiczkę, poczuje karteluszek, odejdzie na stronę i ukryje się w zacisznym kąciku. Ledwie
go czytać zacznie, złość mu twarz wykrzywi, a gdy dojdzie do miejsca, gdzie jest mowa o
perłach, syczeć będzie, jak nadeptany padalec.

Raz i drugi przeczyta ten zmyślony list, a później schowa go z powrotem do rękawiczki. Ty

tymczasem  podpatruj  go  przez  dziurkę  od  klucza  i  gdy  już  przyjdzie  odpowiednia  chwila,
zrób  awanturę  pokojówce,  wołając:  „Gdzie  jest  moja  rękawiczka,  ty  kocmołuchu,
łuszczybochenku,  ty  zapominalska  torbo?  Durniu,  garkotłuku,  łachmaniarko,  nędznico,  ty
będziesz winna, jeśli jakie furdyburdy wynikną, tobie będę swą zgubę zawdzięczała!”

,,Z pewnością ma już list w rękach! O ja nieszczęśliwa , jakżeż go przekonam, że sama z

własnej woli miałam zamiar pokazać mu wszystko i powiedzieć, kto jest ów natręt, który mi

takie głupstwa przysyła. Bóg świadkiem, że nie perłami i nie dukatami pozyskać można moje
serce”.

Wtedy złagodnieje srogi junak i rzeknie do ciebie: „Oto rękawiczka! Ani słowa więcej!

Mam nieograniczone zaufanie, wszystko czytałem, a pereł nie będzie ci brakować! Proszę, nie
wymieniaj imienia tego jegomościa, który ci przysyła tak wspaniałe dary, bowiem — prze
Bóg! — mogłaby się czyjaś krew polać!

Tutaj zamilknie, a ty powiesz: „Nie chciałam wam już nic mówić, o tym ciągłym

natręctwie, o tej chmarze listów, która codzień na mnie spadała!... no, ale dosyć!! Jestem
waszą do grobowej deski, a po śmierci też waszą pozostanę”.

PIPPA: Oświećcie mnie proszę, o co wam chodzi w tej całej komedji?
NANNA: Znalazca listu utraci zupełnie swój spokój! Kręcić się będzie, niby mysz w

połogu, wietrząc wszędzie rywali i pośredników. Nie chcąc, abyś przyjmowała podarunki od
innych, prześcignie w hojności nie tylko mantuańczyków, ale i ferrarczyków, którzy, ledwie
po podróży odsapną, już pędzą na przygody miłosne!

Pippo, jeśli tego rodzaju nietoperze wpadną ci w garść, dobrze zasięgnij języka, jak długo

pozostaną w Rzymie! Wymiarkuj sobie czas ich pobytu, wedle agraf, pierścieni, naszyjników,
koronek i innych świecidełek, które na sobie noszą!

Albowiem na ich gotówce polegać nie można. Zresztą mogą już nie powrócić więcej,

dlatego wszystko jedno, czy cię będą chwalić, czy też złorzeczyć!

PIPPA: A wy skądże się tak znów znacie na ich sakiewce?
NANNA: Wiem, że nigdy nie mają pieniędzy na drogę powrotną do domu. Jeśli się chcesz

z niemi zadawać, licz tylko na owe rzeczy wartościowe, które na sobie noszą. W przeciwnym
razie dostaniesz tylko dwie garście perfumowanych duserów.

PIPPA: Komplementami mi w głowie nie zawrócą.
NANNA: Jeśli jaki mantuańczyk będzie spał u ciebie, rzuć oczkiem na jego przyodziewek,

a nad ranem, zanim gość wstanie, zawołaj żydowina z tobołem różnej tandety. Porównaj
ż

ydowskie gałgaństwo z tem jego mantuaństwem, zmieszaj wszystko do kupy, rzuć na

ziemię, złość się, narzekaj, że nawet sobie szatek cnotliwych kupić nie możesz i gderaj, aż ci
ten gładysz szmacięta swoje podaruje!

Gdyby tego nie uczynił, zaproś go jeszcze na jedną noc i przemocą, lub miłością wyłudź je

od niego.

PIPPA: Kiedyście byli młodzi matko, czyście także czynili to wszystko, co mi teraz robić

zalecicie?

NANNA: Za mojej młodości insze były czasy, a jednak starałam się, jak mogłam. Dowiesz

się o tem z mojego żywota, opublikowanego przez pewnego łajdaka, którego, oby wszyscy
djabli wzięli, a raczej niech go Bóg ma w swej opiece!

Poprawiłam się, bo strach mnie wziął, żeby nie nagadał o mnie gorszych głupstw, niż te,

które powiedzą o tobie twoi gruboskórzy miłośnicy!

Wprawdzie mogłabyś odpowiedzieć, że się z takiemi nie będziesz zadawać... tak!... ale to

się nie zawsze udaje!

PIPPA: Dlaczego?
NANNA: Też pytanie!! Nie unikniesz ich, choćbyś była mądra, jak sam Salomon. Niechże

sobie szaleją, dając folgę wściekłości i niechęci, wymyślając nam od kurew i łotrzyc, niech
cały świat obrzygują słowami, które im ślina na ozór niesie! Wszystko to furda!

W dwie zdrowaśki znowu są łagodni, jak baranki, proszą cię o przebaczenie, składają

podarunki i do serca przycisnąć cię pragną! Ja tam bardzo lubię mieć do czynienia z takiemi
ludźmi, bo jakkolwiek byle drobnostka we wściekłość ich wtrąca, lada drobnostka także ich
dąsy uśmierza!

„Ten gniew—to czarna chmura w lipcu; grzmot, pioruny, dwadzieścia pięć kropel deszczu i

ot znowu słońce świeci! Cierpliwość w takiej okazji uczyni cię bogatą!”

PIPPA: Zatem znośmy wszystko cierpliwie! No i cóż dalej?
NANNA: A nic! Każdy pozostanie ci wierny, aż do śmierci. Ale teraz o czem innem!

Przypuśćmy, że masz do czynienia ze spryciarzem, z jakimś starym lisem, kutym na cztery
nogi, który śledzi każdy twój ruch i każdy uczynek.

Nad byle słówkiem uwagi czyni, przyjaciela nogą trąca, gębę krzywi, oczyma mruga, jakby

chciał powiedzieć: Mnie chcesz nabrać? Ehe! Znamy się na tem!

Wtedy ty udawaj trusię i naiwnego głuptaska. Jeśli cię o coś pyta, odpowiadaj, jeśli całuje,

całuj go także, jeśli coś daje, bierz i zachowuj się zawsze tak przebiegle, aby cię nie mógł
nigdy złapać na gorącym uczynku! Wkrótce zacznie myśleć: Ależ ją do rany możnaby
przyłożyć.

Nie pozwól jednak na plenie chwastów w swoim ogródku, dopóki nie zapłaci za grządkę,

którą chce obsiać! Zasłaniaj swoje karty, tak, jak i on je zasłania, bądź chytra i przebiegła, aż
przyzna: „Nic w niej nie masz fałszywego i nic podejrzanego!” I tak rad nie rad, mimo swej
woli, będzie ci musiał ten frant zaufać i zawsze twoim pozostanie, podczas gdy ty jego tylko
wtedy, gdy ci ochota na to przyjdzie!

PIPPA: Dziwię się mateczko, żeście dotychczas szkoły nie otwarli, aby ludzi owych

miłosnych przebiegów uczyć.

NANNA: Mam jedną właściwość, któraby mogła być ozdobą cesarzowej: wcale się chełpić

nie lubię! Dawniej byłam taką, pożal się Boże!... ale nie traćmy czasu po próżnicy!

Naucz się w gniew wpadać i znowu się godzić i nie żal się na tę księgę nauk, którą, obyś na

pamięć umiała!

Zawód kurtyzany tak wyostrza dowcip, że w osiem dni bez nauczyciela, metodą poglądową

nauczysz się wszystkiego!

A owóż, powiedz sama, czy nie prześcigniesz inne, mając Nannę za przewodniczkę?
PIPPA: Oby tak było!!
NANNA: Tak będzie, nie wątp! Gniewaj się z wdziękiem Pippo, i rób to tak, aby ci każdy

rację przyznał!

Jeśli ci twój przyjaciel obieca Rzym i siedem złotych gór, poczekaj jeden, dwa dni, nic nie

mówiąc.  Kiedy  trzeci  dzień  do  połowy  minie,  przypomnij  mu  się  nieznacznie,  a  wtedy  on
powie: „Nie wątp, zobaczysz, licz na mnie!” Wówczas rozpromień się cała, zacznij rozmowę
o  pośle  tureckim,  który  ma  przybyć,  o  papieżu,  który  jeszcze  ostatniego  tchu  nie  oddał,  o
Rolandzie  Szalonym,  i  o  cenniku  kurtyzan  weneckich.  Później  opuść  główkę  na  piersi,
ucichnij  nagle,  i  porozmyślawszy  kęs  czasu,  powiedz  zdławionym  głosem:  Ach!  tego  nigdy
nie  przypuszczałam!  Widzę  już,  jak  opieszały  darczyńca  wykrzykuje:  „Cóż  się  stało?”  Ty
zapytasz się: „Gdzież to łajdaczyłeś się wczoraj wieczór?”

Nie czekając odpowiedzi, uciekniesz do alkierza i drzwi za sobą zatrzaśniesz. Niech się

dobija po próżnicy! Wówczas ja nadejdę, uznam, że racja jest nie po jego stronie i że igra
nieszlachetnie twoją miłością, innej podwice serce oddawszy.

Bądź pewna, że zaprzeczy wszystkiemu i klnąc zbiegnie po schodach! A gdy po dwóch

godzinach powróci, powiem mu, że masz gości i że go teraz przyjąć nie możesz!

PIPPA: Tak, tak, zawrę z nim pokój, jeśli przyniesie mi dwa razy więcej, niż obiecał!
NANNA: O teraz widzę, że inaczej będziesz umiała patrzeć na te sprawy, niż ja głupia gęś

swojego czasu!

Ale słuchaj mnie uważnie!
Nie poniechaj i takiej jeszcze sztuczki: Ni stąd, ni zowąd udaj, że na samą siebie gniew cię

wziął, oprzyj policzki na ręku i patrz przed siebie milcząc.

PIPPA: A to znów po co?
NANNA: Po to, aby ten jurny cap zaraz na ciebie zaczął następować: „Cóż to znów za

fantazje? Nie dobrze wam, brakuje wam czego, mówcież?”

Przez „wy” będzie gadać, by cię udobruchać, a ty odpowiesz: „Eh, daj mi święty spokój!

Wynoś się do wszystkich djabłów, gawronie jeden!!” Wówczas łechtaniem spróbuje cię
rozśmieszyć! Ale ty nawet jednem mrugnięciem nie pokaż po sobie wesołości, dopóki cię
czemś nie obdarzy. A gdy cię już obdarzy, to mu pofolguj.

PIPPA: To są wszystko fraszki! Ale usłyszeć bym chciała, w jaki sposób należy się godzić

po zdradzie? Przypuśćmy, że ta zdrada następuje z mojej, lub jego winy?

NANNA: Jeśli powód rozdźwięku wyjdzie od ciebie, czego się ze wszech miar spodziewać

należy, zegnij pokornie kark i mów do każdego, który cię słuchać zechce: „Pozwoliłam sobie
na dziecinny wybryk, na głupią fanaberję. jak to się często białogłowom zdarza. Djabeł mnie
opętał i nie zasługuję na przebaczenie, ale jeśli dobry Bóg dopomoże mi wydostać się z tej
opresji, nigdy, przenigdy nie przekroczę już jego przykazań”.

Podnieś śluzy swych łez i spazmuj tak gwałtownie, jakbyś mnie widziała zimną i nieżywą u

swoich stóp!

(Boże zachowaj mnie przed nagłą i niespodziewaną śmiercią i spuść ją raczej na tych,

którzy mi źle życzą!)

PIPPA: Amen!
NANNA: Odrazu dowie się o twoich jękach i lamentach! Albowiem taki pan ma zawsze

swoich szpiegów w pobliżu! Wiadomości, które mu oni przyniosą, odmienią jego
postanowienie; w kąt pójdą wszystkie jego przysięgi, że prędzej pięści będzie sobie kąsał, niż
do ciebie słowo przemówi, że wolej głowę katu odda i inne takie dyrdymały, które ślina z
gniewu na język niesie.

Te wylewy żółci nie wtrącą go do piekła, bowiem dobry Bóg nie bardzo zważa na zaklęcia

zakochanych.

Gdyby zaś się zawziął, napisz doń długą epistołę, idź do niego i udawaj, że raczej drzwi mu

wywalisz, niż odejdziesz z kwitkiem. Jeśli ciągle jeszcze będzie trwał w uporze, zacznij
krzyczeć, płakać, przeklinać, a w końcu udaj, że się chcesz wieszać z rozpaczy! Ale uważaj,
abyś się naprawdę nie powiesiła, jak to się raz przytrafiło pewnej mieszczce z Modeny!

Później poszperawszy w całym domu, wyszukaj jego koszule, pończochy, pluderki, ba weź

nawet parę wydeptanych pantofli, rękawice, czepek nocny i inne graty. Zwiąż to wszystko w
tłomok, dołącz bransoletę, lub pierścień, podarowany ci przez niego i odeślij mu to wszystko
z powrotem.

PIPPA: O tego nie zrobię!
NANNA: Zrobisz, co ci mówię, albowiem zwrócenie podarków podziała jak ostatnie

namaszczenie na tego, kogo miłość do ostateczności doprowadza. Ujrzy, że nie wiele masz
szacunku dla jego osoby i fortuny i to przywiedzie go do takiej rozpaczy, że głową o mur tłuc
będzie! Bezzwłocznie spakuje wszystkie te przedmioty i znów ci je z powrotem odeśle.

PIPPA: A jeżeli to będzie przypadkiem jaki łiczykrupa?
NANNA: Skąpcy nie robią podarunków i nie rozrzucają wartościowych rzeczy byle gdzie!

Zatem  zaryzykuj  spokojnie  to,  co  ci  polecam!  Jeżeli  niebawem  paktów  zgody  nie  ułożycie,
będziesz  mogła  rzec  o  mnie,  że  jestem  głupią  gęsią,  która  tylko  giczały  rozkraczać  potrafi  i
imaginuje sobie, że dopóki uchodzi za wielką nierządnicę, dopóty wszystko jest w porządku,
ile  że  poprostu  swoje  mięso  sprzedaje,  a  o  czarodziejskie,  chytre  sztuczki  troszczyć  się  nie
potrzebuje! O wy nędzne, przenędzne ścierwa!!

— Ani nie podejrzewacie, że u progu szpitala, albo pod mostem franca na was czeka, że

patrzącym na wasze pokręcone cielska na rzyganie będzie się zbierało!

A jednak mówię ci córko moja, że wszystkie skarby, które ci chciwcy-hiszpanie w Nowej

Ziemi znaleźli, nie zdołają opłacić kurwy, choćby najbrzydszej i najnędzniejszej.

Aby cię przekonać, że czysta prawda memi ustami przemawia, muszę ci pokazać konterfekt

takiej jednej, która tchu nie może złapać, z rąk do rąk przechodząc. Nie masz ci dla niej
chwili wytchnienia, ani w domu, ani poza domem, przy stole i w łóżku! Po nocach, mimo

zmęczenia, czuwać musi, pieszcząc jakiegoś tam parszywca, jakiegoś draba, któremu z gęby
jedzie, jak z wychodka, byka, co ją ciągle tryka! A jeśli w czemkolwiek uchybi, zaraz grad
wymówek spada na jej biedną głowę!

„Nie zasługujesz wcale, aby posiadać takiego, jak ja!! Nie jesteś mnie godna, gdybym był

łajdakiem jak ów, lub zawadyjaką jak tamten, zarazby ci się spać odechciało!”

I tak z byle komara słonia robi! Jeśli przyjaciółka spojrzy na kogo innego, warczy i pieni się

ze złości i zazdrość łyka z chlebem i zupą! Gdy chce z domu wyjść, gniewem wybucha,
podejrzewając, że się coś niedobrego knuje! Później zaś plotki w ruch idą!

Gdy ją melankolia napadnie i twarzy wesołej mu nie pokaże, zaraz ów wątrobnik

dogadywać zaczyna; „Oho, dobre miałem przeczucie!” Już ci teraz śmierdzę, już wiem, co ci
dolega! Ale nie bój się, chłopów ci nie zabraknie, a ja znajdę dość dziewek za swoje
pieniądze! Na tysiące tutaj gamratek liczą!”

Na ulicach i na placach rozpowiada o zdradzie którą rzekomo mu wyrządzono. Nienawiścią

płonie do wszystkich mężczyzn, chwili spokoju nie ma i ferta się, jak wrona na klepisku. Ale
wszystkie te przyjemności, to jeszcze pozłacane marcepany, w porównaniu z tą okropną
hańbą, jaką od nich cierpieć musimy, a której smród, aż do bram niebieskich dociera!

Przekręcają i obracają nas, tarmoszą dniem i nocą, na wszelkie możliwe sposoby! A jeśli

która chciałaby się zgodzić na wszystkie te przemyślne świństwa, marnieby musiała zginąć!

Jeden chce cielęciny, drugi pieczeni!
A co ci oni nie powymyślali?! Z tyłu, nogi na szyję, a la Gianetta, na bałyku, żóraw, żółw,

na dzwonnicy, poczta pospieszna, po baraniemu i sto innych pozycji, dziwaczniejszych, niż
sztuczki linoskoków. Doprawdy, można tu powiedzieć; Żegnaj świecie kochany! Wstydzę się
o tem mówić! Krótko i węzłowato, na tak zwanej signorze robi się dzisiaj anatomiczne studja!

Dlatego też Pippo naucz się podobać, ale naucz się i postępować. Inaczej cienko śpiewać

będziesz!

PIPPA: Zauważyliście poprzednio, że aby stać się kurtyzaną nie wystarcza zadrzeć kiecki

do góry i powiedzieć: „Gotowe! A teraz jazda!” Być łakomym kąskiem, to jeszcze mało!
Dobrze to wymiarkowaliście!

NANNA: Pewnego człeka w Boccano wzięto na męki; nie wydał ci-on nawet dziesięciu

dukatów na uciechy, których z dziewczyną zażyć można; ale lud wzburzył się, jakby było o
co i dalejże gadać, że taka to, a taka ladacznica do zguby przywiodła biednego chłopaczka.
Ale gdy się łajdaczą do ostatniego tchu, niepomni na chrzest święty i religję — to ich za to
obsypują pochwałami—bodajby zczezło całe ich plemię!

Chciałabym jednak dokończyć przyrzeczonego ci opowiadania, a jutro cały dzień poświęcę

na odczytywanie ci ogromnego kalendarza łajdactw męskich; zapłaczesz, gdy usłyszysz o
owych okrucieństwach i zdradach, jakich dopuszczają się względem słabych kobiecin, owi
turcy, owe maury, owi poganie przeklęci! Niemasz wystarczającej trucizny, sztyletu, ognia i
płomienia, któreby nas pomścić zdołały!

PIPPA: Nie unoście się takim gniewem!
NANNA: Cóż ja poradzę, że te łotry do wściekłości mnie doprowadzają! Dowiesz się

niezadługo, jak to oni potrafią odbierać z powrotem swoje podarunki, jak nas oczerniają,
wypinając na nas dupę. Jednakże nie myśl, że ci dałam wszystkie wskazówki, tyczące się
pieszczot, sposobów zmyślnych i zabiegów, których będziesz musiała używać w rozmowie. A
to jest właśnie kluczem do całej zabawy.

PIPPA: Chciałabym, abyście właśnie o tem mówić zaczęli.
NANNA: Umiejętność rozmowy i wdzięczna przymilność, której im nigdy nie dość, to

cytryna, z której wygniata się sok na usmażone flaki, to pieprz, którym się je posypuje. Piękne
to spędzenie czasu, w jakimkolwiek znajdowałabyś się towarzystwie! Dobre są też słone
słówka, trafna odpowiedź dana temu, kto chciałby cię wykpić.

A że ludzie są różnorodniejsi, niż ich zachcianki, zatem nie trać czasu, lecz ich podpatruj,

wypatruj, badaj, podglądaj, szpieguj i przenikaj.

Oto naprzykład przyszedł do ciebie hiszpan, wypomadowany, wykrygowany, wyślizgany,

jak  podłoga  pod  nocnikiem!  Szpada  u  boku,  nadęty,  jak  purchawka,  larendogrą  pachnie,  w
głowie  fiu  bździu!,  paź  za  nim,  a  on  wiecznie  ze  swoim:  „Na  życie  cesarzowej”  i  innemi
wymuskanemi  frazesami!  Wtedy  mów  do  niego:  „Niegodna  jestem,  aby  tak  zacny  kawaler
dowody  takiej  czci  mi  składał”.  Niechże  Wasza  łaskawość  głowę  nakryje.  Nie  będę  słuchać
ani jednego słówka, dopóki Wasza Łaskawość kapelusza nie włoży! I zaiste! Gdyby „Wasze
Łaskawości  i  Wysokości”,  któremi  tak  hojnie  szafuje,  pocałunki,  któremi  ci  ręce  liże,  były
owym eliksirem alchemików, co bogactwem obdarza, rychło zebrałabyś większy majątek, niż
sam Agostino Chigi.

PIPPA: Już ja wiem, że na takich trudno zarobić.
NANNA: To też płać tylko plewami za plewy i wzdychaj przy każdem westchnieniu, które

im się z bebechów dobywa. Kłaniaj się uniżenie, kiedy się oni kłaniają, całuj nie tylko ich
rękę, ale i rękawiczkę, a jeśli nie chcesz, aby cię uszczęśliwili opisem zdobycia Medjolanu, to
oswobodź się jaknajprędzej w sposób grzeczny od ich towarzystwa.

PIPPA: Tak też uczynię.
NANNA: A teraz cicho! Oto francuz! Temu natychmiast otwieraj, otwieraj jak błyskawica,

a  kiedy  on  cię  wesoło  obejmie  i  całusa  przylepi,  każ  wino  przynosić.  Mając  do  czynienia  z
ludźmi  tej  nacji,  zapomnij  o  kurwiej  naturze,  która  zabrania  podać  za  darmo  nawet  kubka
wody!  Aby  człowieka  poznać,  trzeba  zjeść  razem  beczkę  soli,  głosi  przysłowie.  Ale  z
francuzem wystarczy jedna kromka chleba! Odrazu spoufalicie się ze sobą! Nie troszcząc się
zbytnio o formy i etykiety, bierz go na noc piorunem do łóżka i odpraw grzecznie wszystkich
innych! Wierę, snadnie będzie ci się zdawało, że masz karnawał w domu, taki grad wiktuałów
spadnie ci do spiżarni!

A no pięknie! W koszulinie biedaczek wyjdzie z twoich pazurów. Albowiem francuzi są to

szaławiły i hulaki, a pieniądze łatwiej puszczają, niż zdobywają. Nie pamiętają przytem o
stratach, które im inni przysporzyli. Dlatego też mało się będą troskać o to, czyś ich okradła i
czyś grubo się przytem obłowiła!

PIPPA: O wy francuzi, o wy kochane chłopy, niechże wam Pan Bóg zdrowie da!
NANNA: Pomyśl również, że grosz w ręku francuza, to dukat u hiszpana! A zaś niemcy...

hm! to nacja całkiem innego rodzaju... Myślę tutaj o bogatych kupcach, którzy wdają się w
negocjacje miłosne.

Dadzą ci wiele ciężkich dukatów, o ile będziesz umiała postępować z niemi odpowiednio,

trąbiąc wszędzie, że byli twemi miłośnikami, że powiedzieli to, a zrobili tamto!

Podskubuj ich pocichu, dadzą się całkiem oskubać!
PIPPA: Zapamiętam to sobie!
NANNA: Są ci oni z przyrodzenia twardzi, nieużyci i gruboskórzy. Brzuch niby antał przed

sobą noszą, a piwskiem zdakeka śmierdzą. Jak im coś do łba wlezie, to im sam Pan Bóg tego
nie wybije. Dlatego podpatruj ich, podchodź zręcznie, zanim ich na dudków wystrychniesz!
hm, hm...!...

PIPPA: No cóż tam jeszcze?

Agostino Chigi, znany bankier rzymski, pochodził ze syeneńskiej rodziny kupieckiej. Rodzina ta miała w

Rzymie bank już za pontyfikatu Sykstusa IV. Agostino w roku 1502 zawarł spółkę do handlowania na dworze
rzymskim.
Za Aleksandra VI został dzierżawcą rzymskich i neapolitańskich salin. Wpływ jego, znaczenie i fortuna wzrosły
niesłychanie  za  pontyfikatu  Juljusza  II,  który  potrzebował  jego  pomocy  finansowej  do  prowadzenia
nieustannych  wojen.  Chigi  pozostawił  po  sobie  majątku  800.000  dukatów.  Posiadał  przeszło  sto  domów,  tyleż
okrętów, zatrudniał i żywił w swych dobrach 20.000 ludzi. On to podczas pochodu Leona X do Lateranu wzniósł
łuk  tryumfalny  z  napisem:  „Olim  habuit  Cypris  sua  tempora,  tempora  Mavors  olim  haubit:  sua  nunc  tempora
Pallas habett!”

NANNA: Chciałabym ci coś poradzić, ale tak mi jakoś nieswojo!
PIPPA: Powiedzcie mateczko, chciałabym wiedzieć!
NANNA: E, już lepiej nie, bo by mi to było za ciężki grzech policzone!
PIPPA: Pocóżeście ciekawość we mnie obudzili?
NANNA: Hm... zresztą! Cóżby to szkodziło, gdybyś się zaczęła zadawać z jakim tam

ydowinem. A więc zadawaj się, tylko zręcznie i ostrożnie. Odwiedzaj ich pod pozorem, że

chcesz kupić materji na firankę, lub na pościel. Zobaczysz, że rychło znajdzie się niejeden, co
ci do twojej skarbonki, którą nosisz u przodka, wszystkie zyski ze swojej lichwy i oszukaństw
wsadzi, a do tego doda jeszcze wszystkie zarobki z giełdy. A gdyby miał nawet śmierdzieć,
jak sobaka, to niech sobie śmierdzi.

PIPPA: Myślałam, że mi chcecie coś bardzo ważnego powiedzieć!
NANNA: Doprawdy sama nie wiem, czemu się tak długo wahałam, ale ten okropny smród,

który jest ich nieuleczalną chorobą, zawstydzał mnie nieco!

eglarze gromadzą wielkie skarby, ale za to muszą na galerach jeździć razem z

katalońskimi marynarzami, narażają się na niebezpieczeństwo dostania się do rąk tureckich,
albo do rąk Barbarossy

, jadają chleb z robakami, piją ocet i wino i znoszą dużo innych

przykrych rzeczy!

A jeśli taki żeglarz po to tylko, aby towar sprzedać, nie zważa na wiatr, deszcz i zmęczenie,

cóż, azali kurtyzana nie pogodzi się ze smrodem nędznego żydowina?

PIPPA: Śliczne porównania robicie! Co jednak powiedzą moi przyjaciele, jeśli się z takim

mierdziuchem zadam!

NANNA: Co mają powiedzieć, skoro o niczem wiedzieć nie będą!
PIPPA: Czyżby?
NANNA: Jeśli im sama nie powiesz, nic się nie dowiedzą.
Ż

yd cicho będzie siedział, jak mysz pod miotłą, aby mu gnatów nie połamali!

PIPPA: Chyba, że tak!
NANNA: Teraz przypuśćmy, że ugaszczasz w swym alkierzu wrzaskliwego, florenckiego

fanfarona. Z tym obchodź się uprzejmie, albowiem florentczyk poza Florencją, z respektu
przed miejscem, gdzie się znajduje, szczać nie ma odwagi, choćby miał pęcherz nie wiem jak
pełny!

Za to, gdy tylko na dwór wyjdzie, zaraz ci parę morgów sikami opluszcze.
Chcę powiedzieć, że florentczyk jest na obczyźnie równie szczodry, jak w domu skąpy.

Poza tem są oni wykształceni, światowi, dworni i dowcipni!

Gdybyś nawet nie miała innego zysku nad gadaninę, to i tak przyjemnie ci będzie posłuchać

ich dźwięcznej mowy.

PIPPA: Gołemi słowy się nie nakarmię.
NANNA: Masz rację! Ja też tylko to tak, na wiatr powiedziałam. Dość, że dają, ile dawać

mogą, urządzają uczty z papieskim przepychem, a festyny z taką pompą, jak nikt inny!

Zaś ich wymowa podoba się każdemu!
PIPPA: A powiedzcież mi proszę nieco o Wenecjanach.
NANNA: O tych trudno mi będzie rozprawiać! Gdybym chciała wyliczyć wszystkie ich

przymioty, powiedzianoby mi: „Miłość cię zaślepia”.

Ale ona mnie ślepą nie uczyniła, bowiem najczystsza prawda przez me usta przemawia!

Wenecjanie  to  bogowie,  panowie  świata,  najpiękniejsi  mężczyźni,  najpiękniejsi  starcy,
najpiękniejsi  młodzieńcy  na  ziemi!  Rozdziej  ich  z  szatek,  to  zobaczysz,  że  każdy  inny
mężczyzna  wygląda  przy  nich,  jak  kukła  woskowa.  Dmą  się  coprawda  nieco  i  pysznią  z
powodu swych bogactw, ale serca mają dobre i jak wosk miękie.

Kapitan statków sułtańskich.

Chociaż kupcy z zawodu, wobec nas kurtyzan zachowują się, jak królowie. Szczęśliwa jest

ta, która ich względy pozyska, albowiem cóż na świecie może iść w paragon z ich skrzyniami
pełnemi dukatów.

PIPPA: Niechże ich Bóg ma w swojej opiece!
NANNA: Ma też ich zaiste!
PIPPA: Powiedzcież mi jednak, dlaczego owa signora,

która niedawno z Wenecji wróciła,

nic tam wskórać nie mogła. Opowiadała mi moja chrzestna, że przywiozła ze sobą tylko
dwadzieścia skrzyń, pełnych kamieni.

NANNA: Chętnie ci to wytłomaczę. Są na świecie gusta i guściki, a wenecjanie mają swoje

szczególne  upodobania.  Pupcia,  cycuszki  i  całe  ciałko  muszą  być  jędrne  i  gładkie,  jak
brzoskwinie,  wiek  od  piętnastu  do  dwudziestu  lat  najwyżej,  a  o  petrarkowskiem  zawracaniu
głowy,  nic  nie  chcą  wiedzić.  A  zatem  kochana  córeczko,  jeśli  z  niemi  masz  do  czynienia,
zapomnij o wszystkich chytrościach kurtyzan i obsługuj ich zacnym towarem!

Inaczej miast garści czerwieńców, rzucą ci przez okno parę mglistych madrygałów.
Ja tam, gdybym była mężczyzną, uważałabym na to, aby ta, z którą mam spać, raczej język

miała giętki, a nie dowcip.

Zaś jako niewiasta, dużo chętniej wolę dziarskiego rypałę w objęciach trzymać, niż mistrza

Dantego!

Myślę też, że melodją słodszą od wszystkich pieśni dantejskich, jest ręka, która piersi

obmacuje, niby struny harfy, zatrzymując się na wdzięcznych i wystających koniuszkach!

A kiedy ta sama ręka po świętościach zadka bębni, to muzyka taka milszą jest dla ucha, niż

granie flecistów na papieskim dworze!

I tak mi się zdaje, jakbym ową dłoń jeszcze przed sobą widziała! Zaprzestaje muzyki i

znowu do piersiczek powraca, które w gwałtownym oddechu podnoszą się i opadają, niby
wełny na morzu.

PIPPA: O, jakież rozkoszne obrazy potraficie malować słowami! Hu! Aż mi się gorąco

zrobiło; czułam, że ręka, o której mówiliście, dotyka mych piersi, sunie w dół, a potem,
potem,., ach! nie powiem, gdzie mnie chwyta!

NANNA: Poznałam twe wzruszenie po twarzy, która najpierw zbladła, a potem, cała się

rumieńcem pokryła.

Ale teraz udajmy się z Florencji do Syenny. Syenneńczycy to cymbały, głuptasy, gawrony,

ale dadzą się lubić, chociaż w ostatnich czasach pogorszyli się nieco. Mają ci oni w sobie coś
z onej ogłady i uprzejmości wykwintnego florentczyka, tylko nie są tacy szczwani i nie
spieszą się tak, jakby ich kto w pięty smalił. Pozwolą się ogolić, jak błazny i skórę ze siebie
oddadzą, jeśli będziesz się umiała zabrać do nich.

PIPPA: Takich mi właśnie potrzeba!
NANNA: Otóż to! A teraz jazda do Neapolu!!
PIPPA: Nie mówcie o neapolitańczykach, ciągoty mnie biorą na samo ich wspomnienie.
NANNA: Nie bądź taka pochopna, mała kobietko! Na honor, ci neapolitańczycy mogą sen z

oczu spędzić, ale tylko tej, która z rzadka z nimi rozkoszy zażywa, a zażywając jej, właśnie
nic lepszego pod ręką niema. Ich pyszałkowstwo przechodzi wszelkie granice!

Mówisz im o koniach — oni mają najlepsze hiszpańskie — o szatach, — w kufrach i

skrzyniach pomieścić ich nie mogą, pieniędzy, jak lodu, a wszystkie krajowe piękności
usychają z tęsknoty za niemi.

Ową signorą jest Tullja d’Aragona, córka kurtyzany Julji Farrarese i kardynała Lodovico d'Aragona. Tullja

należała do grona najsłynniejszych1 i najpiękniejszych kurtyzan z epoki Renesansu, a z zawodem kurtyzany
łączyła zawód poetki. Do wielbicieli i przyjaciół Tullji zaliczali się ludzie bardzo wybitni, jak Benedetto Varchi,
Girolamo Muzio, kardynał Hipolit de Medici, Filippo Strozzi, Ercole Bentivoglio, Bernardo Tasso i inni.
Sperone Speroni w swojej rozprawie „Dialogo d’amore“ porównuje talent Tullji do talentu Safony!

Gdy upuścisz chustkę, lub rękawiczkę, podniosą ją z porównaniami tak pełnemi galanterji,

e takich nawet na dworze w Capui nie usłyszysz; tak, to tak moja droga!

PIPPA: Zabawni muszą być ci filuci!
NANNA: Znałam kiedyś takiego morowego draba z ich kraju, co się zwał Giovanni

Agnese. Złościłam go zawsze, naśladując jego mowę (bo gestów jego sam kat nie umiałby
naśladować!) Jeden genueńczyk, który często bywał przytem, mało nie popuszczał ze
ś

miechu. Ale i temu pewnego dnia łatkę przypięłam: „Zaiste, wspaniałą i hojną jest Genua,

ale wy wszyscy genueńczycy tak dobrze umiecie handlować, że nie wiele na was zarobić
można!”

To prawda, potrafią oni wysubtelnić samą subtelność, wyostrzyć samą ostrość, są bardzo

gospodami, ważą ci tak dokładnie, że ani na grosz się nie omylą; chełpliwość ich nie zna
miary, lubują się w neapolitańskich przysadach, trącących Hiszpanją, są pełni rewerencji, a tę
troszkę, którą ci wydzielą, umieją za sam miód przedstawić. Jeśli chodzi o tych ludzi, zbywaj
ich byle czem, i oddawaj im miarkę za miarkę!

NANNA: A teraz do naszych kochanych Rzymian! Rzym święty, ale lud w nim przeklęty!

Dziecko, jeśli masz ochotę chleb i twaróg przy brzęku szpad zajadać, a w sałacie znajdywać
końce włóczni, polane sosem walecznych czynów, których dokonali ongiś przeciwko
Bergellemu ich przodkowie, to się z niemi zadawaj! Krótko mówiąc, dzień splądrowania
Rzymu

dotąd im siedzi w głowie, jak gwóźdź, i oto dlaczego nie spieszno było papieżowi

Klemensowi po raz drugi ich oglądać.

PIPPA: Nie zapominajcie o Bolonji, chociażby ze względu na grabię i rycerza, którzy już

prawie do naszej familji należą.

NANNA: O bolończykach zapomnieć? Jakżeżby wyglądały salony kurtyzan bez tych

tyczek  do  podpierania  grochu?  „Zrodzeni,  aby  tylko  liczbą  być  i  cieniem”  —  według  słów
pieśni  —  co  rozumieć  należy  w  sensie  utarczek  miłosnych,  a  nie  wojennych  —  jak  zwykł
mawiać brat Mariano i co mi powtarzał jeden piękny, dwudziestoletni włóczęga, dodając, że
nie widział ludzi bardziej pucołowatych i strojniej ubranych. Dlatego też, Pippo, przyjmuj ich
łaskawie;  na  twoim  dworze  będą  dobrymi  zapchajdziurami,  a  także  bawić  cię  będzie  ich
bezmyślna, ale mile dźwięcząca paplanina.

Teraz pozostają nam jeszcze lombardczycy; do tych tłustych ślimaków bierz się prosto z

mostu, ściągaj, co się da i łechtaj każdemu podniebienie, nazywając ich: „Panem rycerzem
lub Panem hrabią”. Albowiem na owo „Tak, Wasza Wysokość”, „Nie, Wasza Wysokość”
okrutnie zważają. Tym kapcanom z dobrym sumieniem możesz pieprzu w nos natrzeć, będą
ci to nawet za zasługę poczytywać. Albowiem i oni w żywe oczy oszukują biedne dziewczyny
i pysznią się tern we wszystkich oberżach. Zaś, abyś wiedziała, jak to się pieprz w nos wciera,
opowiem ci dwie historyjki!

PIPPA: Opowiadajcież, strasznie jestem ciekawa!
NANNA: Pierwszy koncept jest dość prostacki, drugi nader wzniosły. Ale do rzeczy!

Miałam ci pokojową — umarła już nieboraczka w wieku lat trzynastu. Wierę, pulchna i
gładka była ta młódka, a chytra szelma, a zmyślna, wyszczekana, jak palestrant, prawdziwa
pijawka, od której nie można się było odczepić.

Nauczyłam ją, w jaki sposób ma nam na gospodarskie wydatki dusiów przysparzać.

Zdobyła sobie szczególne względy u moich gości, gziła się z niemi i to uchodziło za ich
najlepszą rozrywkę. Jak tylko jaki kawaler do drzwi zakołatał, brała za moją radą stłuczony
półmisek do rąk, otwierała i natychmiast zmykała z rozwianym włosem po schodach, drąc się,

„Sacco do Roma” — dzień splądrowania Rzymu 6 maja 1527 roku.

Po wyjściu, dowódzcy wojsk cesarskich. Alarcona z zamku św. Anioła, opuścił Klemens VII w świeckiem
przebraniu twierdzę i pod opieką Radomonte Gonzagi schronił się do Orvietto. Do opuszczonej stolicy powrócił
papież dopiero po osiemnastu miesiącach. Nic dziwnego, że rzymianie nie mogli zapomnieć „Sacco di Roma”,
skoro z kwitnącego Rzymu Leona X pozostała pustynia: „Roma pareva piuttosto un diserto, che Roma”,

jakby  ją  ze  skóry  obdzierali:  „Biada,  biada,  umieram,  już  po  mnie!”  Wtedy  druga  moja
służąca,  kucharka,  łapała  ją  za  kiecki  i  mówiła:  „Uspokój  się,  uspokój,  nasza  signora  jest
dobra  i  nic  ci  nie  zrobi”!  Kawaler,  barania  głowa,  widząc  tę  scenę,  chwyta  młódkę  za  dłoń,
pytając:  „Co  się  stało?  Czemu  drzesz  się  jak  najęta?”  —  „Och,  ja  nieszczęśliwa,  zbiłam
farfurkę,  która  całego  talara  kosztuje!  Puśćcie  mnie,  w  świat  pójdę,  inaczej,  zabije  mnie
signora!”  Wzdychała  przytem,  że  aż  się  serce  krajało  i  słaniała  się  na  nogach,  udając
omdlenie.  Samego  wielkorządcę  z  Man-Mozza  by  wzruszyła,  a  cóż  dopiero  gładysza,  który
do  mnie  przybył  z  wizytą!  Ja  tymczasem,  stojąc  za  drzwiami,  rąbkiem  fartucha  zatykałam
usta,  aby  nie  wybuchnąć  śmiechem,  widząc,  jak  ów,  który  zwykle  węża  ma  w  kieszeni,
wtykał jej do garści talara. I myślałam, że się usram z radości, kiedy kucharka brała monetę i
szła niby to na miasto, aby naczynie odkupić.

PIPPA: To ci sprytna jucha!
NANNA: Tymczasem zjawiam się w salonie! On wita mnie słowami: „Przychodzę złożyć

dowody  uszanowania,  czcigodnej  pani”;  chwyta  za  rękę  i  wyciska  soczysty  pocałunek.
Gawędzimy  ze  sobą  przyjaźnie,  a  niebawem  zjawia  się  dziewucha  z  bliźnim  bratem
stłuczonego półmiska w ręku. „Chcę to z powrotem wstawić do szafy”, powiada, „Co ci jest”
—  pytam  się.  „Masz  oczy  czerwone  i  podpuchnięte  od  płaczu”,  A  ta  chytra  małpa,  ten
obiecujący niedolatek mruga, niby też to, cichaczem na przybysza, aby nic nie zdradził. Tego
figla płatała każdemu gościowi. Raz chodziło jej o filiżankę, drugi raz o półmisek, lub talerz,
dość, że wyciągała z sakiewki dwa, trzy, lub cztery juljusze! Z łatwością mogłyśmy opędzać
wszystkie drobne wydatki domowe. Ale teraz czas przejść do lepszej sztuczki.

PIPPA: Już z góry sobie w niej smakuję.
NANNA: Pewien oficer, który z różnych urzędów miał około 2000 dukatów dochodu,

zadurzywszy się we mnie na umór, musiał za to gorzko później pokutować. Kiedy mu coś do
łba strzeliło, ciskał pieniędzmi bez opamiętania, ale kiedy mu znów fantazja minęła, trzeba się
było  udawać  o  pomoc  do  astrologów,  aby  coś  z  niego  wydusić.  Był  przytem  okropnym
cholerykiem i czerniał ze złości, jak smoła. Wpadał w furyę z byle powodu i dobrze było, gdy
poprzestał na wymachiwaniu kordem koło nosa. Kurwy bały się go, jak morowej zarazy! Ale
ja,  jak  wiesz,  tchórzostwem  nie  śmierdzę!  Przyjmowałam  wojaka  codziennie,  jako  gościa  u
stołu.  I  jakkolwiek  nieraz  płatał  mi  ośle  figle  i  dzikie  brewerje  ze  mną  wyprawiał,  znosiłam
wszystko cierpliwie, myśląc w cichości serca nad stosowną zapłatą. Myślałam, myślałam, aż
wymyśliłam!  Wtajemniczyłam  w  swe  plany  malarza  —  mistrza  Andrea,  zezwoliłam,  żeby
mnie trochę podziubał, zażądawszy wzamian, aby w stosownej chwili schował się z farbami i
pędzlami pod moje łóżko i wymalował mi na twarzy okrutną ranę. Zwierzyłam się także św.
pamięci mistrzowi Mercurio, którego znałaś, jak mi się zdaje?

PIPPA: Tak, znałam go.
NANNA: Otóż poprosiłam mistrza Mercurio, aby w dniu oznaczonym przyszedł do mnie z

szarpiami i jajkami.

Chcąc go zupełnie skaptować, pozwoliłam mu na pozostanie u mnie w

łóżku przez noc, akurat w wigilję onego, rozstrzygającego dnia. Ano, pięknie! Mistrz Andrea
leży  u  mnie  pod  łóżkiem,  mistrz  Mercurio,  siedzi  w  domu,  czekając,  aż  go  zawezwą,  a  ja
ucztuję  ze  swoim  oficerem  za  stołem.  Gdyśmy  już  biesiadę  ukończyli,  kieruję  rozmowę  na
pewnego  szambelana  Jego  Przewielebności,  aby  rozwścieczyć  swego  burczymuchę.  Jakoż
odrazu  wrzeszczeć  zaczyna:  „Ty  tłomoku,  kurwo,  ty  świński  pomiocie!”  Obrzuciłam  go
wzamian  całym  stekiem  obelg  i  doprowadziłam  do  tego,  że  płazem  sztyletu  tęgo  mnie  w
twarz  uderzył.  Miałam  w  kieszeni  jakąś  szminkę  od  mistrza  Andrea.  W  mig  smaruję  sobie
ręce,  pocieram  twarz  i  podnoszę  okropny  lament,  jak  żydzi  na  pogrzebie.  Wtedy  mój  chwat
dudy w miech! Przeraził się okrutnie, że mnie zamordował, wziął nogi za pas i pomknął, aż
się  kurzyło,  do  pałacu  kardynała  Colonny,  Tam  zamknął  się  w  komnacie  dworaka,  jęcząc

Białka używano do opatrywania ran.

zcicha:  O  święty  Jacku,  święty  Damianie,  święty  Jakóbie,  teraz  utraciłem  Nannę  i  Rzym  i
wszystko  na  świecie,  Tymczasem  ja  poszłam  ze  swoją  służką  do  alkierza.  Mistrz  Andrea
wygramolił  się  z  pod  łóżka  i  nie  mieszkając,  machnął  mi  ranę  na  prawym  policzku,  tak
zręcznie,  że  aż  strach  mnie  obleciał,  kiedym  się  w  lustrze  przejrzała,  A  zaś  mały  obwieś  —
ten  sam,  co  tak  zręcznie  urządzał  owe  oszustwa  z  potłuczonemi  półmiskami,  sprowadził
mistrza  Mercurio,  Przyszedł  i  powiada:  Nic  się  nie  bójcie,  signora,  wszystko  to  furda!
Poczekał,  aż  farba  zaschnie,  zwilżył  szarpie  olejkiem  różanym  i  przewiązał  bliznę  według
wszelkich przepisów medycyny. Potem udał się do sali, gdzie zebrało się całe towarzystwo i
rzekł,  machnąwszy  ręką:  „Już  po  niej!”  Wiadomość  obiegła  w  mgnieniu  oka  cały  Rzym  i
doszła także do uszu mordercy, który płakał, jak najęty. Następnego rana o świcie, do mego
alkierza,  którego  okna  pozawieszane  były  ciężkiemi  kotarami,  wszedł  lekarz  z  świeczką  w
ręku, aby zrobić opatrunek. Ciekawa gawiedź wtykała głowy przez uchylone drzwi. Ludziska
jęczeli,  wzdychali  i  mdleli!  Opowiadano  sobie  powszędy,  że  moja  twarz  została  wstrętnie
zeszpecona. Zabójca każdego dnia przysyłał mi pieniądze, drjakwie, medykamenta i lekarzy,
aby  tylko  Bargello  nie  zechciał  mięszać  się  w  tę  kabałę,  albowiem  wtedy  nawet  opieka
Colonny  by  nie  pomogła.  Po  ośmiu  dniach  puściłam  na  miasto  wiadomość,  że
niebezpieczeństwo  śmierci  wprawdzie  minęło,  ale,  że  na  obliczu  moim  pozostanie  szpetna
szrama,  która  dla  kurtyzany  jest  nieszczęściem  gorszem,  niż  śmierć.  Złoczyńca  dalejże  do
mnie  z  pieniędzmi!  Próbował  wszelkich  środków,  poruszył  cały  Rzym,  kołatał  do  drzwi
możnych i osiągnął wreszcie moją zgodę. Przez ten cały czas nie przyjmowałam, oczywiście
nikogo, oprócz jednego Monsignora, który był głupi jak głąb, jak cymbał, jak dudek i ani w
ząb w tej całej historji połapać się nie mógł. Krótko i węzłowato: winowajca zapłacił mi 500
dukatów odszkodowania i 50 za lekarzy  i lekarstwa, a ja przebaczyłam  mu zbrojną napaść i
przyrzekłam,  że  nie  będę  wnosić  skargi  do  wielkorządcy.  Pozatem  zażądałam,  aby  mnie  już
raz na zawsze w spokoju zostawił i dał po temu porękę. Za 500 dukatów kupiłam wtedy ten
dom z ogródkiem.

PIPPA: Dzielny był z was frant, mateczko.
NANNA: Czekaj końca! nie opowiedziałam jeszcze wszystkiego, zresztą cały rok

musiałabym paplać jak najęta, aby ci zdać sprawę ze wszystkich szczegółów, Ale co tu gadać!
Nie nadarmo żyłam, jak widzisz, do kroćset djabłów, nie nadarmo!

PIPPA: Widać to snadnie po owocach waszego żywota!
NANNA: A zatem słuchaj dalej. Ponieważ przyszłam do wniosku, że owe 550 dukatów ani

rusz  nie  mogą  zaspokoić  mojego  apetytu,  przeto  wymyśliłam  sobie  figiel  kurewski  w
najbardziej kurwim tego słowa znaczeniu. Wyszukałam jednego neapolitańczyka, łotrzyka, co
się zowie, który umiał, jak fama głosiła, usuwać z twarzy wszystkie blizny. Magik przyszedł
do  mnie  i  powiada:  „Jeśli  znajdzie  się  ktoś,  kto zapłaci  za  was  100  talarów,  to  uczynię  cud,
tak, że szrama zniknie z Waszego oblicza”. O małom nie pękła ze śmiechu, ale przemogłam
się i rzekłam, wzdychając: „Idźcie do zbója, który mnie tak pokiereszował i przedstawcie mu
swoje  warunki”.  Huncfot  pomknął  w  te  pędy  do  nieszczęsnego  kapitana,  opowiedział  mu  o
cudzie,  którego  podejmuje  się  dokonać  i  wyimaginuj  sobie,  że  ten  osioł,  zmartwiony
przymusową rozłąką z mojem łożem, wypłacił łotrzykowi 100 talarów. Okropna blizna znikła
w mgnieniu oka pod wpływem jakiejś cuchnącej wody i magicznych zaklęć, które nie miały
najmniejszego  sensu  oczywiście.  I  tak  100  piastrów,  jak  grecy  mówią,  dostały  się  do  moich
rąk.

PIPPA: Ażeby cię wciórności, mateczko!
NANNA: Czekaj jeszcze nie koniec! Kiedy się Rzym dowiedział o mojem cudownem

ozdrowieniu, ludzie zeszpeceni na pysku jęli latać do owego znachora, niby żydy do
Mesjasza. A kiedy dość już miał zadatków, spakował manatki i czmychnął, gdzie pieprz
rośnie.

PIPPA: No, a cóż oficer?

NANNA: Musiał sprzedać majątek na pokrycie kosztów i starał się pogodzić ze mną, za

pośrednictwem rajfurów, kumoszek i listów, pisząc przy każdej okazji o swej niewygasłej
miłości. Wybrał się do mnie w odwiedziny, ze stryczkiem na szyji, chcąc się rzucić do moich
nóg; przechodząc koło budy malarza, ujrzał obraz, zamówiony przeze mnie. Miałam go na
znak dziękczynienia zanieść sama do Loretto, o czem naokoło rozpowiadałam. Rzuca okiem
na malowidło i widzi swój konterfekt, jak z nożem w ręku dybie na moje życie. Ale to nic, w
porównaniu z napisem, który na tem arcydziele przeczytał:

JA,

SIGNORA NANNA,

WIELBICIELKA

MESSERA MACO,

DZIĘKI DJABŁU, KTÓRY GO OPĘTAŁ,

OTRZYMAŁAM W NAGRODĘ ZA SWĄ MIŁOŚĆ

OKROPNĄ BLIZNĘ.

Z NIEJ WYLECZYŁA MNIE MADONNA.

KTÓREJ JA

TEN ŚLUBOWANY OBRAZ POŚWIĘCAM!

PIPPA: Ha, ha, ha!!
NANNA: Kiedy przeczytał historję swego mordu, zbladł jak kacerz, wiedziony na plac

kaźni, gdzie kat kijami z niego djabła wypędza. Z wściekłości mało co ze skóry nie
wyskoczył i obsypał mnie potem kosztownymi podarunkami, abym tylko zechciała zetrzeć
jego imię z wotywnego obrazu.

PIPPA: Ha, ha, ha!!
NANNA: No, a teraz epilog. Ten hycel musiał mi dać także pieniądze na ślubowaną

pielgrzymkę do Loretto. Nie dość na tem; kiedy oświadczyłam, że do Loretto wędrować nie
będę, sam wykupił dla mnie odpust u papieża.

PIPPA: Czyż to możliwe, żeby ten głuptas do końca nie spostrzegł się, iż nie masz żadnej

szramy na twarzy?

NANNA: Zaraz ci to wyjaśnię. Wzięłam jakiś przedmiot podobny do noża i przywiązałam

go mocno na całą noc do policzka. Dopiero na drugi dzień zdjęłam swój opatrunek. I wtedy
naprawdę, widząc tę siną krechę, można było pomyśleć, że jest to zagojona blizna.

PIPPA: Chyba, że tak!
NANNA: Chciałabym ci jeszcze na zakończenie opowiedzieć dykteryjkę o żórawiu.
PIPPA: Mówcież proszę!
NANNA: Udałam, że mam straszną ochotę na żórawia, nadzianego makaronem.
Kupić go nigdzie nie było można, nic więc innego nie pozostawało moim kochankom, jak

zastrzelić ptaka z rusznicy. W ten sposób dostałam żórawia do rąk. Bez zwłoki posyłam do
znajomego kiełbaśnika, który znał z widzenia wszystkich moich „poddanych i wasalów”.
Potem kazałam przysiąc przyjacielowi, który ptaka upolował, że pary z gęby nie puści. A gdy
mnie pytał, dlaczego? odpowiedziałam, że nie chciałabym uchodzić za obżartucha.

PIPPA: Toście dobrze wymyślili!
NANNA: Poleciłem rzeźnikowi, aby żórawia sprzedawał tylko temu, kto go będzie chciał

dla  mnie  kupić.  Ponieważ  nieraz  już  robił  ze  mną  podobnie  dowcipne  interesy,  więc
zrozumiał,  o  co  chodzi.  Ledwie  zawiesił  żórawia  w  oknie,  odrazu  wpada  jeden  zakochany
fąfel  i  drze  się:  Ile  chcesz  za  ptaka?  „Żóraw  nie  jest  do  sprzedania”  —  odpowiada  stary
kpiarz,  chcąc  wzbudzić  w  kupującym  jeszcze  większą  ochotę  do  wyłożenia  gotówki.  W
końcu dostaje ów żórawia za dukata, przysyła mi upominek przez pokojowca, z dopiskiem, że
otrzymał ptaka w podarunku od kardynała. Ja zasię piękne złożywszy dzięki, zaraz żórawia z

powrotem odsyłam do rzeźnika, aby go znów wystawił na sprzedaż. Wyobraź sobie, że
wszyscy moi przyjaciele kupowali ptaka po kolei, a każdy musiał dukata zapłacić. I cóż ty na
to powiesz, Pipciu!?

PIPPA: Ażem zdębiała z podziwu!
NANNA: A teraz rozważmy, jak się masz zachowywać, aby sobie gości pozyskać!
PIPPA: Rozważmy!!
NANNA: Przychodzi do ciebie na ten przykład jakiś stary twój znajomy i przyprowadza ze

sobą  kilku  nieopierzonych  gagatków.  Przyjmij  ich  po  książęcemu,  rozmawiaj  wesoło,  lecz
skromnie. W czasie rozmowy oblicz sobie ich szaty i klejnoty, a potem weź na stronę swego
przyjaciela  i  skrzętnie  wypytaj  o  każdego  z  nich.  Pierwszeństwo  musisz  dać  oczywiście
najbogatszemu.  Patrz  na  niego  wzrokiem  lubieżno-namiętnym,  nie  odwracaj  twarzy,
wzdychaj i udawaj, żeś się w nim na zabój zakochała. Gdy się już pożegna i wyjdzie na ulicę,
wychyl  się  z  okna  i  dawaj  mu  znakami  do  zrozumienia,  że  jego  boska  obecność  serce  twe
oczarowała! Bądź pewna, że niebawem znajdzie do ciebie drogę powrotną. A wtedy Pippo do
dzieła!

PIPPA: Ach jak pięknie mówić umiecie!
NANNA: Ale, ja tu gadu-gadu, a dotychczas nie powiedziałam ci, jak się masz zachowywać

na uroczystościach, gdzie się zbierają całe chmary kurtyzan, zazdrosnych, zawistnych,
natrętnych, lubiących plotki i oszczerstwa.

Kiedyś, kiedyś, jak mnie już nie stanie, poznasz jakiegoś to dzielnego i zdolnego preceptora

straciła!

PIPPA: Nie rańcie mego serca takiemi smutnemi słowami,
NANNA: Jeśli o tem mówię, to po to, aby do tej smutnej materji więcej nie powracać!
A zatem mamy na świecie karnawał! Przybywasz na jakąś ucztę, na którą sproszono signory

ze wszystkich kątów i zakątków. Zjawiają się one na sali zamaskowane; tańczą, śmieją się,
gadają, nie zdejmując masek z twarzy.

Dopóki kręcą się po sali, gżąc się z przygodnymi widzami, wszystko jest w porządku.
Bieda zaczyna się dopiero wówczas, gdy przyjdzie siadać do wspólnego stołu. Rozłażą się,

jak pluskwy, po różnych dziurach i trzebaby chyba czarną magją odpowiednią ilość komnat
wyczarować, aby każdą zadowolnić tak, aby mogła ucztować oddzielnie ze swoim gachem.

PIPPA: Jakie ci to honorne i delikatne!
NANNA: Teraz nauczę cię, nadziejo moja, jak masz dwornością swoją usidlać serca

mężczyzn.

PIPPA: A pewnyż to przepis?
NANNA: Najpewniejszy,
PIPPA: Mówcie zatem!
NANNA: Zdejmij maskę, nie czekając, aż cię o to poproszą i powiedz: Oto mnie macie

taką, jaką mnie matka na świat wydała! Wtedy wszyscy chwalić cię będą, co niemiara!

PIPPA: A dlaczegóż to inne po kątach się chowają?
NANNA: Bo strach ich bierze, jak porównanie wypadnie. Jedna ma zmarszczki, a chciałaby

je przed światem ukryć, inna jest brzydka i ścierpieć nie może ładnego obok siebie buziaka,
owa znów ma zębiska spróchniałe i wstydzi się gębę otworzyć w obecności młódki, która ma
zęby białe, jak twaróg. Ta ci znowu niema takich szmatek, takiej bransolety, paska i czepka,
jak ta, lub inna. A pod każdym innym względem zarozumiała jest, jak Seicento.

Niektóre

robią to dla kaprysu, inne przez głupotę, lub przez złośliwość. A kiedy każda znajdzie się już
w swoim kącie, zaczynają bajać niestworzone historje. Naszyjnik, który nosi ta wenecjanka,

Obecnie przestarzały, swojego czasu bardzo powszechny frazes, na oznaczenie człowieka zarozumiałego.

Słowo niema nic wspólnego z „Secento”, a pochodzi tylko od sławnego konia berberyjskiego, który zwyciężył w
wielu wyścigach i nazywał się „Seicento” ponieważ nagroda wynosiła 600 guldenów.

nie jest jej własnością, owa szata należy właściwie do kochanki fra Mariano,

ów rubin jest

własnością messera Piccinollo, a tamto znów żydowina, Abramka. I tak ci się upajają
oszczerstwami i winem, a jedna drugiej dłużną nie pozostaje. A tam już jakiś dowcipniś woła:
Słusznie czyni signora Aspazja, że swoje wdzięki ukrywa! Signoro, Imperjo, kiedy zażywacie
swego odwaru z kory drzewnej?

Inny znów drwi w żywe oczy z męstwa jakiegoś

skromnisia, który spać się odważa ze swą ubóstwianą, do babki samego Antychrysta podobną.
A koniec końców każdy na ciebie oczy zwraca i do twej prostoty lgnie całą duszą.

PIPPA: Dzięki Wam, dzięki za dobre wróżby!
NANNA: Oczywiście w wielkie święta będziesz musiała odwiedzać kościoły: Św. Piotra,

w. Jana, Św. Wawrzyńca, kościół Pocieszenia i inne. Tam ci niewielkiemi grupkami zbiorą

się wytworni kawalerowie, monsignorowie, szlachta i dworacy, aby oglądać piękne damy i
pozdrawiać te, które przechodzić będą, maczając lekko końce palców w kropielnicy. Nie
obejdzie się bez gorących słówek, szeptem wymówionych, a ty, jeśli odpowiesz, to chyba w
te słowa: Moje uszanowanie, piękna, czy brzydka, zawszem na usługi gotowa!

Skromność twoja będzie ci najlepszą tarczą!
Owi galanci, ustąpiwszy z drogi, pokłonią ci się aż do ziemi. Przeciwnie, jeśli zechcesz

odgryzać się im ordynarnemu słowami, szepty ich będą cię gonić po całym kościele.

Gdy ci przyjdzie klęknąć, to wybierz ołtarz, który najlepiej widzą zebrani, trzymaj przytem

książeczkę z modlitwami w ręku.

PIPPA: Pocóż książeczka, kiedy czytać nie umiem?
NANNA: Nic to, że może się zdarzyć, iż będziesz trzymała ją do góry nogami, jak to czynią

kobiety z Romanji, chcąc, żeby je miano za czarownice, a książki ich za zaczarowane. —

— A teraz o pożytku, jaki jest z młodzików!
Na tych żółtodziobach nie buduj żadnych nadziei!
Nie masz w nich, ani za grosz stałości. War krwi kręci niemi, jak wiatr chorągiewką,

kochają i odkochują się prędko, gdy tylko znajdą jaką inną srokę. Jeśli chcesz im pofolgować,
to kaź, aby ci najpierw zapłacili.

Biada ci, jeśli się zapatrzysz na jakiego młodego trzpiota, bowiem na amory może sobie

pozwolić tylko taka, co żyje z własnych funduszów, a nie ta, co z dnia na dzień marny żywot
pędzi.

Gdy tylko sobie głowę miłością zawrócisz, już po tobie; zaprawdę, kto o jednym gachu

myśli, ten wszystkich pozostałych za drzwi wypycha.

Kurtyzana, która się kocha w czemś innem, niż w sakiewce swego przyjaciela, jest jak ów

pijak nałogowy, co to by nawet szaty z ciała sprzedał, aby móc pić dalej.

PIPPA: O jakże wy je wszystkie, wszystkie, wszystkie na wylot znacie.
NANNA: A teraz zdaje mi się, że jakiś kapitan do drzwi łomoce. Boże Ty, mój Boże!

Dzisiaj każdy nazywa się kapitanem, nawet poganiacz osłów. Mówię o dobijaniu się do
drzwi, albowiem walą okrutnie, chcąc się wydać srogimi lwami, klną przytem na poły po
hiszpańsku, na poły po francusku.

Takim jurnym wojakom, moczymordom, piórkosiom nie dawaj posłuchu i dowierzaj im tak,

jak się cyganowi dowierza.

Nie zważaj na te nieustanne wrzaski o zaległym żołdzie!
A jeśli która trusia zechce się zadowolnić zapłatą z wyprawy morskiej, którą oni królowi

doradzają, lub ze zwycięstw, jakie odniesie nasza matka — kościół — to niech się karmi
smakołykami! Każda inna natomiast, która lubi, aby jej płacili gotówką, niech wysławia tych
panów, niby zaściankowych Rolandów, ale nic ponadto!

Fra Mariano, ulubiony błazen papieża Leona X. Był kolejno golarzem, mnichem, wreszczie urzędnikiem

Kamery apostolskiej. Odznaczał się nadzwyczajnym humorem i niepospolitą żarłocznością Aretino chwali fra
Mariana za jego uprzejmość w „Ragionamento delle Corti”.

Odwar z drzewa „Gujaki” był w swoim czasie środkiem przeciw syfilisowi.

W przeciwnym razie zyska tylko siniaki na pysku i guzy na łbie. Cały zaszczyt, że będą

rozgłaszać wszędy wady twojej dziurki i twego tyłka, chełpiąc się, że kazali ci tańczyć
według swego fleta!

PIPPA: Błazny!
NANNA: Stać się kurtyzaną po to, aby chuć a nie głód zaspakajać, znaczy tyleż, co chcieć

morze wpław przepłynąć.

Aby nie chodzić w łachmanach musisz być rozgarniętą i rozumną, jak się patrzy i zarówno

w  czynach,  jak  i  w  słowach  unikać  lekkomyślności.  Właśnie  przychodzi  mi  do  głowy
porównanie  doskonałe!  Ja  tam  mówię  zawsze  z  natchnienia,  wypowiadam  słowa  jednym
tchem  i  nie  lepię  dziwolągów  ze  słów  twardszych  od  najtwardszego  zatwardzenia.  Dlatego
każdy rad słucha mej gadaniny i zaraz ją dalej rozgłasza, niby jakieś Verbum Caro!

PIPPA: A gdzież się podziało wasze porównanie?
NANNA: Wojak, którego męstwo polega tylko na pustoszeniu kurników chłopskich, który,

odważny jest jak zając w kapuście, uchodzi za tchórza i niechętnie mu żołd płacą, jak to
mówił jeden z tutejszych żołnierzy.

Ale za takim, co się umie bić i walecznym jest w potrzebie, uganiają się wszystkie żołdy

wiata! Takoż i z kurtyzanami!

Jeśli jaka do trzech zliczyć nie potrafi i tylko obrabiać się daje, nie dorobi się więcej nad

wachlarz z wytartemi piórami i łachman taftowy. Na świecie, kochane dziecko, potrzebna jest
zręczność, lub szczęście. Ale przyznam ci się, że gdybym miała wybierać, to wolałabym
szczęście, niż zręczność.

PIPPA: Dlaczego?
NANNA: Gdy szczęście płuży, nie trza się wcale wysilać. Gdy się jest jednak zależnym od

swej zręczności, to trzeba się pocić, wyliczać, jak astrolog i dowcip wytężać, przedzierając się
przez życie. Kto ma szczęście, temu i wół cielę urodzi!

Szczęście, to droga bez cierni i ot popatrz tylko na tę kobyłę, na tę Kaśkę zawszoną, na tego

kurdupla... no wiesz już o kim mówię!

PIPPA: Alboż ona niema pieniędzy, jak siana?
NANNA: Ano ma! I o tem właśnie chcę mówić:
Zna się na dobrym wychowaniu, jak krowa na kompasie, w niczem nie jest jej do twarzy,

jest głupia jak rura do barszczu, przekroczyła już trzydziesty rok życia, a mimo to myśleć by
było można, że ma miód w piź... tak ci za nią chłopy latają. To jest szczęście, co się zowie!!

Spójrz na pachołków, hajduków i parobków! Nic innego, tylko szczęście porobiło z nich

Wielkich Panów i Jaśnie Wielmożnych.

Mistrz Troiano był kamieniarzem, zaś dziś posiada wspaniały pałac. A co, czy to nie

szczęście?

Serapica

psy golił, a stał się prawą ręką papieża. A co, czy to nie szczęście? Accursio

był

czeladnikiem u złotnika, a został konfidentem Juljusza II. A co, czy to nie szczęście? Dalibóg,
jeśli szczęście i zręczność w kurwie się łączą, wtedy sursum corda! Jest to rzecz słodsza, niż
te wszystkie: Och tak, och jeszcze, które szepce się wówczas, gdy cię jakiś palec łechce; to
jest lepsze, niż owe mamrotania: ...troszkę niżej, troszkę wyżej, teraz tu, teraz tam, póki
wreszcie ów palec nie natrafi na to, co cię swędzi.

Odradzałam ci miłostki z żółtodziobami, których się psie figle trzymają i z wojakami,

strojnymi w sute pióropusze! Mówiłam ci, abyś ich unikała, a teraz rzekę: leć na ludzi
statecznych, bo ci mają i manjery piękne i dukatów nie skąpo!

PIPPA: Co prawda, to wolę parę porządnych szturchańców, niż kupę duserów.

Giovanni Lazzaro da Magistris (Serapica-komar), służył za młodu za psiarczyka u kardynała Sanseverino.

Dostawszy się do służby Leona X jeszcze za kardynalskich czasów, doszedł z czasem do wielkiego znaczenia i
fortuny.

Zaufany sługa papieża Juljusza II,

NANNA: Masz rację, ale stateczni dadzą ci jednego jak i drugiego poddostatkiem! A teraz

do tych, których nigdy zadowolnić nie można! O cóż za utrapienie ma człowiek z takiem
plemieniem!

Jeśli ci uprzykrzeni gderacze będą krzyczeć, pomstować i urągać na ciebie, miej się na

baczności, jak niedźwiednik, który misia na jarmarku pokazuje!

PIPPA: Niech mnie osławią, jeśli im pofolguję!
NANNA: Po tych bydlakach przejdźmy do buńczoszumnych zawadyjaków, do tych

dębikuflów, odważnych przy pucharze, którzy nawet kastrata w dupę kopnąć się boją!
Blagierstwa i głupich przechwałek oduczyć się nie mogą. W łyżce wody cały ocean radziby
pomieścić!

Z pewnością obłupisz ich ze wszystkiego, nie wyłączając haftowanych majteczek i szpady,

huśtającej się im u boku bezużytecznie!

Obok tych wszystkich .ludzi, są jeszcze dowcipnisie, którzy bez słusznej przyczyny, ciągle

od śmiechu się pokładają! Na całą gębę głoszą, co z tobą zrobili i co robić będą, a im więcej
się ludzi zbierze, tem się głośniej drą.

Bez ceremonji podniosą ci kieckę do góry w towarzystwie. To dla nich tyle, co splunąć!

Rąb im prawdę w żywe oczy, bez zbytecznych ceregieli i figluj z nimi tak, jak oni z tobą
figlują!

PIPPA: Czyż myślicie, że tacy będą mi się bardzo podobać?
NANNA: Jednakie mamy upodobania! Ale przecież cię uprzedzałam, że ci nygusi podobni

są do małp, które uspakajają się, skoro orzech do łap im wpadnie! Morze, .będące
straszliwym żywiołem, gdy przejdzie jego gniew, czyni mniej hałasu, niż strumyczek.

PIPPA: Wydaje mi się, że macie rację!
NANNA: O tych dość! Ale nie mówiłam ci jeszcze o tępych nieukach! Ci są gorsi, niż

oczajdusze, kostery, pyskacze, hycle, wartogłowy, wiercipięty, obłudnicy, nudziarze i łotry,
gorsi niż cały rodzaj męski! Wydziwiają się nad gównem byle złodzieja i choćbyś im nie
wiem jaką pieszczotę wymyśliła — wszystko to daremne zachody!

Rzucać się będą na ciebie prosto z mostu, a każdy ich postępek będzie świadczył o ich

tępocie ku twojemu utrapieniu i wstydowi.

PIPPA: Dlaczego ku memu utrapieniu i wstydowi?
NANNA: Dlatego, że nie mając żadnej ogłady i wyrozumienia, będą brać miejsce przed

najbardziej szanownymi, będą pyskować, gdy trzeba cicho siedzieć, będą milczeć, gdy
należałoby mówić. A wynik? Pozbawiają cię poważania u ludzi czcigodnych, bo ktokolwiek
widzi ich, jak uwijają się dokoła kobiety ze swojemi zalecankami, temu słusznie wydaje się,
ż

e to świnie przyszły wąchać róże w ogrodzie. Zaś dziwacy to coś gorszego, niż zepsute

zegary; więcej im należy z drogi schodzić, niż szaleńcom, co się zerwali z łańcucha! Chcą, to
znowu nie chcą, to milczą, to znów gadają trzy po trzy; ni stąd ni zowąd nachodzą na nich
jakieś kaprysy; nawet Święta Nafissa, uosobienie cierpliwości i dobroci, nie zniosłaby ich
wybryków, i dlatego też ledwie ich ujrzysz, zaraz uracz ich czarną polewką.

PIPPA: Będę wam posłuszna!
NANNA: A cóż ci mam rzec o owych synalkach, co to z doświadczeń ojcowskich mądrości

zaczerpnęli. Co za mordęga żyć z tymi arcymądralami! Boją się ust otworzyć, aby nie uronić
dostojeństwa,  którego  ich  przed  lustrem  nauczyli,  gdy  zaś  przemówią,  to  półgębkiem,  aby
coprędzej  usta  znów  w  wyuczony  grymas  ułożyć.  Jadają  z  namaszczeniem,  spluwają
wdzięcznie,  oczyma  po  pułapie  błądzą,  chcieliby,  aby  ich  z  ladacznicami  widywano,  ale
pragną  zarazem,  aby  nikt  o  tem  nie  wiedział,  wystrzegają  się  dać  ci  cokolwiek  w  obecności
sługi, ale radziby byli, aby sługa wiedział, te ci dają.

PIPPA: A to małpy dopiero!
NANNA: Gdy kto nadejdzie do ciebie podczas ich obecności, zaraz chowają się w

przyległym alkierzu, ale za drzwiami będą póty się ruszać i hałas czynić, aż powiesz do

gościa: „Pan Giulio jest tam w pokoju!” Ponadto odmierzają oni na wszystkie sposoby: sen,
czuwanie, posiłki, posty, przechadzki, wypoczynki, to, co należy robić, to czego nie wypada
robić, kiedy się śmiać, kiedy zachować powagę; będą się jak z gównem z każdym słowem
nosić, że i żonkosie więcej nie potrafią. Ale czyż nie mówiłam ci jeszcze o obłudnikach?

PIPPA: Jeszcze nie mateczko!
NANNA: Hipokryci, którzy dotykają się kobiet przez rękawiczkę, a posty obserwują jak

najwięksi bigoci, będą cię chyłkiem nawiedzać. Gdy zaś zechcą wstyd twój od tyłu urazić, a
ty  ich  zapytasz:  „Jakto,  moi  panowie,  to  wy  tamtędy  chcecie  się  dostać?”,  odpowiedzą:
Jesteśmy  niegodni  grzesznicy,  jak  i  wszyscy!  Ich  uczynki  w  tajemnicy  trzymaj,  a  z
łajdactwami  obchodź  się  ostrożnie,  jak  z  garnkiem  oliwy,  który  przecieka!  Taka  dyskrecja
bardzo  się  okaże  pożyteczna!  Ci  wrogowie  wiary  prawdziwej  będą  cię  klepać  po  cyckach,
robić sińce na ciele, zaglądać między uda, dłubać w każdej szczelinie i  w dziurze każdej. A
gdy  rozporek  z  powrotem  zapną,  zaraz  puszczają  wargi  w  ruch,  mrucząc  bez  ustanku:
„Miserere”. „Domine ne in iurore” i „Ex audi orationem”.

A teraz do szczodrych. Wobec tych nie trzeba ci zręczności osła, ale lwiej zręczności. Jeśli

chcesz  o  coś  prosić,  to  proś  coram  populo.  Albowiem  pyszałek  wzrasta  o  piędź,  gdy  się  go
publicznie,  jak  wielkiego  pana  traktuje.  Przywilejem  wielmożnych  jest  być  szczodrymi,
aczkolwiek  nie  są  nimi  zazwyczaj.  Fanfarona  nie  potrzebujesz  o  nic  prosić,  bo  ledwie
zaczniesz:  „chcę  sobie  zrobić  suknię  według  najnowszej  mody”,  zaraz  odpowie,  gdy  tylko
ś

wiadkowie będą przytem: „Poczekaj, już ja to załatwię”. Dla takiego, kochasiu, bądź równie

szczodra, jak on dla ciebie, stawaj mu we wszystkich pozycjach, jakich zapragnie i niczego
mu nie odmawiaj!

PIPPA: Rozumiem! To mój święty obowiązek!
NANNA: Są ludzie, którzy nie dadzą ci nawet ziarenka gorczycy, nie wspomogą cię

marnym  grosikiem,  chyba,  że  będziesz  im  ciągle  ostrogi  w  bok  wpierała!  Ale  hojnym  nie
stawiaj  ceny,  polegaj  na  ich  przyrodzonej  wielkoduszności,  która  rozkwitać  będzie  wśród
ustawicznych  darowizn.  Gdy  dają  nie  proszeni,  wydaje  im  się,  iż  nie  tracą  pieniędzy  z
gamratkami.  lecz  przeciwnie,  że  zarabiają  na  czysto,  upodabniając  się  do  wielkich  panów,
albowiem,  jak  ci  to  powiedziałam,  Wielcy  Panowie  powinni  być  hojni!  Ty  jednak  udawaj
zawsze, że nic nie chcesz od nich!

PIPPA: Doskonale!
NANNA: Za to tych osiłków, te zwierzą ta juczne, tych nieokrzesańców, jak mawiał

Romanesco, prześladuj ciągłemi nawoływaniami: „dawaj mi tu zaraz, a nuże! prędzej
wałkoniu!” Parobków trzeba zawsze batogami popędzać!

Jeszcze jedno, abym nie zapomniała. Wprawdzie posługuję się w moich naukach to słowem

„ty”  to  słowem  „wy”,  pragnę  jednak,  abyś  do  każdego,  młodego  czy  starego,  znacznej,  czy
nikczemnej  kondycji:  wy,  mówiła!  „Ty”  to  słowo  oschłe  i  nie  wielu  ludziom  podobać  się
może.  Piękne  manjery  pysznym  są  środkiem  na  powodzenie.  Dlatego  nie  bądź  nigdy
wyniosłą,  nie  szydź,  nie  wykpiwaj  się.  nie  gniewaj  się  na  nikogo!  Gdy  się  znajdziesz  w
otoczeniu  przyjaciół  swego  kochanka,  nie  rzucaj  słówek  kąśliwych,  nie  chwytaj  nikogo  za
włosy, lub brodę! Nie rozdawaj szturchańców na prawo i lewo! Mężczyźni są mężczyznami i
gdy im pyska dotkniesz, zaraz się krzywią i gniewają. Sama widziałam, jak kiedyś doszło do
grubych  burd  i  brzydkich  wymysłów,  dlatego  tylko,  że  jakaś  głupia  gęś  pozwoliła  sobie
chłopa za ucho szarpnąć. Dostała ci za to upominek, jak się patrzy, i każdy rzekł, a dobrze ci
tak!

PIPPA: Na mą duszę, dobrze jej tak!
NANNA: Jeszcze jedno chciałam ci przypomnieć: Choćby ci się trafiała najlepsza po temu

okazja, nigdy nie wyrzucaj z łożnicy swej miłośnika z szyderstwem i wymysłami! Chyba,
ż

eby jaki francuz czekał na cię, o czem już poprzednio wspominałam! W takim wypadku idź

do przyjaciela i powiedz mu: Przyrzekłam wam tę noc i ona też właściwie do was należy,

albowiem  bez  granic  oddana  wam  jestem  i  całkiem  do  was  należę,  jednakowoż  mogłabym
grubszy  grosz  zarobić,  gdybym  miała  tę  noc  do  rozporządzenia.  Pożyczcie  mi  ją,  a  oddam
wam  stokrotnie.  Jeden  wielki  pan  z  Francji  ma  na  mnie  ochotę,  pofolguję  mu  dziś,  jeśli
zezwolicie. Lecz, jeśli nie, ha! to trudno, jestem nadal na wasze usługi”. Ów, gdy zobaczy, jak
go honorujesz, prosząc o podarowanie tego, czego mu odprzedawać nie wypada, wyświadczy
ci tę przysługę, a nawet wdzięczny ci będzie, żeś z nim tak grzecznie postąpiła. Gdybyś zaś,
nie mówiąc ani jednego słowa, na ulicę go wysadziła, z pewnością pomstowałby i wymyślał
na  czem  świat  stoi,  opowiadając  powszędy  o  twych  kurwich  narowach.  Niejednemu
zalotnikowi mogłaby wówczas odejść ochota do zawierania bliższej z tobą znajomości.

PIPPA: To dopiero byłoby nieszczęście!
NANNA: Tak, zaiste! A teraz rzecz główna! Nie zabawiaj się nigdy kłóceniem przyjaciół,

wystrzegaj się wszelkich burd, nie powtarzaj plotek, a gdzie możesz godzić, tam gódź! Gdyby
ci  kiedy  wrota  smołą  wysmarowano  i  zapalono,  puść  gniew  z  dymem.  Są  to  owoce,  które
rosną obficie, niestety, na drzewach w naszych ogródkach. Nie każ nigdy swej służbie gości
za  łby  wyrzucać.  Jeśli  cię  kto  urazi,  nie  leć  z  bekiem  i  kwikiem  do  kochanka.  Jeśli  zaś  jaki
asan, mający serdeczne  zmartwienie, nawiedzi cię kiedy, to nie mów le o jego kochance, na
którą  jest  zagniewany.  Napady  furji,  paroksyzmy  wściekłości  szybko  mijają  i  porywczy
kochanek ze wstydem przychodzi do przekonania, że sam zawinił i sam szkodę poniósł. Staraj
mu  się  raczej  przełożyć,  że  nie  ma  racji;  „Niesłusznie  czynicie,  gniewając  się,  ona  jest  taka
zacna, poczciwa, piękna wdzięczna i strasznie do was przywiązana”. Ów mąż wróci pewnego
dnia  do  starego  żłobu  i  wdzięczny  ci  będzie,  a  i  ona  dowie  się  o  twej  życzliwości  i  z
procentem ci odpłaci, gdy się pokłócisz z którym ze swych kochanków.

PIPPA: Bardzo przebiegli jesteście!
NANNA: Moje dziecię, na koniec to ci tylko po. wiem. Jeśli ja, najwystępniejsza i

najrozwiąźlejsza kurwa całego Rzymu, ba, całej Italji i całego świata, jeśli ja powtarzam,
doszłam do złotych dukatów, a nie do groszaków, to co dopiero ty, jeśli będziesz żyć według
mych rad, a pouczeń.

PIPPA: Królową wśród królowych, a nie tylko signorą wśród signor będę.
NANNA: Dlatego też bądź mi posłuszna.
PIPPA: Przecie jestem!
NANNA: Nigdy nie zapalaj się do gry: kości i karty to zguba dla tych, które im się oddają.

Na jedną, która wygra na modny staniczek — tysiąc idzie na żebry. Miej na stole
szachownicę i przybory do gry: gdy gra pójdzie o dukata, albo o dwa, kompani rzekną:
„Wszystko to dla was, signora”. Nigdy tam nie ma kłótni, nigdy nie padnie niegodziwe słowo,
chyba że zaczną hazardować się w faraona, albo w lombra. Gdy jaki namiętny gracz postawi
dla ciebie, proś go, aby pieniędzmi nie rzucał, staraj się przytem pokazać mu, że bardzo dbasz
o to, aby majątku nie stracił! A teraz kolej na talenty!

Pamiętaj, Pippo, że nikt nie ośmieli się odmówić ci jakiegoś instrumenciku: a więc jednego

poproś  o  lutnię,  drugiego  o  harfę,  innego  o  wiolę,  owego  zaś  o  flet,  tamtego  o  szpinet,  tego
znów  o  lirę.  To  czysty  zysk.  Sprowadzisz  sobie  nauczycieli  muzyki,  będziesz  ich  zabawiać
wygrywaniem  melodji,  racząc  od  czasu  do  czasu  przelotną  i  króciutką  pieszczotą.  Gdy
skończysz  z  instrumentami,  zapałaj  ochotą  do  malarstwa  i  do  rzeźby,  naściągaj  ramek  —
okrągłych  i  kwadratowych,  portretów,  figurynek,  wszystkiego,  co  będziesz  mogła,  aby
później sprzedać nie gorzej, niż suknie.

PIPPA: Czy to nie wstyd sprzedawać szaty, które się na sobie nosiło?
NANNA: Wstyd? A czyż nie gorszy wstyd przegrać je w kości, jak to uczyniono z szatami

Pana naszego, Jezusa?

PIPPA: To prawda!
NANNA: Na honor! gra to sprawa djabelska. Nie trzymaj u siebie ani kart, ani kości;

wystarczy raz na nie spojrzeć, aby się do gry zapalić, a kto zagra, ten przepadnie z kretesem!

Przysięgam ci na świętą Magdalenę, że one zatruwają ludzi, tak jak zapowietrzone rzeczy,
które zarazę roznoszą!

PIPPA: A więc precz karty i kości!
NANNA: Słuchaj, co ci teraz powiem o próżności świąt i uroczystych obchodów. Nie

chodź  na  walki  byków,  nie  lataj  na  turnieje  i  igrzyska,  zabawy  takie  dobre  są  dla  podłej
gawiedzi.  A  jeśli  już  chcesz  zobaczyć  koniecznie,  jak  to  się  byka  zarzyna,  pierścień  na
włócznię nawleka, lub pałubę ze słomy kopią kłóje, to patrz na te wszystkie igraszki z okien
swego domu. Gdy ci kto szatkę na maskaradę pożyczy, pilnuj jej troskliwie, jakby była twoją
własnością  i  odeślić  ją  czyściutką  i  porządnie  złożoną,  a  nie  opluskaną  i  poplamioną,  jak  to
się często kurwom zdarza.

PIPPA: Nie znam ci ja takiego niechlujstwa!
NANNA: Tak, niechlujstwo, to dobrze powiedziane! Ach Pippo, długobym się musiała

rozwodzić nad tem, jak się masz przystrajać i piękną czynić. Pleć warkocze w ten sposób, aby
jeden  loczek  zwieszał  się  zawsze  nad  czołem;  spoglądaj  z  pod  niego  na  świat  zalotnym  i
lubieżnym oczkiem. Pierś twoją z pod staniczka powinno być widać tylko przez wycięcie w
koszuli.  Wtedy  każdy  żórawia  głęboko  zapuszczać  będzie!  Bądź  skąpa  z  pokazywaniem
cycuszków!  Inne  w  tej  materji  są  bardzo  rozrzutne,  a  piersi  gwałtem  ze  stanika  na  świat
wypychają. No! Ale teraz skończę już gawędę jednym tchem!

PIPPA: Chciałabym, żebyście cały rok tak mówili.
NANNA: Wszystko, czego zapomniałam, albo nie wiem, douczy cię praktyka. Trudności

tkwią w samej istocie zawodu i pojawiają się wśród okoliczności, których nikt nie może ani
przypuścić, ani przewidzieć. Dlatego też instynktem musisz dopełniać luki mej
niepamiętliwej pamięci. Wypada, abym ci powiedziała jeszcze o...

PIPPA: O czem?
NANNA: Proboszcze i mnichy chcieli mi uciec z głowy, niby z dziurawego garnka.
PIPPA: Patrzcie ich, jakie łajdaki! Zanim mnie nauczycie jak mam z niemi postępować,

powiedzcie mi jeszcze, czy bardzo boleć będzie, kiedy dziewictwo będę traciła?

NANNA: Wcale nic, albo bardzo mało!
PIPPA: Czy to tak boli, jak wrzód rozcinany?
NANNA: A niech Bóg broni!
PIPPA: Może tak, jak skaleczony palec?
NANNA: I to nie!
PIPPA: Jak przy rwaniu zęba?
NANNA: Jeszcze mniej!
PIPPA: Jak przy nabiciu guza?
NANNA: E, to już całkiem nie tak! Chcesz, abym fantazję twoją zaspokoiła odpowiedniem

porównaniem?

PIPPA: Proszę was o to!
NANNA: Możeś rozdrapała sobie kiedy mały pryszczyk lub wrzodziankę? Odczuwa się

wówczas palące swędzenie! Ot, podobnie swędzić będzie, gdy ci się kto do dziewictwa
dobierze!

PIPPA: Och! Więc czemuż to niektóre tak się lękają stracenia dziewictwa? Słyszałam, że

nawet z łoża wyskakują, o pomoc wołają, albo zgoła łóżko, pokój i wszystkie sprzęty obsikują
ze strachu.

NANNA. Trwoga, którą odczuwają te dziewczęta pochodzi z dawnych czasów, kiedy

oblubienicę do małżonka prowadzono przy dźwięku trąb i kiedy na znak dokonanego cudu,
koguta przez okno wyrzucano.

I jak ów, który trzymając w ręku przez cyrulika wyrwany ząb, sam się swemu ociąganiu

dziwuje, tak i dziewczyna, gdy już jest po wszystkiem, żałuje, iż wcześniej nie pozwoliła
sobie swego nietoperza pod włos pogłaskać.

PIPPA: Balsamem są mi wasze słowa.
NANNA: Co czynić należy, aby uchodzić za dziewicę, w miarę potrzeby, o tem pouczę cię

w dniu, kiedy rozpoczniesz swoje praktyki.

Cała tajemnica polega na mieszaninie żywicy jodłowej i ałunu, które się razem gotuje. Jest

to środek wypróbowany we wszystkich zamtuzach.

PIPPA: Tem pewniejszy!
NANNA: Ale teraz do mnichów, co zioną koźlim smrodem zup, sosów i słoniny.

Wszelakoż są i inni bardziej wymuskani, woniejący, niby puzderko z pachnidłami!

PIPPA: Nie traćcie czasu na mnichów! Chciałabym, abyście mi raczej powiedzieli, jak to

trzeba postępować z barwiczkami, które się na twarz kładzie?

Również chciałabym wiedzieć, czy mam używać czarów, zaklęć i zamawiań?
NANNA: Nie mów o takich głupstwach, to dobre dla wiejskich dziewuch! Twojemi

zaklęciami niech będą moje nauki, zawsze twej pamięci przytomne. Co się zaś barwiczek
tyczy, to ci to później wyklaruję!

Ale teraz mnichy nie dają mi spokoju! Muszę ci powiedzieć, że kobiety im śmierdzą; jeśli

przychodzą spać z niewiastą, to tak ic mają ochotę do miłowania, jak ów, co z kałdunem
pełnym na stół zastawiony się patrzy. Darmo im będziesz śpiewała piosenkę, którą leniwym
staruszkom się śpiewa:

Aj - śli, aj - śli, ślimaczku mój,
A pokażże wreszcie rożek swój.

Nawet wtedy sztywności nie nabiorą. Trzeba im koniecznie, aby obok kochanki jeszcze im

się i małżonek w łóżku ułożył.

PIPPA: O jej, to te mnichy plugawe małżonków mają?
NANNA: Widzisz chciałabym ci coś powiedzieć, ale mi jakoś niesporo:
PIPPA: A to dlaczego?
NANNA: Powiesz prawdę — zaraz ludziska rwetes podniosą! Jak człowiek łże, to mu się

dobrze powodzi! A przecież i ja nieraz prawdę mówiłam. I teraz jej się nie zlęknę! Te grube
ryby klasztorne, a księżulkowie tylko po to z kurwami sypiają, aby przypatrywać się, jak ich
ukochane pacholęta owe kurwy obrabiają.

Tak, tak, ich ukochane pacholęta!
Z tymi musisz żyć w przyjaźni i być zawsze na ich usługi. Albowiem jeśli pozwolisz

pacholętom robić z tobą, co im się podoba, to sami fraterkowie w tobie się zakochają i
roztrwonią dla ciebie wszystkie dochody z djecezji, opactwa, kapituły i zakonu.

PIPPA: Dufam, że jeśli za waszemi radami pójdę, dostanę nawet ich dzwonnicę z

dzwonami!

NANNA: Ha, haf ha! Myślę o kupcach, o których ci jeszcze nie wspomniałam ani słowa!
PIPPA: Ależ mówiliście już!
NANNA: Myślisz zapewne o niemcach? Po prawdzie cały ten naród kramarstwem się para;

ale ci wielcy kupcy, ci wypchani złotem ojcaszkowie, niechże ich franca ogarnie!

Ci chcieliby koniecznie, aby stan gamracki, żył tylko z tego, co oni dadzą grosz po groszu! I

na jednego, który płaci, znajdzie się dwudziestu, którzy mają gotową odpowiedź;:

„Oddałem na lichwę, to jest, chciałem rzec na procent”, gdy ty o cokolwiek ich poprosisz.

Największe ich łotrostwo w tem, że udają nędzarzy, mając pełne wory pieniędzy.

Radzę ci Pippo, abyś tym dusigroszom dała odrazu należną odprawę. Żeby nam dogodzić

nie wystarcza rękawica, skrypt w ręku, albo pierścień na palcu.

PIPPA: I ja tak myślę.
NANNA: Kochanko! dałam ci edukację książęcą, wiedz, że takie matki, jak ja na kamieniu

się nie rodzą.

Zapamiętaj wszystkie rady i niech mnie pod pręgierz postawią, jeśli nie zostaniesz

najbogatszą i najbardziej wziętą kurtyzaną. Dlatego też, spokojnie oczy zamknę, kiedy
godzina śmierci nadejdzie!

I to sobie zauważ: Ów smród, owe smarki z nosa, oczy karpowe, oddech cuchnący,

wszystko ci to jest, jak stęchłe wino, popijesz trzy dni i zapomnisz o tem. jak smakuje.

Ale teraz jeszcze dwa słówka, o dwóch sprawach!
PIPPA: O jakich że to!?
NANNA: Najpierw nie kładź aksamitnych poduszek na jedwabnych materacach, które owe

próżne małpice na ziemi rozściełają, aby przyjaciele przy rozmowie u nóg ich leżeć mogli! A
po drugie, nie pakuj całych dziesięciu palców do puszek ze szminką, jak to czynią owe
gruboskóre lombardki.

Troszkę różu wystarczy, aby usunąć z policzków bladość, która się ukazuje po źle

przespanej nocy, lub z powodu nadużycia miłości. Rano wypłucz usta wodą studzienną. A
jeśli chcesz, żeby twoja skóra zawsze była świeża i gładka, to dam ci moją książkę z
przepisami, wyczytasz z niej, jak utrzymywać piękną płeć i ciało aksamitne!

Nauczę cię robić wodę talkową, a do rąk wodę z lewandy. Do ust mam coś, co nie tylko

zęby w zdrowiu utrzymuje, ale i oddech w zapach fijołków przemienia. Pippo!

PIPPA: Co mateczko?
NANNA: Nigdy nie używaj zapachów mocnych, albowiem te dobre są tylko dla tych, które

z natury śmierdzą!

Kąp się często i myj się przynajmniej dwa razy dziennie wodą gotowaną z pachnącemi

ziółkami; dało twoje nabierze przedziwnie słodkiego aromatu, jak świeża bielizna, wyjęta ze
skrzyni.

I tak, jak na widok niepokalanie białego płótna, nikt nie może się powstrzymać, aby niem

twarzy nie obetrzeć, tak też i na widok piersi śnieżystej, szyji i świeżo umytych policzków,
nikt się nie oprze pokusie, aby całować je bez końca.

Ale oto jeszcze cały szereg drobnostek, które dopiero teraz mi na myśl przyszły, kiedy już

chciałam zakończyć. Wiedz Pippo, te ja jestem studnią bardzo głęboką, z której tak obfity
strumień wytryska, że czem dłużej z niej czerpać, tern więcej się nabiera. Ale!... Włóżno ten
pierścień na palec!

PIPPA: Już włożyłam!
NANNA: Kiedy zbliżać się będzie dzień Świętego Filipa nie zapomnij zawczasu

powiedzieć przyjaciołom, żeś ślubowała w wigilję dnia swego patrona

zamówić

dwadzieścia mszy i nakarmić dziesięcin ubogich; koszta musisz po równemu podzielić
między miłośników. Kiedy nadejdzie wigilja, a potem święto, skarż się i zrzędź, powiadając:
„Zmuszona jestem sumienie swoje i duszę grzechem pokalać!”

„A to jakim sposobem?” zapytają te głowy baranie!
„Bo proboszcze dzisiaj gdzieindziej są zajęci i mszy św. dla mnie odprawić nie mogą”.

Odłożysz więc nabożeństwo na inny dzień, ale pieniądze zatrzymasz i twemu honorowi nie
stanie się uszczerbek.

PIPPA: To rozumiem!
NANNA: Przypuśćmy, że masz u siebie w domu całą gromadę adoratorów, którzy przyszli,

aby się z tobą zabawić! Udaj, że ci nagle przyszło do głowy pójść na parę godzin na spacer;
nie tracąc, ani krzty czasu, ubierz się, a stojąc już przed drzwiami powiedz:

„Zajdziemy do kościoła po drodze”. W kościele po mruczysz trochę ojczenaszków, a potem

pójdziesz wzdłuż kramów i każesz sobie przeróżne rzeczy pokazywać: maście, ambrę i różne
piękne błyskotki. A jak ujrzysz coś takiego, co cię w oczy kłuć będzie, to nie mów: „Kupcie
mi to, a wy tamto”, tylko powiedz: „To, a to podoba mi się bardzo”.

Pippa - Filipina.

Każ wybrane rzeczy na bok odłożyć i powiedz: „Później przyślę po nie”. Tak samo rób

zawsze z pachnidłami i innemi drobnostkami.

PIPPA: Do czegóż wy zmierzacie?
NANNA: Prosto do ich gołębnika!
PIPPA: A gdzież kusza?
NANNA: Kuszą jest ich szczodrość, która czułaby się obrażoną, gdyby nie kupili zaraz

odłożonych rzeczy i nie podarowali ich tobie!

PIPPA: Komu brak rozumu, ten sam sobie jest winien!
NANNA: Kiedy znowu do domu powrócisz, rozdziel swoją łaskę sprawiedliwie, między

nich wszystkich.

PIPPA: Jak mam łaskę okazywać, o tem jużeście mówili.
NANNA: Mówiłam i jeszcze raz powiem: Wyciągnij się na niskim fotelu, każ dwóm usiąść

u nóg, dwóch posadź po bokach, wyciągnij ramiona i każdemu z nich dłoń podaj.

Pozostałym okazuj swoją przychylność wzrokiem i mrugając rzęsami, dawaj im do

zrozumienia, że serce mieści się w oczach, a nie w rękach, nogach i słowach.

W ten sposób będziesz łechtać ośmiu gamoni naraz!
PIPPA: Zawsze po dwóch, zawsze po dwóch!
NANNA: I gdyby nawet ten, lub ów, nie bardzo ci się podobał, zadaj gwałt swojej naturze,

jak chory, który wbrew chęci lekarstwo przyjmuje, nie pytając o zdanie swego żołądka —
podobnie i ty musisz pamiętać, aby stan swój skutecznemi środkami poprawiając, z gamratki
stać się kurtyzaną, a z kurtyzany panią, tak Pippo, — panią!!

PIPPA: Jeśli tylko mocna wola, co pomaga, zostanę nią napewno.
NANNA: Nie dawaj się okpić tym, co przysięgi składają, ze strasznemi gestami, chcąc mieć

ciebie tylko, na swój wyłączny użytek. Nie dowierzaj im choćby byli nawet wysokiego rodu i
znacznej fortuny.

W szale miłosnym i furji zazdrości i tak na lep pójdą i cuda będą dla ciebie czynić, dopóki

ten stan trwać będzie. Jest też rzeczą ważną, aby ciągle nowych straceńców tego rodzaju
wyszukiwać, albowiem ci zwarjowani z miłości prędko stygną w zapale. Zauważ też to sobie,
ż

e im więcej miłości zażywasz, tem ci się płeć piękniejszą robi. Takoż i stal często używana,

połysku nabiera! A dalej, kiep ten, kto mniema, że dużo nie czyni wiele, a mało nic nie czyni.

yczę ci, abyś jak owa wilczyca wdarła się do pełnej owczarni, a nie do zagrody, gdzie jest

tylko jedna owca.

I to ci jeszcze powiem: Jakkolwiek sama zazdrość kurwią ma naturę i dlatego to wszystkie

gamratki łacno nią grzeszą, ty nie bądź zazdrosną.

Jeśli usłyszysz, że signora Tullja, lub signora Beatrice, dostały całe góry tkanin, firanek,

klejnotów i szat, pokaż rozradowaną twarz i powiedz: „Zaprawdę, ich piękność, obyczaje,
dobroć i talenty zasługują na większą jeszcze nagrodę!”

„Niechże Bóg ich darczyńców nagrodzi!” Dzięki takim słowom panowie owi i ich signory

zapałają do ciebie afektem, podobnie, jakby cię znienawidzili, gdybyś nosem kręciła, mówiąc:
A to doskonałe! Ta klem pa myśli, że jest królową Izoldą! Poczekaj gagatku! Zobaczę cię ja
jeszcze, jak będziesz podłogi szorowała!

Mój Boże! Zapewne męką i katuszą jest dla kurwy, widok innych kurew wystrojonych i w

dostatki opływających. Taki widok gorzej gryzie, niż zastarzała franca, co sobie osiadła w
goleniu, w kolanie, lub pod pachą; gorsze to niż owe bóle głowy, od których nawet święci
Kosma i Damian

wyleczyć nie mogą.

PIPPA: Panie strzeż nas od tych wszystkich chorób!

Patroni domu Medyceuszów.

NANNA: A teraz coś nie coś o ćwiczeniach pobożnych, które dobrze służą duszy i ciału.

Pragnę, abyś nie pościła w soboty, jak niektóre gamratki, pobożniejsze, niż książki do
nabożeństwa.

Obserwuj conajwyżej wigilję wielkich świąt, piątki i wszystkie posty, przepisane przez Ojca

więtego!

Nie omieszkaj rozgłaszać, że w te święte noce nikogo na nocleg nie przyjmiesz. A to nie

przeszkodzi udzielić ich cichaczem tym, którzy zechcą więcej ci zapłacić!

I jeszcze jedna drobnostka: Od czasu do czasu udawaj, żeś chora i pozostań w łóżku na

jakieś dwa dni, ani całkiem ubrana, ani całkiem rozebrana. Nie tylko, że będą przychodzić do
ciebie, aby komplementy składać, ale jeszcze prowiantów ci naznoszą, tłustych kapłonów i
innych smakołyków. W takich razach nie potrzeba nawet języczkiem w gębie poruszać,
delikatne napomknienie wystarczy, aby podarunki otrzymać.

PIPPA: Podoba mi się taki wypoczynek, jest przyjemny i pożytek przynosi.
NANNA: Co do cennika rozkoszy, to sprawa szczególnie ważna. Musisz się zręcznie do

tego zabierać, wymiarkować na ile kogo stać, by w pogoni za dukatem, talara czasem z rąk
nie wypuścić.

Kto dał dukata, niech swoje zrobi i gębę na kłódkę zamknie! Kto dał dziesięć — niech w

trąby dmie i w bębny bije!.. Ale oto przychodzi mi do głowy wcale dobry sposób; Jeśli sidła
na drozdy zastawisz, to nie płosz ich przedwcześnie, lecz dech powstrzymaj, dopóki potrzask
się za niemi nie zamknie, wtedy dopiero oskub im kuper!

PIPPA: Nie rozumiem o co wam chodzi?
NANNA: Jeśli jakiego zacnego gościa w swoje łapki dostaniesz, nie zniechęcaj go

wysokiemi cenami i tylko tyle żądaj, ile sam dać ci może.

Zacznij go podskubywać dopiero wtedy, kiedy już się na dobre rozsmakuje.
Oszust, który w grze chce od kompana grosz wyłudzić, pozwala mu wygrać z początku, aby

go potem obłupić do szczętu.

PIPPA: Już ja sobie poradzę!
NANNA: Nigdy nie marnuj czasu, Pippo! Przechadzaj się po komnatach, rób ściegi igłą,

układaj firanki w piękne fałdy, śpiewaj piosenki, dźwięcz na gitarze, lub na mandolinie i
udawaj, że czytasz Ariosta, Petrarkę lub Boccaccia — (wszystkie te książki muszą stale leżyć
u ciebie w salonie).

I ciągle, ciągle myśl o doskonaleniu się w twoim zawodzie. Czasami zamykaj się też w

alkierzu i wziąwszy zwierciadło do rąk, ucz się, sztuki rumienienia się, a także gestów i
ruchów, przy płaczu i przy śmiechu.

PIPPA: O jakież to delikatne materje!!
NANNA: Nie nawykaj też do tej gwary prostackiej, którą mówią złodziejaszkowie. Zaraz

by cię za „taką” policzono! Rozgrzeszam cię ze wszystkich złodziejstw, ale gwarą złodziejską
zabraniam ci się po sługiwać jak najsurowiej.

PIPPA: Wystarczy, żeście mi to raz powiedzieli!
NANNA: Czyż nie mówiłam ci jeszcze o przysięgach?
PIPPA: Mówiliście, ale powtórzcie raz jeszcze!
NANNA: A przecież powtarzam i powtarzam!
PIPPA: Powiedzieliście naprzód, abym nie przysięgała się na Boga, ani na żadnego

więtego, a potem znów kazaliście, abym zaprzysięgała swoją niewinność przed

zazdrośnikiem?

NANNA: To prawda! Możesz się zaklinać, ale nie kląć. Przekleństwa zawsze są paskudne.
PIPPA: A zatem wyrzekam się ich.
NANNA: Poleć pokojowej, aby gawędząc z twemi miłośnikami poddawała im twoje

yczenia. Niech im mówi: „Chcecie sobie signorę skaptować? Kupcie jej chustę — wielką ma

na nią ochotę! Przydałby się również jaki ptaszek w złotej klatce, lub zielona papużka”.

PIPPA: Dlaczego nie szara?
NANNA: Szare są zbyt drogie!
Poza tem od czasu do czasu pożyczaj od przyjaciół różne bagatelki, lub pieniądze i nie

spiesz się z oddawaniem. A jeśli się nie będą upominać, to całkiem o swoim długu zapomnij.

Przypuśćmy, że mamy teraz wigilję św. Marcina. Zwołujesz radę ze wszystkich swych

kochanków, sama siadasz po środku i po wymianie uprzejmych duserów, tak do swych gości
przemawiasz: „Bawmy się w króla grochowego. Aż do końca karnawału, po kolei, każdy
musi obiad wydać. Odemnie się zacznie!

Tylko nic zbyt rozrzutnie, moi panowie! Chodzi tu tylko o to, aby się wspólnie godziwie

zabawić!”

Całe to przedsięwzięcie wiele ci przyniesie uciechy, a poza tem będziesz miała

nieoczekiwane dochody, przeróżnego rodzaju. Po pierwsze sami za twój obiad zapłacą, a król
grochowy po odprawieniu uczty zatrzyma się u ciebie na noc i złoży ci sumę odpowiednią
swemu majestatowi. Z uczty pozostanie wreszcie wcale ładny zapas oleju, drzewa, wina,
ś

wiec. soli. chleba i octu!

PIPPA: Podoba mi się taka zabawa!
NANNA: Ale teraz słuchaj, co ci powiem; perły to będą, nie słowa! Od czasu do czasu każ

sobie pokojówce wyssać na szyi sińca albo ugryźć się w policzek, tak, aby było znać obydwa
rzędy zębów. Serce się przewróci w niejednym, gdy to zobaczy, albowiem zaraz pomyśli, że
to jego rywal zrobił.

Także przewracaj za dnia pościel na łóżku, targaj włosy i ukazuj się z zaczerwienionemi

policzkami, jakbyś się bardzo zmęczyła. Twoi miłośnicy dyszeć będą z zazdrości, niby ów, co
małżonkę na gorącym schwycił uczynku!

PIPPA: Wezmę tę radę do serca!
NANNA: A ja radować się będę, jeśli słowa moje owoce wydadzą, jako ziarno na polu

zasiane. Jeśli je zaś na wiatr rzucałam, to moim rozpaczom i smutkom końca nie będzie,
albowiem w ciągu tygodnia roztrwonisz grosz, krwawo zapracowany przezemnie! Tutaj
przerywam! Nie narzekaj, żem nadużyła twej cierpliwości i raduj się, że ci jeszcze więcej nie
nagadałam.

— A cóżbyście mi jeszcze powiedzieć mogli — zapytała Pippa?
Po tych słowach powstała matka Nanna z miejsca, ile że jej nogi ścierpły od przydługiego

siedzenia.  Ziewnęła,  przeciągnęła  się  i  poszła  do  kuchni.  A  kiedy  wieczerzę  podano,  jej
pojętna  córeczka  nic  jeść  nie  mogła  z  radości,  że  już  niebawem  sama  interes  otworzy.
Wyglądała zaiste, jak owo dziewczę, któremu ojciec przyrzekł, że je z najdroższym sparzy. Z
radości i dumy mało co ze skóry nie wyskoczyła. Ale, że Nannę zmęczyło mówienie, a Pippę
słuchanie,  więc  nie  zwlekając,  do  snu  się  ułożyły.  Na  drugi  dzień  obudziły  się  rześkie  o
ś

wicie, a gdy Nanna już otwarła usta, aby pouczyć córeczkę o zdradach, jakiemi za miłość

mężczyźni płacą — przerwała jej Pippa i opowiedziała cudny sen, który nocą śniła.

Koniec pierwszego dnia rozmów.

BIBLJOGRAFJA

Opera nova del fecundissimo giovene Pietro Aretino, zoe strambotti, sonettti, capitoli,

epistole, barzolette e una desperata; Impresso in Venezia per Nicolo Zopino nel MCCCCCXI
a di XXII di Zenaro.

Corona dei Cazzi cioe Sonnetti lussunosi di Messer Pietro Aretino in Vinegia 1556.
Capricciosi e piacevoli ragionamenti di Pietro Aretino, nova editione, con carte postille, che

spianano et dichiarano evidemtemente i luogvi e le parole piu oscure e piu difficili dell’opera.
La puttana errante, overo dialogo di Madalena e Giulia Cosmopoli. 1660 r.

Il Marescalco. Venetia Marcolini 1536 r.
Comedia intitolata, Il Filosofo. Vinegia Giolito 1546.
La Cortigiana comedia; Vinegia Marcolini 1534.
L’ipocrito; Venezia Marcolini 1542.
La Talanta, comedia Venezia Marcolini 1542.
La Horatia, di messer Pietro Aretino, Vinegia Giolito 1549.
Al gran Marcheso del Vasto dui primi canti di Marphisa del divino Pietro Aretino.
La terza e ultima parte de Ragionamenti, del diuino Aretino, ne la quale si contengono due

ragionamenti cioe de le corti, e del Guioco, cosa morale e bella. Veritas odium parit Apresso
Andr. del Malagrano 1589.

I quattro libri de la Humanita di Christo, novamente stampata. Vinegia Fr. Marcolini

MDXXXIX.

La passione de Giesu. Bologna 1535.
Gli sette salmi della penitentia, Venezia 1537.
Alla somma bonta di Guilio III pontelice:
„La vita di Maria Vergine, di Caterina Santa et di Tomaso Aquinate, beato. Composition di

Messer Pietro Aretino del Monte eccelso, divoto et per diuina gracia huomo libero, Venegia
in casa de’figliuoli d'Aldo 1552.

Il primo, secondo, terzo, quattro, quinto, sesto libro de le lettere di Messer Pietro Aretino

Parigi, Matteo il Maestro. Parigi 1609.