plik

Biuletyn

DWS.org.pl

s p i s t r e ś c i

Analiza ilości uzbrojenia wojsk pancernych
Wojska Polskiego 1939 roku na tle armii ZSRR,
III Rzeszy i Francji . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2

Wojciech Mazur (woj)

Eksport polskiego sprzętu wojennego na Bałkany
w latach 1926–1939 . Turcja . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .20

Oskar Myszor (pothkan)

Goralenvolk . Kolaboracja Górali podhalańskich
z okupantem niemieckim 1939–1945 . . . . . . . . . . .26

Paweł Piwoński (hayabusa)

Samoloty F6F-5 Hellcat w rękach japońskich . . . .32

Łukasz Pasztaleniec (Janowiak)

Recenzja: Marek Jedynak, Robotowcy 1943 . . . . . .33

Słowo się rzekło – kobyłka u płota. Przed Wami –

drodzy Koleżanki i Koledzy z forum DWS – pierwszy
numer „Biuletynu DWS.org.pl”. Jak zapowiadałem
– ukazał się na Zlot. I mam nadzieję – nie ostatni to
raz, i że jeszcze będę miał okazję przedstawić prace
forumowiczów.

Jak widać ze spisu treści tematyka różnorodna,

tak jak nasze Forum. Tekst Krzysztofa Millera może
się wydawać nieco kontrowersyjny, ale osobiście nie
spotkałem się jeszcze z tego rodzaju analizą czarno
na białym wykazującą mizerię naszej broni pancer-
nej we wrześniu 1939.

Tekst Wojciecha Mazura to fragment jego pracy

doktorskiej sprzed sześciu lat, zatytułowanej – a jak-
że  –  „Eksport  polskiego  sprzętu  wojennego  na  Bał-
kany  w  latach  1926–1939”.  Wybraliśmy  z  Autorem
Turcję, jako stosunkowo najmniej znaną. O ile Woj się
zgodzi,  co  ciekawsze  wyjątki  będziemy  publikować
w przyszłości. Tu uwaga Autora, iż stan jego wiedzy
w międzyczasie nieco się zmienił, więc być może do-
czekamy się czegoś zupełnie nowego.

Oskar Myszor podjął się trudu zebrania rozsypa-

nych po różnych publikacjach informacji o kolabora-
cji wśród Górali podhalańskich. Wydaje się, że efekt
interesujący.

Drobiazg Pawła Piwońskiego polecam szczegól-

nie modelarzom. Choć żal, że brak ilustracji.

Na koniec recenzja pióra Łukasza Pasztelańca dla

wszystkich zainteresowanych ruchem oporu w Pol-
sce.

Wyjaśnić muszę jeszcze jedną rzecz… Otóż z peł-

ną świadomością zrezygnowałem z jakichkolwiek fo-
tografii i innych materiałów ikonograficznych. To ze
względu na prawa autorskie (a raczej ich brak). Nie
wykluczam – ba, mam nadzieję – że w przyszłości się
to zmieni.

Zapraszam wszystkich do lektury… I do pisania.

Tadeusz Zawadzki (TZaw1)

numer

– lato 2008

Biuletyn.DWS.org.pl

nr 1 – lato 2008

Wydawca, redakcja, DTP:

Tadeusz Zawadzki

biuletyn-dws@pro .wp .pl

Projekt graficzny:

Teresa Oleszczuk

Biuletyn jest bezpłatny . Prawa Autorów są chronione usta-

wami i konwencjami międzynarodowymi .

Kopiowanie, przedruk i wykorzystanie fragmentów obszer-

niejszych niż przewiduje ustawa tylko za zgodą Autorów .

Biuletyn DWS.org.pl

numer

– lato 2008

WPROWAdZEnIE

1 .

Celem niniejszej pracy jest dokonanie zestawienia ilościo-

wego wojsk pancernych Polski, Związku Radzieckiego i Rzeszy
niemieckiej w wrześniu 1939 roku . Oprócz samego określenia
i przedstawienia liczebności tych sił, celem jest dokonanie kil-
ku porównań i wykazanie różnic pomiędzy charakterem i kon-
cepcją „wojsk szybkich” tych trzech państw .

Praca ta w założeniu ma stanowić źródło danych do analiz

już nie tyle liczbowych, co systemowych . Celem jest stworze-
nie „podbudowy” pod rozważania na temat koncepcji użycia
sił pancernych, czy też realnych osiągnięć w dziedzinie pro-
dukcji i organizacji . Artykuł ten ma uporządkować wiedzę do-
tyczącą tematu i zaprezentować ją w formie łatwej do „dalszej
obróbki” .

Wojska pancerne odegrały podczas drugiej Wojny Świa-

towej jedną z głównych ról . To właśnie rozwój czołgów oraz
wojsk  zmechanizowanych  i  zmotoryzowanych  najbardziej
wpłynął  na  sztukę  operacyjną  Europejskiego  Teatru  działań
Wojennych,  już  od  początku  konfliktu  czyniąc  go  zupełnie
odmiennym od Wielkiej Wojny . W pierwszej z kampanii nowej
wojny  globalnej  niemieckie  dywizje  pancerne  i  zmotoryzo-
wane dały Wojskom Lądowym III Rzeszy o wiele większą dy-
namikę w skali operacyjnej niż Wojsko Polskie było w stanie
osiągnąć choćby lokalnie .

Z drugiej strony patrząc, Polacy posiadali broń pancerną już

od momentu odzyskania niepodległości i rozwijali ten rodzaj
wojsk przez całe dwudziestolecie międzywojenne . Biorąc pod
uwagę fakt, że siły zbrojne obu silniejszych sąsiadów intensyw-
nie tworzyły zmotoryzowane i zmechanizowane formacje wojsk
lądowych,  wiele  dyskusji  wzbudza  ostatnimi  czasami  kwestia
na ile Polska Broń Pancerna „odstawała” od potencjalnych agre-
sorów . O ile bowiem pominiemy kwestie liczb bezwzględnych
– gdzie możliwości drugiej Rzeczypospolitej wyglądały wobec
Rosji i niemiec mizernie – a skupimy się na porównywaniu war-
tości  względnych,  uzyskamy  obraz  dający  nam  porównanie
trendów  i  kierunków,  którymi  szły  Panzerwaffe,  Bronjetanko-
wyje Wojska i Broń Pancerna . To zaś pozwoli nam nie tyle na po-
równanie potencjałów gospodarczych – tu liczby są bezlitosne
–  ale  także  spojrzeć  na  wydolność  wykorzystania  skromnych
środków przez polskie kierownictwo wojskowe .

Kryteria przyjęte do zaprezentowanych poniżej po-

równań zostały wybrane pod kątem dwóch kluczowych
zagadnień:

Analiza ilości uzbrojenia wojsk pancernych Wojska Polskiego 1939
roku na tle armii ZSRR, III Rzeszy i Francji

Krzysztof Miller (k.miller)

dostosowania parku sprzętowego do konfliktu, z ja-

—

kim mieliśmy do czynienia w wrześniu 1939 r .,
koncepcji użycia posiadanych sił pancernych .

—
W przypadku pierwszego zagadnienia przyjęto podstawo-

we  charakterystyki  dotyczące  pojazdów  pancernych,  a  więc
mobilność, siła ognia i stopień ochrony wnętrza . drugi punkt
został zrealizowany poprzez analizę podporządkowania i sa-
modzielności oddziałów pancernych w strukturze wojsk . dla
obu  problemów  szukano  rozwiązania  w  postaci  określenia
procentowego udziału w odniesieniu do całkowitej liczby (czy
to  dla  pojazdów  o  określonym  stopniu  ruchliwości,  czy  też
czołgów zgrupowanych na poziomie brygad lub dywizji) . na
zakończenie wywodu zaprezentowano kilka możliwych inter-
pretacji wyników analizy .

Analizę poszerzono o siły pancerne Francji, teoretycznie

„największego gracza” w Zachodniej Europie .

PRZyGOTOWAnIE dAnyCH

2 .

Przy określaniu ilości poszczególnych typów pojazdów

pancernych używanych w czterech krajach uwzględniano
informacje pochodzące z możliwie dużej ilości dostępnych
źródeł . W kilku przypadkach widoczne były rozbieżności od-
nośnie ilości czołgów i samochodów pancernych będących w
uzbrojeniu poszczególnych armii . Takie przypadki zostały za-
sygnalizowane w tekście lub przypisach .

Kwestią dużo bardziej skomplikowaną pozostaje organiza-

cja wojsk pancernych poszczególnych krajów . dla Polski i nie-
miec materiał źródłowy jest dość obfity, ale w odniesieniu do
Związku Radzieckiego brakuje informacji o strukturach wojsk
pancernych i zmechanizowanych . dopiero ostatnie lata przy-
niosły relatywnie dużo nowych wydawnictw rosyjskich, które
poważnie poszerzyły zakres wiedzy na temat RKKA i jej sił pan-
cernych . W przypadku Armii Francuskiej istnieje w źródłach
kilka rozbieżności – zostały one zaznaczone .

Wśród źródeł jest też wiele stron i witryn internetowych .

W większości były one traktowane jako uzupełnienie do ist-
niejących fizycznie książek i artykułów „papierowych”, ale dla
kilku przypadków pozostawały jedynym dostępnym autorowi
źródłem wiedzy . Przy każdej przywołanej informacji zostało
podane jej pochodzenie, bezpośrednio lub w przypisie .

Biuletyn DWS.org.pl

numer

– lato 2008

POLSKA

3 .

Ilość tankietek TK, TKF i TKS będących w służbie polskich

Wojsk Pancernych nie była łatwa do ustalenia – pomimo do-
stępnych licznych opracowań, wiele z nich różniło się w sza-
cunkach (tab . 1) .

Co widać, źródła są dość rozbieżne, a wynika to głównie

z różnego podejścia do definicji pojazdów będących w służbie .
niektórzy autorzy przyjmowali, że za liczbę pojazdów pozo-
stających w użyciu przyjąć należy tylko tankietki zgrupowane
w oddziałach liniowych, bez uwzględnia zapasów i jednostek
tyłowych . Pozostali brali pod uwagę liczbę całkowitą, skalku-
lowaną w mniej lub bardziej dokładny sposób . Aby uwzględ-
nić normalne w warunkach pokojowych zużycie sprzętu, przy-
jęto, że w Wojsku Polskim znajdowało się 1 września 1939 r .
220 TK-3 oraz 280 TKS (w tym 24 TKS z armatą automatyczną
20 mm), czyli łącznie 500 tankietek (tab . 2) .

Ilość czołgów 7TP – 132 egzemplarze – nie uwzględnia

2 maszyn prototypowych („Słoń” i „Smok”), ale obejmuje 11
czołgów, które w chwili wybuchu wojny znajdowały się w Pol-
skich Zakładach Inżynieryjnych i – po zakończeniu odbioru
wojskowego – wzięły udział w obronie Warszawy

. W przypad-

ku czołgów Renault R-35, zakupionych tuż przed wybuchem
konfliktu, ilość pojazdów (49 egzemplarzy, czyli pełne wypo-
sażenie  batalionu)  w  służbie Wojska  Polskiego  nie  wzbudza
wątpliwości .  Ilość  czołgów  Renault  FT-17  oraz  jego  pochod-
nych  to  efekt  kalkulacji,  w  której  od  podawanej  najczęściej
ilości 102 maszyn wszystkich wersji odjęto 32 pojazdy przebu-
dowane do roli drezyn kolejowych . Odsetek czołgów dwóch
podstawowych  wariantów  uzbrojenia  (karabin  maszynowy
lub armata 37 mm) oceniono na około 50 procent dla każdego
wariantu z niewielką korektą „na korzyść” czołgów z armatą .

W kwestii rozmieszczenia pojazdów pancernych w struktu-

rach Wojska Polskiego czasu wojny istnieje w dostępnej litera-
turze dość duża zbieżność poglądów (tab . 4) . Literatura i mate-
riał faktograficzny w tej dziedzinie jest dość bogaty, w związku
z czym trudno tu o jakiekolwiek niejasności . Rozbieżności po-
jawiać się mogą w kwestii rozdysponowania pojazdów pan-
cernych w jednostkach szkolnych i zapasowych, ale to zagad-
nienie nie będzie tu akurat analizowane dokładniej .

Łącznie było to:

3 bataliony czołgów,

—

13 dywizjonów i szwadronów pancernych (10 w bry-

—

1 J . Magnuski „Produkcja czołgów 7TP…” . A . Zasieczny twierdzi, że w dniu 1 lipca

1939 roku w wojsku znajdowało się 137 czołgów 7TP .

Ilość tankietek TK-3 i TKS w służbie Wojska Polskiego

1 .

Źródło

Ilość zbudowanych
TK-3

Ilość zbudowanych
TKS

Ilość TK-3 w służbie
1.09.1939

Ilość TKS w służbie
1.09.1939

T . Pawłowski „Kierunki …”

280

282

Z . Lalak i d . Jędrzejewski „niemiecka …”

156

234

R . Szubański „Początek …”

403

A . Zasieczny „Czołgi …”

~300

574

a Plus 18 TKF .

b W październiku 1936 r . liczba maszyn tej kategorii w WP wynosiła 543 sztuki (plus 10 maszyn szkolnych wykonanych z miękkiej stali) . T . Pawłowski „Kierunki rozwoju …” .

Czołgi, tankietki i samochody pancerne Wojska Polskiego 1 września 1939 r .

2 .

Typ

Ilość

7TP (jednowieżowy)

108

7TP (dwuwieżowy)

Vickers E (dwuwieżowy)

Vickers E

R-35

Renault FT-17 (armata 37 mm)

Renault FT-17

Renault TSF

Renault nC i M 26/27

TKS/TKF

256

TK-3

220

TKS (armata 20 mm)

wz . 29

wz . 34-II

wz . 34-II (armata 37 mm)

RAZEM

887

Czołgi – łącznie

299

Tankietki – łącznie

500

Samochody pancerne – łącznie

Rozmieszczenie pojazdów pancernych Wojska Polskiego

3 .

Poziom
organizacyjny

Ilość

Procent

batalion/dywizjon

404

kompania

292

pociąg pancerny

oddziały szkolne i

zapasowe

121

RAZEM

887

100

a Tu odjęto już „brakujące” 16 samochodów pancernych (wykazane w tabeli 4) .

gadach kawalerii, 2 w brygadach szybkich i 1 samo-
dzielny) ,
19 kompanii tankietek,

—

3 kompanie czołgów lekkich,

—

10 pociągów pancernych .

—
dystrybucję pojazdów pancernych, biorąc pod uwagę naj-

wyższą etatową jednostkę przedstawionow w tabeli 3 .

Biuletyn DWS.org.pl

numer

– lato 2008

Rozmieszczenie pojazdów pancernych w jednostkach Wojska Polskiego

4 .

Armia

Wielka Jednostka

Oddział pancerny

Stan etatowy

czołgi

tankietki

sam .

panc .

Odwody nW

odwody

111 . kompania czołgów (wolnobieżnych)

112 . kompania czołgów (wolnobieżnych)

113 . kompania czołgów (wolnobieżnych)

14 . pociąg pancerny

15 . pociąg pancerny

21 . batalion czołgów lekkich

Warszawska

BPanc-Mot

11 . kompania czołgów rozpoznawczych

12 . kompania czołgów rozpoznawczych

szwadron czołgów

SGO „narew”

Suwalska BK

31 . dywizjon pancerny

Podlaska BK

32 . dywizjon pancerny

Armia „Modlin”

dywizje piechoty,

odwody

62 . kompania czołgów rozpoznawczych

63 . kompania czołgów rozpoznawczych

13 . pociąg pancerny

Mazowiecka BK

11 . dywizjon pancerny

nowogródzka BK

91 . dywizjon pancerny

Armia „Pomorze”

81 . kompania czołgów rozpoznawczych

nowogródzka BK

81 . dywizjon pancerny

Armia „Poznań”

31 . kompania czołgów rozpoznawczych

71 . kompania czołgów rozpoznawczych

72 . kompania czołgów rozpoznawczych

82 . kompania czołgów rozpoznawczych

11 . pociąg pancerny

12 . pociąg pancerny

Podolska BK

62 . dywizjon pancerny

Wielkopolska BK

71 . dywizjon pancerny

Armia „Łódź”

dywizje piechoty,

odwody

32 . kompania czołgów rozpoznawczych

41 . kompania czołgów rozpoznawczych

42 . kompania czołgów rozpoznawczych

91 . kompania czołgów rozpoznawczych

92 . kompania czołgów rozpoznawczych

52 . pociąg pancerny

53 . pociąg pancerny

Wołyńska BK

21 . dywizjon pancerny

Kresowa BK

61 . dywizjon pancerny

Armia „Kraków”

dywizje piechoty,

odwody

51 . kompania czołgów rozpoznawczych

52 . kompania czołgów rozpoznawczych

61 . kompania czołgów rozpoznawczych

51 . pociąg pancerny

54 . pociąg pancerny

Krakowska BK

51 . dywizjon pancerny

10 BKZmot

101 . kompania czołgów rozpoznawczych

102 . kompania czołgów rozpoznawczych

szwadron czołgów

Biuletyn DWS.org.pl

numer

– lato 2008

nIEMCy

4 .

Ilość czołgów PzKpfw I Ausf A i Ausf B została podana łącz-

nie, gdyż parametry podlegające analizie w tej pracy dla obu
wariantów znajdują się w tym samym zakresie wartości . Zgod-
nie z dostępnymi informacjami przyjęto, że wszystkie były wy-
posażone w radiostacje . Ilość czołgów PzKpfw II na wrzesień
1939 r . w pracy Z . Lalaka i d . Jędrzejewskiego podawana jest
na 1223, w liczbie tej mieszczą się jednak zarówno wozy pierw-
szych serii (Ausf a1 – 10, Ausf a2 – 15, Ausf a3 – 50 i Ausf b – 25
szt .), jak i „seryjne”, czyli Ausf c, A, B, C, d i E (1156 szt . w latach
1939–1940) . Tu – ze względu na różnice w osiągach, dokona-
no rozbicia na produkowane seryjnie „wersje starsze” i „wersje
nowsze” (tab . 5) .

O wiele trudniejsze było poprawne zidentyfikowanie ilo-

ści samochodów pancernych pozostających w służbie Wehr-
machtu we wrześniu 1939 r . Pomiędzy dostępnymi źródłami
istnieje sporo rozbieżności, trudnych do wytłumaczenia . Infor-
macje na temat produkcji samochodów pancernych zawarte
w pracy Z . Lalaka i d . Jędrzejewskiego zestawiono w tab . 6

Z kolei jednak wg artykułu M . Skotnickiego „Ciężkie ośmio-

kołowe samochody pancerne SdKfz 231, 232, 233 i 263” łączna
produkcja tych pojazdów wynosiła 1235 sztuk, zaś w interne-
towym serwisie „Lexikon der Wehrmacht” znajdziemy jeszcze
inne informacje (tab . 7) .

Łącznie wyprodukowano 1801 samochodów 4-kołowych

(4-rad .), 161 samochodów 6-kołowych (6-rad .) i 861 samocho-
dów 8-kołowych (8-rad .) . Pominięta tutaj produkcja samocho-
dów typu SdKfz 234 Puma (rozpoczęta w 1943 roku) wyniosła
487 samochodów, co oznacza, że samochodów 8-kołowych
przez całą wojnę zbudowano 1348 sztuk .

na podstawie dostępnych źródeł możemy stwierdzić, że

prawdopodobnie M . Skotnicki podał łączną liczbę samocho-
dów 8-kołowych (uwzględniając produkcję SdKfz 234) .

Porównując dane o całkowitej produkcji („niemiecka broń

pancerna …”) i produkcji po wybuchu wojny („Lexikon …”)
możemy określić przybliżone ilości samochodów pancernych
będących w służbie Wehrmachtu i Waffen-SS na 1 września
1939 r . (tab . 8)

2 Z . Lalak, d . Jędrzejewski „niemiecka broń pancerna …”, s . 339–344 .

Armia

Wielka Jednostka

Oddział pancerny

Stan etatowy

czołgi

tankietki

sam .

panc .

Armia „Prusy”

odwody

33 . dywizjon pancerny

1 . batalion czołgów lekkich

2 . batalion czołgów lekkich

GO „Wyszków”

odwody

53 . pociąg pancerny

W oddziałach liniowych

242

436

104

W oddziałach szkolnych i zapasowych

-16

RAZEM

299

500

a Oczywiście jest to efekt stanu faktycznego niższego od stanu etatowego .

Stan ilościowy czołgów Panzerwaffe 1 .09 .1939 w rozbiciu na typy .

5 .

Typ

D. Jędrzejewski,
Z. Lalak,
„Niemiecka broń
pancerna…”

Z. Kozaczuk
„Wehrmacht
1933–1939”

PzKpfw I Ausf A/B

1445

1945

PzKpfw II Ausf a1/a2/a3/b

900

PzKpfw II Ausf A/B/C

1113

PzKpfw III

ponad 55

PzKpfw IV

211

343

PzKpfw 35(t)

219

PzKpfw 38(t)

Razem

3235

~3200

a Produkcja pierwszych wersji miała wynosić: 15 PzKpfw III Ausf A (1937 r .),

15 PzKpfw III Ausf B (1937 r .), 15 PzKpfw III Ausf C (1937–1938 r .), 30 PzKpfw III

Ausf d (1938–1939 r .) . Wersja PzKpfw III Ausf E miała być w produkcji od 1938

roku . d . Jędrzejewski, Z . Lalak „niemiecka broń pancerna 1939–1945”, strona

internetowa „Achtung-Panzer!” .

b W pracy podano ilości wyprodukowanych „wczesnych” wersji (Ausf A – 10

szt ., Ausf B, C i d – po 15 szt .) oraz informację o trwających dostawach czołgu

PzKpfw III Ausf E . Z . Kozaczuk „Wehrmacht 1933–1939”, s . 338–340 .

c W pracy podano ilości wyprodukowanych czołgów poszczególnych wa-

riantów: 35 szt . PzKpfw IV Ausf A, 42 Ausf B i 140 Ausf C, z zaznaczeniem, że

wytwarzanie ostatniego wariantu zakończono w 1939 r . Z . Kozaczuk „Wehr-

macht 1933–1939”, s . 343 .

Produkcja samochodów pancernych w niemczech 1932–1944

6 .

Typ

Początek
produkcji
(rok)

Koniec
produkcji
(rok)

Wielkość
produkcji
(sztuk)

SdKfz 221

1935

1942

339

SdKfz 222

1935

1943

989

SdKfz 223

1935

1944

550

SdKfz 231/232 (6-Rad)

1932

1937

123

SdKfz 261 (6-Rad)

1932

1937

SdKfz 231/232/261 (8-Rad)

1937

1942

928

Rozmieszczenie pojazdów pancernych w jednostkach Wojska Polskiego (c .d .)

Biuletyn DWS.org.pl

numer

– lato 2008

Produkcja samochodów pancernych w niemczech wg „Lexikon der Wehrmacht” .

7 .

Typ

przed

9.1939

1939

1940

1941

1942

1943

1944

1945

Razem

SdKfz 221/222/223

163

138

290

414

306

1332

SdKfz 247 (4-rad .)

SdKfz 261 (4-rad .)

236

411

SdKfz 231/232

(6-rad .)

123

SdKfz 247 (6-rad .)

SdKfz 263 (6-rad .)

SdKfz 231/232

(8-rad .)

160

200

517

SdKfz 263 (8-rad .)

118

166

SdKfz 233 (8-rad .)

100

178

Razem

161

200

172

537

954

722

2823

na postawie danych dla samochodów czterokołowych,

gdzie stosunek ilości wersji wyposażonych w radio (SdKfz 223)
do  łącznej  liczby  wyprodukowanych  pojazdów  (SdKfz  221,
222, 223) wynosił około 30 procent, podobny odsetek przy-
jęto  dla  cięższych  pojazdów  ośmiokołowych .  Stąd  w  dalszej
analizie  pojawią  się  konkretne  liczby  wersji  wyposażonych
w radio: 40 SdKfz 232 (6-rad .) i 80 SdKfz 232 (8-rad .) .

Otrzymane ostatecznie ilości sprzętu będącego w uzbroje-

niu niemieckich Sił Zbrojnych na 1 wrześ nia 1939 roku przed-
stawiono w tabeli 9 .

niemieckie samochody pancerne we wrześniu 1939 r .

8 .

Typ

Ilość

Uwagi

Czterokołowe

(SdKfz 221, 222, 223)

550

Sześciokołowe

(SdKfz 231, 232, 263)

140

W tym 23 SdKfz 263 (6-rad .)

(pojazdy łączności) .

Ośmiokołowe

(SdKfz 231, 232)

250

Razem

940

Czołgi i samochody pancerne Panzerwaffe na dzień 1 .09 .1939

9 .

Typ

Ilość

PzKpfw I Ausf A/B

1445

PzKpfw II Ausf a1/a2/a3/b

PzKpfw II Ausf A/B/C/d/E

1113

PzKpfw 35(t)

219

PzKpfw 38(t)

PzKpfw III Ausf A/B/C

PzKpfw III Ausf d/E

PzKpfw IV

211

SdKfz 221

100

SdKfz 222

290

SdKfz 223

160

SdKfz 231 (6-Rad)

SdKfz 232 (6-Rad)

SdKfz 263 (6-Rad)

Łączna ilość czołgów i pojazdów pancernych Wehrmachtu 1 .09 .1939 wg

10 .
różnych źródeł .

Źródło

Czołgi

Sam.

pancerne

„Encyklopedia II wojny światowej”, s . 667

2800

„druga wojna światowa”, s . 51

2800

R . Szubański „Początek pancernego szlaku”, s . 27

2533

609

L . Moczulski „Wojna Polska”, s . 198

2720

Czołgi i samochody pancerne w jednostkach Grupy Armii „Południe” 1 wrze-

11 .
śnia 1939 r . wg J . Wróblewski „Armia Prusy”, Warszawa 1986, s . 9 (za: R . Szubański
„niemieckie Wojska Pancerne w 1939 r .”, WPH nr . 3/1979, s 126–128) .

Dywizja

czołgów

samochodów

pancernych

Razem

1 . dywizja Pancerna

304

340

2 . dywizja Pancerna

307

343

4 . dywizja Pancerna

304

340

5 . dywizja Pancerna

316

352

1 . dywizja Lekka

190

226

2 . dywizja Lekka

131

203

3 . dywizja Lekka

109

4 . dywizja Lekka

145

Inne jednostki

160

Razem

1771

447

2218

a dwie dywizje zmotoryzowane, dziewięć dywizji piechoty i pułk zmotoryzo-

wany SS plus samodzielne oddziały 8 . Armii .

Typ

Ilość

SdKfz 231 (8-Rad)

170

SdKfz 232 (8-Rad)

Czołgi – łącznie

3235

Samochody pancerne – łącznie

943

RAZEM

4178

Czołgi i samochody pancerne Panzerwaffe na dzień 1 .09 .1939 (c .d .)

W odniesieniu do Trzeciej Rzeszy istnieje duża liczba źró-

deł opisujących rozmieszczenie i podporządkowanie czołgów
i samochodów pancernych w momencie wybuchu wojny . dla-
tego nie ma w zasadzie problemów z analizą rozmieszczenia
i podziału sił pancernych niemiec w momencie rozpoczęcia
Kampanii Wrześniowej (tab . 10, 11 i 12) .

Biuletyn DWS.org.pl

numer

– lato 2008

Rozmieszczenie niemieckich czołgów i samochodów pancernych w poszczególnych związkach operacyjnych (R . Szubański „Początek pancernego szlaku”, s . 27) .

12 .

Grupa armii

Armia

Czołgi

Samochody pancerne

GA „Północ”

750

162

3 . Armia

221

w tym:

I batalion 10 . pułku pancernego

1 . Brygada Kawalerii

dywizja Pancerna „Kempf”

dywizje piechoty

—

150

—

4 . Armia

529

120

w tym:

3 . dPanc

10 . dPanc

dywizje zmotoryzowane

dywizje piechoty

375

154

—

GA „Południe”

1783

447

8 . Armia

w tym:

I batalion 25 . pułku pancernego

dywizje piechoty plus pułk zmot . SS

—

10 . Armia

1011

270

w tym:

1 . dPanc

4 . dPanc

1 . dLek

2 . dLek

3 . dLek

dywizje zmotoryzowane

dywizje piechoty

308

190

132

—

14 . Armia

699

162

w tym:

2 . dPanc

5 . dPanc

4 . dLek

dywizje piechoty plus pułk zmot . SS

310

316

—

Razem

2533

609

a W oryginale mylnie podano ilość 39 .

b W oryginale mylnie podano ilość 605 .

W rezultacie otrzymujemy:

Rozmieszczenie pojazdów pancernych Wehrmachtu i SS

13 .

Poziom organizacyjny

Ilość

Procent

kompania

batalion

216

dywizja

2842

oddziały szkolne i zapasowe

1036

RAZEM

4178

100

Biuletyn DWS.org.pl

numer

– lato 2008

ZWIąZEK RAdZIECKI

5 .

Ilości czołgów i tankietek radzieckich wyprodukowanych

w okresie przedwojennym zostały określone z wykorzysta-
niem trzech kompleksowych źródeł . Zestawienie informacji
przedstawiono w tab . 14 .

W przypadku samochodów pancernych oszacowanie skali

ich produkcji jest trudniejsze, nawet pomimo dużo mniejszej
liczby typów (tab . 15) .

dodatkową wskazówką co do stanu wojsk pancernych

i zmechanizowanych RKKA w wrześniu 1939 r . będzie liczeb-

Produkcja czołgów w ZSRR w okresie międzywojennym .

14 .

Źródło

„Tanks of World War II”

A. Zasieczny „Czołgi …”

„Bronja”

Typ

Okres produkcji

Produkcja

Okres produkcji

Produkcja

Okres produkcji

Produkcja

T-27

1931–1933

~2600

T-37A

1933–1936

~1130

1933–1936

2636

1933–1936

1909

T-37TU

643

T-37 z m . ognia

T-38

1937–1938

~400

1936–1939

1340

1936–1939

1382

BT-2 wz . 1933

09 .1931–1932

~300

1932–1933

610

BT-5 wz . 1934

1933–1935

~1800

1934–1935

1884

BT-7 wz . 1935

1935–1939

4464

BT-7 wz . 1937

1937–1939

~1200

BT-7A

1937–1939

149–156

BT-7M

1939–1940

787

T-26 wz . 1931

1931–1933

1626

T-26 wz . 1933

1933–1938

6035

1933–1936

6065

T-26 wz . 1938

1938–1939

2400

1938–1939

1975

T-26 wz . 1939

1939–1940

2400

1939–1940

1939

1300

T-26 z m . ognia

1336

a Łączna produkcja czołgów T-37: 2627 szt . („Bronja”) .

b W tym 260 uzbrojonych w 37 mm armatę B -3, pozostałe tylko w karabiny maszynowe .

c W tym 263 BT-5RT, wyposażonych w radiostację .

d W tym 2017 BT-7RT, wyposażonych w radiostację .

e W tym około 450 z 47 mm armatą PS-1 (modyfikacja armaty Hotchkiss) oraz 20-30 uzbrojonych w 37 mm armatę B-3 .

f W tym pojazdy wyposażone w radiostację – brak danych o ilości . W 1937 roku czołgi z radiostacją stanowiły 100 procent produkcji (550 sztuk) .

g W tym 65 czołgów T-26A .

h W „Tanks …” oznaczany jako T-26 wz . 1937 .

i Łączna produkcja T-26: 11401 szt . (w tym także 300 do 500 pojazdów wsparcia, jak 183 ciągniki T -26T, 65 nosicieli mostu składanego ST-26, 55 pojazdów-min samo-

bieżnych TT-TU, transportery opancerzone i inne, źródło: A . Zasieczny „Czołgi …”) lub 11 302 („Bronja”) .

Produkcja samochodów pancernych w ZSRR:

15 .

Typ

Lata produkcji

Wielkość produkcji

Źródło

FAI

1934–1939

1000

„Bronja”

BA-20

1936–1938

2013

„BA-20”, Wikipedia, J . Magnuski „Wozy bojowe LWP …”

BA-27

1931

100

„Bronja”

BA-I

1934–1938

554

„Bronja”

BA-3

1934–1935

168–180

„Bronja”; „BA-3, BA-6, BA-9”, „The Russian Battlefield”

BA-6

1936–1938

386

„Bronja”; „BA-3, BA-6, BA-9”, „The Russian Battlefield”

BA-10A

1938-1939

900

„Srednij bronieawtomobil BA-10”, „Wtoraja Mirowaja Wojna”

a J . Magnuski podaje tylko lata produkcji, bez liczby zbudowanych maszyn .

b Liczba zamówionych BA-10A, z czego w 1938 r . zbudowano 489 maszyn, „Srednij bronieawtomobil BA-10”, „Wtoraja Mirowaja Wojna” . „Bronja” milczy o wielkości

produkcji .

ność tych wojsk niecałe półtora roku później, już po wojnie
z Finlandią . (tab . 16)

Analizując liczbę wyprodukowanych czołgów T-26 oraz ich

stany na styczeń 1941 roku, można określić średnią ilość czoł-
gów,  które  uległy  wyeksploatowaniu .  Po  uwzględnieniu  da-
nych z pracy A . Zasiecznego (11 400 wyprodukowanych, 1000
zniszczonych  w  wojnie  z  Finlandią,  9600  maszyn  1 .01 .1941)
obliczamy,  że „wycofanych  z  powodu  zużycia”  zostało  około
800 maszyn z 11 400 dostarczonych, czyli 7 procent w ciągu

Biuletyn DWS.org.pl

numer

– lato 2008

10 lat eksploatacji . dla czołgów rodziny BT z 8000 maszyn po-
zostawało w służbie 6500, więc „zużytych” zostało około 1500
pojazdów – czyli około 20 procent . Analizując – analogicznie,
i przez uśrednienie – zużycie dla pozostałych typów pojazdów i
uwzględniając straty poniesione w zimie 1939/1940 r . w Finlan-
dii

, można oszacować stan wojsk pancernych ZSRR (tab . 17) .
Organizacja radzieckich wojsk pancernych na dzień 1 wrze-

śnia 1939 r ., choć przez wiele lat stanowiła zagadkę, może być
dziś odtworzona relatywnie dokładnie . Według najnowszych
źródeł rosyjskich w marcu 1938 roku RKKA miała obejmować:

170 dywizji strzelców i strzelców górskich;

—

26 dywizji kawalerii;

—

36 brygad pancernych, zmechanizowanych i zmotoryzo-

—

wanych (z czego w zachodniej części ZSRR sześć brygad
czołgów szybkich BT i trzy brygady strzelców zmotory-
zowanych było zorganizowanych w trzy korpusy zme-
chanizowane – w każdym po dwie brygady czołgów i
dwie brygady zmotoryzowane) . 26 z tych brygad stacjo-
nowało w europejskiej części Związku Radzieckiego .

W maju 1940 roku na uzbrojeniu Armii Czerwonej znaj-

dowało się 20 100 czołgów, wśród których dominowały T-26
(9010 maszyn) i BT (7300 czołgów) . W tym okresie (osiem mie-
sięcy po analizowanej tutaj dacie) siły pancerne i zmechanizo-
wane RKKA zorganizowane były w:

3 3178 czołgów i tankietek, A . Zasieczny „Czołgi …”, s . 119 .

4 A . G . Lenski „Suchoputnyje …”, s . 7 . dla brygad strzelców zmotoryzowanych

wchodzących w skład korpusów zmechanizowanych użyto określenia „motori-

zowannaja striełkowo-pulemietna brigada”, czyli – w dosłownym tłumaczeniu –

zmotoryzowana brygada strzelców i karabinów maszynowych . Czwarty korpus

zmechanizowany w identycznym składzie formowano na dalekim Wschodzie .

Stan wojsk pancernych RKKA na dzień 1 .01 .1941

16 .

Typ

Ilość

T-26

8790

OT-26

938

7633

w tym:

BT-2

BT-5

BT-7

BT-7M

BT-7A

546

1742

4655

582

108

T-28

447

T-34

115

243

T-35

T-37/-38/-40

3525

Razem czołgów

21 747

Lekkie samochody pancerne

1486

Średnie samochody pancerne

2576

Razem samochodów pancernych

4062

RAZEM

25 809

Źródło: A .G . Lenski „Suchoputnyje sily …”, s 18, 19 . A . Zasieczny („Czołgi …”)

podaje nieco inne ilości radzieckiego sprzętu pancernego na 1 .01 .1941: 9665

T-26, 7463 BT, 2331 T-37 i 1090 T-38 . Strona internetowa „Bronja” przytacza na tą

datę liczby tylko dla dwóch typów: T-37 (2225 szt . w służbie) i T-38 (1090 szt .) .

Czołgi i samochody pancerne RKKA na dzień 1 .09 .1939

17 .

Typ

Ilość

T-27

2300

T-37A

1800

T-37TU

600

T-37 z m . ognia

T-38

1200

BT-2 wz . 1933 (armata 37 mm)

250

BT-2 wz . 1933

250

BT-5 wz . 1934

1500

BT-5RT

250

BT-7 wz . 1935

1100

BT-7 wz . 1937

1200

BT-7RT

1600

BT-7A

150

BT-7M

200

T-26 wz . 1931

950

T-26 wz . 1931 (armata 37 mm)

350

T-26 wz . 1933

4700

T-26 wz . 1933 (z radiostacją)

1000

T-26 wz . 1938

1900

T-26 wz . 1939

500

T-26 z m . ognia

800

FAI

700

BA-20

1800

BA-27

BA-I

500

BA-3

150

BA-6

350

BA-10A

500

RAZEM

26 730

Razem czołgi

w tym:

T-26

inne

22 650

10 200

6500

5950

Samochody pancerne – łącznie

4080

4 dywizje szybkie (1 . dywizja Strzelców Zmotoryzo-

—

wanych, 15 ., 81 . i 109 . dywizje Zmechanizowane);
4 ciężkie brygady pancerne (TTBr,

—

tjażełaja tankowaja

brigada);
35 lekkich brygad pancernych (LTBr,

—

legkaja tankowa-

ja brigada, około 40 procent z nich było uzbrojonych
w czołgi BT, pozostałe posiadały głównie T-26);
4 brygady motorowo-pancerne (MBBr,

—

motorizowan-

naja bronjewaja brigada);

Biuletyn DWS.org.pl

numer

– lato 2008

3 brygady czołgów-miotaczy ognia (TChBr,

—

tanko-che-

miczeskaja brigada);
6 pułków czołgów lekkich (ltp,

—

legko-tankowyj połk);

31 pułków czołgów kawalerii (tpk,

—

tankowyj połk ka-

walerii);
101 batalionów czołgów w składzie dywizji strzelców

—

(tb, tankowyj batalion)

W latach 1938–1939 w każdej dywizji strzelców stacjonu-

jącej w zachodniej części Związku Radzieckiego istniał dwu-
kompanijny batalion czołgów . Jedna z kompanii powinna być
(według etatu) uzbrojona w 14 czołgów T-26, druga – w 22
lekkie czołgi pływające T-37 lub T-38 . Brygady czołgów lek-
kich posiadały 4 bataliony czołgów i liczyły po 250 czołgów .
Pułk czołgów kawalerii odpowiadał siłą batalionowi czołgów
i obejmował trzy szwadrony czołgów szybkich BT (po 15 ma-
szyn) oraz szwadron czołgów lekkich (pływających), razem 64
czołgi .

Oczywiście dla interesującego nas okresu nie bierze-

my pod uwagę dywizji zmechanizowanych ani brygad czoł-
gów ciężkich, które sformowano już w 1940 roku .

Jesienią 1939 roku wojska pancerne i zmechanizowane

RKKA w przybliżeniu obejmowały:

100 batalionów czołgów w dywizjach strzelców (każ-

—

dy w składzie 14 czołgów T -26, 22 czołgi T-37/38, ra-
zem 36 czołgów);
170 kompanii rozpoznawczych w dywizjach strzelców

—

(każda w składzie 10 samochodów pancernych);
26 pułków czołgów kawalerii (czyli batalionów pan-

—

cernych dywizji kawalerii), po 64 czołgi każdy;
30 brygad pancernych, każda po 250 czołgów .

—

Ostatecznie otrzymamy (tab . 18):

5 A . G . Lenski „Suchoputnyje …”, s . 11, 12 . Pewnych – zbliżonych – danych o or-

ganizacji radzieckich oddziałów pancernych dostarcza także strona „World War

II Armed Forces…” . W artykułach poświęconych Wojnie Zimowej zamieszczono

tam informację o istnieniu w składzie dywizji strzelców dywizjonu rozpoznaw-

czego oraz – osobno – przedstawiona jest struktura brygady pancernej z tam-

tego okresu . Schematy organizacyjne nie podają jednak żadnych stanów ilo-

ściowych, dopiero w schemacie organizacyjnym dla dywizji strzelców z czerwca

1941 r . pojawia się informacja o stanie ciężkiego uzbrojenia w dywizji strzelców:

10 samochodów pancernych i 16 czołgów lekkich w dywizjonie rozpoznaw-

czym plus 3 samochody pancerne w batalionie łączności .

6 A . G . Lenski „Suchoputnyje …”, s . 5 . W „World War II Armed Forces…” znajdzie-

my następującą strukturę brygady pancernej z okresu wojny radziecko-fińskiej:

cztery bataliony czołgów, kompania zapasowa czołgów, batalion zmotoryzo-

wany, dywizjon rozpoznawczy, zmotoryzowany batalion zabezpieczenia (tech-

niczny), zmotoryzowany batalion zaopatrzenia, zmotoryzowane kompanie:

medyczną, saperów, łączności i naprawy czołgów .

7 Jako ciekawostkę można podać, że ciężka brygada pancerna wyposażona

w czołgi (średnie) T-28 posiadać miała według etatu 117 czołgów T-28 oraz 39

czołgów szybkich BT . Brygada uzbrojona w czołgi T-35 miała posiadać 95 takich

pojazdów oraz 44 BT i 10 czołgów z miotaczami ognia . A . G . Lenski „Suchoput-

nyje …”, s . 5 .

FRAnCJA

6 .

Większość dostępnych opracowań nie poświęca większej

uwagi stanowi Armii Francuskiej w czasie kampanii wrześnio-
wej, koncentrując się zwykle na maju 1940 r . Zdobycie danych
odnośnie produkcji czołgów w Francji w okresie międzywo-
jennym nie jest zadaniem trudnym, a informacje te mogą
stanowić podstawę dla określenia stanu na 1 września 1939 r .
(tab . 19) .

Francja – w odróżnieniu od niemiec czy Rosji (ale podob-

nie jak Polska) – nie dysponowała szerokim spektrum samo-
chodów pancernych . najważniejszym typem był Panhard
P-178, wyprodukowany w ilości 356 szt ., oraz Schneider P 16,
wyprodukowany w ilości 96 szt .

Stan posiadania francuskich wojsk pancernych w chwili

wybuchu 2 wojny światowej przedstawiono w tab . 20 .

W wrześniu 1939 r . armia francuska posiadała 41 batalio-

nów czołgów

, z których 26 wchodziło wcześniej w skład dwu-

batalionowych jednostek (pułków), zwanych Groupe de bata-
illons de chars de combat (GBC)

. Ponadto oddziały czołgów

i samochodów pancernych występowały w dywizjach zmo-
toryzowanych, a jeszcze przed wojną sformowano 1 . i 2 . Lek-
kie dywizje Zmechanizowane (w każdej 96 S-35, 92 H-35, 69
AMR 35, 48 Panhard P-178) .

Ostatecznie przyjęty następujący podział sił pancernych

w wojskach lądowych Republiki Francuskiej przedstawionow
w tab . 21 .

nie należy jednak zapominać, że już trzy miesiące po za-

kończeniu  kampanii  wrześniowej  francuskie  siły  pancerne
przeszły  poważną  metamorfozę .  Oprócz  już  istniejących
dwóch  lekkich  dywizji  zmechanizowanych  powstały  cztery
dywizje  pancerne,  a  zaraz  potem  pięć  lekkich  dywizji  kawa-
lerii, także posiadających jednostki pancerne . dla potrzeb tej
analizy rozpatrywano oczywiście stan na wrzesień 1939 r ., ale
obraz Armii Francuskiej byłby niepełny bez pokazania jej pla-
nów rozwoju Wojsk Pancernych, planów – co należy podkre-
ślić – opracowywanych od 1935 r . i konsekwentnie realizowa-
nych (tab . 22) .

PRZyJęTE KRyTERIA AnALIZy

7 .

dla opisu mobilności poszczególnych konstrukcji uwzględ-

niono przede wszystkim prędkość maksymalną na drodze .
Celowo nie analizowano prędkości pojazdów pancernych w
terenie – przyczyną były poważnie rozbieżności w danych dla
eksploatacji w tych warunkach . najbardziej dyskusyjną kwestią
jest definicja „terenu”, a więc warunków, w jakich dla poszczegól-

8 Bataillon de chars de combat, BCC .

9 L . Moczulski („Wojna Polska 1939”, s . 547, 553) podaje nieco odmienną organi-

zację francuskich wojsk szybkich:

2 lekkie dywizje zmechanizowane

20 samodzielnych pułków pancernych, każdy w składzie dwóch batalio-

nów czołgów,

3 pułki pancernych wozów bojowych w dywizjach kawalerii,

7 dywizjonów pancernych wozów bojowych w dywizjach zmotoryzo-

wanych,

1 samodzielny batalion czołgów .

Rozmieszczenie pojazdów pancernych Armii Czerwonej:

18 .

Poziom organizacyjny

Ilość

Procent

kompania

1700

batalion

5264

brygada

7500

oddziały szkolne i zapasowe

12 266

RAZEM

26 730

100

Biuletyn DWS.org.pl

numer

– lato 2008

Produkcja czołgów we Francji do 1940 r .

19 .

Źródło

J. Chorzępa „Francuska …”

A. Zasieczny „Czołgi …”

G. Forty „World War Two Tanks”

Typ

Okres produkcji

Produkcja

Okres produkcji

Produkcja

Okres produkcji

Ilość w linii

06.1940

Renault d 1A

1929

—

Renault d 1B

—

Renault FT-17

1917–?

2100

—

Renault FT -17

(armata 37 mm)

1917–?

1246

—

Renault TSF

1917–?

188

—

AMR 33

1934–1935

123

—

1933–?

120

AMR 35

1936–1938

167

—

?–1940

200

Hotchkiss H-35

1935–1937

400

1938

400

1935–1940

~900

Hotchkiss H-35

wz . 1939

1939–1940

557

1939–1940

<600

Renault R-35

1800

1935–1940

1611

1935–1940

1400

Somua S-35

?–1940

400

1936–1940

500

?–1940

400

FCM 36

100

?–1940

100

Renault d 2

100

B 1

1935–1937

1935–1940

300–320

B 1bis

1937–1940

380

1937–1940

403

FCM 2C

1918

—

a Część informacji została skorygowana dzięki pomocy J . Chorzępy .

b Łącznie w maju 1940 r . Armia Francuska miała posiadać 3420 czołgów, w tym 2720 lekkich (o wadze do 15 ton), 400 średnich (od 15 do 25 ton) i 300 ciężkich

(powyżej 25 ton) .

c O samych czołgach autor wspomina, ale bez podania produkcji . Wzmiankowane jest tylko, że czołgi d 1 używane były w Algierii i w walkach w 1940 r . udziału nie

wzięły – w artykule J . Chorzępy z kolei jest podane, że 67 . batalion czołgów został przerzucony do Francji i wziął udział w ostatnich walkach .

d Produkcja sumaryczna wyniosła 7820 czołgów . W momencie zakończenia Pierwszej Wojny Światowej Francuzi posiadali 3200 czołgów FT-17, a produkcja wciąż

trwała . Pod koniec wojny organizacja kompanii czołgów lekkich przewidywała 28 czołgów . 18 znajdowało się w trzech sekcjach (plutonach), każdy po 6 czołgów (3

z karabinem maszynowym, 2 z armatą 37 mm, 1 z działem 75 mm), pozostałe 10 to 8 pojazdów w sekcji rezerwowej oraz pojazd dowodzenia i czołg łączności TSF .

Czołgów z działem 75 mm wyprodukowano jednak niewiele, w związku z czym o wiele częstsza była kompania licząca 25 czołgów (po 5 w plutonie) . Armia Fran-

cuska otrzymała 3728 czołgów Renault FT-17: 2100 uzbrojonych w karabin maszynowy, 1246 uzbrojonych w armatę 37 mm, 39 uzbrojonych w działo 75 mm, 188

Renault TSF i 155 czołgów szkolnych . Jesienią 1939 r . w służbie pozostawało 1580 czołgów FT-17, a dalszych 1270 było zakonserwowanych – większość pojazdów

służyła już jednak do zupełnie innych celów (mosty towarzyszące, pojazdy z trałem przeciwminowym i inne) .

e Łącznie wg . A . Zasiecznego miano zbudować ponad 1000 czołgów H-35/H-38/H-39, w tym około 400 H-35 . 10 maja 1940 r . w Armii Francuskiej miało się znajdować

821 czołgów Hotchkiss H-35/H-38/H-39 .

f Z tego 1070 czołgów zostało ukończonych do września 1939 r . Produkcja łączna obejmuje także wersję rozwojową R-40/R-35 wz . 1939 (120–140 sztuk plus kilkadziesiąt

przebudowanych z R-35 przez montaż nowej wieży), uzbrojonych w armatę 37 mm o dłuższej lufie . R-40 nie wchodzi jednak już chronologicznie w zakres tej analizy .

g „Tanks of World War II” podaje około 100 szt . wyprodukowanych od 1936, w pracy Z . Lalaka i d . Jędrzejewskiego podana jest liczba 90 FCM 36 będących w służbie

w czerwcu 1940 r .

h Z czego tylko 6 miało pozostawać w służbie, w składzie 51 . batalionu czołgów .

Typ

Ilość

Renault FT-17 (armata 37 mm)

450

Renault TSF

100

Renault FT-17

1030

Renault AMR 33

123

Renault AMR 35

167

AMC 35

100

FMC 36

Renault AMR ZT

Hotchkiss H-35

400

Hotchkiss H-39

200

Renault R-35

1020

Typ

Ilość

Somua S-35

250

d 1A

d 1B

d 2

100

B 1

B 1bis

120

FCM 2C

Panhard P-178/AMd 35

300

Schneider P-16

RAZEM

w tym:

czołgi

samochody pancerne

4645

4249

396

a Pełna produkcja do 1940 r . miała wynieść 150 szt . („Encyklopedia II Wojny

Światowej”, s . 702) .

Czołgi i samochody pancerne Armii Francuskiej na dzień 1 .09 .1939

20 .

Biuletyn DWS.org.pl

numer

– lato 2008

Rozmieszczenie pojazdów pancernych Francji

21 .

Poziom organizacyjny

Ilość

Procent

dywizja

630

13,5

batalion

1949

42,0

samodzielne pododdziały mniejsze niż
batalion, oddziały szkolne i zapasowe

1850

44,5

RAZEM

4645

100

a 1 . i 2 . Lekkie dywizje Zmechanizowane, w każdej 96 S-35, 92 H-35, 69

AMR 35, 48 Panhard P-178 . J . Chorzępa „Francuska broń pancerna …”, s . 13 .

b 41 samodzielnych batalionów, w tym 8 uzbrojonych w FT-17 (po 63 czołgi),

4 uzbrojone w B 1 i B 1bis (po 35 czołgów), pozostałe po 45 czołgów .

c Spośród całości francuskiego parku pancernego poważna część była roz-

mieszczona poza jednostkami liniowymi . na przykład w maju 1940 r . z 414

zbudowanych czołgów B 1 i B 1bis w batalionach pancernych było 293 szt .,

z 400 czołgów S-35 – 288 w oddziałach bojowych . W październiku 1939 r .

spośrod 174 zbudowanych czołgów B 1/B 1bis w oddziałach bojowych prze-

bywało 131 .

Rozmieszczenie oddziałów pancernych Armii Francuskiej w styczniu 1940 r ., wg J . Chorzępa „Francuska broń pancerna 1916–1940” .

22 .

Wyższe dowództwo

oddział Wojsk Pancernych

Uzbrojenie (etat)

5 . Armia

1 . batalion pancerny

45 Renault R-35

2 . batalion pancerny

45 Renault R-35

21 . batalion pancerny

45 Renault R-35

34 . batalion pancerny

45 Renault R-35

29 . batalion pancerny

63 Renault FT-17

3 . Armia

5 . batalion pancerny

45 Renault R-35

12 . batalion pancerny

45 Renault R-35

23 . batalion pancerny

45 Renault R-35

24 . batalion pancerny

45 Renault R-35

29 . batalion pancerny

63 Renault FT-17

30 . batalion pancerny

63 Renault FT-17

43 . batalion pancerny

45 Renault R-35

9 . Armia

6 . batalion pancerny

45 Renault R-35

32 . batalion pancerny

45 Renault R-35

33 . batalion pancerny

63 Renault FT-17

7 . Armia

9 . batalion pancerny

45 Renault R-35

22 . batalion pancerny

45 Renault R-35

4 . Armia

10 . batalion pancerny

45 Renault R-35

20 . batalion pancerny

45 Renault R-35

11 . batalion pancerny

63 Renault FT-17

8 . Armia

16 . batalion pancerny

45 Renault R-35

17 . batalion pancerny

45 Renault R-35

18 . batalion pancerny

63 Renault FT-17

36 . batalion pancerny

63 Renault FT-17

1 . Armia

35 . batalion pancerny

45 Renault R-35

39 . batalion pancerny

45 Renault R-35

13 . batalion pancerny

45 Hotchkiss H -35

38 . batalion pancerny

45 Hotchkiss H -35

Armia Alp

samodzielny kolonialny batalion pancerny

63 Renault FT-17

1 . dPanc

25 . batalion pancerny

45 Hotchkiss H -39

26 . batalion pancerny

45 Hotchkiss H -39

28 . batalion pancerny

35 B 1bis

37 . batalion pancerny

35 B 1bis

Biuletyn DWS.org.pl

numer

– lato 2008

nych czołgów i samochodów pancernych dokonywano pomia-
rów .

Uproszczenie analizy mobilności do „prędkości szosowej”

pozwoli – w opinii autora – nakreślić problem wystarczająco dla
potrzeb tej analizy . Kolejne typy pojazdów przyporządkowano
do pięciu kategorii: o prędkościach maksymalnych od 0 do 10
km/h, do 20 km/h, do 30 km/h, do 40 km/h i powyżej 40 km/h .

Siła ognia oceniana jest poprzez wyeksponowanie uzbro-

jenia głównego . Tu przyjęto następujące kategorie:

karabin maszynowy

—

armata

—

automatyczna 20 mm lub armata 25 mm

armata 37 mm lub 47 mm

—

armata przeciwpancerna 37 mm

—

armata przeciwpancerna 45 lub 47 mm

—

armata 75 lub 76 mm

—

miotacz ognia

—
Podział na armaty przeciwpancerne i „inne” wprowadzo-

ny został aby wydzielić pojazdy zdolne zwalczać wrogą broń
pancerną i te, które nie były bezpośrednio do tego przysto-

10 Przy czym należy pamiętać, że nie zależało to nawet od państwa, które wy-

dawało specyfikację techniczną dla używanego w swojej armii sprzętu . Często

pomiary prowadzone na jednym poligonie nie pokrywały się z danymi uzyska-

nymi w innym ośrodku w tym samym kraju .

11 W większości publikacji pojawia się dla opisu tego typu uzbrojenia określe-

nie „działko” . Autor jednak tego określenia nie uznaje – kojarzy mu się wyłącznie

z gatunkiem ślimaka, Winniczkiem działkowcem . W związku z czym używana

jest tu terminologia zalecana w poważnej liczbie publikacji wojskowych, czyli

podział na karabiny maszynowe (kaliber do 20 mm) i armaty (od 20 mm wzwyż) .

Armaty są przy tym jednym z składowych grupy dZIAŁ, obejmujących także

haubice i moździerze .

Wyższe dowództwo

oddział Wojsk Pancernych

Uzbrojenie (etat)

2 . dPanc

14 . batalion pancerny

45 Hotchkiss H -39

27 . batalion pancerny

45 Hotchkiss H -39

8 . batalion pancerny

35 B 1bis

15 . batalion pancerny

35 B 1bis

3 . dPanc

42 . batalion pancerny

45 Hotchkiss H -39

45 . batalion pancerny

45 Hotchkiss H -39

4 . dPanc

19 . batalion pancerny

45 d 2

W składzie 3 . dPanc i 4 . dPanc

41 . batalion pancerny

35 B 1bis

46 . batalion pancerny

35 B 1bis

47 . batalion pancerny

35 B 1bis

49 . batalion pancerny

35 B 1bis

1 . LdZmech

4 . pułk kirasjerów

48 Somua S-35, 46 Hotchkiss H-35

6 . pułk kirasjerów

48 Panhard P-178

18 . pułk dragonów

48 Somua S-35, 46 Hotchkiss H-35

4 . zmotoryzowany pułk dragonów

69 AMR 35

2 . LdZmech

jak 1 . LdZmech

Jednostki samodzielne

4 . batalion pancerny

45 FCM 36

7 . batalion pancerny

45 FCM 36

40 . batalion pancerny

45 Hotchkiss H -39

44 . batalion pancerny

45 Hotchkiss H -39

a dywizja Pancerna (dCR, division Cuirassée de Réserve) .

b division Légère de Mécanique, dLM . Ponadto w lutym 1940 r . sformowano 5 lekkich dywizji kawalerii (dLC, division Légère de Cavalerie), z których każda posia-

dała 12 samochodów pancernych Panhard P-178 i 12 czołgów Hotchkiss H-35 (w pułku pojazdów pancernych, Régiment d’Automitrailleuses/RAM) oraz 20 czołgów

rozpoznawczych AMR .

Rozmieszczenie oddziałów pancernych Armii Francuskiej w styczniu 1940 r ., wg J . Chorzępa „Francuska broń pancerna 1916–1940” (c .d .) .

sowane . Pomimo bowiem identycznego kalibru, armaty za-
montowane na czołgach Renault FT-17 drastycznie różniły się
od głównego uzbrojenia jednowieżowych czołgów 7TP . do-
datkowo rozpatrzono sposób instalacji uzbrojenia głównego
– w wieży lub w kadłubie – co w praktyce oznacza oddzielenie
tankietek od czołgów .

do oceny opancerzenia polskich, niemieckich i radzieckich

pojazdów pancernych przyjęto najgrubszy pancerz obecny
w danej konstrukcji . W zasadzie najczęściej był to pancerz czo-
łowy, wieży i/lub kadłuba . Przyjęte zakresy to:

do 8 mm (przebijany przez karabinową amunicję

—

przeciwpancerną)
do 15 mm (przebijany przez armaty przeciwpancerne

—

20 mm i „zwykłe” 37 mm)
do 30 mm (przebijany przez armaty przeciwpancerne

—

37 mm)
powyżej 30 mm

—
Poszczególne typy czołgów i samochodów pancernych

sklasyfikowano w tabelach 23, 24 i 25 .

Spośród wszystkich uwzględnionych w tab . 24 pojazdów

tylko tankietki (polskie i radzieckie) oraz niemieckie samocho-
dy pancerne SdKfz 263 (6-Rad) posiadały uzbrojenie główne
zainstalowane w kadłubie (nieruchomej nadbudówce), pozo-
stałe pojazdy posiadały wieże obrotowe .

na końcu osobny podział objął pojazdy posiadające lub

nie posiadające radiostacji . do posiadających zewnętrzną
łączność radiową zaliczono:

Biuletyn DWS.org.pl

numer

– lato 2008

Podział pojazdów pancernych według kryterium uzbrojenia:

24 .

Przedział

Kraj i typy pojazdów

karabin maszynowy

Polska: 7TP (dwuwieżowy), Vickers E (dwuwieżowy), Renault FT-17 (część), tankietki TKS/TKF/TK-3 oraz 75 procent

samochodów pancernych wz . 34-II
niemcy: czołgi PzKpfw I Ausf A/B oraz samochody pancerne SdKfz 221, SdKfz 223, SdKfz 263 (6-Rad)
ZSRR: tankietki T-27, czołgi T-37A, T-37TU, T-38, BT-2 wz . 1933 (większość), T-26 wz . 1931 oraz samochody

pancerne FAI, BA-20
Francja: FT-17 w wersji podstawowej, AMR 33, AMR 35,

armata 20/25 mm

Polska: zmodyfikowane tankietki TKS (około 24 szt .)
niemcy: czołgi PzKpfw II, samochody pancerne SdKfz 222, SdKfz 231 (6-Rad), SdKfz 232 (6-Rad), SdKfz 231

(8-Rad), SdKfz 232 (8-Rad)
Francja: AMR ZT, Panhard P-178

armata 37/47 mm

Polska: część Vickers E, część Renault FT-17, Renault TSF, Renault nC i M 26/27, Renault R-35, samochody

pancerne wz . 29 i wz . 34-II (25 procent)
ZSRR: część czołgów T-26 wz . 1931, samochody pancerne BA-27 i BA-I
Francja: FT-17 z armatą 37 mm, FMC 36, H-35, R-35, d 1A, Schneider P-16

armata ppanc 37 mm

Polska: 7TP (jednowieżowy)
niemcy: czołgi PzKpfw III, PzKpfw 35(t), PzKpfw 38(t)
ZSRR: część BT-2 wz . 1933
Francja: H-39

armata ppanc 45/47 mm

ZSRR: czołgi BT-5, BT-7, T-26 od wersji T-26 wz . 1933, samochody pancerne BA-3, BA-6, BA-10A
Francja: czołgi B 1 i B 1bis

, S-35, AMC 35, d 1B, d 2

armata 75/76 mm

niemcy: PzKpfw IV
ZSRR: BT-7A
Francja: FMC 2C

miotacz ognia

ZSRR: warianty specjalne T-37 i T-26

a Oczywiście te pojazdy powinny podpadać pod dwie kategorie – ze względu na posiadania także działa 75 mm . Armata 47 mm o większych niż wcześniejsze kon-

strukcje francuskie możliwościach przeciwpancernych jest tu przyjęta jako wyznacznik kryterium „postępu” .

Podział pojazdów pancernych według kryterium prędkości maksymalnej na drodze .

23 .

Przedział

Kraj i typy pojazdów

do 10 km/h

Polska: Renault FT-17, Renault TSF, Renault nC, Renault M26/27
Francja: Renault FT-17, Renault TSF, FCM 2C

do 20 km/h

Polska / Francja: Renault R-35

do 30 km/h

ZSRR: wszystkie wersje czołgu T-26 od T-26 wz . 1933
Francja: FMC 36, B 1, B 1bis

do 40 km/h

Polska: 7TP, Vickers E, tankietki TKS/TKF, samochód pancerny wz . 29
niemcy: wszystkie czołgi używane w Rzeszy
ZSRR: wczesne wersje czołgu T-26 (wz . 1931), czołgi lekkie T-37 i T-38, samochód pancerny BA-26
Francja: H-35, H-39, S-35

powyżej 40 km/h

Polska: tankietki TK-3, samochód pancerny wz . 34-II
niemcy: czołgi PzKpfw 35(t) i 38(t), wszystkie samochody pancerne
ZSRR: tankietka T-27, wszystkie czołgi szybkie rodziny BT

, samochody pancerne FAI, BA-20, BA-I, BA-3, BA-6,

BA-10A
Francja: AMR 33, AMR 35, AMC 35, AMR ZT, samochody pancerne

a dla czołgów kołowo-gąsienicowych rodziny BT przyjęto prędkość na drodze z założonymi gąsienicami . Jak widać dla przyjętych przedziałów nie miało to więk-

szego znaczenia .

Biuletyn DWS.org.pl

numer

– lato 2008

Podział pojazdów pancernych według kryterium opancerzenia maksymalnego:

25 .

Przedział

Kraj i typy pojazdów

do 8 mm

Polska: TK-3, samochody pancerne wz . 34 -II .
niemcy: samochody pancerne SdKfz 221, SdKfz 223, SdKfz 231 (6-Rad), SdKfz 232 (6-Rad), SdKfz 263 (6-Rad) .
ZSRR: T -37, T-38, samochody pancerne FAI, BA-20, BA-27, BA-I i BA-6 .

9–15 mm

Polska: Vickers E, TKS/TKF, samochody pancerne wz . 29 .
niemcy: PzKpfw I, PzKpfw II, PzKpfw III Ausf A/B/C, samochody pancerne SdKfz 222, SdKfz 231 (8-Rad) i SdKfz 232

(8-Rad) .
ZSRR: T -27, BT-2, BT-5, T-26, samochody pancerne BA-3 i BA-10A .
Francja: AMR 33, AMR 35, AMR ZT, Schneider P-16

16–30 mm

Polska: 7TP, Renault FT-17 i pochodne .
niemcy: PzKpfw 35(t), PzKpfw 38(t), PzKpfw III Ausf d/E, PzKpfw IV .
ZSRR: BT-7 .
Francja: FT -17 i pochodne, AMC 35, d 1A, d 1B, Panhard P-178

powyżej 30 mm

Polska: Renault R-35 .
Francja: FMC 36, H-35, H-39, R-35, S-35, d 2, FMC 2C, B 1, B 1bis

pojazdy polskie: 7TP (dwuwieżowy), Vickers E, Renault

—

FT-17, Renault nC i M 26/27, tankietki i samochody
pancerne
pojazdy niemieckie: samochody pancerne: SdKfz 221,

—

SdKfz 222, SdKfz 231 (6-Rad), SdKfz 231 (8-Rad)
pojazdy radzieckie: tankietki T-27, czołgi T-37A, T-37

—

z miotaczem ognia, T-38, czołgi BT (oprócz wersji BT
-5RT, BT-7RT i BT-7M), czołgi T-26 wz . 1931 i wz . 1933
(część) oraz wszystkie samochody pancerne .
pojazdy francuskie: R-35, S-35, d 2, B 1, B 1bis, Panhard

—

P-178 .

PORóWnAnIE I WnIOSKI

8 .

Ostatecznie otrzymane ilości procentowe w poszczegól-

nych kategoriach zestawiono w tab . 26, 27 i 28 .

Już pierwszy rzut oka na przedstawione niżej dane pozwala

dostrzec jedną regułę: duże różnice . O ile pomiędzy niemcami
i ZSRR można dostrzec pewne podobieństwa – a „odstępstwa”
z kolei można wyjaśnić – to pomiędzy Polską a jej sąsiadami
należy dostrzec przepaść .

Prędkość maksymalna na drodze nie jest idealnym parame-

trem pozwalającym ocenić mobilność tak różnorodnej grupy

Siły pancerne Polski, niemiec, ZSRR i Francji – porównanie poziomu technicznego . Zestawienie wszystkich kategorii pojazdów (czołgi, tankietki i samochody pan-

26 .
cerne) .

Przedział

Polska [%]

Niemcy [%]

ZSRR [%]

Francja [%]

Podział pojazdów pancernych według kryterium prędkości maksymalnej na drodze .

do 10 km/h

9,0

34,1

do 20 km/h

5,6

23,3

do 30 km/h

33,3

6,7

do 40 km/h

51,7

70,8

18,8

18,3

powyżej 40 km/h

33,8

29,2

47,9

17,6

Podział pojazdów pancernych według kryterium uzbrojenia głównego – rodzaj .

karabin maszynowy

67,8

41,3

35,9

30,6

armata 20 mm

2,6

44,6

7,2

armata 37/47 mm

17,4

3,5

43,8

armata ppanc 37 mm

12,2

0,9

4,3

armata ppanc 45/47 mm

55,9

14,0

armata 75/76 mm

5,1

0,6

0,1

miotacz ognia

3,2

Podział pojazdów pancernych według kryterium uzbrojenia głównego – instalacja .

W wieży

43,6

99,4

91,4

100

W kadłubie

56,4

0,6

8,6

Biuletyn DWS.org.pl

numer

– lato 2008

Siły pancerne Polski, niemiec, ZSRR i Francji – porównanie poziomu technicznego . Zestawienie wszystkich kategorii pojazdów (czołgi, tankietki i samochody pancerne) .

Siły pancerne Polski, niemiec, ZSRR i Francji – porównanie poziomu technicznego . Czołgi i tankietki .

27 .

Przedział

Polska [%]

Niemcy [%]

ZSRR [%]

Francja [%]

Podział pojazdów pancernych według kryterium prędkości maksymalnej na drodze .

do 10 km/h

37,3

do 20 km/h

6,1

25,4

do 30 km/h

39,3

7,3

do 40 km/h

56,4

91,4

21,9

20,0

powyżej 40 km/h

27,5

8,6

38,9

10,0

Podział pojazdów pancernych według kryterium uzbrojenia głównego – rodzaj .

karabin maszynowy

67,7

44,7

31,3

33,4

armata 20 mm

3,0

37,2

0,8

armata 37/47 mm

15,8

1,5

45,7

armata ppanc 37 mm

13,5

11,6

1,1

4,7

armata ppanc 45/47 mm

61,6

15,3

armata 75/76 mm

6,5

0,7

0,1

miotacz ognia

3,8

Podział pojazdów pancernych według kryterium uzbrojenia głównego – instalacja .

W wieży

37,4

100

89,8

100

W kadłubie

62,6

10,2

Podział pojazdów pancernych według kryterium opancerzenia maksymalnego .

do 8 mm

27,5

16,1

9–15 mm

39,8

83,2

65,1

7,6

16–30 mm

26,5

16,8

18,8

40,9

powyżej 30 mm

6,1

51,5

Podział pojazdów pancernych według kryterium systemu łączności zewnętrznej .

Radiostacja

20,4

100

30,2

38,1

Brak radiostacji

79,6

69,8

61,9

Przedział

Polska [%]

Niemcy [%]

ZSRR [%]

Francja [%]

Podział pojazdów pancernych według kryterium opancerzenia maksymalnego .

do 8 mm

33,8

9,6

26,5

9 – 15 mm

36,8

77,4

57,6

9,0

16–30 mm

23,9

13,0

15,9

43,9

powyżej 30 mm

5,5

47,1

Podział pojazdów pancernych według kryterium systemu łączności zewnętrznej .

Radiostacja

18,4

84,7

25,6

41,3

Brak radiostacji

81,6

15,3

74,4

58,7

Biuletyn DWS.org.pl

numer

– lato 2008

pojazdów . Prędkość pojazdu w terenie zasadniczo jest jednak
dużo trudniejsza do rzetelnego określenia . Oprócz wymie-
nionych już kwestii (różnice w pomiarach, definicja „terenu”),
w grę wchodzi jeszcze efektywność układu przeniesienia mo-
cy oraz układu jezdnego . Uproszczenie tu przyjęte pozwala
jednak przynajmniej częściowo oszacować mobilność wozów
polskich, niemieckich i radzieckich .

Zauważalna obecność Polski w pierwszych dwóch katego-

riach (poniżej 20 km/h) to przede wszystkim efekt obecności
czołgów francuskich w naszej armii . Tu zaznacza się wpływ
archaicznych już FT -17 oraz nowych R-35 . Tankietki w pol-
skiej armii dają nam dość dużą przewagę „w mobilności”, ale
bez nich spadamy już poniżej poziomu wyznaczanego przez
sąsiadów . W armii niemieckiej z kolei widać – niezależnie od
zakresu analizy – że dominująca większość sprzętu pancerne-
go plasuje się w zakresie prędkości maksymalnych od 30 do
40 km/h . Armia Radziecka w zasadzie regularnie „dzieli” swój
sprzęt pancerny pomiędzy trzy przedziały, począwszy od 30
km/h wzwyż . Podobna tendencja istnieje u Francuzów, ale ich
konstrukcje plasują się raczej poniżej średniej . należy tu zwró-
cić uwagę na fakt, że unifikacja prędkości pojazdów różnych
grup pozwala na ich lepsze współdziałanie w ramach jednego
pododdziału czy związku taktycznego .

Jeżeli chodzi o uzbrojenie główne, to mamy tu do czynie-

nia  z  diametralnie  różnymi  wynikami,  w  zależności  od  tego,
czy  analizą  obejmiemy  tankietki  i  samochody  pancerne .  Je-
żeli  bowiem  uwzględnimy  te  dwie  grupy  pojazdów  w,  to

siła ognia polskich Wojsk Pancernych wypadnie o wiele go-
rzej niż sąsiadów . 2/3 naszych pojazdów w wrześniu 1939 r .
było uzbrojonych tylko w karabin maszynowy . W przypadku
niemiec odsetek ten jest także duży, wynika to z obecności
poważnej liczby czołgów PzKpfw I w uzbrojeniu Wehrmach-
tu . W Armii Radzieckiej jest już to tylko 1/3 pojazdów . Jeżeli
jednak nie uwzględnimy tankietek, polskie wojska pancerne
wypadają o wiele lepiej .

Rzut oka na Armię Radziecką daje jej bezwzględne pierw-

szeństwo,  jeżeli  chodzi  o  siłę  ognia  –  zwłaszcza  rzuca  się
w  oczy  coraz  większa  dominacja  czołgowej  wersji  armaty
przeciwpancernej  45  mm .  Z  kolei  w  pojazdach  francuskich
najczęściej  spotykana  jest  armata  37  mm  SA .18,  wywodzą-
ca się jeszcze z lat Pierwszej Wojny Światowej – dopiero naj-
nowsze konstrukcje znad Sekwany uzbrajane są w armaty 37
i 47 mm o długich lufach .

Uwzględnienie lub pominięcie samochodów pancernych

nie wpływa znacząco na całość obrazu .

niejako specjalnie dla podkreślenia specyfiki polskich

Wojsk Pancernych wprowadzona została tu kategoria sposo-
bu montażu uzbrojenia głównego . Polskie tankietki stanowiły
w wrześniu 1939 r . ponad połowę sprzętu pancernego Wojska
Polskiego . niemcy pojazdów tej kategorii nie posiadali w ogó-
le, pomijalny odsetek samochodów pancernych nie posiadał
tylko możliwości obrotu uzbrojenia głównego o kąt 360º .
Rosjanie tankietki posiadali, ale była to kategoria nie rozwija-
na . Już używane pojazdy tej klasy stanowiły mniej niż jedną
dziesiątą całości sił . Polska więc w tym miejscu dramatycznie

Siły pancerne Polski, niemiec, ZSRR i Francji – porównanie poziomu technicznego . Czołgi (bez tankietek) .

28 .

Przedział

Polska [%]

Niemcy [%]

ZSRR [%]

Francja [%]

Podział pojazdów pancernych według kryterium prędkości maksymalnej na drodze .

do 10 km/h

26,8

37,3

do 20 km/h

16,4

25,4

do 30 km/h

43,7

7,3

do 40 km/h

56,9

91,4

24,3

20,0

powyżej 40 km/h

8,6

31,9

10,0

Podział pojazdów pancernych według kryterium uzbrojenia głównego – rodzaj .

karabin maszynowy

21,7

44,7

23,6

33,4

armata 20 mm

37,2

0,8

armata 37/47 mm

42,2

1,7

45,7

armata ppanc 37 mm

36,1

11,6

1,2

4,7

armata ppanc 45/47 mm

68,6

15,3

armata 75/76 mm

6,5

0,7

0,1

miotacz ognia

4,2

Podział pojazdów pancernych według kryterium opancerzenia maksymalnego .

do 8 mm

17,9

9–15 mm

12,7

83,2

61,2

7,6

16–30 mm

70,9

16,8

20,9

40,9

powyżej 30 mm

16,4

51,5

Podział pojazdów pancernych według kryterium systemu łączności zewnętrznej .

Radiostacja

54,5

100

33,7

38,1

Brak radiostacji

45,5

66,3

61,9

Biuletyn DWS.org.pl

numer

– lato 2008

odstaje od swoich sąsiadów, czego przyczyn należy szukać
głównie w finansowych możliwościach Państwa Polskiego .

W kategorii opancerzenia ponownie widać różnice pomię-

dzy Polską, niemcami i ZSRR . niemcy po raz kolejny wykazują
swoistą standaryzację, większość ich pojazdów pod wzglę-
dem ochrony plasuje się w kategorii od 9 do 15 mm, a więc
na poziomie, który uniemożliwia zwalczanie pojazdów przy
użyciu zwykłej amunicji karabinowej . ZSRR w tej kwestii „goni”
niemców, plasując większość parku pancernego w tej samej
kategorii . na stan polskiej Broni Pancernej ponownie rzutują
tankietki, które wyraźnie zaniżają średnią . Pominięcie tej ka-
tegorii pojazdów z kolei wyraźnie „ustawia” wojska pancerne
drugiej Rzeczypospolitej powyżej poziomu sąsiadów (71 pro-
cent w zakresie od 15 do 30 mm) – ponownie dzięki nowocze-
snym czołgom 7TP . Trendy widoczne w Francji – gdzie domi-
nują pojazdy dobrze, jak na ówczesne warunki, opancerzone
– to efekt dominującej przez wiele lat koncepcji czołgu jako
„pancernego żołnierza”, a z drugej strony – pierwszowojenna
koncepcja czołgów przełamania .

Jeżeli chodzi o łączność – tu widać wyraźne zapóźnienie

zarówno Polaków, jaki Rosjan . W III Rzeszy w zasadzie wszyst-
kie pojazdy dysponują radiostacją, tylko pewna część lekkich
samochodów pancernych jest pozbawiona łączności ze-
wnętrznej . W ZSRR jest to od 20 do 34 procent, w zależności
od przyjętej definicji „pojazdu pancernego” . W Polsce, jeżeli
weźmiemy pod uwagę całość parku Wojsk Pancernych, to tyl-
ko co piąty pojazd posiada radiostację . Pominięcie tankietek
zwiększa „uradiowienie” do ponad 50 procent, co i tak wyraź-
nie odstaje od poziomu niemieckiego .

Równie ważne wnioski można wyciągnąć porównując

strukturę  organizacyjną  wojsk  pancernych  trzech  krajów
(tab .  29) .  Obraz  Wehrmachtu  jest  klarowny  –  siły  pancerne
„w  rozkwicie”:  wyraźna  koncentracja  sprzętu  pancernego
w dywizjach pancernych i lekkich, dywizjom piechoty i zmo-
toryzowanym  pozostawiono  wyłącznie  niewielkie  oddziały
rozpoznawcze . 1/4 parku sprzętowego pozostaje w szkołach
i ośrodkach zapasowych .

W przypadku Związku Radzieckiego otrzymamy dość

ciekawy  obraz  wojsk  pancernych „w  trakcie  pączkowania”  –
posiadających  już  nadmiar  sprzętu,  którego  nie  były  jeszcze
w  stanie  wchłonąć  masowo  formowane  oddziały  pancerne
i zmechanizowane . Widać tu dokładnie rozmach nie podpar-
ty realizmem i rzetelną ekonomią sił i możliwości, etap, który

Panzerwaffe przeszła o wiele spokojniej już wcześniej . dwa la-
ta później, latem 1941 roku Armia Czerwona załamie się pod
tym ciężarem .

Francuzi są w sytuacji podobnej do Rosjan – ich wojska pan-

cerne dysponują relatywnie dużą ilością uzbrojenia ciężkiego,
ale organizacja tych sił w większości nie odbiega od schema-
tów pierwszowojennych . Ale oprócz „bezwładnej większości”,
od lat nad Sekwaną istnieją pozytywne trendy – powstają dy-
wizje zmotoryzowane, mechanizuje się kawalerię, powstają
dywizje zmechanizowane, a w planach na przyszły rok są już
dywizje pancerne . W maju 1940 roku przed niemcami stanęły
siły pancerne zupełnie inne niż te, które mobilizowano razem
z całą Armią Francuską w wrześniu 1939 r .

Z kolei polska koncepcja rozmieszczenia sił pancernych

w żaden sposób nie pasuje do tego, co widzimy u obu nie-
bezpiecznych  sąsiadów .  Charakterystyczne  jest  rozproszenie
sprzętu  po  jednostkach  piechoty  i  kawalerii .  najprostszym
wytłumaczeniem jest obronna strategia Państwa Polskiego, i
teza o zapewnieniu „starszym” formacjom wsparcia w walce z
oddziałami szybkimi przeciwnika . Tu jednak do „strategii” nie
pasuje w żaden sposób sztuka operacyjna i taktyka . Koncen-
tracja  czołgów  na  poziomie  batalionu  stanowiącego  odwód
jednostki  klasy  armii  lub  grupy  operacyjnej  oparta  jest  na
ofensywnej  koncepcji  walki  z  lat  dwudziestych,  wprost  ba-
zującej  na  doświadczeniach  wojny  polsko-bolszewickiej .  W
przypadku  obrony  przed  natarciem  zmasowanych  formacji
nieprzyjaciela

armia taka – pozbawiona odwodu pancerno-

motorowego wielkości brygady lub dywizji – nie jest w stanie
wyprowadzić skutecznego kontruderzenia, i musi ograniczyć
się do działań pasywnych . A to oznacza zagładę w starciu z
o wiele bardziej mobilnym przeciwnikiem .

ZAKOńCZEnIE

9 .

Autor zdaje sobie sprawę z niedoskonałości zaprezentowa-

nej tu analizy . nie rości sobie bynajmniej prawa do głosu de-
cydującego w omawianej dziedzinie, mając tylko nadzieję, że
przedstawiona kompilacja informacji pomoże innym zarówno
w własnych analizach, jak i zapoczątkuje bardziej rozbudowa-
ne dyskusje .

Pierwszą bowiem nasuwającą się konkluzją byłoby stwier-

dzenie, że Wojsko Polskie w kategorii wojsk pancernych wy-

12 niemiecka dywizja pancerna – 324 czołgi, radziecka brygada pancerna – 250

czołgów .

Rozmieszczenie pojazdów pancernych w strukturach organizacyjnych wojsk lądowych porównywanych krajów (w procentach)

29 .

Poziom organizacyjny

Polska

Niemcy

ZSRR

Francja

kompania

batalion/dywizjon

pociąg pancerny

—

brygada/pułk

—

dywizja

—

oddziały szkolne i zapasowe

Biuletyn DWS.org.pl

numer

– lato 2008

raźnie odstawało od sąsiadów jakościowo, nie tylko ilościowo .
Polskie Wojska Pancerne wręcz drażnią różnorodnością kate-
gorii i poziomu technicznego wozów pancernych oraz pstro-
kacizną typów . Obok znakomitych czołgów 7TP, stanowiących
niecałe kilkanaście procent sprzętu bojowego znajdziemy
mieszaninę pojazdów o niejednokrotnie zupełnie odmiennej
konstrukcji czy koncepcji użycia .

Także w zakresie organizacji i koncepcji użycia wojsk pan-

cernych Polacy diametralnie różnili się od sąsiadów . Gdy Rosja
i niemcy tworzyli coraz to większe formacje, wojskowi drugiej
Rzeczypospolitej nie potrafili wyjść poza dotychczasowe sche-
maty myślenia, niejednokrotnie wręcz blokując rozwój wojsk
motorowych .

Bezpośrednie wyciąganie wniosków z samego tylko po-

wyższego zestawienia może prowadzić do powierzchownych
wniosków . Przy pełnej i kompleksowej ocenie sytuacji należy
wziąć pod uwagę także takie czynniki, jak ekonomia, czy też
dominująca w dwudziestoleciu międzywojennym koncep-
cja Rosji Radzieckiej jako głównego wroga . W tym miejscu
co prawda nasuwa się wręcz porażająca dysproporcja wojsk
pancernych Polski i ZSRR, traci się jednak wówczas z widoku
ukształtowanie terenowe polskich Kresów – nie sprzyjających
działaniom oddziałów zmotoryzowanych i pancernych, co też
miało wpływ na faworyzowanie „broni głównych” .

Ale z drugiej strony ekonomia nie może usprawiedliwiać

zastoju koncepcyjnego i rozwojowego Wojsk Pancernych

Traktowane  po  macoszemu  przez  piechotę  i  kawalerię,  nie
miały  szans  stać  się  liczącym  się  członem  Polskich  Sił  Zbroj-
nych .  Ich  udział  w  kampanii  wrześniowej  ograniczył  się  do
epizodów, zarówno udanych (jak walki pod Piotrkowem), ale
równie często niechlubnych (jak choćby niemożność decyzyj-
na wyższych dowództw w wykorzystaniu oddziałów pancer-
nych

) . Zabrakło mobilności i siły ognia w obronie przed nie-

miecką agresją, ale równie dobrze mogłoby zabraknąć bagien
Polesia w starciu z Armią Czerwoną – a wówczas dysproporcja
sił byłaby jeszcze większa .

BIBLIOGRAFIA

10 .

J . Chorzępa, Francuska broń pancerna 1916–1940, „nowa Tech-
nika Wojskowa”, nr . spec . 2 (1/2008) .
G . Forty, World War Two Tanks, Londyn 1995 .
d . Jędrzejewski, Z . Lalak, Niemiecka Broń Pancerna 1939–1945,
Warszawa 1997 .
A . Kiński, P . Rybak, d . Użycki, Renault FT-17, „nowa Technika
Wojskowa”, nr . 1, 2/1997 .
Z . Kozaczuk, Wehrmacht 1933–1939, Warszawa 1985 .
A .G . Lenski, Suchoputnyje sily RKKA w priedwojenne gody. Spra-
wocznik, Sankt Petersburg 2000 .
J . Magnuski, Angielski lekki czołg Vickers Mark E w polskiej służ-
bie, „nowa Technika Wojskowa”, nr . 5, 6/1999 .

13 Owe oczerniane przez cały artykuł tankietki Włosi potraktowali w zupełnie

odmienny sposób – traktując je jako model przejściowy, formowali na ich bazie

dywizje pancerne, zdobywając doświadczenia i kształcąc kadry .

14 Przykład 1 . batalionu czołgów Armii Odwodowej, który dopiero 7 września

wieczorem wszedł do walki, lub 21 . batalionu czołgów (uzbrojonego w francu-

skie czołgi Renault R-35), który nie wziął w ogóle udziału w walkach, a którego

większość sił przekroczyła 18 września granicę Rumuńską .

J . Magnuski, Czołgi Renault w Wojsku Polskim, „nowa Technika
Wojskowa”, nr . 8, 9/1997 .
J . Magnuski, Produkcja czołgów 7TP, 1935-1939 r., „nowa Tech-
nika Wojskowa”, nr . 12/1996 .
J . Magnuski, Wozy bojowe LWP 1943-1983 r., Warszawa 1985 .
L . Moczulski, Wojna Polska, Poznań 1972 .
T . Pawłowski, Kierunki rozwoju polskiej broni pancernej w latach
30. XX wieku, „nowa Technika Wojskowa”, nr . specjalny 1/2007 .
M . Skotnicki, Ciężkie ośmiokołowe samochody pancerne SdKfz
231, 232, 233 i 263, „nowa Technika Wojskowa”, nr . 9, 10/1995 .
R . Szubański, Początek pancernego szlaku, Warszawa 1980 .
A . Zasieczny, Czołgi drugiej wojny światowej, Warszawa 2005 .
Druga wojna światowa, Warszawa 1987 .
Encyklopedia II wojny światowej, Warszawa 1975 .
Strona internetowa „Achtung – Panzer!” [www .achtung-pan-
zer .com, stan na 24 lipca 2006 roku] .
Strona internetowa „BA20” na portalu Wikipedia [http://pl .wi-
kipedia .org/wiki/BA-10, stan na 20 stycznia 2008 roku] .
Strona internetowa „Bronja” [armoured .vif .ru, stan na 14 stycz-
nia 2008 roku] .
Strona internetowa „Chars Français” [http://www .chars-franca-
is .net, stan na 14 maja 2008 roku] .
Strona internetowa „Lexikon der Wehrmacht” [http://www .le-
xikon-der-wehrmacht .de, stan na 26 stycznia 2008 roku] .
Strona internetowa „Tanks of World War II” [http://www .onwar .
com/tanks/index .htm, stan na 14 stycznia 2008 roku] .
Strona internetowa L . niehorstera „World War II Armed Forces
– Orders of Battle and Organizations” [http://niehorster .orbat .
com/, stan na 28 stycznia 2008 roku] .
Strona internetowa „Wtoraja Mirowaja Wojna” [http://www .
weltkrieg .ru, stan na 20 stycznia 2008 roku] .

Autor pragnie serdecznie podziękować panu Jarosławowi Chorzępie za

pomoc udzieloną podczas pisania tego artykułu.

Kontakt z autorem: kjmiller@wp.pl

Biuletyn DWS.org.pl

numer

– lato 2008

W latach 1924–1926 polscy eksporterzy sprzętu wojskowe-

go wykazali wiele inicjatywy by utorować swym produktom
drogę  na  rynek  turecki .  Efekty  były  jednak  znikome .  Zainte-
resowanie  potencjalnych  partnerów  –  o  ile  sygnalizujące  je
analizy były kompetentne – wygasło, gdy okazało się, iż Po-
lakom brak kapitałów, umiejętności organizacyjnych i dosta-
tecznej znajomości miejscowych, bardziej bodaj azjatyckich,
niż  europejskich,  stosunków .  Przy  okazji  obalony  został  też
mit  o  nadzwyczajnej  jakoby  życzliwości  Ankary  dla  przyby-
szów z Lechistanu i jej gotowości do nawiązania strategicznej
współpracy  wojskowo-politycznej .  Wciąż  jeszcze  zdarzające
się  w  roku  1926  miłe  gesty  tureckich  notabli,  podnoszenie
przez nich wartości polskich sił zbrojnych – „une armée excel-
lente  et  un  chef  merveilleux”  –  i  podkreślanie  woli  dalszej
z Warszawą kooperacji – pozbawione już były praktycznego
znaczenia . SEPEWE, która w początkach działalności, opierając
się na doświadczeniach zebranych przez swych udziałowców
w latach ubiegłych, skłonna była uznać rynek turecki za obie-
cujący obszar przyszłej ekspansji, musiała akcje na tym terenie
rozpoczynać w istocie ab ovo

nadrabianie skutków falstartu było niełatwe . nieudane

lub  niedoszłe  do  skutku  przedsięwzięcia,  nie  tylko  zresztą
z dziedziny przemysłu wojennego, zniechęciły Turków do in-
teresów  z  partnerami  znad  Wisły .  Brakowało  odpowiednich
kandydatów na nowych przedstawicieli, podczas gdy autory-
tet dotychczasowych rezydentów mocno ucierpiał skutkiem
minionych wydarzeń . Polska kolonia była przy tym nieliczna,
zaś próby posłużenia się miejscowymi pracownikami nie dały
pozytywnych  rezultatów .  Zaangażowany  dla  odciążenia  po-
chłoniętego innymi pracami płk . (teraz już – st . sp .) Bobickiego
niejaki Salahaddin Bey, okazał się – wbrew rekomendacji jed-
nego  z  tureckich  pracowników  poselstwa  –  osobą „zupełnie
niepożyteczną”, troszcząc się głównie o korzyści osobiste i nie
stroniąc pono w tych zabiegach od zajmowania się sprawami
konkurencji .

Inicjatywa przeszła więc w ręce Warszawy . Wczesną wiosną

1927 r . SEPEWE skierowało do Turcji z sondażową misją swego
delegata w osobie uważanego za eksperta od spraw bliskow-

1 AAn, Amb . Londyn, 307, k . 6nn ., notatka bez daty dotycząca przyjęcia posła RP

Józefa Wirusz-Kowalskiego przez prezydenta Turcji Kemala Paszę w dniu 16 XII

1926 r . Stan bilateralnych stosunków w latach 1925-26 i ich międzynarodowe

oraz wewnątrztureckie uwarunkowania przedstawia W . Stępniak, Dyplomacja

polska na Bałkanach (1918-1926), Warszawa 1998, s . 343nn . Zob . też .: Sokolnicki

M ., Polityka Piłsudskiego a Turcja, „niepodległość”, t . VI (1958), s . 19; A . Essen, Pol-

ska a Mała Ententa 1920–1934, Warszawa-Kraków 1992, s . 198n .

schodnich Ludwika Zakrzewskiego . Rozeznawszy się w moż-
liwościach eksportowych, ułożył on po powrocie długą listę
artykułów mogących być przedmiotem wywozu do tego kra-
ju . Znalazły się na niej 47 mm działka piechoty wz . 25 „Pocisk”
armaty przeciwlotnicze, samochody pancerne, proch armatni,
trotyl – którego 1 tony zamówionej ongi przez Turków w „ni-
tracie” z nieznanych powodów nie dostarczono, zapalniki do
granatów ręcznych, amunicja artyleryjska (głównie zapalniki
do niej), samoloty, hełmy stalowe, skrzynki sanitarne, tornistry,
karabiny maszynowe z podstawami, taśmami amunicyjnymi
i jukami do przewozu konnego, podkowy, amunicja kb Mau-
sera oraz maszyny do wyrobu amunicji . Możliwym wydawało
się też świadczenie tureckiemu wojsku różnorodnych usług
(np . koszulkowanie luf działowych), a nawet udział w budowie
fabryk armat, prochu, zapalników i masek przeciwgazowych .
Choć sporej części wymienionych produktów przemysł polski
dostarczać najoczywiściej nie był w stanie, to spektrum możli-
wości rysowało się bardzo zachęcająco . na posiedzeniu w dniu
27 IV 1927 r . Zarząd Spółki podjął uchwałę w sprawie utworze-
nia w Turcji stałego jej przedstawicielstwa . Wkrótce potem zaś
począł przychylać się do koncepcji, by placówkę ową objął Za-
krzewski, przy wsparciu ze strony nuri Paszy, emerytowanego
generała tureckiej armii, mającego ambicje wynalazcy drob-
nego producenta broni, a przy tym brata słynnego Envera Pa-
szy i szwagra zastępcy szefa tureckiego Sztabu Generalnego

Sam nuri niebawem odwiedził Polskę by przestudiować in situ
walory dział z Zakładów Starachowickich, które gotowały się
właśnie do rywalizacji z francuskim Schneiderem w projekto-
wanym przez rząd z Ankary przetargu

Właśnie modernizację artylerii armii Kemala oraz dostawy

amunicji wszelkich kalibrów uznano w Polsce za najbardziej
interesujące spośród rysujących się eksportowych szans . Lecz
konkretne działania w obu tych sferach nie wychodziły w cią-
gu kolejnych miesięcy poza stadium planów . nieco bardziej

2 nuri Pasza (od wprowadzenia w r . 1934 w Turcji nazwisk – Killigil nuri) był

osobistością dość znaną . Od września 1918 r . dowodził na Zakaukaziu turec-

ko-azerską Armią Islamu . Echo prowadzonych równolegle do jej działań rzezi

Ormian odnaleźć można na kartach „Przedwiośnia” S . Żeromskiego . Zob . d . Ko-

łodziejczyk, Turcja, Warszawa 2000, s . 85 .

3 AAn, SG, 616/55, k . 35 i 37, „Memoriał do członków SEPEWE”; 616/142, k . 20nn,

pismo L . 1775 wicedyrektora SEPEWE Gołogórskiego do kmdr . ppor . inż . Karola

Firicha z O . II SG z 30 VI 1927 oraz załączone „Sprawozdanie z pobytu w Angorze

p . Zakrzewskiego . Luty – marzec [1927 r .]”; CAW, PWU, I .363 .2 .282, „Sprawozda-

nie z podróży służbowej do Turcji, Rumunii i Jugosławii” inż . Piotra Wilniewczyca

z 30 XI 1929 r . Zakrzewski turecką placówkę objął w praktyce dopiero w 1928 r .

Wkrótce potem, zostawszy dyrektorem SEPEWE, musiał ją opuścić .

Eksport polskiego sprzętu wojennego na Bałkany
w latach 1926–1939. Turcja

Wojciech Mazur (woj)

Biuletyn DWS.org.pl

numer

– lato 2008

aktywna okazała się niewielka prywatna wytwórnia „W . Szo-
mański”, usiłująca jesienią 1927 r . oferować Turkom śmigła lot-
nicze własnej produkcji . do transakcji wszakże nie doszło, bo
nabywca zażądał śmigieł czteroramiennych, a tych w Polsce
nie wyrabiano . Propozycja wdrożenia odpowiedniej produkcji
w późniejszym czasie nie spotkała się z zainteresowaniem

Rok następny niewiele tu zmienił . W styczniu SEPEWE zwró-

ciła się do PWU z propozycją sprzedaży rządowi w Ankarze 40
mln . naboi Mausera, sugerując zarazem, iż wielkość kontraktu
może w późniejszym okresie ulec nawet podwojeniu . Zafa-
scynowane taką perspektywą władze koncernu zdecydowały
się na podanie w trakcie przetargu stosunkowo niskiej ceny,
licząc na pokrycie nieuchronnych ich zdaniem strat przez pol-
skie MSWojsk . To ostatnie istotnie wyraziło taką gotowość,
uzyskując nawet – „pod warunkiem, że straty nie przekroczą
1 200 000 zł .” – dla swej desperackiej decyzji akceptację samej
Rady Ministrów . drogi kredyt BGK zmusił jednak warszawskie-
go wytwórcę do znacznego podniesienia pierwotnie skalku-
lowanej kwoty, a odmowa zdyskontowania przez bank pozba-
wionych żyra długoterminowych tureckich weksli przesądziła
o wycofaniu się PWU z rywalizacji o dostawę . Zamówieniem
o wartości ok . 1,2 mln . dol . (10,7 mln . zł) podzieliły się w końcu
austriacka wytwórnia „Hirtenberg” i belgijska Fn

Jesienią tegoż roku radca handlowy poselstwa RP w An-

karze Zygmunt Vetulani poinformował MSWojsk . o kolejnych
możliwych zamówieniach, wymieniając wśród nich sprzedaż
3–4 tys . zamków do ckm wz . 08 Maxim, 40–70 tys . kb wz . 98
Mauser, podków dla 100 tys . koni wraz z 2 mln . hufnali oraz
koszulkowanie ok . 300 luf działowych . Równocześnie jednak
autor pisma ganił mało profesjonalne postępowanie SEPEWE .
Kierownictwu spółki udało się jednak przekonać władze woj-
skowe, iż mocno krytyczne uwagi są w głównej mierze skut-
kiem frustracji nuri Paszy – od pół roku jej ankarskiego repre-
zentanta – i wyjść z opresji obronną ręką, umocniwszy nawet
swą pozycję

Wydaje się wszakże, iż nuri mógł mieć – jeśli to istotnie on

inspirował Vetulaniego – sporo racji . Praca centrali syndyka-
tu  istotnie  pozostawiała  wiele  do  życzenia .  Powiadomione
o nowych nadziejach eksportowych PWU postanowiły prze-
to przejąć sprawy we własne ręce .  W sierpniu 1929 r . na ich
polecenie  Turcję  odwiedzili  inżynierowie  Piotr  Wilniewczyc
i  Stanisław Horodecki, starając się nakłonić tamtejsze władze
do  powierzenia  polskim  zakładom  przeróbki  60–70  tys .  kb
wz . 89/91 i 03 Mauser z kalibru 7,65 na 7,92 mm . Przy okazji

4 AAn, SG, 616/55, k . 14a-15, „Referat w sprawie eksportu…”, k . 34n, „Memoriał

do członków SEPEWE”; k . 42, pismo L . 1258/27/H radcy handlowego przy posel-

stwie w Ankarze Vetulaniego do SG z 22 X 1927 .

5 AAn, Protokoły posiedzeń Rady Ministrów Rzeczypospolitej Polskiej, 42, k . 5a

i 218nn .; protokół 6-go pos . R . Min . RP w dniu 17 II 1928 r . z załącznikami; CAW,

PWU, I .363 .2 .3, protokoły z 11 ., 15 . i 17 . posiedzenia RA PWU z 15 II, 30 VI i 7 VIII

1928 r ., pismo L . 3241 SEPEWE do PWU z 22 VI 1928 r . BGK zgadzał się finansować

transakcję pod warunkiem uzyskania od rządu tureckiego żyrowanych przez

wielkie tamtejsze banki weksli na całą sumę kontraktu . Weksle te BGK miał dys-

kontować na 9% . Turcy proponowali nieoprocentowane weksle bez żyra . PWU

twierdziło, iż byłoby konkurencyjne cenowo, gdyby stopa dyskontowa BGK nie

przekraczała w tym wypadku 2,5% .

6 AAn, SG, 616/99, k . 182n ., Sprawozdanie z konferencji z 19 I 1929 r… .; 616/142,

k . 115n, „Pro memoria” z 31 X 1928 r . złożone przez radcę Vetulaniego posłowi

w Ankarze Kazimierzowi Olszowskiemu, przesłane do SG pismem L . 1076/28/H

z 5 XI 1928 r .

ankarskim wojskowym przekazano też maskę przeciwgazową
polskiej konstrukcji, gdyż, jak stwierdzili wysłannicy, „sprawa
zamówienia na maski jest na czasie” . Ani jednak kolejny po-
byt w Turcji inż . Wilniewczyca, ani złożona wówczas przezeń
obietnica wykonania części prac około Mauserów na miejscu,
w należącej ongi do „Vickersa”, teraz zaś do tureckiego rządu
fabryce w Zeytin Burnu k . Stambułu nie przyniosły – wobec
narastającej lawinowo konkurencji – pożądanego rezultatu .
Sprawa aktualna była jeszcze przez kilkanaście miesięcy, lecz
PWU żadnej korzyści z niej nie wyniosło .

Podobny los czekał i inne napływające zza Karpat propo-

zycje .  nie  udało  się  sprzedać  oferowanej  przy  okazji  przez
delegatów PWU maski pgaz . ARS, czy 10 tys . luf dla ckm wz .
08 Maxim, na które wyznaczono za wysoką cenę, przez co za-
mówienie  dostała „Zbrojovka  Brno” .  natomiast  w  przypadku
działka  piechoty „Pocisku”  władze  wojskowe  RP  zbyt  długo
ociągały się z wydaniem zezwolenia na eksport . Bez odzewu
pozostały złożone Ankarze w 1929 r . oferty na skorupy grana-
tów ręcznych, płótno lotnicze i kb wz . 98 Mauser z amunicją .
Modernizacją tureckiej artylerii przyszło się zająć firmie holen-
derskiej . Polskie zakłady (głównie PWU) bezskutecznie stawały
też w szranki przetargu na budowę fabryki amunicji karabino-
wej o zdolności produkcji 30 mln . szt . naboi na zmianę rocz-
nie . W tej sytuacji na ironię zakrawał fakt nabycia przez Turków
w Polsce 5 tys . spłonek o wartości… 54 dol . (tj . 481 zł)

Tym symbolicznym „postawieniem nogi” na tureckim ryn-

ku przyszło się kontentować polskim eksporterom i w następ-
nych latach . Trudności wielkiego kryzysu nie ominęły przecież
i  republiki  Atatürka .  „Zdolność  płatnicza  Turcji  jest  bardzo
mała” – stwierdzały w bliźniaczo podobnych sformułowaniach
sprawozdania  zarządu  SEPEWE  z  początku  lat  trzydziestych .
nadto manifestowana przez Turków przyjaźń względem ZSRR
nie  sprzyjała  żywszym  kontaktom  z Warszawą .  Brak  dogod-
nego  kredytu,  niechęć  firm  polskich  do  transakcji  kompen-
sacyjnych i dumping stosowany na szeroką skalę przez kon-
kurencję  dokonywały  reszty .  na  domiar  złego  szwankować
poczęła akwizycja sprzętu z nadwiślańskich fabryk . nuri Pasza,
który  w  czerwcu  1929  r .  zastąpił  na  stanowisku  ankarskiego
przedstawiciela SEPEWE awansowanego na dyrektorski fotel
Zakrzewskiego,  został  przez  Spółkę  pozbawiony  tej  posady
„z powodu zbyt małej ruchliwości” . Zarzut ten był najpewniej
pretekstem,  a  zwolnienie  nastąpiło  raczej  skutkiem  krytycz-
nego  stanowiska  byłego  agenta  względem  warszawskich
zwierzchników . nuri bowiem w następnych miesiącach nadal
konsultował przybywających w interesach do Turcji wysłanni-
ków PWU . nie zmieniało to faktu, że placówka SEPEWE w An-
karze przez czas dłuższy pozostawała bez obsady, a to intere-
som sprzyjać nie mogło

7 CAW, PWU, I .363 .2 .282, Sprawozdanie z wyjazdu służbowego do Turcji inż . Wil-

niewczyca i Horodeckiego w sierpniu 1929 r ., sprawozdanie inż . Wilniewczyca z po-

dróży służbowej do Turcji, Rumunii i Jugosławii z 30 XI 1929; I .363 .2 .283, notatka nt .

budowy fabryki amunicji w Turcji z 8 III 1930; niedatowana notatka o udziale PWU

w SEPEWE; KZU, I .360 .1 .3, materiały z lat 1929-31 nt . działań eksportowych w Turcji;

KK, I .300 .16 .957, „Wyciąg z raportu oficera KK…”; Z . Gwóźdź, P . Zarzycki, Polskie kon-

strukcje broni strzeleckiej, Warszawa 1993, s . 76n . W Zeytin Burnu mieściła się m . in .

należąca do nuri Paszy fabryczka zapalników i zakład przeróbki pocisków .

8 AAn, SG, 616/104, dok . 245, Sprawozdanie Zarządu SEPEWE za rok 1930; AAn,

SG, 616/133, k . 361n ., Sprawozdanie zarządu SEPEWE za 1931 r . i in . materiały

z lat 1932–33 nt . prób eksportu do Turcji; CAW, KZU, I .360 .1 .3, Sprawozdanie

Biuletyn DWS.org.pl

numer

– lato 2008

W tych warunkach nie wystarczała techniczna doskonałość

sprzętu prezentowanego przez polskie wytwórnie . Przekonał
się o tym koncern PZL, którego samolot myśliwski P .11 latem
1931 r . wzbudził na tyle poważne zainteresowanie strony tu-
reckiej, iż ta poprosiła o złożenie odpowiedniej oferty . Wytwór-
ca uczynił to niezwłocznie, upewniwszy się zresztą wprzódy,
że „zapotrzebowanie lotnictwa tureckiego na płatowce pości-
gowe na rok przyszły wynosi 36 sztuk” . Już w grudniu 1931 r .
w yeshilkeni k . Stambułu odbyły się próby polskiego samolotu,
który zdystansował rywalizujące z nim konstrukcje czechosło-
wackie (Šmolik-Avia 31), francuskie (dewoitine 53), amerykań-
skie (Curtiss Hawk II) i brytyjskie (Bristol Bulldog II) . W styczniu
roku następnego uzyskano w Warszawie wiadomość o pod-

dyrekcji Spółki SEPEWE za rok 1929; Sprawozdanie dyrekcji Spólki SEPEWE za

czwarty kwartał 1930 r .; BAA MSWojsk ., I .300 .54 .368, „Sprawozdanie z podróży

służbowej do Rumunii, Turcji, Grecji i Jugosławii w sprawie eksportu wyrobów

PWU którą odbyli inż . J . Skrzypiński i inż . P . Wilniewczyc w dniach 25 VIII – 15 IX

1931 r .”; KZU, I .360 .1 .3, sprawozdanie dyrekcji Spółki SEPEWE za czwarty kwartał

1930 r . Jeszcze pochodzący z r . 1932 raport KK MSWojsk . głosił: „Teren turecki

wygląda na stosunkowo najlepiej przygotowany dla ekspansji PWU z przyczyny

działania na nim nuri-Paszy” (CAW, KK, I .300 .16 .957, „Wyciąg z raportu oficera KK

z kontroli Państwowej Wytwórni Uzbrojenia, przeprowadzonej w ciągu m-ca lu-

tego 1932 r .”) . Odrębne i w dużej mierze autonomiczne względem agentury SE-

PEWE przedstawicielstwo w Turcji posiadałay natomiast PZL . Stanowiła je spółka

pod nazwą „Selahettin Rifat ve Mehmet Hayri” . Pierwsze odnalezione wzmianki

o jego funkcjonowaniu pochodzą z wiosny 1933 r . Wszystko wszakże wskazuje,

iż powstało ono wcześniej – w 1932, lub może 1931 roku .

jętej przez nabywcę decyzji zakupu płatowca PZL . Wytwórnia
sprecyzowała cenę sprzedaży, ustalając ją dla serii 24 sztuk P .11
z francuskim silnikiem Gnôme Rhône Jupiter GR 9Asb na pozio-
mie 19,5 tys . dolarów, w lutym zaś, na wieść o silnej konkurencji
amerykańskiej, cenę tę jeszcze obniżyła, zastrzegając iż będzie
ona  musiała  ulec  podwyższeniu „w  przypadku  gdyby  zaszła
konieczność częściowej zmiany [gotówki] na tytoń” . Jednak po
przeprowadzonym jesienią oficjalnym przetargu kontrakt uzy-
skali  zaoceaniczni  wytwórcy,  umiejętnie  operując  obietnica-
mi technicznymi, zaniżaniem cen i wykorzystaniem tureckich
dążeń do zbliżenia z USA . Tym mniejsze były szanse na zbyt
innych  oferowanych  w  tym  okresie  przez  Polskę  produktów:
samolotów towarzyszących Lublin R-VIII, lotniczych radiostacji
pokładowych, masek pgaz . czy prochu artyleryjskiego

Roszady personalne we wciąż reorganizowanym przedsta-

wicielstwie SEPEWE utrudniały prowadzenie systematycznej

9 AAn, AW, A II/137, k . 18, sprawozdanie Zarządu Spółki SEPEWE za rok 1932;

SG, 616/133, k . 17, kopia pisma L . 14/tj/Zak . kierownika Wojskowego Zakładu

Zaopatrzenia Aeronautyki płk . inż . Abczyńskiego do attaché wojskowego RP

w Bukareszcie ppłk . Michałowskiego z 9 I 1932 r .; 616/149, k . 436nn ., odpis pisma

L . 5159/I/4 ambasadora RP w Ankarze K . Olszowskiego do Zrzeszenia Polskich

Przemysłowców Lotniczych z 14 III 1933 r .; CAW, PZL, I .363 .3 .16, projekt proto-

kołu nr 33 posiedzenia RA PZL z dn . 24 IX 1931 r . i nast . dokum .; A . Glass, T . Ko-

pański, T . Makowski, PZL P.11, Gdynia 1997, cz . I-II, s . 10; K . Cieślak, W . Gawrych,

A . Glass, Samoloty myśliwskie września 1939 r., Warszawa 1987, s . 49 .

Zagadnienia eksportowe opracowywane w przedstawicielstwie SEPEWE w Turcji w r . 1929 .

Lp.

Zapytania

Oferty

Sukcesy i przyczyny niepowodzeń

1 .

300–400 000 nb . Mausera S .M .K .L .

2 .

3–5 000 000 nb . Mausera S .M .K .

3 .

10 000 luf do ckm Maxima 7,92

złożono

zbyt wysoka cena ($8,50, Turcy kupili za $6,965/szt .)

4 .

Przeróbka 60-70 000 kb Mausera

7,65 mm na 7,92 mm

złożono

w końcu roku sprawa nadal w pertraktacjach

5 .

działka piechoty 47 mm „Pocisk“

słabe możliwości kupna [sic!]

6 .

Fabryka amunicji o prod .

30-40 000 000 nb . rocznie

sprawa pozostawała aktualna w r . 1930; warunki klienta okaza-

ły się nierealne

7 .

Maski pgaz .

złożono

j .w .

8 .

Przeróbka 100-130 armat gór-

skich na działka piechoty

9 .

Płótno lotnicze

złożono

10 .

Zapłonniki do zapalników ude-

rzeniowych min niem . 7,62 mm

zbyt małe zapotrzebowanie

11 .

Spłonki do zapalników uderze-

niowych do granatów ręcznych

j .w .

12 .

5000 kapiszonów (spłonek)

zawarto transakcję

13 .

Samoloty i ich wyposażenie, silni-

ki lotn .; sprzęt optyczny i gazowy

14 .

Stacje radiotelegraficzne

15 .

Manierki, namioty, łopatki saper-

skie z pokrowcami

16 .

25-50 tys . skorup niemieckich

granatów ręcznych

sprawa uległa dezaktualizacji

17 .

100-150 tys . kb . i po 1000 nb ./szt .

Źródło: Opracowanie własne na podstawie CAW, KZU, I .360 .1 .3, zestawienia SEPEWE „Charakterystyka pracy placówek pod względem handlowym” [za rok 1929 i za

IV kwartał roku 1930] .

Biuletyn DWS.org.pl

numer

– lato 2008

działalności marketingowej . Po przerwie spowodowanej usu-
nięciem nuri Paszy obsadzono je ponownie dopiero pomię-
dzy majem a lipcem 1931 r ., powołując strukturę hybrydową .
Odtąd interesy polskiego przemysłu chemicznego oraz pro-
ducentów masek przeciwgazowych reprezentować miał nie-
jaki Aydoslu M . Sait

, pozostałą zaś część wojennych przed-

siębiorców Misel J . Lazar . Obaj jednak agenci nie stanęli na wy-
sokości zadania . SEPEWE wyjaśniało w swym sprawozdaniu za
rok 1933: „Przedstawiciele nasi, o ile w roku poprzednim zwra-
cali się do nas z różnymi zapytaniami, o tyle w okresie spra-
wozdawczym  zupełnie  zamilkli,  wobec  czego  wymówiliśmy
im  przedstawicielstwo” .  doszedłwszy  do  wniosku  iż „powie-
rzenie  […]  przedstawicielstwa  osobie  narodowości  tureckiej
jest nieodpowiednie, wszyscy ci bowiem, którzy ubiegali się
o  naszą  reprezentację,  równocześnie  reprezentowali  konku-
rencję”, Spółka w końcu 1933 r . nawiązała kontakt z działającą
w Warszawie polsko-turecką firmą „Istanwar”, w styczniu 1934
powierzając jej, a właściwie jej ankarskiemu rezydentowi Le-
onowi Knobelsdorfowi prowadzenie swych interesów na tere-
nie Turcji . Ten ostatni w następnych miesiącach  musiał wszak-
że popisać się wyjątkową zgoła indolencją . dość powiedzieć,
że zawarta umowa została przez SEPEWE wypowiedziana po
niespełna półroczu, zaś ambasador Jerzy Potocki jeszcze rok
później alergicznie reagował na wieść iż Knobelsdorf ma na
placówkę  powrócić,  i  to  „z  rozszerzonymi  kompetencjami” .
A postawę taką polski dyplomata zajął w pełni świadom, że
restytucja działalności placówki eksportowej Spółki w kraju je-
go urzędowania jest kwestią palącą . Sam zresztą o to monito-
wał, tak oto ilustrując sytuację: „Ostatnio tutejsze Ministerstwo
Obrony informowało się nieoficjalnie w Ambasadzie, czy moż-
naby poczynić pewne zakupy z pominięciem SEPEWE, co jest
jaskrawym dowodem podcięcia autorytetu tej instytucji”

Sanacja potrwać miała wszakże jeszcze z górą rok . dopiero

we wrześniu 1934 r . SEPEWE znalazła obiecującego kandyda-
ta  na  ankarskiego  przedstawiciela  w  osobie  zatrudnionego
wówczas  w  dyrekcji  PKP  byłego  urzędnika  konsulatu  gene-
ralnego RP w Stambule Romana Buczyńskiego . Wtedy wszak-
że  na  przeszkodzie  stanęły  kwestie  finansowe  –  Buczyński
nie posiadał środków na podjęcie samodzielnej działalności,
Spółka zaś, sparzywszy się kilkakroć, nie była skłonna wykła-
dać kolejnych pieniędzy bez jakiejkolwiek gwarancji ich zwro-
tu . Wyjściem okazało się porozumienie ze Związkiem Polskich
Hut Żelaznych, który z początkiem 1935 r . zgodził się party-
cypować  w  kosztach  przedsięwzięcia .  Umożliwiło  to  wyjazd
Buczyńskiego do Turcji i objęcie przezeń ankarskiej placówki
z dniem 23 VI 1935 r . Hutniczy partner, zniechęcony brakiem
szybkich efektów pracy nowej  ekspozytury, już po półroczu
wycofał się z jej współfinansowania . SEPEWE jednak, podkre-
ślając że wysłannik w ostatnich miesiącach  „wykazał on wiele
energii i starań”, a ponadto „posiada […] poważne stosunki”,

10 W zestawieniu SEPEWE „Charakterystyka pracy placówek pod względem

handlowym [za IV kwartał 1930 r .]” (CAW, KZU, I .360 .1 .3) figuruje ona pod nazwą

„namik Hilmi i Aydoslu M . Sait” .

11 AAn, SG, 616/104, k . 487n ., pismo PZ SEPEWE do szefa O . II SG z 12 X 1931 r .;

616/166, k . 237, pismo HW/Tu SEPEWE do szefa O . II SG z 26 I 1934 r .; 616/ 133,

k . 89, pismo HW/Is SEPEWE do szefa O . II SG z 30 V 1934 r .; SG, 616/142, k . 540n .,

kopia pisma L . 21/1 ambasadora RP w Ankarze J . Potockiego do ministra Becka

z 6 V 1934 r .; MSZ, 9521, k . 23, sprawozdanie Zarządu SEPEWE za rok 1933 .

oraz „włada biegle językiem tureckim”, podtrzymało zawartą
z  nim  umowę, .  Odmienne  decyzje  podjęte  przez  partnerów
z krótkotrwałej spółki warunkowane były rozbieżnością ocen
co  korzyści,  które  przynieść  im  mogło  dalsze  utrzymywanie
odległej ekspozytury . Perspektywy były zaś w przypadku każ-
dej z branż zasadniczo różne . By rzecz objaśnić, przywołać wy-
starczy fragment raportu konsula generalnego RP w Stambule
Romana Wegnerowicza, który jeszcze w roku 1933 informował
warszawskie  MSZ:  „Restrykcje  walutowe  i  kontyngentowe,
które  utrudniają  w  wysokim  stopniu  import  do Turcji,  spra-
wiają przy równoczesnym braku uprawomocnionego traktatu
handlowego polsko-tureckiego oraz arrangement, że eksport
z Polski do Turcji jest w ostatnich latach nieznaczny . […] nie-
mniej Turcja, nawet przy obecnych warunkach, może stanowić
poważny rynek zbytu dla naszego przemysłu, a to ze względu
na poważną pozycję jaką stanowią w budżecie tureckim wy-
datki na instalacje i artykuły wojenne”

Moment uporządkowania przez SEPEWE stosunków na

terenie Turcji nie był przypadkowy . Co najmniej od wiosny
1934 r . trwały mianowicie zabiegi PWU o uzyskanie od władz
w Ankarze zamówienia na 20 tys . kbk wz . 29 Mauser w tań-
szej wersji „e”, 50 tysięcy takichże kb lub kbk w wersji standar-
dowej, oraz odpowiedniej amunicji w ilości po 1000 sztuk na
każdy egzemplarz kb/kbk . Właśnie wiosną roku następnego
weszły one w decydującą fazę, a wobec jakości swego produk-
tu oraz informacji, że rywale (głównie Fn i „Zbrojovka”) mają
zamrożone w Turcji poważne należności pochodzące z zawar-
tych uprzednio kontraktów, strona polska liczyła na pomyślny
finał pertraktacji . Jak to uprzednio bywało, przy okazji starano
się zainteresować Turków i innymi wyrobami, dostarczając im
materiały dotyczące rkm wz . 28 i ckm wz . 30 Browning, pisto-
letów wz . 35 Vis , rewolwerów wz . 30 nG, a także celowników
optycznych i siodeł jucznych

Jednocześnie trwały rozmowy w sprawie ewentualnych

dostaw sprzętu lotniczego . nabyte przed paru laty samoloty
myśliwskie Curtiss nie spełniły bowiem tureckich oczekiwań .
dlatego już wiosną 1933 r . ponownie wzięto pod uwagę pol-
ską ofertę, sondując możliwości nabycia maszyn P .11 lub P .24 .
negocjacje nie miały wówczas jeszcze charakteru oficjalnego,
ale  wyraźny  trend  ku  rozbudowie  sił  powietrznych  –  odno-
towywany  przez  polskich  obserwatorów  i  w  innych  krajach
–  pozwalał  oczekiwać,  iż  wkrótce  osiągną  one  ten  poziom .
Upewniało o tym także skierowanie jesienią 1934 r . na staż do
polskiego  lotnictwa  wojskowego  dwóch  tureckich  oficerów .
deklarowana przez PZL gotowość wykonania części zamówie-

12 AAn, MSZ, 6557, s . 24n, protokół konferencji w MPiH w sprawie eksportu do

Turcji z 22 I 1936 r . i in . dokumenty; SG, 616/133, k . 302, kopia pisma L . 30/tj ./33

konsula RP w Stambule R . Wegnerowicza do Wydziału Wschodniego MSZ z 15 VII

1933 r .; 616/149, k . 108, pismo HW/Tu SEPEWE do szefa O . II SG płk . Englischa

z 5 XII 1934 r .; 616/183, k . 298, pismo L . 57a/63-5 R . Wegnerowicza do szefa O . II

SG z 7 II 1935 r .; k . 303, pismo HW/Tu SEPEWE do O . II SG z 5 IV 1935 r .; CAW, PWU,

I .363 .2 .306, „Sprawozdanie z wyjazdów służbowych do Turcji [w dniach 4 III –

11 III , 17 III – 8 IV, 13 VI – 28 VI 1935 r .]” inż . Piotra Wilniewczyca; P . Łossowski,

Dyplomacja Drugiej Rzeczypospolitej. Z dziejów polskiej służby zagranicznej, War-

szawa 1992, s . 243n .

13 AAn, SG, 616/149, k . 112, pismo HW/Ba SEPEWE do szefa O . II SG z 31 VIII

1934 r .; 616/183, k . 301, kopia pisma L . 28/tj ./35 konsula RP w Stambule R . We-

gnerowicza do Wydziału Wschodniego MSZ z 2 III 1935 r . i inne dokumenty;

CAW, I .363 .2 .306, „Sprawozdanie z wyjazdów służbowych do Turcji [w dniach

4 III – 11 III , 17 III – 8 IV, 13 VI – 28 VI 1935 r .]” inż . Piotra Wilniewczyca .

Biuletyn DWS.org.pl

numer

– lato 2008

nia w zorganizowanej niegdyś przez niemiecką firmę „Junkers”
tureckiej wytwórni lotniczej Kayseri Uçak Fabrikasi w Kayseri
(Cezarea) zwiększała szanse sukcesu

W lipcu 1935 r . turecki Sztab Generalny, któremu właśnie

francuski rząd odmówił, ze względu na danie pierwszeństwa
zamówieniom krajowym, zgody na dostawę zakupionych już
12 myśliwców dewoitine d .510T, zwrócił się o podanie cen i
warunków licencji na produkowane w Polsce maszyny . Proś-
bę spełniono po miesiącu, mimo oporów Pałacu Brühla, peł-
nego wątpliwości czy zasilanie armii tureckiej nowoczesnym
sprzętem winno mieć miejsce „wobec zbyt bliskiej współpracy
[Turcji – dop . aut .] z Sowietami” . Jesienią tegoż roku zaintere-
sowanie kontrahentów skupiło się na typie P .24, który w końcu
grudnia przeszedł w Turcji próby . Z początkiem 1936 r . Ankara
zadeklarowała zamiar nabycia 30 sztuk takich płatowców, zaś
w rozmowie z ambasadorem Potockim premier Ismet Inönü
podkreślił szczerą chęć sfinalizowania rozmów . Ich ukończenie
odwlekały jeszcze kwestie płatności, gdyż turecki klient zde-
zawuował składane pierwotne obietnice zapłaty gotówkowej
zapłaty w dewizach . Ale i w tej sprawie udało się wiosną 1936
r . osiągnąć porozumienie, by 24 IV wreszcie podpisać umowę .

Przedmiot transakcji stanowiło 40 kompletnych płatow-

ców  P .24  (bez  osobno  nabywanych  przez  Turków  silników,
radiostacji  i  uzbrojenia)  oraz  elementy  do  budowy  dalszych
20  płatowców  w  wersji „a”,  które  strona  polska  zobowiązała
się  dostarczyć  w  ciągu  4  miesięcy,  a  następnie  zmontować
w  wytwórni  w  Kayseri  z  udziałem  miejscowych  robotników .
Gotowe aparaty miały nadejść do Stambułu partiami, między
1 X 1936 a 15 I 1937 r . należność 5 696 tys . zł  – z czego 4 895
200 zł stanowiła cena płatowców wykonywanych w PZL, zaś
pozostałą część koszt licencji i materiałów do montażu – płat-
na była w funtach tureckich ratami wypłacanymi (prócz 30%
zaliczki) w terminach odbioru poszczególnych transz maszyn .
Połowę sum miano przelewać na konto clearingowe w turec-
kim Banku Centralnym do wykorzystania w polsko-tureckich
rozliczeniach  handlowych  Szansę  ich  względnie  szybkiego
odmrożenia  stwarzały  awizowane  przez  PMT  zakupy  tyto-
niu .  Resztę  otrzymywały  PZL  w  wolnych  funtach  z  prawem
przekazania tychże osobom trzecim lub użycia „na zakup do-
wolnego  materiału  z  przeznaczeniem  do  wszystkich  krajów
z wyjątkiem Ameryki Północnej” . Część tych pieniędzy została
z  góry  przeznaczona  na  pokrycie  kosztów  uzyskania  zamó-
wienia, opłat urzędowych, prowizji agentów, oraz utrzymanie
ekipy technicznej, potrzebnej do montażu i prób odbiorczych
płatowców na lotnisku w Eskişehir, a także prace budowlane
w ambasadzie RP w Ankarze i utrzymanie polskiego personelu
dyplomatyczno-konsularnego  w Turcji,  pozostała  zaś  kwota,

14 działalność tej fabryki budziła ongi w Polsce żywe zaniepokojenie . W stycz-

niu 1926 r . polska agencja konsularna w Szczecinie informowała MSZ iż „fabryka

Junkersa w dessau buduje wielkie ilości aeroplanów, które dostarcza regularnie

już od dłuższego czasu do Turcji . Firma zobowiązała się wybudować w Turcji

fabrykę, która ma być uruchomiona w ciągu dwóch lat . […] Stosownie do in-

formacji, udział w akcji mają brać bolszewicy . dalsze informacje z tegoż źródła

precyzowały, że wymieniony zakład – który błędnie lokowano zresztą w Ankarze

– „ pracuje całą siłą, wykonując w turcji zamówienia rządu niemieckiego, które

mają być olbrzymie” . AAn, Konsulat RP w Szczecinie, m-film . B 4063, k . 1, kopia

pisma L . 641 6 XX agencji konsularnej w Szczecinie do dep . Politycznego MSZ

z 20 I 1926 r .; k . 2, kopia pisma L . 20371 IX agencji konsularnej w Szczecinie do

dep . Politycznego MSZ z 21 X 1926 r . i nn dokumenty .

o ile nie udałoby się jej postawić do dyspozycji osób trzecich
zostać miała zużyta „na zakup towarów tureckich dla Polski,
w pierwszym rzędzie tytoniu”

Kontrakt wykonano w zasadzie terminowo, z niewielką tyl-

ko – choć drażniącą władze tureckie, zwłoką – spowodowaną
opóźnionym  przekazaniem  PZL  wzorów  km  Colt-Browning,
w które zamierzano uzbroić zakupione samoloty, oraz trudno-
ściami z doborem odpowiedniego śmigła . nie bez zgrzytów,
lecz dość sprawnie, postępowały też prace w Kayseri, nadzo-
rowane początkowo przez inż . Wilhelma Gibałkę . Pierwotnie
wykonywano tam samoloty w wersji „a”, z silnikiem Gnôme-
Rhône  14Kfs .  W  końcu  1937  r .,  po  uzyskaniu  od  PZL  odpo-
wiedniej dokumentacji, rozpoczęto budowę maszyn w wersji
„g”, wyposażonych w mocniejszy silnik Gnôme-Rhône 14n-07 .
Złożona przez polskie zakłady propozycja dostaw (a następnie
produkcji) płatowców w wersji „j”, dostosowanych do jeszcze
nowocześniejszej  jednostki  napędowej  Gnôme-Rhône  14n-
01, nie uzyskała akceptacji partnerów znad Bosforu, przypusz-
czalnie ze względu na koszty, jakie pociągnęłyby za sobą nie-
zbędne w tym przypadku przeróbki kadłuba

Podobnie jak było to w przypadku bałkańskich sąsiadów

Turcji,  znacznie  gorzej  wiodło  się  polskim  eksporterom  na
płaszczyznach innych niż lotnicza . Wyrażone w roku 1938 za-
interesowanie Ankary czołgiem 7TP okazało się platoniczne .
Również  aktywność  PWU  pozostawała  przez  długi  czas  bez
nagrody . nadzieje na sprzedaż kbk wz . 29 Mauser spełzły na
niczym . Pertraktacje w sprawie transakcji na karabiny maszy-
nowe przedłużały się, a nabywca żądał coraz to nowych zmian
i ulepszeń konstrukcji prezentowanej broni . dopiero jesienią
1938  r .  upoważniony  do  pertraktacji  pełnomocnik  PWU  inż .
Władysław  Skopowski  zdołał  przełamać  opory  ankarskich
czynników wojskowych i uzyskać 22 (formalnie 19) XI zamó-
wienie na 500 ckm wz . 30 Browning . Turcy kupowali broń po
korzystnej dla producenta cenie, choć przy trudnych, przewi-
dujących  udzielenie  im  sześcioletniego  kredytu,  warunkach
zapłaty . Akceptacja przez sprzedających takiego rozwiązania
była  konieczna,  gdyż  równocześnie  poważne  kredyty  zbro-
jeniowe  przyznały  Turcji  niemcy  i  Wielka  Brytania .  Równie
groźnym konkurentem okazywali się dostawcy czechosłowac-
cy, których pracujące pod coraz silniejszą kontrolą III Rzeszy

15 AAn, MSZ, 6557, s . 151n, pismo L . 12/tj ./36 konsula generalnego w Stambule

Wegnerowicza do PZL z 27 I 1936 r .; kopia pisma HP .XIX .5/46 referendarza MPiH

J . Wojstomskiej do Konsulatu Generalnego RP w Stambule z 28 IV 1936 r . i inne

dokumenty; SG, 616/133, k . 476, kopia pisma L . 57a/45-12 konsula Wegnerowi-

cza do Wydz . Wsch . dep . Pol . MSZ z czerwca 1933 r ., k . 281, pismo L . 57a/14/20

ambasadora w Ankarze Potockiego do Wydz . Wsch . dep . Pol . MSZ z 18 IX 1933 r .;

616/183, k . 121, odpis pisma L . JW/JP PZL do attaché wojskowego w Bukareszcie

ppłk . Kowalewskiego z 9 VIII 1935 r ., k . 324, kopia pisma L . P .III .57-b/T .1/7 wicedy-

rektora dep . Pol . MSZ Kobylańskiego do O . II SG z października 1935 r .; 616/198,

k . 40, pismo L . 2200-72/Wyszk . szefa BOA MSWojsk . wz . mjr . dypl . Kazimierza Ry-

zińskiego do O . II SG z 3 X 1934 r .; CAW, O . I SG, I .303 .3 .855, materiały nt . eksportu

płatowców PZL do Turcji; PWU, The Era of the Gulls. The Chronicles of the Pulawski

Fighter Line, „Air Enthusiast”, 1983, vol . 28, s . 47; J . Thobie, La France, la Gréce et les

Balkans dans les années trente, „Balkan Studies”, vol . 29, nr 1, Thessaloniki 1988,

s . 19; d . Kołodziejczyk, op . cit ., s . 156 .

16 AAn, MSZ, 6557, k . 174a . i nast ., kopia pisma P .III .67/b ./T ./I .8 . wicedyrekto-

ra departamentu Politycznego MSZ do Ambasady RP w Stambule [sic!] z 15 IX

1936 r . i nn . dokumenty; CAW, O . I SG, I .303 .3 .855, list inż . W . Gibałki do szefa

działu lotniczego SEPEWE inż Z . Arndta z 7 X 1937 r . i inne dokumenty; BPW

MSWojsk ., I .300 .56 .64, pismo Wz/Pa/Lotn . SEPEWE do szefa BPW MSWojsk . z 13

I 1937 r .; A . Glass, PZL P.24, Warszawa 1994, s . 20nn .; W . Gibałka, Turecka kariera

myśliwca PZL P.24, „Skrzydlata Polska”, 1960, nr 4 – 9 .

Biuletyn DWS.org.pl

numer

– lato 2008

Już we wrześniu 1939 r . prezes Koła Związku Oficerów Re-

zerwy i komendant hufca Przysposobienia Wojskowego w Za-
kopanem, kpt . rez . Witalis Wieder – który z chwilą wkroczenia
wojsk niemieckich ujawnił się jako wieloletni agent Abwehry
i otrzymał status Reichsdeutscha – przystąpił do tworzenia
fundamentów współpracy góralsko-niemieckiej . Wieder dzię-
ki pewnemu autorytetowi – jaki osiągnął jako znany lokalny
działacz sanacyjny – radził Góralom, aby podjęli współpracę
(na razie tylko gospodarczą i społeczną) z niemcami, również
poprzez reaktywację przedwojennego Związku Górali Tatrzań-
skich

. Większość jego działaczy, na czele z prezesem – Henry-

kiem Walczakiem

– ustosunkowała się do propozycji Wiedera

negatywnie, jednakże część zgodziła się współpracować . na
czele tej grupy stanął Wacław Jan Krzeptowski (ur . w 1897 r .)
z Kościeliska, członek zarządu związku i jego aktywny działacz,
a od początku 1939 r . również prezes Stronnictwa Ludowego
na powiat nowotarski

. W czasie przewrotu majowego ukry-

wał  Wincentego  Witosa,  później  zorganizował  w  1933  jego
przerzut do Czechosłowacji . W 1938 ofiarował Wojsku Polskie-
mu  z  rodzinnej  składki  ciężki  karabin  maszynowy .  Człowiek
miernej inteligencji, lecz butny, dumny i chorobliwie ambitny,
utracjusz, w 1939 miał ok . 70 000 zł długów . 3 września jego
majątek  miał  być  poddany  licytacji,  która  została  wstrzyma-
na  przez  niemców .  Z  przedwojennych  działaczy  ZGT,  którzy
przyłączyli  się  do  akcji,  należy  także  wymienić  Józefa  Cukra
(byłego prezesa) oraz braci Stefana (prawnika) i Andrzeja (ofi-
cera rezerwy WP) Krzeptowskich, kuzynów Wacława

. należy

tu zaznaczyć, iż nie cała rodzina Krzeptowskich „poszła na
współpracę” z okupantem . Józef Krzeptowski, zresztą również
kuzyn Wacława, pełnił przez całą wojnę niebezpieczną funkcję
kuriera, inny kuzyn zginął w Oświęcimiu . Kilku Krzeptowskich
walczyło także w szeregach Armii Krajowej i Armii Polskiej na
Zachodzie

Początek akcji miał dość niewinny charakter . W pierwszych

dniach października Wieder zorganizował wycieczkę Górali
do Częstochowy w celu naocznego udowodnienia, iż klasztor
na Jasnej Górze wraz ze słynnym obrazem nie zostały uszko-

1 W . Wnuk, Walka podziemna na szczytach, Warszawa 1980, s . 13 .

2 J . Berghauzen, Polityka okupanta hitlerowskiego na Podhalu w okresie II wojny

światowej, (w:) Podhale w czasie okupacji, pod red . idem, wyd . 2, Warszawa 1977

(dalej cyt .: Podhale w czasie okupacji), s . 27; W . Wnuk, op.cit ., s . 15-16, 29 .

3 J . Berghauzen, Krzeptowski Wacław Jan (1897-1945), (w:) Polski Słownik Biogra-

ficzny, t . 15, s . 527-528 .

4 W . Wnuk, op.cit ., s . 13 .

5 Ibidem, s . 29, 153 .

dzone  w  toku  działań  wojennych .  Zostało  to  wykorzystane
przez propagandę niemiecką – w prasie okupacyjnej (przede
wszystkim w „gadzinówkach”, ale także w gazetach niemiec-
kojęzycznych) ukazały się sprawozdania z tej wycieczki, opa-
trzone zdjęciem Górali modlących się pod wizerunkiem Matki
Boskiej .  Krótko  później  w  Zakopanem  zorganizowano „spot-
kanie  zapoznawcze”  działaczy  góralskich  z  przedstawiciela-
mi  cywilnych  i  wojskowych  władz  niemieckich . Wygłoszono
pod  ich  adresem  kurtuazyjne  przemówienie,  wolne  jednak
od akcentów politycznych i separatystycznych . Zresztą część
uczestniczących w tym zebraniu góralskich aktywistów sprze-
ciwiła się później akcji Goralenvolku i w rezultacie znalazła się
w Oświęcimiu

działania Wiedera nabrały dynamiki, gdy komisarzem

(Stadtkommissar) miasta Zakopane został mianowany w po-
łowie października Johann Malsfey

– człowiek o dużej inteli-

gencji i zmyśle dyplomacji

, wielki zwolennik planów Wiedera .

W  tym  samym  czasie  wrócił  z Warszawy  do  Zakopanego  dr
Henryk  Szatkowski,  prawnik  po  studiach  w Wiedniu,  w  cza-
sie  I  wojny  światowej  legionista,  przed  wojną  szef  wydziału
uzdrowiskowego  w  zakopiańskim  Zarządzie  Miejskim,  kapi-
tan  sportowy  polskiej  reprezentacji  narciarskiej,  wiceprezes
Polskiego Związku narciarskiego, organizator międzynarodo-
wych zawodów narciarskich w Zakopanem

, człowiek bardzo

dla  tego  miasta  przed  wojną  zasłużony .  Zażarty  germanofil,
wkrótce został Volksdeutschem i doradcą Malsfeya i głównym
teoretykiem  Goralenvolku,  podnoszącym  argument  o  rzeko-
mo  germańskim  pochodzeniu  Górali  i  ich  negatywnym  sto-
sunku do polskości

Szatkowski nie był zresztą w swojej koncepcji zbyt nowa-

torski, gdyż już przed wojną naukowcy niemieccy wykazywali
odrębność narodową Górali . Walther Blachetta w Das wahre
Geschicht Polens pisał m .in . „Wyżyny karpackie zamieszkują
Górale, dzielny i bohaterski naród […], z pogardą patrzący na
Polaków z nizin . […] Jeszcze dziś u plemion słowiańskich, któ-
re się ostały, jak np . u […] Górali, Kaszubów, daje się zauwa-
żyć bardzo mało miłości do Polaków”

. Hauptmann w swojej

6 Byli to m .in . Julian Rajtar i Józef dec . ibidem, s . 14 i 16 .

7 Johann Malsfey, z pochodzenia Austriak, od X 1939 do X 1941 Stadtkommissar

Zakopanego, następnie do końca wojny Kreishauptmann (starosta) nowotarski .

8 Ibidem, s . 14 .

9 Ibidem, s . 15 i 21 .

10 Porównaj: H . Szatkowski, Die Goralen, „das Generalgouvernement”, nr . 3,

1940 .

11 Ibidem, s . 21 .

Goralenvolk. Kolaboracja Górali podhalańskich z okupantem
niemieckim 1939–1945

Oskar Myszor (pothkan)

Biuletyn DWS.org.pl

numer

– lato 2008

książce Kroaten, Goten und Sarmaten (Berlin 1935)

uważa

Górali  za  potomków  germańsko-celtyckiego  ludu  Kwadów
(niem .  Quaden),  w  rzeczywistości  żyjącego  w  II–V  w .  n .e .  na
terenie  dzisiejszej  Słowacji  i  Podhala .  Antropolog  dr  Plügel
dowodził, że większość Podhalan należy do „dynarskiego” lub
„nordyckiego” typów urody . W okresie okupacji opracowanie
argumentów przemawiających za odrębnością Górali powie-
rzono  grupie  naukowców  skupionych  w  Sekcji  Ludoznaw-
czej  (Volkskunde  Sektion)  Instytutu  dla  niemieckiej  Pracy  na
Wschodzie (Das Institut für Deutsche Ostarbeit) w Krakowie

Co ciekawe, niemieccy naukowcy nie byli w tej sprawie konse-
kwentni, gdyż zdarzały się opinie, iż Górale są Polakami i pod-
kreślany był ich patriotyzm

Czwartego listopada 1939 r . szef dystryktu krakowskiego

Wächter

, Pavlu

oraz Malsfey odwiedzili Krzeptowskiego,

przewidzianego już na kolaboracyjnego przywódcę Górali
i zaprosili go w imieniu generalnego gubernatora Franka

Wawel . Siódmego listopada delegacja góralska (w składzie:
Wacław i Stefan Krzeptowscy, Józef Cukier oraz dwie Góralki)
przyjeżdża do Krakowa, złożyła w imieniu ludności góralskiej
wiernopoddańczy hołd Frankowi

, prosząc jednocześnie

o zatwierdzenie (reaktywację) Związku Góralskiego . Relacje
ze spotkania pojawiły się w prasie całej Europy . Głównym or-
ganizatorem wyjazdu był Wieder, on również opracował słabo
znającemu niemiecki Krzeptowskiemu tekst przemówienia .
Pięć dni póżniej Frank odwiedził Zakopane, gdzie uniżenie po-
witano go przy „bramie FIS-owej” na ulicy Kościuszki

. Krzep-

towski przemawiał: „ . . .dwadzieścia lat jęczeliśmy pod polskim
panowaniem, a teraz wracamy pod skrzydła wielkiego narodu
niemieckiego” . W karczmie „Pod Góralem” jej właścicielka, Ka-
rolina Rojowa zawiesiłą na belce pod powałą – między obraz-
kami świętych – portret Hitlera

29 listopada odbyło się pierwsze zebranie „reaktywowa-

nego” Związku Góralskiego (niem . Goralenverein)

. Zapro-

12 J .A . Szczepański, O góralach i Góralach, „Odrodzenie”, nr 29, 1945 .

13 Szerzej na ten temat patrz: B . Halbert, „Goralenvolk”, (w:) Podhale w czasie

okupacji, s . 85-88 .

14 I . von Günther-Swart, Die Goralen, Krakau 1942 .

15 Otto Gustav Freiherr von Wächter, ur . 8 VII 1901, SS-Gruppenführer und Ge-

neralleutnant der Polizei, numer legitymacji nSdAP: 301093 . Od 31 X 1939 szef,

a od 1940 gubernator dystryktu krakowskiego, od 23 I 1942, następnie do 1944

gubernator dystryktu Galicji . Potem do końca wojny szef cywilnego zarządu

niemieckiego w okupowanych Włoszech . Zmarł 10 IX 1949 tamże jako mnich

w klasztorze katolickim .

16 SS-Hauptsturmführer dr Rudolf Pavlu, od X 1939 Stadtsleiter (szef miejskiej

organizacji nSdAP) krakowski, od 1 IV 1941 pełnomocnik szefa dystryktu na

miasto Kraków (Der Beaufragte des Distriktchefs für die Stadt Krakau), następnie

od 30 IX 1941 do 11 IV 1943 naczelnik miasta (Stadthauptmann) .

17 dr Hans Michael Frank, ur . 23 V 1900 w Karlsruhe, prawnik . Wczesny czło-

nek nSdAP, od 1923 członek SA, gdzie ostatecznie uzyskał stopień SA-Ogrup-

penführera. Od 1929 szef Wydziału Prawnego w nSdAP, 1934-1942 minister bez

teki . Od 3 X 1939 szef niemieckiej administracji cywilnej w okupowanej Polsce

(z siedzibą w Łodzi), 25 X 1939 mianowany generalnym gubernatorem (Gene-

ralgouverneur), funkcję tą pełnił do końca wojny . Od 8 XI 1939 rezydował na

Wawelu, przemianowanym na Das Burg. Po wojnie aresztowany, 1 X 1946 ska-

zany wyrokiem Trybunału norymberskiego na śmierć przez powieszenie . Wyrok

wykonano szesnaście dni później .

18 Generalny gubenator otrzymał od Górali w prezencie złotą ciupagę . (P . Smo-

leński, Bedziesz wisioł za coś, „duży Format”, nr 7, dodatek do „Gazety Wyborczej”

nr 142, 20 VI 2002, s . 6-14 . Artykuł opracowany na podstawie m .in . pracy magi-

sterskiej Wojciecha Szatkowskiego Koncepcja „Goralenvolku” i próby jej realizacji

na Podhalu w latach 1939-1945)

19 W . Wnuk, op.cit., s . 15 .

20 P . Smoleński, op.cit .

21 J . Berghauzen, Polityka..., s . 27-30 .

szono 49 osób, z których przybyło 40

. na zebraniu sprawy

gospodarczo-ekonomiczne połączono z jeszcze zawoalowa-
nymi kwestiami separatystycznymi . Znamienny jest pierwszy
postulat ułożonego przez Szatkowskiego memoriału skiero-
wanego w grudniu 1939 r . do władz niemieckich, który mówi
o chęci zachowania „odrębności szczepowej”

. Memoriał ten

zawierał również akcent antysemicki

, jak również uzurpację

reprezentowania całej społeczności góralskiej

. Z drugiej stro-

ny w memoriale jest postulat, aby projekty domów nawiązy-
wały do regionalnego stylu . Są prośby o popieranie turystyki,
przemysłu artystycznego i góralskiego szkolnictwa; o ochro-
nę  wysokogórskiego  pasterstwa,  zwiększenie  dostaw  zbóż
siewnych, nawozów sztucznych i cukru, a nawet o zwrot koni
zarekwirowanych na potrzeby frontu . Wreszcie o uwzględnie-
nie, iż „Podhale nie jest krajem, z którego można by oczekiwać
możliwości wywozu jakichkolwiek produktów rolnych” . Zwró-
cono również uwagę, „że lasy na Podhalu są bardzo zniszczo-
ne i zbyt gwałtowna eksploatacja może spowodować bardzo
przykre  skutki,  widoczne  już  zresztą  w  niektórych  częściach
Tatr .  Rozumiejąc,  że  zwiększenie  eksploatacji  lasów  da  nam
również pewien zarobek, prosimy o zwrócenie uwagi, by lasy
te, będące największym bogactwem naszej ziemi, nie uległy
gwałtownemu zniszczeniu”

Przewodniczącym związku został wybrany Wacław Krzep-

towski, a jego zastępcą Cukier

. doradcami władz związku

mianowano Wiedera i Szatkowskiego

. Siedziba zarządu znaj-

dowała się w Zakopanem, na ul . Kościuszki (Bahnhofstraße) 2 .
W inauguracyjnym zebraniu wzięło udział wielu działaczy gó-
ralskich, jednak po ujawnieniu politycznego charakteru akcji
większość z nich wycofała się lub nawet potępiła tę inicjatywę,
doznając represji ze strony niemców lub nawet przypłacając
opór śmiercią .

działacze Goralenverein czerpali ze swojej działalności także

zyski czysto materialne . Wacław Krzeptowski otrzymał jedyny
w Zakopanem sklep tytoniowy, Andrzej Krzeptowski – wielki
sklep z artykułami przemysłowymi, a Szatkowski – manufak-
turę produkującą dla niemieckich gości Zakopanego góralskie
pamiątki, zresztą znakomitej jakości i pięknej urody

Tymczasem akcja się rozwijała z dużą dynamiką . Szatkowski

wykazywał w artykułach pisanych do niemieckich czasopism
germańskie pochodzenie Górali i ich odrębność narodową .
Kolaboracjoniści z Goralenverein wraz z Wiederem prowadzi-
li szeroką działalność kulturalną, organizując m .in . uroczyste
przyjęcie SS-Reichsführera Heinricha Himmlera (który przybył
do Zakopanego na spotkanie z wysokim funkcjonariuszem
nKWd) w końcu stycznia 1940 r .

Pośrednim efektem tej wi-

22 nie przybyli m .in . były prezes Henryk Walczak, ks . dańkowski, Franciszek

Pawlica i W . Stopka . (ibidem, s . 28)

23 Ibidem, s . 29 .

24 „Przy przejęciu władzy przez państwo niemieckie w naszym kraju, nastąpił

przewrót gospodarczy . Usunięto żydów, którzy jak ciężki kamień ciążyli na go-

spodarczym rozwoju ludności góralskiej .” (Ibidem, s . 30) .

25 „nasz związek reprezentuje całą ludność góralską .” (Ibidem, s . 30) .

26 P . Smoleński, op. cit.

27 W . Wnuk, op.cit., s . 16 .

28 J . Berghauzen, Krzeptowski Wacław Jan..., s . 527 .

29 P . Smoleński, op. cit.

30 Himmler otrzymał wówczas w prezencie bogato zdobioną drewnianą

skrzynię . Ilustrowany reportaż z tej wizyty zamieścił „das Schwarze Korps” z 29 II

1940 r . ( J . Berghauzen, Polityka..., s . 31)

Biuletyn DWS.org.pl

numer

– lato 2008

zyty było zaliczenie przezeń ludności góralskiej w maju 1940 r .
jako nadającej się do germanizacji

W Zakopanem utworzono Góralską Szkołę Ludową (Go-

ralische Volksschule) z siedzibą w willi „Szarotka”

na ul . no-

wotarskiej (neumarktstraße) 25

. Jej dyrektorką mianowano

Władysławę Hawranek (później zamężną von Oppel) . Szkołę
Przemysłu drzewnego (Krupówki/Hauptstraße 8) przekształ-
cono w Zawodową Szkołę Ludowej Sztuki Góralskiej (Berufs-
fachschule für Goralische Volkskunst) z Jerzym Śliwką

jako dy-

rektorem . W szkole tej wytwarzano m .in . nosze dla Wehrmach-
tu. W obu szkołach jako język nauczania zamiast polskiego
wprowadzono gwarę góralską (oficjalnie uznaną za język) . We
wspomnieniach uczniów zapisały się m .in . lekcje gimnastyki,
na których pojawiało się np . zdanie „Jako stoicie w przodke,
tako zwyrtnijcie się do zadku, hej!”

. Muzeum Tatrzańskie

w Zakopanem przemianowano na Państwowe Muzeum Ta-
trzańskie (Staatliches Tatra-Museum) i podporządkowano Wy-
działowi Wiedzy i nauki w Urzędzie Gubernatora dystryktu

Patronat nad muzeum objął oczywiście Goralenverein. Utwo-
rzono  również  klub  sportowy  (Goralisches  SK  Zakopane),
grający  w  oficjalnych  rozgrywkach  piłkarskich  z  drużynami
niemieckimi,  także  gestapowskimi .  Służba  Budowlana  (Bau-
dienst) na Podhalu uzyskała pewną odrębność jako Góralska
Służba Krajowa (Goralischer Heimatdienst)

15 lipca 1940 r . w Generalnym Gubernatorstwie przeprowa-

dzono spis ludności . działacze Goralenverein rozpowszechniali
w powiecie nowotarskim pogłoskę, iż kto poda narodowość
polską, a nie góralską – zostanie wysiedlony . duża część miesz-
kańców Podhala podała odpowiedź mieszaną, np . „Górol Po-
lok” lub „polski Górol”, co przy obliczaniu wyników podciągnię-
to pod kategorię „Góral” . W rezultacie spisu ok . 30 % ludności
Podhala uznano za „mniejszość góralską”

22 lutego 1942 r . – w okresie szczytowych sukcesów Wehr-

machtu – naczelne władze Generalnego Gubernatorstwa
tworzą (na bazie Goralenverein) Komitet Góralski (Goralisches
Komitee), którego przewodniczącym – z tytułem Goralenführe-
ra

– został oczywiście Wacław Krzeptowski, a jego zastępcą

i sekretarzem komitetu

– Józef Cukier . Poza nimi w skład Pre-

zydium KG wchodziło sześciu członków-referentów, z których
każdy był szefem jednego resortu (organizacji i spraw perso-
nalnych, spraw kultury

, pomocy w pracy, pomocy gospodar-

czej, pomocy w odżywianiu oraz rachunkowości) . Prezydium
było odpowiedzialne za swoje decyzje przed władzami nie-
mieckimi . Autorem ogłoszonego już 11 listopada 1941 r . i skła-

31 Cz . Madajczyk, Polityka III Rzeszy w okupowanej Polsce, t . 1, Warszawa 1970,

s . 292–293; t . 2, Warszawa 1970, s . 459 .

32 Przed wojną znajdowała się tam szkoła ludowa nr 3 .

33 W . Wnuk, op.cit., s . 44 .

34 Volksdeutsch, rywalizował z Szatkowskim w publikowaniu elaboratów

o „germańskim” pochodzeniu Górali . ( J . Berghauzen, Polityka..., s . 32)

35 A . Kroh, Tatry i Podhale, Wrocław 2002, s . 233 .

36 B . Halbert, op.cit., s . 89 .

37 W . Wnuk, op.cit., s . 17 .

38 Ibidem, s . 17; J . Berghauzen, Polityka..., s . 35 .

39 niemcy drwili z Krzeptowskiego, nazywając go „góralskim księciem” (Gora-

lenfürst) . Zresztą sam Frank mówił o Góralach jako „narodzie dekoracyjnym” .

40 Faktycznie funkcję sekretarza pełnił Jerzy Bachleda-Curuś . Oprócz tego

w sekretariacie pracowały Władysława Faron i Łucja Sadowska, tłumaczem był

Adam Trzebunia . Szefem Biura Komitetu był Stanisław Walczak . Część pracow-

ników Biura i Sekretariatu KG współpracowała z ruchem oporu .

41 Referentem ds . kultury był Antoni Olcha-Mirek .

dającego się z 23 paragrafów regulaminu komitetu był Lothar
Weinrauch – kierownik Wydziału Opieki Społecznej w rzą-
dzie Generalnego Gubernatorstwa . najbardziej fikcyjny był
punkt g) w § 19 o „zwalczaniu analfabetyzmu i alkoholizmu” .
W rzeczywistości ludność Podhala rozpijano specjalną wódką
o mocy ponad 70% alkoholu, rok szkolny zaś trwał tylko pół
roku, zresztą nierzadko „w ramach zajęć” dzieci były zmuszane
do pracy, np . zbierania ziół czy złomu

Józef Cukier był autorem projektu flagi dla planowanego

„Państwa Góralskiego” . Przedstawiał on zarys Tatr z czerwoną
„góralską” swastyką (tzw . „krzyżykiem niespodzianym”) w le-
wym górnym rogu . Projekt ten, choć spodobał się Frankowi, nie
został w końcu przyjęty . Ostatecznie Komitet Góralski nie przy-
jął żadnych symboli, głównie ze względów bezpieczeństwa .

Swym zasięgiem komitet obejmował cały dawny powiat

nowotarski i część myślenickiego

, jego delegatury znajdowa-

ły się w następujących miejscowościach: Chochołów, Czarny
dunajec, Jordanów, Krościenko

, Maków Podhalański, nowy

Targ

, Ochotnica

, Odrowąż, Poronin

, Raba Wyżna, Rabka,

Szaflary, Szczawnica

i Tylmanowa

Siedziba władz znajdo-

wała się w Zakopanem, na Krupówkach (Hauptstraße)

Zgodnie ze statutem, oficjalne cele Komitetu Góralskiego

miały charakter oświatowy, kulturalny i gospodarczy, jednak
w  myśl  poleceń  władz  niemieckich  jego  aktywnośc  koncen-
trowała  się  na  działaniach  politycznych  i  współpracy  z  oku-
pantem, a przede wszystkim na propagowaniu separatyzmu
góralskiego,  uprawianemu  głównie  za  pomocą  publicznych
wieców w poszczególnych miejscowościach Podhala

najważniejszą akcją prowadzoną przez Komitet Góralski

był  nadzór  nad  wprowadzaniem  specjalnych  góralskich  kart
rozpoznawczych (kennkarte), oznaczonych literą „G” . Formalnie
zostały one wprowadzone przez władze niemieckie z końcem
1941 r . Przeprowadzona wczesną wiosną 1942 r . akcja wyda-
wania kennkart zakończyła się fiaskiem działaczy Goralenvolku,
pomimo  wielu  nadużyć  i  oszustw  i  przymusu  popełnianych
w  jej  czasie . Większość  Górali  odmawiała  przyjęcia  góralskiej
kennkarty i domagała się w zamian polskiej

. O takiej postawie

42 Ibidem, s . 33-34 .

43 Obszar ten w czasie okupacji tworzył powiat (kreis) nowotarsko-dunajecki .

Pewne wpływy KG miał również w pobliskich powiatach: wadowickim i nowo-

sądeckim .

44 Głównymi działaczami KG w Krościenku byli Piotr Guszkiewicz i Jakub Hur-

kała .

45 Tamtejszym delegatem był Aleksander Krausowicz, a jego zięć Bolesław

Imiela (pochodzący zresztą z Sosnowca) był zastępcą . (T . nałęcz, W . Władyka,

Dzieje okupacyjne Nowego Targu w latach 1939-1945, (w:) Podhale w czasie oku-

pacji, s . 165) .

46 delegatem KG był tam Jan Hamerski .

47 delegatem KG na gminę Poronin był wójt Franciszek Franosz, również soł-

tys Józef Chowaniec był działaczem komitetu . na Franoszu ruch oporu wykonał

wyrok śmierci . (W . Mierzecki, Poronin w latach okupacji 1939-1945, (w:) Podhale

w czasie okupacji, pod red . J . Berghauzena, wyd . 2, Warszawa 1977, s . 193)

48 Głównymi działaczami KG w Szczawnicy byli Jan Grabień i Tadeusz Kęsek,

zaś w Szczawnicy niżnej Tadeusz Racięga .

49 W Tylmanowej głównymi działaczami KG byli Ludwik Michalczak i Jan Bar-

naś .

50 W . Wnuk, op.cit., s . 17 .

51 Z innych działaczy Komitetu warto wymienić: Andrzeja Frączka, Antoniego

Kęska, Tomasza Kościelniaka, Szymona Kuchtę, Franciszka Latochę, Antoniego

Tomalę, i Andrzeja Zagatę .

52 A . Filar, U podnóża Tatr 1939-1945. Podhale i Sądecczyzna w walce z okupan-

tem, Warszawa 1985, s . 20 .

53 W . Wnuk, op.cit., s . 17-18 .

54 Ibidem, s . 31-34 .

Biuletyn DWS.org.pl

numer

– lato 2008

społeczeństwa Podhala decydowała z jednej strony patriotycz-
na postawa cieszących się dużym autorytetem działaczy góral-
skich odmawiających współpracy z okupantem

, negatywna

postawa Kościoła, zaś z drugiej niemiecki terror (który zrażał lu-
dzi do kolaboracji) i niewielkie rzeczywiste korzyści z posiada-
nia kennkarty „G” w porównaniu z kennkartą polską . Posiadacz
błękitnego dokumentu z literą „G” miał wprawdzie większe
możliwości, szczególnie w poruszaniu się na terenie powiatu
i wyjeżdżaniu poza jego granice, niż posiadacz szarej kennkarty
polskiej, lecz przydział żywności był jednakowy dla obu kenn-
kart, równe były również ciężary kontyngentów. Kenn karta „G”
nie chroniła także przed wywozem na roboty, aresztowaniem
i innymi represjami

. Bywały przypadki, że góralską kartę dla

niepoznaki przyjmował działacz ruchu oporu, kurier „przez zie-
loną granicę” czy gospodarz ukrywający Żydów . Sytuacja w po-
szczególnych gminach była zależna głównie od postawy władz
i wpływów Komitetu Góralskiego . najwięcej kart wydano w kil-
ku gminach gdzie władzę dzierżyli działacze Goralenvolku lub
(jak w Szczawnicy) szczególnie silny był terror niemiecki . I tak
np . w Cichem góralskiie kennkarty przyjęło 90% mieszkańców,
a w Szczawnicy 92%, podobnie było w Kościelisku, Wiele kenn-
kart „G” przyjęto również w miastach i uzdrowiskach (Zakopane
25%, nowy Targ 30%, Rabka 26%), gdzie oprócz większej presji
okupanta

pewną rolę odegrało wspomniane już „zceprzenie”

społeczeństwa . Oprócz tego, w czasie wojny silnie ograniczo-
ny był ruch turystyczny, a co za tym idzie – Górale w uzdrowi-
skach utracili większość środków do życia . Jednak nawet tam
większość mieszkańców zażądała kart polskich . W pozostałych,
wiejskich  głównie  gminach  odsetek  kennkart  góralskich  był
znikomy – w Bukowinie Tatrzańskiej, Czorsztynie, Krościenku,
Ochotnicy i Szaflarach od 2 do 3%, w Łopusznej 7%, w Białym
dunajcu,  Chochołowie  i  Ludźmierzu  ok .  10% .  Ogólna  liczba
wydanych kennkart „G” na Podhalu jest trudna do wyliczenia ze
względu na brak zachowanych dokumentów, prawdopodob-
nie  jednak  w  całym  powiecie  góralskie  karty  przyjęł  do  35%
mieszkańców

, przy czym ich odsetek w gminach o charakte-

rze miejskim był mniej więcej pięciokrotnie większy niż na wsi .
należy również zaznaczyć, iż w niektórych  (wschodnich) gmi-
nach kilka procent wydanych kart stanowiły karty ukraińskie .
Opór wobec przyjęcia często narzucanej góralskiej kennkarty
przejawiał  się  nierzadko  celnymi  i  odważnymi  argumentami,
np . „Cóz z tego, ze portki na mnie górolskie, kie to co w port kok
to  polskie . . .”  (Władysław  Gąsienica)

czy „Przecież Tyrolczycy

też mają swój własny góralski strój, a są niemcami” .

do przy-

jęcia góralskiej karty nierzadko przymuszano siłą – słynął z te-
go np . działacz GK Stanisław Gąsienica-Mracielnik . Brał gazda
polską kartę, Mracielnik walił w twarz . Aż przymusił do wzięcia
góralskiej . Pod koniec wojny Mracielnika zastrzelili partyzanci
z Armii Krajowej

55 M .in . wójt Krościenka Władysław Grotowski, ks . Matras ze Szczawnicy, bur-

mistrz Jordanowa Hołda, wójt Rabki Feifer, wójt Szaflar Wojciech Kamiński

56 Ibidem, s . 41 i 45 .

57 W Rabce akcja wydawania kennkart zbiegła się z likwidacją getta i wzmożo-

nym terrorem niemieckim .

58 Wg Berghauzena 18%, wg W . Szatkowskiego nawet 35% .

59 A . Kroh, Tatry i Podhale, Wrocław 2002, s . 230 .

60 W . Wnuk, op.cit., s . 34 .

61 P . Smoleński, op. cit.

Jednym z bardziej ambitnych pomysłów działaczy Gorali-

sches Komitee było zorganizowanie „legionu góralskiego” Waf-
fen-SS. Już w listopadzie 1939 r . z inicjatywy Szatkowskiego
i Wiedera wysłano do Krakowa sześciu młodych Górali z Za-
kopanego i okolic . Obiecano im tam dobrą posadę i że jeśli ta
posada im się nie spodoba, będą mogli wrócić do domu . Przez
trzy tygodnie pełnili oni funkcje pracowników hotelu „Pod Ba-
ranami”, po czym pewnego dnia wcielono ich do Waffen-SS.
Przerażeni Górale – wszyscy poza jednym – uciekli przy pierw-
szej okazji . do tego jednego zdrajcy dołączył później drugi

aresztowany przez Gestapo za zbiegłego brata i zwolniony pod
warunkiem wstąpienia do wojska . Kiedy obaj przyjeżdżali na
Podhale w czasie urlopów, spotykali się z ostracyzmem spo-
łeczeństwa

. Później w listopadzie 1941 r . Kreishauptmann

Malsfey próbował (bez efektu) utworzyć 200-osobową „policję
góralską”

. Pojawił się również pomysł utworzenia góralskiej

straży na Wawelu, m .in . u trumny marszałka Piłsudskiego .

Kolejną próbę – tym razem popartą akcją wydawania

kennkart góralskich – podjęto z końcem 1942 r . Wieder wraz
z  Krzeptowskim  objeżdżał  Podhale,  nakłaniając  ludzi  do
wstąpienia  w  szeregi  organizowanego  w  ramach  Waffen-SS
„legionu  góralskiego” .  Agitowano: „Młodzieży!  Jesteś  upraw-
niona  i  powołana  do  udziału  w  walce  przeciwko  bolszewi-
zmowi, śmiertelnemu wrogowi, w walce za wiarę i ojczyznę,
za rodzinę i rolę,  w walce  za sprawiedliwe nowe  urządzenie
nowej Europy”

. Obiecywano służbę na terenie kraju, znaczne

przydziały żywności i ochronę przed wywózką na roboty dla
rodziny, jak również zwolnienie krewnych z obozów i więzień .
W  ten  sposób  zwerbowano  410  osób,  którym  nakazano  się
stawić przed komisją poborową SS w Zakopanem, która mie-
ściła się w hotelu „Morskie Oko” . Stawiło się tam tylko ok . 300
Górali, z których tylko 154 (pomimo dużej liberalności lekarzy
SS) zakwalifikowano jako zdatnych służby . Skierowano ich do
obozu  szkoleniowego  w  Trawnikach  (dystrykt  lubelski) .  do
obozu przybyło już nie 154, lecz 140 osób, z których od razu
zwolniono 21 jako chorych na padaczkę, gruźlicę oraz choro-
by serca i nerek . Zostało 119 . W trakcie, i tak uproszczonego
i  skróconego,  szkolenia  odesłano  do  domu  88  rekrutów

kolejnych 19 zbiegło . Ostatecznie 21 marca 1943 r . w obozie
przebywało tylko 12 „ochotników” . 16 kwietnia 1943 dr zde-
cydowano o zakończeniu projektu . SS-Gruppenführer Gottlob
Berger

skomentował sprawę ironicznie: „[…] wierzę, iż tym

samym kwestia naboru Górali jest ostatecznie załatwiona .

62 Wg S . Żerko (Próba sformowania na Podhalu „Legionu Góralskiego” Waffen-

SS, „Przegląd Zachodni”, nr 3 (284), 1997, s . 220) służyli oni w służyli w „8 pułku

SS-Leibstandarte” . nie udało mi się znaleźć takiej jednostki w wykazach jedno-

stek Waffen-SS. Być może był to batalion 8/II pułku Leibstandarte SS „Adolf Hi-

tler”, dowodzonego wówczas przez SS-Oberstgruppenführera Josepha dietricha .

Jesienią 1939 r . pułk Leibstandarte SS „Adolf Hitler” rzeczywiście stacjonował na

terenie Generalnego Gubernatorstwa . Trzeba jednak pamiętać, iż była to jed-

nostka elitarna, wręcz „gwardia pretoriańska” führera, zatem przyjęcie do niej

naszych „bohaterów” jest dość wątpliwe, jakkolwiek niewykluczone .

63 W . Wnuk, op.cit., s . 46 .

64 J . Berghauzen, Polityka..., s . 32 .

65 P . Smoleński, op. cit.

66 Jako przyczyny wymieniano: pijaństwo, brak dyscypliny, nieznajomość ję-

zyka niemieckiego oraz swarliwość (grupa „góralskich ochotników” wdała się

w burdę z szkolącymi się w Trawnikach rekrutami ukraińskimi) . Krótko mówiąc,

Górale nie nadawali się na „żołnierzy führera” .

67 Urodzony 16 VII 1896 w Gerstetten, zmarł tamże 5 I 1975 . W tym czasie szef

Głównego Urzędu SS .

Biuletyn DWS.org.pl

numer

– lato 2008

Jestem stanowczo przekonany, iż potrafimy wojnę tę wygrać
bez nich .”

Ostatecznie do SS trafiło zaledwie kilku Górali

Po klęsce niemców pod Stalingradem działalność komi-

tetu się załamała . Wielu działaczy zginęło z rąk ruchu oporu
(głównie Armii Krajowej) – m .in . Szwajnos z Cichego w 1943 r .
czy Tadeusz Kęsek ze Szczawnicy w 1944

, zaś władze nie-

mieckie – widząc fiasko akcji oraz mając ważniejsze problemy
na głowie – straciły zainteresowanie sprawą, a nawet zaczęły
się odnosić do niej negatywnie . W trakcie jakiegoś spotkania
z  niemcami  Krzeptowski  został  nawet  pobity .  Toteż  latem
1944  r . „góralski  książę”  porzucił  Komitet  (wcześniej  niszcząc
jego  ważniejsze  dokumenty)  i  ukrył  się  (zarówno  przed  ru-
chem  oporu,  jak  i  niemcami,  którzy  wyznaczyli  za  jego  gło-
wę nagrodę) na Hali Pisanej . Potem na Słowacji przygarnął go
radziecki oddział partyzancki dowodzony przez Wasilja Ach-
miedulina, byłego żołnierza armii Własowa, zapewne agenta
nKWd . Podobno Krzeptowski zdobył przychylność Rosjan pa-
pierosami i legendą, jakoby miał być znanym przedwojennym
działaczem lewicy, zdeklarowanym przeciwnikiem sanacji . do
partyzantów mówił per „towarzysze” . W listopadzie 1944 wró-
cił na polską stronę Tatr . Znalazł kolibę opodal Kominiarskiego
Wierchu,  znaną  również  tatrzańskim  kurierom;  ponoć  przez
jakiś czas mieszkał w niej razem z legendarnym kurierem Józ-
kiem „Ujkiem” Krzeptowskim, swoim kuzynem . nie wydał Józ-
ka (zresztą raczej nie miał już takiej możliwości), choć niemcy
dawali za najlepszego z kurierów 50 000 złotych (miesięczny
budżet Goralisches Komitee wynosił ok . pięć razy mniej) . Kry-
jówki  Krzeptowskiego  chronili  (za  opłatą)  uzbrojeni  ludzie,
być może z oddziału „Grunwald” Armii Ludowej

. 20 stycznia

1945 r . (dziewięć dni przed wyzwoleniem Zakopanego) Krzep-
towski został aresztowany w swoim domu w pobliżu Koście-
liska i tego samego dnia późnym wieczorem, powieszony .
Miejsce pochowania nie jest znane . Wyrok śmierci, wydany już
na początku okupacji przez lokalną organizację ruchu oporu
– Konfederację Tatrzańską, został wykonany przez oddział AK
ppor . Tadeusza Studzińskiego „Kurzawy”

. Jak mówi legenda,

kazano Krzeptowskiemu zdjąć góralskie portki (aby ich nie
zhańbił) i powieszono w samej bieliźnie . W chwili ujęcia był
całkowicie załamany psychicznie, próbował się bronić, zapisał
nawet w ostatniej woli swój majątek na rzecz Armii Krajowej .

Po Wiederze i Szatkowskim ślad później zaginął . Szatkowski

prawdopodobnie uciekł w przebraniu mnicha do Włoch, nie
dał po wojnie znaku o sobie nawet pozostałej w Polsce żonie
i dzieciom . O Wiederze wiadomo jeszcze mniej, nie zachowa-
ło się nawet żadne jego zdjęcie, poza jednym na którym stoi
odwrócony tyłem . Prawdopodobnie również uciekł za wyco-
fującym się wojskiem niemieckim . Andrzej Krzeptowski zmarł
w krakowskim więzieniu, prawdopodobnie popełnił samobój-
stwo . Jego brat Stefan, aresztowany po wojnie przez nKWd,

68 S . Żerko, op.cit., s . 217-222 .

69 W . Szatkowski dotarł do czterech nazwisk: Karkosz, Mytkowicz, duda i Sule-

ja, ten ostatni służył w Protektoracie Czech i Moraw, konkretnie w Pradze . Imion

nie udało się ustalić . na temat „góralskiego legionu” powstała przyśpiewka:

„Wielka armia księcia pana / Hen szeroko w świecie słynie / Trzech złodziei i Su-

leja / Jeden osioł, cztery świnie”

70 W . Wnuk, op.cit., s . 39 .

71 P . Smoleński, op. cit.

72 J . Berghauzen, Krzeptowski Wacław Jan..., s . 528 .

zmarł w syberyjskim łagrze na rękach Józka Krzeptowskiego,
legendarnego kuriera i bohatera ruchu oporu . Józek przeżył
łagier, wrócił w latach pięćdziesiątych do Polski .

Gwoli ścisłości należy wspomnieć, iż na skutek zabiegów

Wacława Krzeptowskiego u władz niemieckich uwolnionych
zostało 200–300 Górali ze stalagów, jak również wielu z wię-
zień i obozów koncentracyjnych

– m .in . Andrzej Stopka

i działacz ruchu oporu Włodzimierz Wnuk

. Rzecz jasna, nie

umniejsza to jego winy i odpowiedzialności za kolaborację
– interwencje te miały charakter w dużym stopniu propagan-
dowy . Z drugiej strony, swych wrogów – np . E . Polaka, Krzep-
towski nierzadko wydawał w ręce Gestapo

. nie można także

zapominać o bardzo szerokiej działalności charytatywnej Ko-
mitetu Góralskiego – zapomogach i zasiłkach, rozdawnictwie
żywności, kuchniach ludowych, bezpłatnych pomocy lekar-
skiej i lekarstwach w czasie epidemii tyfusu . Z pieniędzy ko-
mitetu odbudowano spalone zabudowania we wsi Krauszów
pod nowym Targiem

działalność Komitetu Góralskiego zakończyła się ostatecz-

nie jesienią 1944 r ., gdy nie udało się już nawet zorganizować
delegacji na wrześniowe uroczystości dożynkowe w Krako-
wie

. Po ucieczce Krzeptowskiego przewodniczącym komite-

tu został Cukier .

W okresie od 4 do 22 listopada 1946 r . na sesji wyjazdo-

wej w Zakopanem odbyła się rozprawa Specjalnego Sądu
Karnego w Krakowie

, którego wyrokiem Wieder i Szatkowski

zostali zaocznie skazani na śmierć, Józef Cukier na 15 lat wię-
zienia, Stanisław Mul

, Polak z Rzeszowskiego, główny propa-

gator kennkart góralskich w Rabce

– na 5 lat, taki sam wyrok

otrzymał Antoni Kęsek, na 3 lata skazano Antoniego Tomalę,
a Tomasz Kościelniak został uniewinniony

. W czasie całego

procesu, na którym zeznawało ok . 160 świadków, wykazano, iż
akcja Goralenvolk nie uzyskała poparcia większości społeczeń-
stwa Podhala . W przemówieniu prokuratora J . Brandysa padło
stwierdzenie „Podhale zdało egzamin z polskości, Podhale by-
ło, jest i będzie zawsze polskie”

W sprawie ułaskawienia Cukra list zbiorowy do prezydenta

Bieruta napisało ponad stu Górali . nie otrzymali odpowiedzi .

Goralenvolk jest najgłośniejszym przykładem zorgani-

zowanej kolaboracji polsko-hitlerowskiej w okresie II wojny
światowej, a co za tym idzie, jedną z bardziej wstydliwych kart
w naszej historii . Sprawa ta mocno zszargała reputację pod-
halańskich Górali

, choć tuż po wojnie podjęto zdecydowane

73 Prawdopodobnie ok . 60 osób .

74 Prof . (od 1950) Andrzej Stopka (1904-1973), malarz, karykaturzysta, sceno-

graf . (Szerzej o nim: I . Witz, Andrzej Stopka, Kraków 1970) .

75 Włodzimierz Wnuk (1915-1992), pisarz, członek ruchu oporu, więzień obo-

zów koncentracyjnych, po wojnie działacz Związku Podhalan (ibidem, s . 29-30) .

76 Cz . Madajczyk, op.cit., t . 2: s . 458 .

77 P . Smoleński, op. cit.

78 J . Berghauzen, Polityka..., s . 37 .

79 W . Wnuk, op.cit., s . 18 . J . Berghauzen, Polityka..., s . 38 .

80 J . Berghauzen, Polityka..., s . 38 . podaje raz mylnie jego imię jako Antoni . nie-

pewna jest także pisownia nazwiska – spotkałem się z wariantami Mul i Mól .

81 W . Wnuk, op.cit., s . 38 .

82 J . Berghauzen, Polityka..., s . 38 .

83 Ibidem, s . 18-19 .

84 P . Smoleński, op. cit.

85 Już w czasie okupacji patriotyczni Górale nierzadko np . bali się pojawiać w

Krakowie w strojach ludowych, gdzie spotykali się z pogardą mieszkańców . Tuż

po wyzwoleniu zdarzały się przypadki zbiorowych represji wobec Górali prowa-

Biuletyn DWS.org.pl

numer

– lato 2008

Kilka lat temu (ok . 2003 roku) wpadła mi w ręce kopia zdję-

cia przedstawiającego Hellcata z japońskimi Hinomaru . Jako
że temat mnie zaciekawił, postanowiłem poszukać dalszych
informacji na jego temat . Z racji braku szerszych wiadomości
w dostępnej mi literaturze polsko i anglojęzycznej prześledzi-
łem też zawartość źródeł japońskojęzycznych .

W efekcie dowiedziałem się że były przynajmniej dwie ma-

szyny F6F-5 Hellcat, którymi dysponowały Siły Powietrzne Ce-
sarskiej Marynarki . A oto zdobyte informacje na ich temat .

1 . F6F Z HUWEI [1]

4 stycznia 1945 roku o godzinie 7 .15 podporucznik Charles

Valentine August poderwał maszynę z płyty lotniskowca USS
Randolph . Leciał w eskadrze Grummanów F6F dowodzonej
przez komandora porucznika T . Wadera, która miała ochraniać
sześć bombowców TBM Avenger . Celem lotu Avengerów było
zaatakowanie lotnisk w środkowo-zachodniej części Tajwanu
i rozpoznanie fotograficzne . Oprócz lotniskowca USS Randolph
w tamtym rejonie znajdowały się trzy inne lotniskowce, dwa
pancerniki, cztery ciężkie krążowniki i cztery niszczyciele .

Około godziny 10 .20 eskadra Hellcatów dotarła nad Bazę

Marynarki w Huwei, przystępując – zgodnie z rozkazami – do
ataku, jednakże tuż przed rozpoczęciem akcji maszyna piloto-
wana przez podporucznika Augusta z powodu niespodziewa-
nych kłopotów z silnikiem zaczęła tracić wysokość, w efekcie
lądując na brzuchu na polach w pobliżu lotniska Huwei .

O tym fakcie został natychmiast powiadomiony porucznik

Satō Sōji dowódca dywizjonu (Chutai) Sił Powietrznych Marynar-
ki stacjonującego na lotnisku w Huwei otrzymał telefon z jed-
nego ze schronów przeciwlotniczych położonych na obrzeżach
lotniska z informacją o przechwyceniu maszyny amerykańskiej .

na miejsce zdarzenia został wysłany oficer zaopatrzenia

(ew .  płatnik  jednostki)  który  znał  biegle  język  angielski  oraz
kilku  innych  oficerów .  niedługo  po  tym  przyjechali  oni  do
kwatery  głównej  z  podporucznikiem  Augustem  mającym
przewiązane oczy i zaczęto przesłuchiwać jeńca .

Samolot po przymusowym lądowaniu, został poddany re-

montowi przez techników, po czym przetransportowano go
do lasu, należącego do świątyni shintoistycznej w Huwei i tam
wystawiono na widok publiczny . niestety, dalsze losy maszy-
ny nie są znane .

dowództwo Sił Powietrznych Marynarki, po przejęciu Hel-

lcata, z pewnością zamierzało odesłać maszynę do kraju, by

tam wykonać szczegółowe testy i ekspertyzy . Jednakże nagłe
załamanie się pozycji Japonii w wojnie na Pacyfiku nie pozwo-
liło na realizację tych planów .

2 . F6F Z yOKOSUKI [1], [2]

drugi znany mi z literatury i zdjęć egzemplarz F6F-5 został

znaleziony przez żołnierzy amerykańskich, stacjonujących już
po kapitulacji Japonii w dawnej bazie wojskowej Marynarki
w miejscowości yokosuka w prefekturze Kanagawa .

nie wiadomo jak Japończycy weszli w jego posiadanie .

Znane są wypowiedzi pilotów oblatywaczy z bazy wojskowej
w yokosuka wskazujące, że oprócz jednego zdolnego do lo-
tów myśliwca P-40-1, miała zostać zabezpieczona jeszcze jed-
na maszyna, używana wyłącznie do testów statycznych .

W polskich materiałach źródłowych [2, str . 199] podaje się,

że jest to maszyna darowana Japońskim Siłom Samoobrony
z datowaniem stanu maszyny na 1950 rok .

MATERIAŁy ŹRódŁOWE

[1] nihongun Hokakuki Hiroku, Kojinsha 2002
[2] Adam Jarski, Waldemar Pajdosz, F6F Hellcat, ML 15, Gdańsk

Samoloty F6F-5 Hellcat w rękach japońskich

Paweł Piwoński (hayabusa)

Biuletyn DWS.org.pl

numer

– lato 2008

Marek Jedynak

Robotowcy 1943. Monografia II Zgrupowania Zgrupowań Partyzanckich AK „Ponury”

Końskie 2007, Biblioteka Publiczna Miasta i Gminy Końskie, s . 201 .

ISBn 978-83-924-2780-3

Licząca 201 stron praca Marka Jedynaka zatytułowana Robotowcy 1943. Monografia II Zgrupowania Zgrupowań Partyzanckich

AK „Ponury” jest – jak informuje we wstępie Autor – „pierwszą próbą naukowego ujęcia dziejów II Zgrupowania Zgrupowań Party-
zanckich AK »Ponury«” (s . 5) dowodzonego przez ppor . cc . Waldemara Szwieca „Robota” . Próbę tę należy uznać za ze wszech miar
udaną .

Pierwszym argumentem przemawiającym za taką oceną jest sposób potraktowania przez M . Jedynaka tematu . Autor – jak się

wydaje – zafascynowany postacią „Robota” napisał bowiem książkę, która w znakomity sposób łączy w sobie cechy typowej mono-
grafii oddziału z zarysem biografii jego dowódcy . Zamysł taki pozwala czytelnikowi zapoznać się z opisywaną w dwóch pierwszych
rozdziałach – często w sposób bardzo szczegółowy – postacią Szwieca, by poprzez – będący swego rodzaju łącznikiem – rozdział
trzeci mówiący o powstaniu Zgrupowania Partyzanckiego por . cc . Jana Piwnika „Ponurego” przejść do trzech końcowych rozdzia-
łów, z których dwa przedstawiają działalność II Zgrupowania, a jeden – będący zresztą ostatnim rozdziałem pracy – opisuje losy
„Robotowców” po 22 XII 1943 roku, gdy nastąpiło rozformowanie ich oddziału dowodzonego już wtedy przez pełniącego wcze-
śniej funkcję zastępcy „Robota” por . Mariana Janikowskiego „Kmicica”, który został mianowany dowódcą II Zgrupowania po śmierci
W . Szwieca, który zginął w czasie niemieckiej obławy mającej miejsce 14 X 1943 r . w Wielkiej Wsi . Uzupełnieniem tej fascynującej,
naszpikowanej niewolnymi od anegdot wspomnieniami byłych podkomendnych W . Szwieca lektury są dwa oddające dualistyczny
charakter pracy aneksy . Pierwszy z nich, „dokumenty dotyczące Waldemara Szwieca”, zawiera dokumenty pochodzące z teczki
personalnej W . Szwieca znajdującej się w londyńskim Studium Polski Podziemnej, natomiast drugi, „Skład osobowy II Zgrupowania
Zgrupowań Partyzanckich AK »Ponury«”, zawiera szczegółową listę stu trzydziestu oficerów i żołnierzy, którzy przewinęli się przez
szeregi oddziału „Robota” w okresie jego działaności .

Kolejnym powodem, by wysoko oceniać Robotowców jest strona graficzna publikacji składająca się 67 fotografii i 11 map –

w ogromnej większości bardzo dobrej jakości . Ilustracje te nie są bowiem tylko ilustracjami samymi dla siebie, lecz są starannie
wkomponowaną w tekst ikonografią, która wyśmienicie dopełnia prowadzony przez Autora wywód . nie sposób w tym miejscu nie
wspomnieć o różnorodności znajdujących się w książce fotografii, wśród których oprócz zdjęć „Robota” i jego podwładnych można
znaleźć też fotografie rodziny W . Szwieca i jego pamiątek osobistych .

Trzecim i ostatnim elementem, który powoduje, że praca M . Jedynaka zasługuje na wysoką ocenę jest strona techniczna pu-

blikacji, na którą składają się dwa starannie opracowanie indeksy: osobowy i nazw geograficznych . Fakt ten – mimo, iż wydaje się
oczywisty – zasługuje na szczególnie podkreślenie chociażby dlatego, że w ostatnich latach nierzadko można było spotkać stojące
na wysokim poziomie merytorycznym monografie z niedopracowanymi indeksami czy też wydawane przez uznane wydawnictwa
książki, w których element ten całkowicie szwankował . nie oznacza to, że książka jest wolna od błędów technicznych . Odnotowa-
nie tego jest jednak tylko czysto kronikarskim obowiązkiem, gdyż są to nie obniżające poziomu pracy bardzo nieliczne literówki,
jak data urodzin J . Piwnika w notce biograficznej znajdującej się na stronie 56, gdzie zamiast roku 1912 podany jest rok 1921 .

Reasumując trzeba stwierdzić, że pozycja Robotowcy 1943. Monografia II Zgrupowania Zgrupowań Partyzanckich AK autorstwa

M . Jedynaka jest bez wątpienia godna polecenia . należy mieć też nadzieję, że zapowiadana we wstępie praca doktorska Autora,
mająca omawiać „dalsze losy Robotowców w Akcji »Burza« 1944 roku” oraz „sytuację AK-owców po zakończeniu wojny” przyniesie
wiele nieznanych do tej pory informacji, które w przyszłości pozwolą na jeszcze lepsze poznanie tego kawałka historii Polskiego
Państwa Podziemnego . O jej poziom można bowiem być spokojnym .

Łukasz Pasztaleniec (Janowiak)