Technik_informacji_naukowej_348[03]_Z3_01

„

Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

MINISTERSTWO EDUKACJI

NARODOWEJ

Iwona Dąbek
Cezary Dąbek

Identyfikowanie potrzeb użytkowników
348[03].Z3.01

Poradnik dla ucznia

Wydawca

Instytut Technologii Eksploatacji – Państwowy Instytut Badawczy
Radom 2006

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

SPIS TREŚCI

1. Wprowadzenie

2. Wymagania wstępne

3. Cele kształcenia

4. Materiał nauczania

4.1. Kategoryzacja użytkowników informacji

4.1.1. Materiał nauczania

4.1.2. Pytania sprawdzające

4.1.3. Ćwiczenia

4.1.4. Sprawdzian postępów

4.2. Narzędzia do badań potrzeb informacyjnych

4.2.1. Materiał nauczania

4.2.2. Pytania sprawdzające

4.2.3. Ćwiczenia

4.2.4. Sprawdzian postępów

4.3. Całościowe i reprezentacyjne badania potrzeb informacyjnych

4.3.1. Materiał nauczania

4.3.2. Pytania sprawdzające

4.3.3. Ćwiczenia

4.3.4. Sprawdzian postępów

5. Sprawdzian osiągnięć

6. Literatura

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

4. MATERIAŁ NAUCZANIA

4.1. Kategoryzacja użytkowników informacji

4.1.1. Materiał nauczania

Współczesne pojęcie „użytkownik” ma wiele znaczeń oraz synonimów w literaturze

z zakresu informacji naukowej.

„Użytkownik informacji” w Słowniku encyklopedycznym oznacza „odbiorcę informacji

pojawiającej  się  na  wyjściu  systemu,  występuje  on  także  w  roli  nadawcy  informacji,
przekazując  do  systemu  komunikat  w  postaci  zapytania  informacyjnego”  w  tym  samym
słowniku  pojawia  się  termin  „odbiorca  informacji”  będący  „elementem  układu
informacyjnego,  który  przestrzega  rzeczywistość  [...]  lub  dokonuje  procesu  odbierania
komunikatu” [2, s. 166 i s. 105].

David Nicholas, wykładowca bibliotekoznawstwa i informacji naukowej w uczelniach

brytyjskich  –  „użytkownikiem”  nazywa  kogoś,  kto  może  mieć  pożytek  z  systemu
informacyjnego”,  zauważając  jednocześnie,  że  określenie  to  ma  charakter  teoretyczny,
nieadekwatny  do  roli,  jaką  spełnia  współczesny  odbiorca  informacji.  Interaktywność,
rekreacyjność,  konkurencyjność  oraz  społeczny  charakter  systemów  informacyjnych,  jego
zdaniem,  zmienia  tradycyjnego  użytkownika  w  „informacyjnego  gracza”  –  działającego
w przestrzenia informacyjnej (cyberprzestrzeni) [8, s. 32–36].

Rozwój technologii informacyjnej wpłynął także na wyodrębnienie terminu „klienta”

oraz tzw. „użytkownika końcowego” – osobę próbującą samodzielnie wyszukać informację
dla własnych potrzeb informacyjnych.

Internet spowodował, iż zaczęto mówić o użytkowniku zbiorowym – publiczności, której

potrzeby powinny być jednym z głównych kryteriów projektowania hipermedialnych
systemów informacyjnych.

Encyklopedia współczesnego bibliotekarstwa polskiego podaje następującą definicję

„użytkownika  informacji”  -  osoba  lub  instytucja  korzystająca  z  usług  służby  informacyjnej
biblioteki  lub  z  działalności  ośrodków  informacji.  Im  większa  specjalizacja  biblioteki  bądź
ośrodka  informacji,  tym  konkretniej  na  ogół  określone  są  kręgi  użytkowników  informacji.
W ośrodkach

działalności

informacyjnej

prowadzi

się

badania

obiektywnych

(tj. rzeczywistych)  i  subiektywnych  (tj.  takich,  jakimi  wydają  się  odbiorcom)  potrzeb
informacyjnych  użytkowników  informacji  oraz  możliwości  optymalnie  sprawnego  ich
zaspokajania.  Istotna  w  tym  zakresie  jest  kategoryzacja  użytkowników  informacji  i  ich
potrzeb  informacyjnych.  Bada  się  je  najczęściej  metodą  ankiet,  wywiadów  indywidualnych
i zbiorowych,  wykorzystania  dzienników  prowadzonych  przez  użytkowników  informacji,
obserwacji, prowadzenia rejestru zapytań. Podziału można dokonać z punktu widzenia:

1) instytucji świadczących usługi (np. użytkownicy bibliotek fachowych, naukowych,

ośrodków informacji itd.),

2)  osobowości prawnej (jednostki uspołecznione, prywatne),
3)  profilu zawodowego użytkowników informacji,
4)  przynależności organizacyjnej (pracownicy macierzystej instytucji, pracownicy innych

instytucji),

5)  stopnia przygotowania informacyjnego użytkowników,
6)  stopnia ich wykształcenia,
7)  świadczonych usług wg ich rodzajów i częstotliwości korzystania z nich,
8)  typowych lub indywidualnych cech użytkowników informacji,
9)  potrzeb  i  zainteresowań  informacyjnych  odbiorców  (zainteresowań  tematycznych

i ew. wg zapotrzebowań na określone źródła informacji) itp.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Kategoryzacja użytkowników informacji ma na celu właściwe przystosowanie

materiałów informacyjnych i środków przekazu informacji do zaspokajania potrzeb oraz
zastosowania

odpowiedniego

szkolenia

zakresie

umiejętności

wyszukiwania

i wykorzystywania  informacji.    W  zaspokajaniu  potrzeb  informacyjnych  użytkownika
informacji  istotne  znaczenie  mają  jego  bezpośrednie  kontakty    z  pracownikiem  informacji,
który  –  rozumiejąc  jego  potrzeby  –  w  decydujący  sposób  wpływa  na  zapoznanie  się
z informacją  naukową  jej  potencjalnego  użytkownika.  Od  pracownika  informacji  zależeć
będzie  dokonanie  trafnego  i  celowego  wyboru  materiałów  informacyjnych,  natomiast  od
stopnia  przygotowania  użytkownika  informacji  oraz  jego  umiejętności  percepcyjnych  –
zdolność  optymalnie  efektywnego  wykorzystania  informacji  i  materiałów  informacyjnych
[3, s. 302].

Podsumowując, użytkownik informacji to świadomy, wykorzystujący informację

odbiorca, a odbiorca to osoba lub zespół osób odbierających informację przekazywaną przez
nadawcę.

Literatura przedmiotu podaje różne kategorie użytkowników (realnych i potencjalnych)

w zależności od określonego typu:

−

wg rodzaju uprawianej działalności: pracownicy naukowi, aparat zarządzania,

pracownicy koncepcyjni zatrudnieni w różnych działach gospodarki i sferach usług,
ludzie biznesu, pracownicy dydaktyczni, studenci, uczniowie,

−

inne kryteria to: wykształcenie i reprezentowana przez nie dziedzina, wiek,

zainteresowania, sytuacja życiowa (np. rodziny nieuleczalnie chorych) [11, s. 59].

Aby więcej dowiedzieć się o użytkownikach informacji i ich kategoriach, powinieneś

przeczytać jednostkę modułową „Organizowanie działalności informacyjnej” – pkt. 4.3

Podstawowe umiejętności interpersonalne

Codzienne kontakty z innymi ludźmi, porozumiewanie się z nimi to nasze umiejętności

interpersonalne, czyli komunikacja społeczna. Są częścią naszego życia – komunikujemy się
z innymi w domu, w szkole, w pracy.

Każdy z nas tworzy swój własny styl porozumiewania się. W jednych sytuacjach

komunikowanie się przychodzi nam łatwo, chętnie rozmawiamy, dobrze rozumiemy naszych
rozmówców i jesteśmy dobrze rozumiani, w innych radzimy sobie gorzej, powstają bariery
i konflikty. Mówiąc o komunikowaniu się mamy na myśli zawsze przynajmniej dwóch
uczestników tego procesu: nadawcę informacji i jej odbiorcę.

Nadawca to osoba, która mówi lub w inny sposób przekazuje informację.

Odbiorca to osoba, która jest adresatem informacji, a więc słucha, patrzy, czyta.

Informację  przekazywaną  odbiorcy  przez  nadawcę  nazywamy  przekazem.  Informacja  może
być  przekazywana  za  pomocą  słów  (pisanych  lub  mówionych)  –  jest  to  komunikacja
werbalna  lub  bez  użycia  słów,  za  pomocą  zachowania,  gestów,  mimiki  itp.  –  komunikacja
niewerbalna, zwana też często mową ciała.

W rzeczywistości nadawca i odbiorca ciągle zamieniają się rolami, tzn. odbiorca po

przyjęciu przekazu reaguje na to, co usłyszy lub zobaczy i sam staje się nadawcą. Występuje
tzw. sprzężenie zwrotne, czyli reakcja na usłyszaną informację. Reakcja ta zależy od tego,
w jaki sposób informacja została odebrana i zinterpretowana.

Zdarzyły Ci się z pewnością sytuacje, w których miałeś trudności związane ze

skutecznym  porozumiewaniem  się.  Nie  rozumiałeś  na  przykład,  dlaczego    Twój  rozmówca
zareagował  w  taki,  a  nie  inny  sposób,  bo  przecież  Twoje  intencje  były  zupełnie  inne.
Rozstaliście  się  bez  porozumienia,  a  każdy  pomyślał  o  drugim,  że  nie  można  się  z  nim
dogadać,  myśli  tylko  o  sobie  itp.  Najprawdopodobniej  wystąpiły  jakieś  czynniki,  które
utrudniły  proces  komunikacji,  tylko  żadna  ze  stron  nie  zdawała  sobie  z  tego  sprawy.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Znajomość  czynników,  które  utrudniają  skuteczne  porozumiewanie  się  może  pomóc  Ci
uświadomić  je  sobie  podczas  rozmowy  i  wyeliminować,  a  w  rezultacie  uczynić  proces
komunikowania  się  bardziej  efektywnym.  Czynniki  zakłócające  proces  komunikowania  się
można podzielić na trzy grupy:

−

wynikające z sytuacji, w jakiej znajdują się nadawca i odbiorca,

−

leżące po stronie nadawcy,

−

leżące po stronie odbiorcy.

Czynniki wynikające z sytuacji.

Otoczenie, w jakim znajdują się nadawca i odbiorca, może wpływać na skuteczność

procesu komunikacji. Jeżeli wokół panuje hałas, ktoś co chwilę przeszkadza lub dzieją się
inne rzeczy rozpraszające uwagę, to rozmawiający mają kłopoty z koncentracją i skupieniem
uwagi. Informacja w takiej sytuacji może dotrzeć do odbiorcy zakłócona, niepełna lub może
on dobrze jej nie zrozumieć.
Czynniki po stronie nadawcy.

W niektórych przypadkach informacja przekazywana przez nadawcę może zostać przez

niego samego zdeformowana. Może się tak zdarzyć, gdy:

−

nadawca nie jest całkowicie szczery i ukrywając pewne fakty, może wprowadzić

w błąd odbiorcę,

−

nadawca używa sformułowań, które nie są znane odbiorcy,

−

zachowanie niewerbalne nadawcy przeczy wypowiadanym przez niego słowom,

−

nadawca jest skupiony na sobie i nie interesuje się, czy został zrozumiany,

−

nadawca ma skłonność do pouczania,

−

nadawca nie jest zainteresowany tym, co inni mają do powiedzenia.

Czynniki po stronie odbiorcy

Również po stronie odbiorcy można wskazać czynniki, które utrudniają skuteczne

porozumiewanie się. Przede wszystkim są to:

−

znajomość tematu rozmowy – odbiorca, który nie zna zagadnienia, niewiele zrozumie

i może wysunąć pochopne wnioski z tego, co usłyszał,

−

zainteresowanie tematem – odbiorca może mieć kłopoty ze skupieniem uwagi, jeżeli

temat go nie interesuje,

−

nastawienie do nadawcy – odbiorca może odnosić się z ostrożnością lub wręcz

negatywnie do tego, co mówi osoba, której nie lubi bądź nie akceptuje,

−

poglądy i wartości odbiorcy mogą przeszkadzać w porozumieniu się, jeżeli są

sprzeczne z tymi, jakie wyznaje nadawca,

−

nadinterpretacja przekazu – odbiorca słyszy i widzi to, co chce usłyszeć i zobaczyć,

−

niecierpliwość i przerywanie nadawcy,

−

brak zainteresowania wyrażany zarówno werbalnie (za pomocą słów), jak i poprzez

mowę ciała, np. ziewanie, uciekanie wzrokiem.

Komunikując się, wyrażamy myśli, opinie, uczucia za pomocą słów mówionych lub

pisanych.  Pisząc,  masz  czas  na  zastanowienie  się  nad  tym,  w  jaki  sposób  chcesz  przekazać
informację  i  jakich  użyć  sformułowań.  Jeżeli  prowadzisz  rozmowę,  tego  czasu  jest  mniej,
a więc  warto  wcześniej  poznać  i  przećwiczyć  rozwiązania,  które  ułatwią  Ci  porozumienie
z rozmówcą.  Oto  kilka  zasad,  które  warto  przestrzegać,  aby  doskonalić  swoje  umiejętności
interpersonalne:

1. Przygotuj się do rozmowy, jeżeli wiesz o niej wcześniej. Opracuj argumenty, które

możesz wykorzystać do uzasadnienia swojej opinii. Jeżeli jesteś zaskoczony tematem
rozmowy, nie wahaj się do tego przyznać i przełożyć rozmowę na inny termin.

2. Traktuj swojego rozmówcę jak partnera, a nie jak wroga. Nie zakładaj, że jest

negatywnie do Ciebie nastawiony.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

3. Używaj języka zrozumiałego dla rozmówcy.
4. Wyrażając swoje opinie lub mówiąc o wrażeniach lub uczuciach, formułuj zdanie

w pierwszej  osobie.  Mów  „uważam”,  „moim  zdaniem”,  „czuję,  że”  itp.,  tzw.
komunikaty  „JA”.  Porównaj  różnicę  między  powiedzeniem  „Nie  szanujesz  mnie,
jeżeli  ciągle  się  spóźniasz  na  spotkania!”  a  „Denerwuję  się,  kiedy  muszę  na  ciebie
czekać”.  Jeżeli  formułujesz  komunikaty  „TY”  osądzasz  drugą  osobę  i  utrudniasz
komunikację.

5. Mów wprost, nie owijaj w bawełnę, jeżeli naprawdę chcesz być dobrze zrozumiany.

W życiu codziennym często komunikujemy się za pomocą języka ciała (komunikacja

niewerbalna) i przekazujemy zwykle więcej informacji niż za pomocą słów. Mowa ciała może
powiedzieć  to,  co  słyszymy  lub  temu  zaprzeczać.  Jeżeli  ktoś  mówi  „Cieszę  się,  że  cię
spotkałem”,  a  jego  wyraz  twarzy  wyraża  co  innego, trudno  w to  uwierzyć.  Rozmowa  to  coś
więcej niż wypowiadanie słowa. Swoje uczucia i opinie możemy ukryć w słowach, ale trudno
nie  przekazać  ich  językiem  ciała.  Z  postawy  rozmówcy,  jego  mimiki,  gestów,  intonacji
przeważnie  możesz  wywnioskować  więcej  niż  z  tego,  co  przekazuje  za  pomocą  słów.
Pamiętaj  zatem,  że  odpowiednio  dobrane  i  stosowane  gesty  mogą  zwiększyć  skuteczność
porozumiewania  się,  np.  rozchylone  i  skierowane  ku  górze  dłonie  potwierdzają  Twoją
otwartość i szczerość w rozmowie.

Kolejna umiejętność to umiejętność słuchania, która jest tak samo ważna w procesie

porozumiewania  się,  jak  umiejętność  mówienia,  czyli  właściwego  wyrażania  swoich  myśli.
Poprzez  aktywne  słuchanie  możemy  wyrazić  swoje  zainteresowanie  tym,  co  mówi  nasz
rozmówca  i  utwierdzić  się  w  przekonaniu,  że  go dobrze  zrozumieliśmy.  Aktywne  słuchanie
pozwala  również  podtrzymać  rozmowę  i  uzyskać  interesujące  nas  informacje.  Oto
podstawowe zasady aktywnego słuchania:

1.  Nie przerywaj swojemu rozmówcy.
2.  Utrzymuj kontakt wzrokowy – okazujesz w ten sposób swoje zainteresowanie.
3.  Pochyl ciało w kierunku rozmówcy – oznacza to gotowość do wysłuchania.
4.  Używaj zachęcających zwrotów, np. „tak”, „rozumiem”, „słucha Cię uważnie”.
5.  Okaż  empatię,  czyli  emocjonalne  zrozumienie,  postawienie  siebie  na  miejscu

rozmówcy.

6. Parafrazuj, czyli powtarzaj to, co usłyszałeś własnymi słowami, aby upewnić się, że

dobrze zrozumiałeś, np. „Jeżeli Cię dobrze zrozumiałem, to uważasz, że...”, „Popraw
mnie, jeżeli się mylę, czy chciałbyś, aby...”, „Sądzisz zatem, że...”, „A więc jesteś
zdania, że...”.

7. Bądź otwarty na odmienny od twojego punkt widzenia rozmówcy. Nie krytykuj i nie

osądzaj.

8. Nie wygłaszaj własnych opinii i nie dawaj dobrych rad, jeżeli rozmówca Cię o to nie

prosi [7, s. 107–111].

Wymienione wyżej zasady skutecznego komunikowania się mają istotne znaczenie

w doskonaleniu podstawowych umiejętności interpersonalnych, które są bardzo ważne
w bezpośrednich kontaktach z użytkownikiem informacji.

Najłatwiej prześledzić proces komunikowania się na przykładzie wybranej placówki

informacyjnej – najbliższej Tobie – a mianowicie biblioteki.

Proces komunikowania się w bibliotece to zagadnienie bardzo szerokie, ponieważ

dotyczy zarówno stosunków wewnątrz, w gronie pracowników (patrz jednostka modułowa:
”Organizowanie procesu pracy” pkt. 4.3.), jak i obsługi czytelników oraz kontaktów
z osobami i instytucjami z otoczenia społecznego biblioteki.

Uważa się, że biblioteka w procesie komunikacji stanowi ogniwo pośredniczące –

między nadawcą komunikatu rozumianym jako autor książki (artykułu) a odbiorcą –
czytelnikiem (sytuacja, gdy użytkownik przychodzi, aby uzyskać dostęp do konkretnego

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

dzieła, konkretnego autora). Wtedy zadanie bibliotekarza na tym właśnie polega i na tym się
kończy – aby wypożyczyć (lub udostępnić) na miejscu – czytelnikowi materiał, którego on
poszukuje.

Współcześnie biblioteka nie może być jednak postrzegana wyłącznie jako pośrednik,

udostępniający „cudze komunikaty” zwłaszcza wobec bardziej skomplikowanych problemów
wyszukiwawczych  zgłaszanych  przez  czytelników,  staje  się  również  –  w  części  –  autorem
udzielanych  im  odpowiedzi.  Praca  bibliotekarza  z  czytelnikiem  nie  polega  już  tylko  na
prostym zdjęciu z półki książki, czasopisma, kasety (czy innego nośnika) i przekazaniu jej do
rąk  czytelnika.  Szukając  odpowiedzi  na  zapytanie  informacyjne,  bibliotekarz  musi  wykonać
„pracę  twórczą”  –  wybierając  pewne  teksty z  ogromnych  zasobów,  „skomponować”  pewien
zbiór,  który  wg  swojej  wiedzy,  doświadczenia  i  kwalifikacji  –  uzna  za  optymalny  dla
użytkownika.  I  ta  właśnie  „kompozycja”  powoduje,  że  bibliotekarz  staje  się  nie  tylko
pośrednikiem,  ale  i  nadawcą  w  procesie  komunikacji  społecznej.  Jest  autorem  wyboru
informacji, która stanowi  odpowiedź dla użytkownika.

Zachowanie, komunikaty werbalne i niewerbalne postawa pracownika informacji zależą

również od czynników takich jak: pora dnia, zmęczenie, dostęp do sprzętu technicznego, jego
funkcjonowanie itp.

Ważnym elementem jest też osobowość człowieka, jego charakter, doświadczenie

życiowe, przekonania i poglądy, nawarstwiające się z biegiem lat. Od tego bezpośrednio
zależy postawa nadawcy, charakter tworzonego komunikatu, wybór kanału i nośnika.

Komunikat, jaki zostanie przygotowany przez nadawcę, zależy ściśle nie tylko od osoby

pracownika informacji, ale i zbiorów danej placówki. Niekoniecznie więc będzie informacją
satysfakcjonującą w pełni odbiorcę.

Środowisko w jakim klient ośrodka informacji się wychowuje i w jakim mieszka,

kształtuje nie tylko jego potrzeby informacyjne, ale i sposób zachowania i wypowiadania się
(komunikaty werbalne i niewerbalne), oraz możliwość i sposób odbioru komunikatów
(zrozumienie terminów, orientacja w danej dziedzinie wiedzy).

W pracy z użytkownikiem informacji dominuje kilka kanałów i systemów

komunikowania, mianowicie: werbalny (rozmowa, prelekcja, omówienie, dyskusja), pisemny
(powiadomienie, instrukcja) oraz wizualny (pokaz, ekspozycja), wzrasta też rola kanału
elektronicznego.

Czytelnik przychodzi do ośrodka informacji ze względu na odczuwaną i uświadomioną (a

czasami  narzuconą)  potrzebę  informacyjną  o  różnym  charakterze  –  edukacyjnym,
zawodowym, rozrywkowym, społecznym  itp. Może być stałym użytkownikiem, który często
korzysta  z  usług  lub  takim,  który  przychodzi  po  raz  pierwszy  –  po  lekturę,  czasopismo,  po
informację, np. o tym, jak pisać podanie czy życiorys.

W komunikacji werbalnej ustnej najłatwiej natrafić na użytkownika trudnego, którego

obsługa będzie wymagała stosowania odpowiednich umiejętności interpersonalnych.

Niezależnie od typu placówki, możemy mieć do czynienia z następującymi

podstawowymi typami tzw. „trudnych klientów”:

−

„gaduły” – użytkownicy, których podstawowym celem odwiedzin jest możliwość

wygadania się, opowiadania swoich przygód czy anegdotek z życia itd. Wyzwaniem
dla pracownika informacji jest wtedy tak umiejętne przerwanie tego potoku wymowy,
aby nie wzbudzić w użytkowniku informacji negatywnych emocji, ale jednocześnie
móc zakończyć rozmowę i kontynuować pracę;

−

„marudy” – użytkownicy, którym nic się nie podoba: ani godziny otwarcia, brak albo

obecność katalogu komputerowego, tempo obsługi, jakość zbiorów itd. Trzeba wtedy
starać się zmusić ich do skonkretyzowania swoich zarzutów oraz pokazać pozytywne
elementy pracy ośrodka informacji;

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

−

„uwodziciele” – użytkownicy, którzy zajmują czas pracownika informacji, próbując

nawiązać relacje prywatne. Zadaniem pracownika informacji jest w takim przypadku
utrzymanie rozmowy w sferze zawodowej oficjalnej;

−

„agresywni” – którzy swoje negatywne emocje próbują wyładować na pracowniku

informacji. Tych nie można na siłę uspokajać ani tym bardziej utrzymywać
chłodnego, milczącego dystansu. Raczej należy skierować rozmowę na fakty
i w miarę możliwości szybko załatwić sprawę;

−

„nieśmiali” – użytkownicy, którzy mają poważne trudności z wypowiedzeniem się,

z przełamaniem oporów, poprawnym formułowaniem zdań. Na tak zakłócony kontakt
werbalny nakładają się dodatkowo „zagmatwane” komunikaty niewerbalne.
Nieśmiały użytkownik wymaga od pracownika informacji dużo cierpliwości,
otwartości, pomocy;

−

„niezdecydowani” – bardzo absorbujący odbiorcy informacji, którzy przychodzą do

ośrodka informacji albo bez sprecyzowanych potrzeb, albo tak przywiązani do
swojego wyobrażenia o poszukiwanej informacji, że nie potrafią się zdecydować na
skorzystanie ze źródeł proponowanych przez pracownika ośrodka informacji.

Komunikaty werbalne pracowników ośrodków informacji można podzielić na

skierowane do użytkowników indywidualnych i do grup.
Komunikaty  do  odbiorców  pojedynczych  mają  zazwyczaj  charakter  wtórny  –  są
odpowiedziami na zgłoszone przez użytkowników zapytania i potrzeby.
Komunikaty  kierowane  do  grup  –  mają  charakter  pierwotny,  pojawiają  się  z  inicjatywy
pracowników  ośrodka  informacji,  mają  cel  edukacyjny  (lekcje,  wykłady,  pogadanki,
prelekcje) lub promocyjny (zaproszenia do korzystania z usług ośrodka informacji).

Komunikaty te zależą ogromnie od indywidualnej postawy każdego pracownika

informacji, który może zachowywać się jak „autokrata” – pan na włościach, a każdego
użytkownika będzie próbował dostosować do wyznaczonych przez siebie zasad, lub jak
prawdziwy przyjaciel, zawsze otwarty, gotowy wysłuchać i przyjść z pomocą [6, s. 34–43].

Potrzeby informacyjne różnych grup użytkowników

W literaturze przedmiotu: informacja naukowa – bardzo często mamy do czynienia

z pojęciem: „potrzeba informacyjna”. Wielu autorów podaje rożne definicje tego pojęcia.

Słownik terminologiczny informacji naukowej podaje następującą definicję: potrzeby

informacyjne to potrzeby użytkowników – ujawnione lub nieujawnione (potencjalne)
potrzeby użytkowników informacji [12, s. 91].

Słownik

encyklopedyczny

informacji,

języków

systemów

informacyjno-

wyszukiwawczych definiuje

ją

następująco: potrzeba

informacyjna to potrzeba

komunikacyjna potencjalnego odbiorcy komunikatu, do której zaspokojenia niezbędne jest
uzyskanie informacji relewantnej (użytecznej, potrzebnej) w danej sytuacji komunikacyjnej
[2, s. 201].

Brytyjski znawca tematu, bibliotekarz i niezależny konsultant ds. informacji naukowej,

M.B. Line pojmuje potrzeby informacyjne jako informację, dzięki której można wykonać
pracę lub badania i która tak jest postrzegana przez odbiorcę informacji. Potrzeby
informacyjne powstają wówczas, kiedy osoba stwierdza lukę w stanie swojej wiedzy i chcę tę
nieprawidłowość usunąć.

Oczywiście większość ludzi nie powiedziałaby o sobie, że ma potrzeby informacyjne

jako takie.

Potrzeby informacyjne powstają z chęci zaspokojenia którejś z trzech podstawowych

kategorii

potrzeb

ludzkich:

fizjologicznej

(potrzeba

jedzenia,

schronienia

itp.),

psychologicznej (potrzeba panowania, bezpieczeństwa itp.), poznawczej (potrzeba

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

planowania, uczenia się itp.). Skuteczne zaspokojenie potrzeby podstawowej może zależeć od
zaspokojenia potrzeby informacyjnej.

Ludzie nie zawsze wiedzą, jakie są ich potrzeby informacyjne. Nie wiedzą, że mają luki

w  informacji,  bo  nie  są  świadomi,  że  istnieje  informacja,  która  mogłaby  być  im  pomocna.
Nowe  informacje  mogą  sprawić,  że  to,  co  jest  im  znane,  zdezaktualizuje  się  i  w  efekcie
pojawi  się  kolejna  potrzeba  informacyjna.  Dzieje  się  tak  wtedy,  gdy  mamy  do  czynienia
z informacją  relewantną  (użyteczną,  wartościową)  do  rozpoznanej  potrzeby.  Potrzebę  taką
można nazwać potrzebą uśpioną lub nieuświadomioną.

Indywidualną potrzebę informacyjną można najtrafniej określić wspólnie z pracownikiem

informacji,  który  wie,  co  jest  dostępne  i  najskuteczniej  potrafi  kontrolować  „filtry”
informacyjne,  tak  aby  zapewnić  równowagę  między  nastawieniem  na  informację
a problemami pojawiającymi się w efekcie jej nadmiaru. Sprzyja to oczywiście kształtowaniu
pozytywnej  i  proaktywnej  roli    specjalistów  informacji:  doświadczenie  i  wiedza  na  temat
źródeł  oraz  przedmiotu  informacji  pomogą  wskazać  użytkownikom  miejsca,  gdzie  znajdują
się nieznane materiały.

Jest jeszcze jeden powód, dla którego potrzeby informacyjne nie są zaspokajane. Rzecz

w tym,  że  różne  przeszkody  i  ograniczenia  uniemożliwiają  to  zaspokojenie.  W  takich
sytuacjach  użytkownicy  są  świadomi  swoich  potrzeb  informacyjnych,  lecz  nic  w  związku
z tym  nie  robią  bądź  dlatego,  że  nie  potrafią,  bądź  nie  mogą  czy  nie  chcą.  Nasilaniu  się
bombardowania  informacją  towarzyszy  wzrost  liczby  osób  nie  potrafiących  wyrazić  swoich
potrzeb informacyjnych [8, s. 25–27].

Generalnie ośrodki informacji mają zazwyczaj grupę użytkowników o specyficznych

potrzebach, związanych z wykonywaną pracą. Podobnie jest też w przypadku bibliotek
pedagogicznych,

obsługujących

głównie

nauczycieli.

Pośrednia

sytuacja

będzie

w bibliotekach szkolnych, które spełniają zarówno potrzeby edukacyjne i zawodowe, jak
i kulturalno-rozrywkowe swoich użytkowników. Najszerszy zakres zapytań zgłaszany jest do
bibliotek publicznych, obsługujących różne potrzeby informacyjne środowiska lokalnego.

Poza generalnym wyróżnikiem potrzeb, każdego odbiorcę informacji charakteryzuje:

−

środowisko, z jakiego pochodzi,

−

zawód wykonywany obecnie lub w przeszłości,

−

zainteresowania,

−

stan rodzinny,

−

charakter, osobowość,

−

konkretna sytuacja danego czasu i miejsca.

Środowisko, w jakim użytkownik informacji się wychował i w jakim mieszka, kształtuje

nie  tylko  jego  potrzeby  informacyjne,  ale  sposób  zachowania  i  wypowiadania  się
(komunikaty  werbalne  i  niewerbalne)  oraz  –  możliwość  i  sposób  odbioru  komunikatów
(zrozumienie terminów, orientacja w danej dziedzinie wiedzy czy w sposobie funkcjonowania
np.  urzędów  i  władz  lokalnych).  Z  pewnością  więc  środowisko  wpływa  na  potencjalny
odbiór,  a  przez  to  pośrednio  powinno  być  również  brane  pod  uwagę  przy  tworzeniu
komunikatu.

Zawód wykonywany (obecnie lub w przeszłości), ewentualnie również wyuczony,

z pewnością  wyposażyły  odbiorcę  w  zasób  wiedzy  teoretycznej  i  praktycznej,  kształtującej
jego  kompetencje  merytoryczne  w  odbiorze  komunikatu,  który  tej  konkretnie  dziedziny
akurat  dotyczy.  To  również  pewne  predyspozycje  rozumienia,  np.  bardziej  tekstów  czy
informacji  o  charakterze  ścisłym,  precyzyjnym  lub  wypowiedzi  humanistycznych.  To  także
umiejętność  bardziej  lub  mniej  poprawnego  budowania  wypowiedzi  oraz  konkretyzacji
zgłaszanych potrzeb.

Wykonywanie pracy zawodowej jest najczęściej spotykanym zajęciem osób w wieku

produkcyjnym. W tej grupie mogą się jednak zdarzyć ludzie, którzy stracili pracę i pozostają

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

bezrobotni (ewentualnie kształcą się, zdobywając nowe kwalifikacje), pozostający na rencie z
powodu złego stanu zdrowia czy rodzice na urlopie macierzyńskim lub wychowawczym. Oni
również w większości posiadają jakiś zawód, choć aktualnie go nie wykonują. Zawód ten daje
jednak pewną wiedzą i ukształtowaną perspektywę patrzenia na świat.

Osoby w wieku poprodukcyjnym (najczęściej po 60 czy 65 roku życia) zazwyczaj

przebywają  na emeryturze. One także wykonywały kiedyś jakiś zawód, który –  często przez
kilkadziesiąt  lat  –  kształtował  ich  sposób  postrzegania  świata  i  wypowiadania  się  o  nim.
W swojej aktualnej  sytuacji  musiały  natomiast zmienić profil – może  nie tyle zainteresowań,
co  aktywności.  Zamiast  codziennego  poświęcania  ośmiu  godzin  sprawom  zawodowym,
zajmują się rodziną (wnukami), dbaniem o zdrowie, życiem domowym i towarzyskim.

Czynnikiem często (choć niekoniecznie) bliskim wykonywanemu zawodowi są

zainteresowania. Mogą one wiązać się z pracą, mieć też charakter czysto rozrywkowy, hobby
– jak np. majsterkowanie, modelowanie, gotowanie, sport, szycie, taniec, muzyka, książki.
Zainteresowania

kształtują

bezpośrednio

potrzeby

informacyjne

zgłaszane

przez

użytkowników, ale też informują o pewnych cechach i predyspozycjach (np. modelarze
powinni być cierpliwi i dokładni, tancerzy rozsadza energia, muzycy i plastycy przejawiają
specyficzną wrażliwość etc.).

Zgłaszając zapytanie informacyjne, klient formułuje je według swoich możliwości,

wiedzy,  kwalifikacji,  samopoczucia.  Zapytania  te  są  następnie  interpretowane  (można  na
szczęście  przynajmniej  w  części  przypadków  zadać  pytania  dodatkowe,  wyjaśniające
i uściślające  sens  pierwotnie  zgłoszonej potrzeby)  przez  odbiorcę –  pracownika  informacji  –
i według tej  interpretacji udzielana  jest odpowiedź, czyli realizowana potrzeba  informacyjna.
Wyraźnie tu widać, jak potrzebne staje się tzw. parafrazowanie, czyli powtarzanie usłyszanej
informacji  własnymi  słowami,  tak  aby  nadawca  mógł  usłyszeć  (i  ewentualnie  skorygować),
jaki komunikat adresat rzeczywiście odebrał [6, s. 30–32].

Więcej na temat potrzeb użytkowników znajdziesz w jednostce modułowej:

„Organizowanie działalności informacyjnej” – pkt. 4.3. oraz na wybranych zagranicznych
stronach internetowych dostępnych w internecie w języku angielskim:

−

Association of Research Libraries

http://www.arl.org

Stowarzyszenie Bibliotek

Naukowych (Ameryki Północnej). Wyszukiwarka na stronie serwisu kieruje m.in. do
licznych publikacji na temat badania, analizy i zaspokajania potrzeb użytkowników
biblioteki.

−

A Methodology for the Identyfication of Information Needs of Users / F.J. Devadason,

P. Pratap Lingam. In 62

IFLA General Conference Proceedings – August 25–31,

1996

http://www.ifla.org/IV/ifla62/62-devf.htm

Szczegółowa procedura identyfikacji

potrzeb użytkowników.

−

User Centred Design

http://tc.eserver.org/dir/User-Centered-Design&skip=07group=0

Projektowanie usług (łącznie z tworzeniem dokumentacji) pod kątem potrzeb
użytkowników – wybór artykułów.

−

LibQUAL surver and methodology

http://www.libqual.org

Zespół usług ułatwiających

bibliotekom poznanie i analizę potrzeb użytkowników. Opis metodologii badań [4].

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

4.1.2. Pytania sprawdzające

Odpowiadając na pytania, sprawdzisz, czy jesteś przygotowany do wykonania ćwiczeń.

1.  Co znaczy pojęcie „użytkownik informacji”?
2.  Jakie znasz kategorie użytkowników?
3.  Jakie znasz rodzaje komunikacji?
4.  Jakie znasz czynniki zakłócające proces komunikowania się?
5.  Jakie znasz zasady aktywnego słuchania?
6.  Jakie znasz kanały i systemy komunikowania?
7.  Jakie wyróżniamy podstawowe typy tzw. „trudnych klientów”?
8.  Co znaczy pojęcie „potrzeba informacyjna”?
9.  Co rozumiesz pod pojęciem „potrzeba uśpiona”?
10.  Jakie czynniki charakteryzują zgłaszane potrzeby informacyjne?

4.1.3. Ćwiczenia

Ćwiczenie 1

Określ swoje i kolegi z ławki potrzeby informacyjne, uwzględniając różne kryteria, takie

jak: wiek, zainteresowania, sytuacja rodzinna. Porównaj swoje potrzeby z potrzebami kolegi
i sformułuj wnioski.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

1)  zapoznać się z informacjami zawartymi w Materiale nauczania pkt. 4.1.1,
2)  określić swoje potrzeby informacyjne, uwzględniając różne kryteria i zapisać je,
3)  określić potrzeby informacyjne kolegi z ławki, przeprowadzając z nim rozmowę i zapisać

je,

4)  wykonać ćwiczenie,
5)  zaprezentować wykonane ćwiczenie,
6)  dokonać oceny pracy.
.

Wyposażenie stanowiska pracy:

−

kartki papieru formatu A4,

−

długopis,

−

literatura z rozdziału 6.

Ćwiczenie 2

Zamień komunikaty typu „TY” na komunikaty typu „JA”.

„TY”

„JA”

Nie wtrącaj się w nie swoje sprawy!

To, co zrobiłeś, było po prostu głupie!

Jak mogłeś zachować się w ten sposób?

Ty zawsze zapominasz zrobić to, do czego się
zobowiązałeś!

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie powinieneś:

1)  zapoznać się z informacjami zawartymi w Materiale nauczania pkt 4.1.1,
2)  zapoznać się z załącznikiem dot. Komunikatów „Ja” i „Ty”,
3)  wykonać ćwiczenie,
4)  zaprezentować wykonane ćwiczenie,
5)  dokonać oceny poprawności wykonania ćwiczenia.

Wyposażenie stanowiska pracy:

−

kartki papieru formatu A4,

−

kserokopia załącznika dot. Komunikatów typu „Ja” i „Ty”,

−

długopis,

−

literatura z rozdziału 6.

Załącznik:

Formuła komunikatów typu „JA”

ZACHOWANIE + UCZUCIA + SKUTKI

(niekoniecznie w tym porządku)

Komunikaty typu „Ja” pomagają w komunikowaniu innym ludziom, że jakieś ich zachowania
są  dla  nas  nie  do  przyjęcia.  To  Ja  biorę  w  tej  sytuacji  odpowiedzialność  za  dostarczenie
partnerowi  informacji,  które  pomogą  mu  podjąć  decyzję  –  czy  dana  osoba  zmieni  swoje
zachowanie czy też nie, Komunikat „Ja” stwierdza, że Ja mam problem, ale nie wymusza na
partnerze  zmiany  ani  nie  wskazuje  dokładnie,  jak  ma  się  on  zmienić.  Komunikaty  „Ja”  są
w  pewnym  sensie  apelami  o  pomoc  i  współpracę  i  to  tłumaczy  ich  zdumiewającą  siłę.
Większość  ludzi  lepiej  reaguje  na  uczciwe  apele  o  pomoc,  niż  na  żądania,  groźby,
podsuwanie rozwiązań i wykłady.

Cechy komunikatów typu „TY”

Komunikaty typu „Ty”, w których formułowana jest większość wypowiedzi związana jest
z barierami komunikacyjnymi. Oto przykłady:
zniekształcenie

nikt Cię nie rozumie!

wyolbrzymienia

ciągle coś knocisz!

kasowanie informacji

nigdy nie zachowałeś się właściwie!

generalizacja

wszyscy Cię mają po dziurki w nosie!

rozkazywanie, dyrygowanie

nie gadaj tak dużo!

ostrzeganie, grożenie

wszyscy będą na Ciebie wściekli!

radzenie, proponowanie rozwiązań

weź się za siebie!

krytyka, osądzanie, oskarżanie

jesteś wyjątkowym chamem!

pouczanie

gdybyś zwykle tyle nie gadał, byłbyś do
rzeczy...

schlebianie

jesteś zbyt mądry, żeby dalej to tak ciągnąć

przezywanie

gadasz jak cholerny Mądraliński!

sondowanie

dlaczego zawsze musisz mi przerywać?

sarkazm, ironia

no i co teraz powiesz, panie Milczku?

uspokajanie

przecież łatwo potrafisz się wziąć w garść

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

4.2. Narzędzia do badań potrzeb informacyjnych

4.2.1. Materiał nauczania

Skuteczność korzystania z informacji uzależniona jest w dużym stopniu od dostosowania

jej do potrzeb użytkowników informacji. W związku z tym prowadzone są badania potrzeb
użytkowników, które wykorzystują metody badawcze zapożyczone z nauk socjologicznych.
Są to następujące metody badań:

−

metoda ankietowa,

−

metoda wywiadu,

−

metoda analizy rejestru zapytań i zamówień dostarczania usług informacyjnych

w określonym czasie.

Metoda ankietowa polega na zbieraniu danych za pomocą specjalnie opracowanych

kwestionariuszy, w których użytkownicy (respondenci) wskazują swoje potrzeby obejmujące
zakres tematyczny i dobór źródeł potrzebnych im informacji.

W metodzie wywiadu opinie i poglądy użytkowników sonduje się w bezpośredniej

rozmowie za pomocą określonych pytań.

Metoda analizy rejestru zapytań i zamówień materiałów informacyjnych zgłaszanych

przez użytkowników, prowadzonego przez placówki informacyjne, wymaga odpowiedniego
zorganizowania pracy. W tym przypadku użytkownik nie bierze czynnego udziału w procesie
badania.

Ankieta jest to wywiad prowadzony w formie pisemnej. Narzędziem badawczym jest

kwestionariusz, który wypełnia sam badany. Rola prowadzącego badanie sprowadza się do
przygotowania kwestionariusza, rozprowadzenia wśród respondentów, zebrania ankiet.

Kwestionariusz

–

jest

podstawowym

narzędziem

pomiarowym

stosowanym

w wywiadach, ankietach, czyli bezpośrednich metodach zbierania informacji. Opracowanie
dobrego kwestionariusza nie jest wcale takie łatwe, jakby się wydawało. Tryb postępowania
przy opracowywaniu kwestionariusza jest następujący:

−

ustalenie celu i przedmiotu badania,

−

określenie metody i techniki badania,

−

określenie próby do badania, tj. cech i wielkości tej próby,

−

opracowanie wstępnej listy pytań,

−

dokonanie konsultacji (z kolegami, przełożonymi) założeń badawczych i listy pytań,

−

opracowanie pierwszej wersji kwestionariusza,

−

sprawdzenie kwestionariusza w badaniu pilotażowym,

−

analiza wyników pilotażu,

−

opracowanie ostatecznej wersji kwestionariusza.

Każdy kwestionariusz powinien zawierać trzy części:

−

wstęp (nagłówek),

−

część zasadniczą,

−

część końcową.

W części wstępnej zawarte są:

−

informacje o instytucji, która prowadzi badania,

−

cele badania,

−

instrukcja, w jaki sposób należy odpowiadać na poszczególne pytania,

−

informacje o tym, jak ważne są dla instytucji przeprowadzającej badania (lub

zlecającej badanie) szczere, przemyślane odpowiedzi respondentów. W tej części
powinno się też znaleźć podziękowanie respondentom za czas poświęcony na
wypełnienie kwestionariusza/ankiety.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Część zasadnicza – zawiera pytania, na które respondenci mają udzielać odpowiedzi.

Pytania mogą być:

−

otwarte – nie ma żadnego wariantu odpowiedzi, respondent sam formułuje

odpowiedzi,

−

zamknięte – zawierają odpowiedzi do wyboru,

−

półotwarte (lub półzamknięte) które zawierają:

−

kilka odpowiedzi do wyboru (a więc pytania zamknięte),

−

a na końcu – pytanie otwarte, np.: na pytanie: Jakie koła zainteresowań

preferujesz?

Odpowiedzi mogą być:

−

fotograficzne,

−

dziennikarskie,

−

teatralne,

−

sportowe,

−

inne (podaj jakie) ........................................................

Rodzaje pytań otwartych wraz z ich opisem i przykładem podano poniżej w tabeli 1.

Tabela 1. Rodzaje pytań otwartych [10, s. 83]

Lp.

Nazwa

Opis

Przykład

1 Bez struktury

Pytanie, które umożliwia
nieograniczone sposoby
odpowiedzi

Co myślisz o zawodzie technika
informacji naukowej?

2 Skojarzenia

słowne

Podaje się kilka wyrazów i
respondent powinien podać
pierwsze skojarzenie

Podaj z czym Ci się kojarzy:
1. informacja naukowa...
2. PTIN...

3 Uzupełnienie

zdania

Dokończenie rozpoczętego
zdania

Zdecydowałem się na zawód
technika informacji naukowej,
ponieważ..................................

4 Dokończenie

historyjki

Prezentacja niedokończonej
historyjki z prośbą o jej
dokończenie

Ukończyłem I semestr w
technikum. Były to niesamowite
miesiące. Spowodowały u mnie
............ (napisz ciąg dalszy)

5 Uzupełnienie

obrazka

Rysunek obrazuje dwie osoby,
z których jedna coś stwierdza.
Respondent powinien wypełnić
odpowiedź drugiej osoby

Pierwszy uczeń mówi: „Ten I
semestr to był prawdziwy
maraton”. Drugi odpowiada .......
(odpowiedz za drugiego ucznia)

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Rodzaje pytań zamkniętych wraz z ich opisem i przykładem podano poniżej w tabeli 2.

Tabela 2. Rodzaje pytań zamkniętych [15]

Lp.

Nazwa

Opis

Przykład

1 Dychotomiczne

Pytanie oferuje dwie możliwości
odpowiedzi

Czy w ciągu ostatniego roku
uczestniczyłeś w zajęciach
pozalekcyjnych?
tak

 nie 

2 Wieloraki wybór

Pytanie oferuje trzy lub więcej
możliwości odpowiedzi

W jakich zajęciach chciałbyś
uczestniczyć w tym roku?
- komputerowych



- językowych



- sportowych



- żadnych



3 Według skali

Likerta

Odpowiedź ma określić, z jaką
mocą respondent zgadza się lub
nie z danym twierdzeniem

Starsi uczniowie zachowują się
lepiej niż uczniowie młodsi:
- zdecydowanie nie



- nie



- nie tak, ani nie



- tak



- zdecydowanie tak



4 Zróżnicowany

semantycznie

Skala odpowiedzi zawiera się
pomiędzy skrajnymi cechami

Mój wychowawca jest:
- dobry



- zły



- doświadczony



- niedoświadczony



5 Skala ważności

Skala odpowiedzi zawiera się
pomiędzy określeniami
„nadzwyczaj ważne” a
„nieistotne”

Kontakty z wychowawcą są dla
mnie:
- nadzwyczaj ważne



- bardzo ważne



- czasami ważne



- niezbyt ważne



- nieistotne



6 Skala ocen

Skala odpowiedzi rozciąga się
pomiędzy określeniami
„wspaniałe” a „złe”

Nasza szkoła organizuje
wycieczki:
- wspaniałe



- bardzo dobre



- dobre



- zadowalające



- złe



7 Skala intencji

korzystania z
zakupu, usługi

Skala odpowiedzi ocenia stopień
zdecydowania co do korzystania
z zakupu, usługi

Jeżeli dostaniesz ofertę
ciekawych zajęć pozalekcyjnych,
czy skorzystasz z nich:
- zdecydowanie skorzystam



- prawdopodobnie skorzystam



- nie jestem pewny



- raczej nie



- zdecydowanie nie



„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

W kwestionariuszach mogą występować również pytania o szczególnych, specjalnych

funkcjach. Są to tzw.

−

pytania filtrujące, zwane też selekcyjnymi lub odsiewającymi – pozwalają

wyeliminować osoby, które nie posiadają informacji interesujących z punktu widzenia
danego badania, a wybrać tych, którzy będą odpowiadać na kolejne pytania;

−

pytania kontrolne – pytania, które już raz były zadane, ale po raz drugi są

sformułowane inaczej. Nie należy ich umieszczać w kolejności bezpośrednio po sobie
następującej. Celem takich pytań jest sprawdzenie wiarygodności respondenta.

Część końcowa kwestionariusza – tzw. metryczka – powinna zawierać pytania dotyczące

cech respondenta (np. wiek, miejsce zamieszkania: miasto, wieś, wykształcenie, klasa).

Budując kwestionariusz, należy pamiętać o ogólnych zasadach, dotyczących jego

struktury:

1. Kwestionariusz nie może być zbyt obszerny; zniechęcać respondentów.
2. Kwestionariusz musi być opracowany w sposób przejrzysty, czytelny; nie męczy

respondenta, ułatwia wypełnianie.

3.  Pytania nie powinny sugerować odpowiedzi.
4.  Nie należy zadawać dwóch pytań w jednym.
5.  Pytania  muszą  być  sformułowane  zrozumiale; czytający  nie  musi  się  domyślać,  o  co

chodzi w tym pytaniu.

6. Należy unikać pytań niejednoznacznych; np. dlaczego nie zapisałeś się na kurs

komputerowy, a zapisałeś się na kurs językowy?

7. Nie należy zadawać pytań, na które z góry wiemy, że nie da się udzielić żadnej

odpowiedzi lub odpowiedź może być nieszczera np.: „Czy w dalszym ciągu masz
problemy z czytaniem tekstów specjalistycznych?” – jakiej odpowiedzi udzieli
respondent, który nie ma takich problemów?

8. Należy unikać wyrazów, które są mało znane.
9. Pytania powinny być krótkie.
10. Zasadą jest, że pytania powinny być ułożone w kolejności:

−

od łatwiejszych do trudniejszych

−

najpierw pytania ogólne, następnie szczegółowe

−

pierwsze pytania jasne, proste, wzbudzające zainteresowanie oraz zaufanie

respondenta, rozpraszające jego wątpliwości i podejrzenia.

11. Jeżeli jest to możliwe – powinno się zadawać przede wszystkim pytania zamknięte.

Przeprowadzając badania ankietowe, należy pamiętać, że budowa kwestionariusza zależy

między innymi od tego, kto będzie badać, oraz jaką wybierzemy metodę kontaktu
z respondentami.

Podsumowując – ankieta jako narzędzie badawcze jest przydatna:

−

przy badaniach o większym zasięgu, jest ekonomiczna, może być przeprowadzona

również wśród wielu respondentów),

−

przy zbieraniu danych łatwych do standaryzacji.

Ankieta ma zastosowanie w badaniach demoskopijnych, biograficznych, przy

subiektywnej ocenie, w badaniu opinii i poglądów.

Ankiety nie powinno się stosować:

−

jeśli badany obszar nie jest jasno określony i nie można sformułować na jego temat

klarownych pytań lub gdy nie mamy wiedzy na dany temat,

−

jeżeli dane są zbyt trudne lub nie są uświadomione przez respondentów,

−

jeżeli pytamy ludzi, którzy nie rozumieją pytań zawartych w ankiecie.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Formułując pytania w ankiecie, należy:

−

stosować język prosty i zrozumiały, raczej potoczny,

−

budować zdania pojedyncze, bez wtrąceń,

−

unikać strony biernej,

−

nie używać słów obcych i abstrakcyjnych,

−

trzymać się tylko jednego obszaru, jedno pytanie powinno dotyczyć jednej sprawy,

−

nie używać wielokrotnych przeczeń,

−

unikać pytań sugestywnych,

−

unikać wieloznaczności.

Ponadto:

−

należy formułować zarówno pytania pozytywne, jak i negatywne,

−

należy włączać pytania kontrolne i ułatwiające zrozumienie,

−

w przypadku drażliwych tematów (majątek, higiena, seks, wychowanie) nie stosować

pytań „wprost”,

−

należy ostrożnie stosować sformułowania typu „Istnieją...” lub „Wszystkich to

dotyczy”,

−

należy stosować metodę „lejka”: od pytań ogólnych do szczegółowych lub odwrotnie,

−

nie stosować pytań podobnych obok siebie (będą te same odpowiedzi lub respondent

nic nie napisze),

−

pytania otwarte są najbardziej skuteczne na początku i pod koniec ankiety,

−

trudne pytania nie powinny znajdować się na początku ani pod koniec ankiety,

−

pytania muszą być sformułowane w sposób jasny, jednoznaczny i zrozumiały.

Mówiąc o budowie kwestionariusza trzeba również zwrócić uwagę na jego format, który

jest równie ważny, jak charakter i słownictwo zadawanych w nim pytań. Niewłaściwie
rozplanowany kwestionariusz może prowadzić do przeskakiwania pytań przez respondentów,
niepewności z ich strony co do rodzaju potrzebnych danych, a nawet może doprowadzić do
wyrzucenia kwestionariusza.

Ogólna zasada to swobodny i nieprzeładowany układ kwestionariusza. Niedoświadczeni

badacze  często  obawiają  się,  że  kwestionariusz  będzie  wyglądał  na  zbyt  długi,  i  dlatego
zamieszczają  po  kilka  pytań  w  jednej  linijce,  skracają  pytania  i  starają  się  zmieścić  na
możliwie  niewielu  stronach.  Takie  wysiłki  są  bezsensowne,  a  nawet  niebezpieczne.
Umieszczanie  w jednej linijce więcej niż jednego pytania spowoduje, że część respondentów
w ogóle przeoczy to drugie pytanie. Inni mogą źle zrozumieć skrócone wersje pytań. Ogólnie
rzecz biorąc, respondenci, którzy spędzili sporo czasu na wypełnianiu pierwszej wyglądającej
na  krótką,  strony  kwestionariusza  będą  bardziej  zniechęceni  niż  ci  którzy  szybko  wypełnili
kilka  stron,  które  wydawały  im  się  początkowo  długie. Co  więcej,  ci  ostatni  popełnią  mniej
błędów  i  nie  będą zmuszeni do  wielokrotnego czytania  niejasnych skróconych pytań ani do
wpisywania długich odpowiedzi na stronę, na której jest mało miejsca.

Nigdy nie dość podkreślania potrzeby swobodnego układu pytań w kwestionariuszu. Zbyt

ciasno zapisane kwestionariusze są fatalne, niezależnie od tego, czy są wypełniane przez
samych respondentów, czy też przez przeszkolonych ankieterów. Takie kwestionariusze są
też zmorą na etapie przetwarzania danych [1, s. 276].

W badaniach ankietowych trzeba również podkreślić anonimowość wypowiedzi. Tak

więc, z różnych względów, zasadę anonimowości ankiety należy uznać za normatywną.
Natomiast ewentualne złamanie uzgodnionej zasady, z jakichkolwiek przyczyn
i w jakiejkolwiek formie, stanowi naruszenie elementarnych norm etyki [13, s. 38].

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Rodzaje wywiadów (wywiad skategoryzowany, wywiad częściowo skategoryzowany,
wywiad nieskategoryzowany).

Wywiad jest obok ankiety kolejną techniką badań ilościowych. Wywiad jest to rozmowa

z respondentem wg opracowanych dyspozycji.

Ze względu na sposób przygotowania i prowadzenia wyróżniamy następujące rodzaje

wywiadów:

−

swobodna rozmowa, której treść jest uwarunkowana przez założony cel badawczy,

−

rozmowa naprowadzona na problemy, które ogólnie zostały uprzednio sformułowane,

−

rozmowa kierowana, ankieter zadaje gotowe pytania, zawarte w kwestionariuszu

wywiadu,

−

skategoryzowany (wystandaryzowany) – podczas badań posługujemy się starannie

opracowanym kwestionariuszem zawierającym wyłącznie pytania zamknięte i mamy
ustaloną kolejność ich zadawania,

−

nieskategoryzowany – oparty na swobodnej wymianie zdań, można przy tym

korzystać z gotowych pytań, otwartych czy zamkniętych, jednak posługiwanie się
nimi jest całkowicie dowolne,

−

częściowo skategoryzowany – oparty na wykazie problemów koniecznych do

poruszenia podczas rozmowy,

−

jawny (formalny) – respondent wie, że jest z nim przeprowadzana rozmowa,

−

ukryty (nieformalny) – respondent (badany) nie domyśla się, że jest przedmiotem

badań.

Jak już wspomniano, gromadzenie danych w wywiadzie polega na uzyskiwaniu

informacji  w  drodze  bezpośredniej  rozmowy  między  "ankieterem"  a  respondentem.  Istotą
wywiadu  jest  zatem  bezpośredni  i  zwrotny  charakter  relacji  między  uczestnikami  badania  –
z możliwością  wzajemnych  wpływów  –  oraz  werbalny  charakter  komunikacji.  W  praktyce
dobry  wywiad  rzeczywiście  ma  wszelkie  cechy  rozmowy,  prowadzonej  na  ustalony  z  góry
temat.

W wywiadzie daje się wyraźnie rozróżnić trzy fazy: wstępna, czyli wprowadzenie –

wywiad  właściwy  –  oraz  zakończenie.  Faza  wstępna  służy  nawiązaniu  kontaktu
z respondentem  i  ogólnemu  zorientowaniu  w  problematyce.  W  fazie  badania  właściwego
następuje  zebranie  informacji  w  drodze  pytań  i  odpowiedzi,  natomiast  w  fazie  końcowej
dokonuje się zazwyczaj koniecznych objaśnień oraz uściśleń.

Realizacja wywiadu wymaga nie tylko umiejętności, lecz także pewnych predyspozycji,

które ułatwiają kontakt z respondentami. Wywiad, choć ma cechy naturalnej rozmowy, służy
jednak  uzyskaniu  konkretnych  informacji,  stąd  konieczność  organizacji  oraz  prowadzenia,
a więc  narzucenia  określonego  toku  i  ograniczenia  swobody  tematycznej.  Prowadzenie
wywiadu jest zadaniem trudnym. Wymaga zwięzłości, jasności wypowiedzi, szybkiej reakcji
oraz  taktu  w  eliminacji  objaśnień  zbędnych.  Zakłada  się,  że  pierwsze  pytania  powinny
wzbudzić  ciekawość  respondenta,  a  następne  wynikają,  z  logicznego  rozwoju  tematu,  przy
czym  zwięzłość  i  unikanie  dłużyzn  obowiązuje  zawsze.  Najwięcej  trudności  nastręczają
kwestie:  wzajemnego  zrozumienia,  zachowania  przez  respondentów  własnych  opinii  oraz  -
rejestracji  materiału.  Pytania  i  odpowiedzi  powinny  być  rozumiane  dokładnie  wg  intencji
osób  wypowiadających,  co  wymaga  używania  tych  samych  określeń    w  takich  samych,  raz
objaśnionych znaczeniach.

Z kolei nawiązany z respondentem kontakt intelektualny powinien służyć wyłącznie

swobodzie wypowiedzi na ustalony temat. Tymczasem istnieje niebezpieczeństwo stworzenia
sytuacji, w której respondent bezwiednie przejmuje punkt widzenia pytającego lub świadomie
ulega jego sugestiom – czego należy unikać. W czasie wywiadu respondent rozkodowuje
pytania, interpretuje i zakodowuje odpowiedzi. Wydaje się, że w trakcie rozkodowania oraz

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

interpretacji następują przekłamania nieświadome. Podczas kodowania odpowiedzi natomiast
mogą wystąpić świadome "modyfikacje".

Ponadto kłopoty stwarza niekiedy zapis wywiadu. Najlepsze rozwiązanie rejestracji

mechanicznej  (magnetofon,  kamera,  dyktafon)  nierzadko  wykluczają  sami  respondenci,
a wówczas  pozostaje  alternatywa  bieżących  notatek  lub  odtwarzania  materiału  ex  post.  Ale
zapis  równoczesny  zakłóca  naturalny  tok  wywiadu,  a  znów  przy  rejestracji  z  pamięci  część
materiału zatraca się bezpowrotnie. Tak więc każda forma zapisu innego niż mechaniczny ma
określone niedostatki.

Materiał pochodzący z wywiadu różni się od danych uzyskiwanych w inny sposób.

Specyfika  tej  techniki  (zwrotna  relacja:  badacz  –  respondent)  powoduje,  że  zachodzi
możliwość  uściślenia  faktów  i  okoliczności,  rozwinięcia  danych  zbyt  enigmatycznych,
a zwłaszcza  indywidualizacji  oraz  uszczegółowienia  informacji.  Z  drugiej  strony  materiał
podlega subiektywizacji w stopniu wyższym, aniżeli w toku innych badań. A jest to przy tym
materiał  tak  obfity,  że  mimo  selekcji,  rzadko  w  całości  poddaje  się  systematyzacji
i opracowaniu.

Również inaczej niż w pozostałych technikach kształtuje się w wywiadzie możliwość

weryfikacji uzyskanych informacji. Bezpośredni kontakt, „personalizacja” respondenta, może
skłaniać  do  udzielania  informacji  fałszywych,  zwłaszcza  w  wypadku  pytań  dla  respondenta
trudnych  lub  krępujących.  Z  drugiej  strony  jednak  właśnie  w  wywiadzie  badacz  dysponuje
lepszym  aparatem  weryfikacji  –  już  to  w  drodze  pytań  dodatkowych  bądź  w  formie
obserwacji zachowań respondenta.

Powody przekłamań bywają różne. Najczęściej wynikają z obaw przed skutkami

wypowiedzi szczerych (np. uczniów w szkole), ale także ze skrępowania, z niedostosowania
pytań do poziomu wiedzy respondenta luz z nieoczekiwanych uprzedzeń osobistych wobec
prowadzącego wywiad, np. przy nadmiernej różnicy wieku.

Rozróżnia się trzy style realizacji wywiadu:

−

wywiad miękki – opiera się na partnerskim traktowaniu respondenta i wspólnocie

poglądów, a jest stosowany wobec osób nieśmiałych,

−

wywiad twardy – oparty na pozornej agresywności, która sugeruje bezcelowość

mówienia nieprawdy, adresuje się do respondentów nadmiernie pewnych siebie,

−

natomiast wobec respondentów opanowanych, zachowujących się z rezerwą,

użyteczny jest wywiad – neutralny – w którym ankieter pełni tylko rolę „łącznika”
między kwestionariuszem a respondentem.

Wywiad najlepiej nadaje się do badania jednostek i pojedynczych zjawisk typowych,

przykładowych oraz analiz szczegółowych. Natomiast biorąc pod uwagę charakter materiału
i trudność opracowania, a także niedogodności „techniczne” – wywiad raczej nie nadaje się
do badań masowych i syntetyzujących. [13, s. 39–41]

Podsumowując – wywiad kwestionariuszowy jest swoistą rozmową przeprowadzaną

w sposób wysoce sformalizowany. Technika ta charakteryzuje się kilkoma podstawowymi
dyrektywami, których spełnienie jest warunkiem koniecznym:

−

badanie powinno być przeprowadzone w sposób bezpośredni, czyli wymaga ono

interakcji badacz – respondent. Obie strony muszą być fizycznie obecne w fazie jej
realizacji;

−

kwestionariusz ankiety z wydrukowanymi pytaniami jest podstawą przeprowadzenia

rozmowy. Ankieter jest zobowiązany ściśle przestrzegać formuły pytań oraz ich
kolejności. Formularz kwestionariusza jest identyczny dla wszystkich respondentów;

−

rozmowa powinna być przeprowadzona w sposób indywidualny jedynie z osobą,

z którą przeprowadza się wywiad. Jeden ankieter rozmawia z jednym respondentem,
niedopuszczalne są sytuacje, gdy w wywiadzie biorą udział osoby trzecie (w tej sferze
istnieją pewne odstępstwa, jeżeli metodologia badania wymaga inaczej).

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Podobnie jak technika ankiety, wywiad kwestionariuszowy opiera się na

standaryzowanym  kwestionariuszu.  W  jego  skład  mogą  wchodzić  zarówno  pytania
zamknięte,  otwarte,  jak  i  półotwarte.  O  ile  ankieta  powinna  być  w  miarę  możliwości  prosta
i krótka, to arkusz kwestionariusza wywiadu może być bardziej złożony. Warto przypomnieć,
że w technice ankiety arkusz nie powinien być zbyt długi, a pytania powinny być ułożone jak
najprościej  (z  przewagą  zamkniętych).  Jednym  z  powodów  takiego  postępowania  jest
faktyczny  brak  możliwości  dokładnego  wytłumaczenia  respondentom  szczegółów  badania,
jak  i  kontroli  jego  wypełnienia.  Wywiad  kwestionariuszowy  pod  tym  względem  stwarza
całkiem nowe możliwości. Arkusz kwestionariusza trafia wyłącznie do rąk ankietera – osoby
dobrze  przeszkolonej,  znającej  intencję  i  sens  pytań.  W  takiej  sytuacji  można  pokusić  się
o poruszanie tematów bardziej złożonych oraz zastosowanie pytań otwartych i półotwartych.
Obecność ankietera zmniejsza ilość nietrafnych odpowiedzi, niezrozumienia treści pytań oraz
ogranicza  braki  odpowiedzi.  Ankieter  zawsze  może  wytłumaczyć,  czy  powtórzyć  jakąś
kwestię.

Instrukcje są pisane zazwyczaj wtedy, gdy badacz nie przeprowadza wywiadu osobiście,

tylko za pośrednictwem ankietera. Jak w każdym badaniu, tak i w wywiadzie
kwestionariuszowym obowiązuje kilka naczelnych zasad, do których ankieter powinien się
stosować. Oto one:

−

nieprzekazywanie arkusza kwestionariusza respondentowi,

−

prowadzenie rozmowy wyłącznie z respondentem (bez czynnego udziału osób

trzecich),

−

dokładne odczytywanie treści pytań.

Poza zasadami naczelnymi ankietera obowiązują dodatkowe, szczegółowe wytyczne

projektu.  Są  one  niczym  innym  jak  szczegółowym  instruktażem  konkretnego  badania,
z którymi  ankieter  powinien  bezwzględnie  zapoznać  się  przed  badaniem  i  stosować  w  jego
trakcie.  Zdarzają  się  sytuacje,  w  których  instruktaż  szczegółowy  znosi  zasady  naczelne.
W takiej sytuacji ankieter powinien podporządkować się instrukcji szczegółowej.

W badaniu można wykorzystać szereg materiałów, które pomogą w jego realizacji.

Należą do nich różnego rodzaju formularze, skale karty respondenta, zdjęcia, szkice,
informacje dokumentalne.

Zastosowanie dodatkowych materiałów ma nie tylko wartość metodologiczną, ale także

sprawia, że całe badanie jest ciekawsze dla badanego. Zależnie od tematyki badania, można
skorzystać z dodatkowych materiałów.

Technika wywiadu kwestionariuszowego jest dobrą techniką do badania postaw i opinii.

Istnieje  jednak  szereg  niebezpieczeństw,  które  mogą  wpłynąć  na  nieprawidłowe
przeprowadzenie  badania.  W  przeciwieństwie  do  techniki  ankiety,  gdzie  rolą  badacza  jest
zbudowanie  jak  najlepszego  kwestionariusza  i  rozdanie  go  respondentom,  w  przypadku
wywiadu należy brać pod uwagę także relacje interpersonalną badacz – respondent.

Wybór odpowiedniego miejsca do przeprowadzenia badania często pomaga

w otrzymaniu  trafnych  odpowiedzi  na  pytania  kwestionariusza.  Rolą  badacza  jest  wybór
takiego  stanowiska,  które  zapewni  respondentowi  bezpieczeństwo,  intymność  i  swobodę.
Poza  tym  powinno  być  ciche  i  spokojne,  co  gwarantuje  skupienie  niezbędne  do  udzielenia
poprawnych odpowiedzi. Należy unikać wszelkiego typu głośnych miejsc: kawiarni, klubów,
korytarzy szkolnych w trakcie przerwy itp. gdyż dekoncentrują one respondenta. Oczywiście
znalezienie  odpowiedniego  stanowiska  do  badań  nie  jest  proste.  Przy  jego  wyborze
zdeterminowani  jesteśmy  przez  takie  czynniki,  jak:  czas,  chęć  i  dostępność  badanych.
Dobrym  miejscem  przeprowadzenia  wywiadu  kwestionariuszowego  może  być  pusta  klasa,
pokój czy mieszkanie respondenta.

Kluczowym czynnikiem warunkującym właściwe przeprowadzenie badania jest

odpowiednie zachowanie badacza/ankietera w trakcie przeprowadzania wywiadu. Osoba

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

badająca  musi  charakteryzować  się  komunikatywnością  i  miłą  powierzchownością.  Swoim
pozytywnym  zachowaniem  musi  przekonać  potencjalnego  respondenta  do  badania.
Odpowiednie  podejście  warunkuje  rozwiązanie  języka  ankietowanego,  a  co  za  tym  idzie
bardziej szczere i prawdziwe odpowiedzi.

Postawa ankietera powinna być taktowna i stonowana. Przy zadawaniu pytania nie należy

okazywać jakichkolwiek sugestywnych gestów, grymasów czy ironicznych uśmiechów, gdyż
takie zachowanie  może  być opacznie  zinterpretowane przez  badanego. Badacz powinien  być
dociekliwy,  ale  nie  napastliwy  w  zadawaniu  pytań.  Należy  wystrzegać  się  polemik
z respondentem,  pouczania  go,  wszelkich  form  krytyki  oraz  okazywania  swojej  wyższości.
Generalnie ankieter powinien postarać się ograniczyć emocjonalne podejście do respondenta.
Stosowanie się do tych zasad, w dużej mierze ułatwia cały proces wywiadu. Oczywiście, tego
typu  zachowanie  jest  typem  idealnym.  Nie  zapominajmy  jednak,  że  ankieter  jest  tylko
człowiekiem  i  zachowanie  bezstronności  w  kontakcie  interpersonalnym  z  respondentem  nie
przychodzi mu łatwo.

Zasadą naczelną bezwzględnie wymaganą od ankietera jest dokładne i wierne

odczytywanie pytań, tak jak zostały zapisane w kwestionariuszu, wraz z kafeterią odpowiedzi.
Niespełnienie  tych  postulatów  powoduje  nieporównywalność  informacji  uzyskanych  od
poszczególnych  badanych,  czego  konsekwencją  jest  wypaczenie  wyników  badania.
W przypadku  pytań  otwartych,  odpowiedzi  powinny  być  zapisane  tak  jak  ich  udzielił
respondent, w miarę możliwości bez skracania.

Ankieter powinien wykazywać pewną dozę kreatywności w trakcie przeprowadzania

wywiadu.  Zdarzają  się  sytuacje,  w  których  konieczne  jest  indywidualne  podejście  do
respondenta.  Co  prawda  badaczowi  nie  wolno  zmieniać  treści  pytań  ani  sugerować
odpowiedzi,  ale  może  umiejętnym  podejściem  skłonić  respondenta  do  głębszych,  bardziej
treściwych  odpowiedzi.  Takie  drążenie  tematu  bardzo  wzbogaca  późniejszą  analizę  danych.
Gdy respondent nie rozumie pytania lub stwierdza, że nie zna odpowiedzi, ankieter powinien
zachęcić  go  do  głębszej  refleksji  i  skłonić  do  udzielenia  informacji  na  interesujące  go
zagadnienie.  Takiego  dogłębnego  zbadania  tematu  nie  sposób  osiągnąć  w  przypadku
zastosowania techniki ankiety. Innym problemem, z którym może spotkać się ankieter, może
być  nadmierne  gadulstwo  badanego.  Respondent  w  trakcie  wywiadu  może  bardzo  rozwijać
swoje  odpowiedzi,  często  zbaczając  z  omawianego  tematu.  W  takim  przypadku  badacz
powinien w umiejętny i taktowny sposób skierować rozmowę na pożądany temat [5].
Układ graficzny kwestionariusza wywiadu może wyglądać następująco:

KWESTIONARIUSZ WYWIADU

Celem wywiadu jest zebranie informacji i opinii na temat: ..................................................

Data .......................... Miejsce ............................
Respondent (np. uczeń klasy........) .............................................................................................
Imię i nazwisko osoby prowadzącej wywiad ...............................................................................
Pytania:

1.  ............
2.  ............
3.  ............

Podpis respondenta .................................. Podpis osoby prowadzącej wywiad ..........................
Metryczka: Płeć: K, M

Wiek:

Wykształcenie:

Miejsce zamieszkania:

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

4.2.2. Pytania sprawdzające

Odpowiadając na pytania, sprawdzisz, czy jesteś przygotowany do wykonania ćwiczeń.

1.  Jakie znasz metody badań potrzeb użytkowników?
2.  Na czym polega metoda ankietowa?
3.  Co to jest kwestionariusz?
4.  Z jakich części składa się każdy kwestionariusz?
5.  Jakie znasz rodzaje pytań?
6.  Jakie znasz nazwy pytań otwartych?
7.  Jakie znasz rodzaje pytań zamkniętych?
8.  Co to są pytania filtrujące?
9.  Jakie są ogólne zasady budowy kwestionariusza?
10.  W jaki sposób formułujemy pytania w ankiecie?
11.  Jakie znasz rodzaje wywiadów?
12.  Czym charakteryzuje się wywiad kwestionariuszowy?

4.2.3. Ćwiczenia

Ćwiczenie 1

Ułóż do każdego z podanych poniżej pytań otwartych pytanie zamknięte, które mogłoby

się znaleźć w kwestionariuszu:

a)  Co sądzisz o potrzebie informacyjnej?
b)  Ile przeczytałeś książek w ostatnim roku?
c)  Jaka jest główna przyczyna, dla której chodzisz do biblioteki?
d)  Jak sądzisz, co jest głównym problemem twojej szkoły?

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

1)  zapoznać się z informacjami zawartymi w Materiale nauczania pkt. 4.2.1,
2)  wykonać ćwiczenie,
3)  zaprezentować wykonane ćwiczenie,
4)  dokonać oceny poprawności ćwiczenia.

Wyposażenie stanowiska pracy:

−

kartki papieru formatu A4,

−

długopis,

−

literatura z rozdziału 6.

Ćwiczenie 2

Opracuj ankietę do badania potrzeb informacyjnych określonej grupy użytkowników –

uczniów szkoły ponadgimnazjalnej.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

1)  zapoznać się z informacjami zawartymi w Materiale nauczania pkt. 4.2.1,
2)  zorganizować stanowisko pracy do wykonania ćwiczenia,
3)  znaleźć w internecie przykładowe ankiety,
4)  opracować listę pytań dostosowaną do kategorii użytkowników,

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

5)  wykonać ćwiczenie,
6)  zaprezentować wykonane ćwiczenie,
7)  dokonać oceny pracy.

Wyposażenie stanowiska pracy:

−

monitor,

−

komputer z dostępem do internetu i zainstalowaną przeglądarką inernetową, np. Internet
Explorer,

−

drukarka,

−

kartki papieru formatu A4,

−

literatura z rozdziału 6.

Ćwiczenie 3

Opracuj kwestionariusz wywiadu skategoryzowanego przeznaczonego dla wybranej

grupy badawczej – nauczycieli, na dowolny temat.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

1)  zapoznać się z informacjami zawartymi w Materiale nauczania pkt. 4.2.1,
2)  zorganizować stanowisko pracy do wykonania ćwiczenia,
3)  znaleźć w internecie przykładowe kwestionariusze wywiadu,
4)  określić temat wywiadu,
5)  opracować listę pytań,
6)  wykonać ćwiczenie,
7)  zaprezentować wykonane ćwiczenie,
8)  dokonać oceny poprawności ćwiczenia.

Wyposażenie stanowiska pracy:

−

monitor,

−

komputer z dostępem do internetu i zainstalowaną przeglądarką internetową, np. Internet
Explorer,

−

drukarka,

−

kartki papieru formatu A4,

−

literatura z rozdziału 6.

4.2.4 Sprawdzian postępów

Czy potrafisz:

Tak

Nie

1) zastosować metodologię badania potrzeb informacyjnych?



2) przeprowadzić badanie potrzeb informacyjnych zgodnie z regułami

metodologicznymi?



3) dobrać odpowiednie narzędzia do badania potrzeb informacyjnych?



4) zbudować kwestionariusz ankiety?



5) opracować kwestionariusz wywiadu?



„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

4.3. Całościowe i reprezentacyjne badania potrzeb

informacyjnych

4.3.1. Materiał nauczania

Jak już wspomniano, do badań potrzeb informacyjnych wykorzystuje się metody

statystyczna. Warto więc zapoznać się z podstawowymi pojęciami stosowanymi w statystyce.

Statystyka bada zjawiska masowe. Oznacza to, że zajmuje się ona badaniem zbiorowości

składających się z dużej liczby jednostek.

Zbiorowość statystyczna jest to zespół jednostek objętych badaniem statystycznym.

Zbiorowością statystyczną nie jest zespół jednostek identycznych, ponieważ opisując jedną
jednostkę równocześnie określamy wszystkie inne jednostki należące do tej zbiorowości.

Jednostka statystyczna jest to poszczególny element wchodzący w skład badanej

zbiorowości statystycznej. Jednostka statystyczna powinna być precyzyjnie określona pod
względem rzeczowym (co? kto?), przestrzennym (gdzie?) i czasowym (kiedy?).

Jednostki statystyczne nie są identyczne. Mają one cechy wspólne, lecz także wiele cech

odmiennych.  Jeżeli  za  przykład  jednostki  statystycznej  przyjmiemy  człowieka,  to  cechą
wspólną,  łączącą  go  z  innymi  ludźmi,  jest  fakt  należenia  do  tej  samej  grupy  biologicznej,
a cechami różniącymi  go od innych  ludzi, tj.  od  innych  jednostek, statystycznych, są: wiek,
wzrost, płeć, waga, poziom wykształcenia, zawód itp.

W tej samej zbiorowości statystycznej możemy przyjmować różne jednostki statystyczne.

W spisie ludności jednostkami badania mogą być np. poszczególne osoby, ale mogą być nimi
również poszczególne rodziny lub poszczególne gospodarstwa domowe. Wybór jednostki
statystycznej zależy przede wszystkim od celu, jakiemu badanie ma służyć. Należy przy tym
pamiętać, że dokładność wyników badania statystycznego zależy w dużym stopniu od
ścisłego określenia jednostki statystycznej.

Cechy statystyczne są to właściwości jednostek statystycznych.

Rozróżniamy dwa rodzaje cech statystycznych:

−

cechy mierzalne, zwane również wymiernymi, ilościowymi, zmiennymi,

−

cechy niemierzalne, zwane również niewymiernymi, jakościowymi, stałymi.

Cechy mierzalne są to cechy dające się wyrazić liczbowo za pomocą jednostek miar (np.

cm, KM, kg).

Cechami mierzalnymi człowieka mogą być: wiek (w latach), wzrost (w cm),

waga (w kg).

Cechy niemierzalne są to cechy, których nie można zmierzyć. Stwierdza się tylko, czy

jednostka  ma  daną  cechę,  czy  jej  nie  ma.  Cechy  niemierzalne  nie  mają  więc  wartości
liczbowych,  w  przeciwieństwie  do  cech  mierzalnych.  Cechą  niemierzalną  jest  np.  kolor
wyprodukowanych  samochodów,  płeć  człowieka,  stan  cywilny,  kolor  włosów,  kolor  oczu,
narodowość, stanowisko w zawodzie i wiele innych.

Jest oczywiste, że cechy mierzalne poddają się „obróbce statystycznej” w znacznie

szerszej mierze niż cechy niemierzalne. Sensowne i mające konkretną odpowiedź jest pytanie
o przeciętny wiek dwóch osób w wieku 20 i 25 lat, natomiast bezsensowne jest pytanie o to,
jaki jest przeciętny zawód dwóch osób, z których jedna jest stolarzem, druga zaś ślusarzem.

Do każdego badania statystycznego trzeba ustalić właściwą metodę badania. Od wyboru

właściwej  metody  badania  zależy  jakość  zebranych  materiałów  statystycznych  oraz
możliwość  ich  przeanalizowania  i  wyciągnięcia  właściwych  wniosków.  Wybór  właściwej
metody  badania  jest uzależniony od celu  badania, rodzaju zbiorowości  statystycznej, tematu
badania, jego szczegółowości, środków jakimi rozporządzamy, tj. od liczby osób, które będą
zatrudnione  przy  przeprowadzaniu  badania,  od  wielkości  funduszów  przeznaczonych  na

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

przeprowadzenie badania, od możliwości technicznych i materiałowych, takich jak możliwość
wydrukowania odpowiedniej liczby formularzy i instrukcji statystycznych. Wybór metody
zależy także od długości okresu, jakim dysponujemy na przeprowadzenie badania.

Rozróżniamy dwie zasadnicze metody badań statystycznych:

−

badania pełne, zwane również całkowitymi lub wyczerpującymi,

−

badania częściowe, zwane również niecałkowitymi, niewyczerpującymi, niepełnymi.

Metoda badania pełnego polega na tym, że w toku przeprowadzania badania zbiera się

informacje o wszystkich jednostkach statystycznych wchodzących w skład zbiorowości
statystycznej, której badanie dotyczy.

Metoda badania częściowego różni się od metody badania pełnego tym, że w toku

przeprowadzania badania częściowego zbiera się informacje tylko o pewnej części jednostek
statystycznych wchodzących w skład zbiorowości statystycznej, której badanie dotyczy.

Za pomocą badań statystycznych pełnych, tj. w toku spisów, rejestracji czy bieżącej

sprawozdawczości statystycznej, poddaje się badaniu statystycznemu wszystkie jednostki,
z których składa się obserwowana zbiorowość statystyczna.

Badania pełne (całościowe) wymagają znacznych nakładów pracy oraz kosztów i dlatego

tam,  gdzie  można  ogranicza  się  zbieranie  informacji  tylko  do  części  zbiorowości
statystycznej.  W  takich  wypadkach  przeprowadza  się  badania  częściowe,  niewyczerpujące.
Często  nie  można  w  ogóle  zastosować  badania  wyczerpującego  i  wówczas  metoda  badania
częściowego jest jedyną możliwą metodą.

Zaletą badań częściowych jest to, że są one technicznie łatwiejsze, tańsze oraz wymagają

krótszego okresu na ich przeprowadzenie i opracowanie wyników. Badania częściowe muszą
jednak

być

bardzo

starannie

przygotowane

pod

względem

metodologicznym

i organizacyjnym, aby dały prawidłowe wyniki.

Badania częściowe przeprowadza się m.in. metodą reprezentacyjną.

Metoda reprezentacyjna  polega  na  tym,  że z całej zbiorowości  (masy)  statystycznej  wybiera
się  do  zbadania  tylko  pewną  liczbę  jednostek  statystycznych.  Jednostki  te  reprezentują  całą
zbiorowość statystyczną  i tworzą tzw. próbę. Wnioski wysnute z badania próby uogólnia się
na całą zbiorowość statystyczną.

Podstawowe znaczenie w metodzie reprezentacyjnej ma odpowiedni dobór jednostek do

próby.  Jednostki  te  powinny  być  tak  dobrane,  aby  dobrze  reprezentowały  całą  zbiorowość
statystyczną.  Oznacza  to,  że  jednostki  przyjęte  do  próby  powinny  mieć  te  same  cechy
zmienne,  które  występują  w  jednostkach  całej  zbiorowości  statystycznej.  Ponadto  cechy  te
powinny występować  u  jednostek  przyjętych do próby w  takim  samym układzie  jak  w  całej
zbiorowości.  Można  powiedzieć,  że  próba  powinna  być  miniaturą  całej  zbiorowości
statystycznej.

W metodzie reprezentacyjnej rozróżniamy dwa sposoby wyboru jednostek do próby:

wybór losowy i wybór celowy.

W wyborze losowym jednostki do prób dobiera się w sposób przypadkowy, natomiast

w wyborze celowym jednostki do prób dobiera się świadomie, na podstawie ogólnej
znajomości badanego zjawiska.

Szczególnie szerokie zastosowanie mają badania reprezentacyjne (a także inne rodzaje

badań  częściowych)  w  dziedzinie  statystyki  społecznej,  zwłaszcza  w  takich  badaniach,
których  celem  jest  uzyskanie  opinii  zainteresowanych  osób  ujętych  badaniem  w  kwestiach
stanowiących  przedmiot  badania.  Ujęcie  takimi  badaniami  wszystkich  jednostek
wchodzących  w  skład  badanej  zbiorowości  jest  niemożliwe  z  wielu  względów,  przede
wszystkim  formalno-prawnych  (obowiązuje  usankcjonowana  prawnie  zasada  dobrowolności
uczestniczenia  osób,  rodzin,  czy  innych  jednostek  w  badaniach  tego  rodzaju),  a  także
budżetowych (koszty badania) i organizacyjno-technicznych [9, s. 17–18, s. 21–24].

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Wykorzystując podane wyżej metody do badania potrzeb informacyjnych użytkowników,

należy zawsze pamiętać o różnych czynnikach, które decydują i mają wpływ na realizację
tych potrzeb. Będą to: wpływy środowiskowe, osobowość użytkownika, płeć, wiek,
świadomość informacyjna, wykształcenie, charakter pracy.

Bardzo indywidualny charakter całego procesu badania i oceny potrzeb informacyjnych

(powtarzalne wywiady, ankiety itp.) gwarantuje utrzymanie bliskiego kontaktu między
pracownikiem a użytkownikiem informacji.

Podstawowe miary statystyczne stosowane w badaniach potrzeb informacyjnych
(średnia arytmetyczna, wskaźnik struktury, wskaźnik dynamiki)

Dane o zjawiskach i procesach, zebrane w toku postępowania badawczego, same w sobie

nie są jeszcze podstawą wnioskowania. Stanowią bezładną masę informacji, wymagających
takiego przekształcenia i opracowania, aby stały się użyteczne w zamierzonym postępowaniu
dowodowym. Otóż owe przekształcenia oraz dalsze manipulacje liczbowe to w istocie nic
innego, jak przeliczenia statystyczne.

Statystyka służy ustaleniu sposobu zebrania, a następnie opracowania informacji w takiej

formie,  aby  stały  się  najbardziej  użyteczne  do  opisu:  struktury  bądź  dynamiki  zjawiska  lub
współistnienia  różnych  czynników  i  cech.  Jednocześnie  zaś  statystyka  określa  reguły
uogólniania  wniosków  –  wyciągniętych  na podstawie próby  –  na  całą zbiorowość generalną
[13, s. 49].

Głównym i ostatecznym celem każdego badania statystycznego jest analiza statystyczna

danych wynikowych i wyciągnięcie na jej podstawie wniosków i uogólnień dotyczących
badanego zjawiska. Zadaniem analizy statystycznej jest wykrycie prawidłowości i zależności
zachodzących w badanej zbiorowości. Do wykrycia i uchwycenia prawidłowości w badanym
zjawisku dochodzi się przez porównywanie z sobą szeregów statystycznych oraz
poszczególnych pozycji tych szeregów.

W toku analizy statystycznej obliczamy różne miary statystyczne. Miary statystyczne są

to charakterystyki  liczbowe szeregu statystycznego, mające  na  celu uchwycenie  i  wykazanie
istotnych  cech  tego  szeregu.  Spośród  wielu  rodzajów  miar  statystycznych  omówimy  tylko
niektóre,  najprostsze,  a  mianowicie:  wskaźniki  struktury,  wskaźniki  dynamiki,    oraz  średnią
arytmetyczną.

Znajomość tych miar statystycznych, umiejętność ich obliczania, rozumienie ich

znaczenia są niezbędne do przeprowadzania analiz statystycznych.

Do przeprowadzenia analizy statystycznej jest niezbędne posługiwanie się liczbami

bezwzględnymi i liczbami względnymi.

Liczby bezwzględne są to liczby, które uzyskujemy w wyniku zestawienia danych

statystycznych przez zliczenie poszczególnych jednostek lub przez sumowanie wartości cech
mierzalnych, np. 381 tys. uczniów szkół zawodowych o kierunku ekonomicznym w roku
szkolnym 1986/1987.

Liczby bezwzględne nie zawsze wystarczają do celów analizy statystycznej.

W większości  wypadków  zjawiska  badane  za  pomocą  metod  statystycznych  są
skomplikowane,  powiązane  z  innymi  zjawiskami  i  dopiero  porównanie  wielkości
bezwzględnej  jednego  zjawiska  z  wielkością  bezwzględną  innego  zjawiska  umożliwia
bardziej prawidłową ocenę zjawiska  badanego. Oprócz liczb  bezwzględnych używa  się więc
w  statystyce  liczb  względnych,  będących  ilorazami  wielkości  zjawiska  badanego  przez
wielkość zjawiska z nim związanego.

Liczby bezwzględne są zawsze mianowane, tzn. wyrażone w określonych jednostkach

miary (waga w kg, liczba sztuk, powierzchnia w m

, objętość w m

, moc w kW).

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Do liczb względnych, powszechnie stosowanych w toku analizy statystycznej, należą

wskaźniki struktury, które przedstawiają stosunek wielkości poszczególnych części
zbiorowości do wielkości całej zbiorowości. Wskaźnik struktury obliczamy dzieląc
liczebność danej części przez liczebność całej zbiorowości.

Wskaźniki struktury możemy obliczyć jako:

−

wskaźniki ułamkowe (w tym wypadku suma wskaźników jest równa 1),

−

wskaźniki procentowe (w tym wypadku suma wskaźników jest równa 100, gdyż

wielkość ogólną przyjmujemy za 100),

−

wskaźniki wyrażone w promilach (w tym wypadku suma wskaźników jest równa

1000, ponieważ wielkość ogólną przyjmujemy za 1000).

Jeżeli symbolem N oznaczymy liczebność zbiorowości, a symbolami n

, n

, ...n

liczebności poszczególnych części tej zbiorowości (n

+ ... n

= N), to otrzymamy

następujące wzory na wskaźniki struktury:

−

wskaźniki struktury wyrażone w ułamkach:

,...

w tym wypadku suma wskaźników równa się 1, czyli:

...

albo w zapisie sumarycznym:

∑

;

−

wskaźniki struktury wyrażone w procentach:

100

,...

100

⋅

w tym wypadku suma wskaźników równa się 100, czyli:

100

...

100

⋅

albo w zapisie sumarycznym:

100

⋅

∑

−

wskaźniki struktury wyrażone w promilach:

1000

,...

1000

⋅

w tym wypadku suma wskaźników równa się 1000, czyli:

1000

...

1000

⋅

albo w zapisie sumarycznym:

1000

⋅

∑

W praktyce najczęściej są stosowane wskaźniki procentowe jako najwygodniejsze.

Znaczenie  praktyczne  wskaźników  struktury  polega  na  tym,  że  przedstawiają  one  udział
poszczególnych części  w całej badanej zbiorowości w sposób bardziej przejrzysty niż liczby
bezwzględne,  zwłaszcza  przy  dużych  liczbach  bezwzględnych.  Ponadto  wskaźniki  struktury
pozwalają  na  łatwe  porównanie  wielu  zbiorowości  dzięki  temu,  że  wielkość  zbiorowości

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

przyjmujemy za 100 (przy wskaźnikach procentowych), niezależnie od wielkości
bezwzględnych [9, s. 140-142].

Wskaźniki struktury są szczególnym wypadkiem wskaźników porównawczych (dość

często używanych w placówkach informacyjnych). Wskaźniki struktury to stosunek pewnych
części zespołu (masy) do całości.

Oto, jako przykład, tabelaryczne zestawienie wskaźników struktury charakteryzujących

skład tematyczny pewnego księgozbioru, który liczył ogółem 3487 woluminów:

Tabela 3. Struktura księgozbioru

Rodzaj piśmiennictwa

Ilość woluminów

Wskaźnik struktury w %

Literatura społeczno-polityczna
Literatura techniczna i rolnicza
Literatura z innych dziedzin wiedzy
Literatura piękna dla dorosłych
Literatura piękna dla dzieci

422
599
764

1308

394

12,1
17,2
21,9
37,5
11,3

ogółem

3487

100,0

W analogiczny sposób mogą być ustalane wskaźniki składu jakościowego lektury:

Tabela 4. Struktura lektur

Rodzaj wypożyczonych dzieł

Ilość wypożyczonych

woluminów

Wskaźnik struktury

w %

Literatura społeczno-polityczna
Literatura techniczna i rolnicza
Literatura z innych dziedzin wiedzy
Literatura piękna dla dorosłych
Literatura piękna dla dzieci

305
485

1109
2232
2144

4,9
7,7

17,7
35,6
34,1

ogółem

6275

100,0

Jak widzimy z powyższych danych w tabelach, wskaźniki struktury charakteryzują

w formie liczbowej stosunek poszczególnych części charakteryzowanych zjawisk do całości,
a jednocześnie ułatwiają porównywalność tych wielkości.

Przytoczone przykłady wykazują korzyści płynące z ustalania wskaźników względnych;

dzięki  swej  przejrzystości  ułatwiają  one  ocenę  składu  poszczególnych  mas  w  stopniu
większym  niż  można  to  osiągnąć  przez  zestawienie  jedynie  wielkości  naturalnych
(uwidocznionych w podanych przykładach w pierwszej kolumnie cyfr). Mogą one też służyć
z  pożytkiem  przy  przeprowadzaniu  porównań  różnych  zagadnień  (mas);  przykładem  tego
może być zestawienie wskaźników struktury księgozbioru i lektury:

Tabela 5. Porównanie struktur księgozbioru i lektury

Rodzaj piśmiennictwa

Wskaźnik struktury

księgozbioru

Wskaźnik struktury

lektury

Literatura społeczno-polityczna
Literatura techniczna i rolnicza
Literatura z innych dziedzin wiedzy
Literatura piękna dla dorosłych
Literatura piękna dla dzieci

12,1
17,2
21,9
37,5
11,3

4,9
7,7

17,7
35,6
34,1

ogółem

100,0

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Podane zestawienie jest pouczającym i wyraźnym przykładem użyteczności wskaźników

struktury,  gdyż  ujawniają  one  w  sposób  wyraźny  i  ścisły  stosunki  zachodzące  pomiędzy
poszczególnymi  zjawiskami  i  pozwalają  na  wyciągnięcie  z  tego  wniosków.  Tak  więc
w omawianym  przykładzie  można  stwierdzić  na  podstawie  dokonanego  zestawienia
wskaźników  struktury  księgozbioru  i  jego  lektury  zbyt  małą  w  stosunku    do  potrzeb
czytelników  zasobność  księgozbioru  w  piśmiennictwo  dla  młodzieży  i  wyciągnąć  wniosek
o konieczności lepszego zaopatrzenia placówki w tę lekturę. W podanym zestawieniu zwraca
też  uwagę  dysproporcja  między  zasobnością  księgozbioru  w  zakresie  literatury  społeczno-
politycznej  i  fachowej  (technicznej  i  rolniczej),  a  stopniem  jej  wykorzystania  przez
czytelników. Przyczyną tego stanu rzeczy  nie  jest w omawianym przypadku  mała zasobność
księgozbioru.  Szukać  jej  więc  należy  (już  na  drodze  analizy  jakościowej)  albo
w nieodpowiednim  doborze  dzieł,  albo  w  braku  zainteresowania  użytkowników  tymi
zagadnieniami.  Wynik  tej  analizy  jakościowej    stwierdzi  więc  bądź  potrzebę  poprawienia
stanu  jakościowego  księgozbioru  w  omawianych  dziedzinach,  bądź  konieczność  lepszej
promocji  i  marketingu w tych zakresach, bądź też wreszcie potrzebę podjęcia kroków w obu
wymienionych kierunkach [10, s. 14–17].

Bardziej wnikliwa analiza badanych zbiorowości wymaga ustalenia przeciętnego

poziomu wartości cech mierzalnych dla tych zbiorowości. Tego przeciętnego poziomu nie
można ustalić za pomocą omówionej dotychczas miary statystycznej, tzn. wskaźników
struktury.

Przeciętny poziom wartości cech obliczamy za pomocą specjalnych miar statystycznych,

zwanych średnimi.

Średnia arytmetyczna jest wartością, którą otrzymujemy z podzielenia ogólnej sumy

wartości cechy przez ogólną sumę liczebności. Średnia arytmetyczna jest zatem taką
przeciętną wartością, która mogłaby mieć wszystkie wyrazy szeregu, a suma tych wyrazów
by się nie zmieniła.

Przyjmując oznaczenie symbolowe: x

, x

, ... x

na wartość poszczególnych wyrazów

szeregu oraz x na średnią arytmetyczną tych wartości, otrzymujemy następujący wzór:

x =

...

Stosując dla licznika tego ułamka omówiony poprzednio symbol sumy, otrzymamy wzór

w postaci:

x =

∑

Wzór ten pokazuje, że średnią arytmetyczną obliczamy, dzieląc sumę wartości wyrazów

szeregu przez ogólną liczbę tych wyrazów.
Jest to średnia arytmetyczna zwykła.

Stosując symbol

∑

na oznaczenie sum podanych w liczniku i mianowniku otrzymamy:

x =

∑

Otrzymaliśmy w ten sposób wzór na średnią arytmetyczną ważoną. Średnia ta pod

względem treści merytorycznej nie różni się od średniej arytmetycznej zwykłej i jest
stosowana wtedy, gdy informacje są ujęte w szeregu rozdzielczym.

Nazwa średnia arytmetyczna ważona pochodzi stąd, że przy jej obliczaniu uwzględnia się

nie  tylko  wartości  zmiennej,  lecz  i  liczebności  poszczególnych  klas  (grup),  zwane  wagami.
Wagi w statystyce są to stałe, które przyporządkowuje się poszczególnym zaobserwowanym
wartościom  cechy  w  celu  nadania  im  odpowiedniego  znaczenia  przy  wyznaczaniu  funkcji
określonej  na  zbiorze  zaobserwowanych  wartości  cechy.  Przyporządkowanie  to  przyjmuje

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

zwykle postać mnożenia zaobserwowanych wartości cechy przez wagi. Określenia „waga”
nie trzeba traktować dosłownie. Wagą w tym znaczeniu może być liczba jednostek danej
grupy (klasy), liczba sztuk, liczba osób itp. [9, s. 146].

Terminem średniej arytmetycznej określamy wskaźniki, które są sumą szeregu pewnych

wielkości podzieloną  przez  ich  liczbę. Takim wskaźnikiem  jest  więc  na przykład  przeciętna
dzienna  wypożyczeń  lub  odwiedzin  dla pewnego  okresu.  Uzyskujemy  ją  sumując wszystkie
liczby  odwiedzin  w  poszczególnych  dniach  otwarcia  placówki  w  pewnym  okresie
(np. miesiącu)  i  dzieląc  uzyskaną  sumę  przez  ilość  tych  dni.  W  ten  sposób  otrzymujemy
przeciętną,  która  charakteryzuje  zbiór  pewnych  wielkości,  w  naszym  przykładzie  dzienną
pracę  wypożyczalni,  choć  mogą  być  wypadki,  że  w  żadnym  dniu  z  objętych  tą
charakterystyką nie będzie liczby odwiedzin odpowiadającej wyprowadzonej średniej.

Drugim przykładem średniej, spotykanym dość często w planowaniu i statystyce jest

średnia czytelników uzyskiwana poprzez dodanie do siebie stanu czytelników na początku
i na końcu roku oraz podzielenie tej sumy przez dwa.

Wskaźnikiem dobrze charakteryzującym czytelnictwo jest też średnia liczba

użytkowników, którzy korzystali z placówki w okresie szeregu miesięcy. Średnią tę uzyskuje
się przez:

1. Ustalenie na podstawie kart użytkowników, ile osób korzystało faktycznie w każdym

miesiącu z placówki.

2. Zsumowanie otrzymanych wyników
3. Podzielenie ich przez odpowiednią liczbę miesięcy (dla ustalenia średniej rocznej).

Podsumowując – średnie arytmetyczne, jak to już było powiedziane, powstają

z podzielenia sumy pewnych jednorodnych wartości przez ich ilość (np. sumy dziennych
odwiedzin przez liczbę dni branych w rachubę) [10, s. 20].

Otaczające nas zjawiska gospodarcze i społeczne są w ciągłym ruchu, rozwoju, zachodzą

w  nich  nieustanne  zmiany.  Wynika  z  tego  potrzeba  systematycznego  analizowania  rozwoju
zjawisk  w  czasie,  czyli  ich  dynamiki.  Dynamika  zjawisk  jest  przedstawiana  za  pomocą
szeregów  dynamicznych,  w  których  są  podane  okresy  lub  momenty  czasu  oraz  wielkość
badanego zjawiska dla tych okresów lub momentów.

Analiza dynamiki polega na przedstawieniu rozmiarów i kierunków rozwoju zjawiska,

tzn. na ustalaniu stopnia wzrostu lub spadku badanego zjawiska. W analizie dynamiki jest
niezbędne posługiwanie się specjalnymi miarami, które charakteryzują ją w sposób ścisły.

W praktyce statystycznej najczęściej stosowaną miarą dynamiki są indeksy, czyli

wskaźniki dynamiki.

Indeksem nazywamy stosunek wielkości danego zjawiska w okresie badanym do

wielkości tego zjawiska w okresie podstawowym.

Indeks jest wielkością niemianowaną i może być obliczany bądź w postaci ułamkowej,

bądź w procentach (najczęściej), bądź w promilach.

Stosując oznaczenia symbolowe otrzymujemy następujące wzory:

gdzie: I

– indeks ułamkowy,

100

⋅

gdzie: I

– indeks procentowy,

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

1000

⋅

gdzie: l

– indeks wyrażony w promilach.

Gdy poziom zjawiska w okresie badanym i w okresie podstawowym są sobie równe,

wówczas indeks wynosi 1 (w postaci ułamkowej), 100 (w postaci procentowej) lub 1000
(wyrażony w promilach).

Gdy poziom zjawiska w okresie badanym jest wyższy od poziomu w okresie

podstawowym, wówczas indeks jest większy odpowiednio od 1, 100 i od 1000.

Jeśli wielkość badanego zjawiska w okresie badanym lub w okresie podstawowym jest

równa zeru (czyli zjawisko w tym okresie nie istnieje), to obliczenie indeksu jest niemożliwe.

Indeks nie może być liczbą ujemną, ponieważ wielkość badanego zjawiska w żadnym

z okresów nie może być wielkością ujemną.

Wskaźniki dynamiki ustalają stosunek do siebie zmian zachodzących w czasie. Wskazują

one  bądź  wzajemny  stosunek  do  siebie  cech  jakiegoś  zespołu  (masy)  w  dwóch  momentach
czasowych  (np.  wielkość  księgozbioru  na  początku  i  w  końcu  okresu  rocznego),  bądź  też
charakteryzują przebieg jakiegoś procesu w dwóch odcinkach czasu ( na przykład stosunek do
siebie  ilości  wypożyczeń  w  dwóch  porównywalnych  miesiącach).  Jeżeli  więc  na  przykład
księgozbiór omawianej przez nas przykładowo placówki na dzień 31 grudnia 1957 r. wynosił
3159  woluminów,  a  na  31  grudnia  1958  r.  –  3487  wol.,  to  stosunek  do  siebie  wielkości
księgozbioru  w  tych  dwóch  datach  można  określić  (przyjmując  za  podstawę  porównania
pierwszą datę) wskaźnikiem procentowym 110,4 (otrzymanym z podzielenia 3487 przez 3159
i  pomnożenia  otrzymanego  ilorazu  przez  100).  Analogicznie  można  wyrazić  stosunek
porównawczy  ilości  wypożyczeń  w  dwóch  miesiącach.  Jeżeli  na  przykład  liczba  ich
w listopadzie wynosiła 597, a w grudniu wykazała z powodu ferii spadek do 486, to stosunek
obu tych wielkości do siebie można wyrazić bądź wskaźnikiem 81,4, przyjmując za podstawę
porównania  frekwencję  w  listopadzie,  bądź  też  wskaźnikiem  122,8%  w  razie  przyjęcia  za
podstawę liczbę wypożyczeń w grudniu [10, s. 21].

Omówione miary statystyczne nie wyczerpują wszystkich sposobów ilościowego badania

potrzeb informacyjnych. Stosuje się je m.in. przy charakteryzowaniu działalności
informacyjnej poszczególnych placówek informacji, przy opracowaniu i prezentacji materiału
statystycznego (tablice, rysunki, wykresy) oraz analizie wyników i wnioskowaniu
statystycznym.

Wszystkie te wskaźniki służą również planowaniu pracy oraz mają wpływ na rozwój

sieci placówek informacyjnych.

4.3.2. Pytania sprawdzające

Odpowiadając na pytania, sprawdzisz, czy jesteś przygotowany do wykonania ćwiczeń.

1.  Co to jest zbiorowość statystyczna?
2.  Co to jest jednostka statystyczna?
3.  Jakie znasz rodzaje cech statystycznych?
4.  Jakie znasz metody badań statystycznych?
5.  Na czym polega metoda reprezentacyjna?
6.  Jakie znasz sposoby wyboru jednostek do próby badawczej?
7.  Czym są miary statystyczne?
8.  Jakie znasz podstawowe miary statystyczne?

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

9.  Co to wskaźnik struktury?
10.  Co to średnia arytmetyczna?
11.  Jaką znasz miarę dynamiki?

4.3.3. Ćwiczenia

Ćwiczenie 1

Przeprowadź wywiad skategoryzowany z wybranymi losowo nauczycielami. Jakie były

twoje odczucia jako ankietera?

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

1)  zapoznać się z informacjami zawartymi w Materiale nauczania pkt. 4.3.1,
2)  wybrać losowo nauczycieli,
3)  wykonać ćwiczenie,
4)  zaprezentować wykonane ćwiczenie,
5)  dokonać oceny pracy.

Wyposażenie stanowiska pracy:

−

kwestionariusz wywiadu,

−

kartki papieru formatu A4,

−

ewentualnie dyktafon (za zgodą respondenta),

−

literatura z rozdziału 6.

Ćwiczenie 2

Dokonaj analizy przeprowadzonego wywiadu. Podaj wnioski wykorzystując podstawowe

miary statystyczne.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

1)  zapoznać się z informacjami zawartymi w Materiale nauczania pkt. 4.3.1,
2)  zorganizować stanowisko pracy do wykonania ćwiczenia,
3)  wprowadzić dane statystyczne do arkusza kalkulacyjnego,
4)  wykonać ćwiczenie,
5)  zaprezentować wykonane ćwiczenie,
6)  dokonać oceny poprawności ćwiczenia.

Wyposażenie stanowiska pracy:

−

monitor,

−

komputer z dostępem do arkusza kalkulacyjnego Excel,

−

literatura z rozdziału 6.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

5. SPRAWDZIAN OSIĄGNIĘĆ

INSTRUKCJA DLA UCZNIA

1.  Przeczytaj uważnie instrukcję.
2.  Podpisz imieniem i nazwiskiem kartę odpowiedzi.
3.  Zapoznaj się z zestawem zadań testowych.
4.  Test zawiera 20 zadań dotyczących identyfikowania potrzeb użytkowników. Zadania: 2,

3, 5, 9 są to zadania wielokrotnego wyboru i tylko jedna odpowiedź jest prawidłowa;
zadania: 1, 4, 6, 7, 8, 10, 11, 12, 13 to zadania z luką, zadania 14, 15, 16, 17, 18, 19, 20
to zadania otwarte.

5. Udzielaj odpowiedzi tylko na załączonej karcie odpowiedzi:

−

w zadaniach wielokrotnego wyboru zaznacz prawidłową odpowiedź X (w przypadku

pomyłki należy błędną odpowiedź zaznaczyć kółkiem, a następnie ponownie zakreślić
odpowiedź prawidłową),

−

w zadaniach z krótką odpowiedzią wpisz odpowiedź w wyznaczone pole,

−

w zadaniach do uzupełnienia wpisz brakujące wyrazy.

6. Pracuj samodzielnie, bo tylko wtedy będziesz miał satysfakcję z wykonanego zadania.
7. Kiedy udzielenie odpowiedzi będzie Ci sprawiało trudność, wtedy odłóż jego

rozwiązanie na później i wróć do niego, gdy zostanie Ci wolny czas. Trudności mogą
przysporzyć Ci pytania: 15 – 20, gdyż są one na poziomie trudniejszym niż pozostałe.

8. Na rozwiązanie testu masz 120 min.

Powodzenia

ZESTAW ZADAŃ TESTOWYCH

I część

1. Wyjaśnij pojęcie:

Użytkownik informacji to:.....................................................................................................

2. Wywiad skategoryzowany to:

a)  swobodna rozmowa.
b)  respondent wie, że jest z nim przeprowadzana rozmowa.
c)  podczas  badania  –  rozmowy  z  respondentem  posługujemy  się  kwestionariuszem

zawierającym pytania zamknięte o ustalonej kolejności ich zadawania.

d) zogniskowany wywiad grupowy.

3. Zbiorowość statystyczna to:

a)  zespół jednostek objętych badaniem statystycznym.
b)  zbiorowość masowa.
c)  zespół jednostek identycznych.
d)  zbiór danych statystycznych.

4. Są ........... czynniki zakłócające proces komunikowania. Są to:

.................................................................................................................................................

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

5. Cechy mierzalne są to:

a)  cechy dające się wyrazić liczbowo za pomocą jednostek miar.
b)  cechy jakościowe.
c)  cechy stałe.
d)  cechy charakterystyczne dla badanej jednostki.

6. Komunikaty typu „JA” to:

.................................................................................................................................................

7. Metoda ankietowa polega na:

.................................................................................................................................................

8. Wyjaśnij pojęcie: Komunikacja werbalna to:

.................................................................................................................................................

9. Metoda badania pełnego polega na:

a) zbieraniu informacji o wszystkich jednostkach statystycznych wchodzących w skład,

zbiorowości statystycznej, objętej badaniem.

b)  zbieraniu informacji o wszystkich użytkownikach.
c)  zbieraniu informacji tylko o pewnej części jednostek statystycznych.
d)  testowaniu próby populacji w regularnych odstępach czasu.

10. Wyjaśnij pojęcie: Pytanie otwarte to:

.................................................................................................................................................

11. Każdy kwestionariusz zawiera ................. części. Są to:

.................................................................................................................................................

12. Pytanie bez struktury to:

.................................................................................................................................................

13. Pytania filtrujące to:

.................................................................................................................................................

14. Podstawowe miary statystyczne to:

.................................................................................................................................................

II część

15. Sformułuj 3 komunikaty typu „JA”.

16. Sformułuj potrzeby informacyjne uczniów szkoły ponadgimnazjalnej.

17. Opracuj kwestionariusz ankiety do badania potrzeb informacyjnych określonej grupy

użytkowników – uczniów szkoły ponadgimnazjalnej.

18. Opracuj kwestionariusz wywiadu z Twoim nauczycielem.

19. Przedstaw graficzny układ kwestionariusza wywiadu z Twoim nauczycielem.

20. Zbuduj dwa pytania zamknięte: 1 – dychotomiczne, 2 – wg skali Likerta.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

KARTA ODPOWIEDZI

Imię i nazwisko..........................................................................................

Identyfikowanie potrzeb użytkowników

Zakreśl poprawną odpowiedź lub wpisz brakujące części zdania

zadania

Odpowiedź

Punktacja