WADZAW~1

Władza w Staro

ytnym Egipcie

Staro

ytny

Bliski

Wschód

Azja

Mniejsza, Syria i Palestyna, Mezopotamia
do Zatoki Perskiej oraz Egipt - na tym
obszarze

narodziła

najstarsza

cywilizacja

dziejach

ludzko

przej

cie od epoki kamienia do epoki

zu. Tutaj tez dokonała si

tzw.

rewolucja neolityczna, czyli przej

cie od

zbieracko - my

liwskiego trybu

ycia, a

tym

idzie

nomadzkiego

–

drownego, do

ycia osiadłego.

Na to,

e Mezopotamia, a potem Afryka

północno-wschodnia. i Egipt stały si

kolebk

osadnictwa ludzkiego i rozwoju

pierwszych struktur pa

stwowych, miały

wpływ niesłychanie dogodne warunki
pod

osadnictwo.

Warunki

m.in.

polegały na tym,

e w obu przypadkach -

Mezopotamii i Egiptu - mamy do
czynienia z dolinami wielkich rzek, które
były

bardzo

yzne,

urodzajne

jednocze

nie warunki klimatyczne w

stosunku do innych cz

ęś

ci Europy i tej

geograficznej

ęś

wiata,

były

niezwykle korzystne - łagodny klimat,
ziemia u

niana poprzez wylewy rzek.

Nazwa

Egipt,

wywodz

staroegipskiego „Kemi” (czarna ziemia,
muł nilowy) obejmowano obszar ok. 1 mln. km2, zamkni

ty na zachodzie wielkimi

oazami, na wschodzie Morzem Czerwonym, na południu I Katarakta, na północy
wreszcie rozlewiskiem Delty Nilu si

gaj

cym Morza

ródziemnego. Drobny jednak

tylko procent tego obszaru, bo ok. 30 tys. km2, zaj

ty był pod upraw

, prawie

wył

cznie w dolinie Nilu, której szeroko

ść

miejscami, np. kolo Asjut, zaw

ęż

a si

samego koryta rzecznego, miejscami za

przybiera znaczniejsze rozmiary,

dochodz

c od kilkuset metrów do kilku, a wyj

tkowo, jak pod Edfu, do kilkunastu

kilometrów szeroko

ci, by dopiero w Delcie przybra

powa

niejsze rozmiary. Nil

c, główna arteria komunikacyjna, dzi

ki wylewom wyznaczał charakter kraju,

dziel

c go na Egipt Dolny, tj. Delte i Gorny, tj. w

ska dolin

biegn

od I Katarakty

do nasady Delty. Obok tych dwóch podstawowych cz

ęś

ci mniejsza rol

odgrywały

zachodnie oazy, wa

ne jednak ze wzgl

du na kwitn

ca w nich, podobnie jak w

Delcie, hodowl

bydła. Natomiast pas gór w Pustyni Arabskiej dostarczał Egiptowi

przede wszystkim złota i miedzi, podstawowych surowców, którym Egipt zawdzi

czał

głównie przez tysi

clecia sw

dominuj

pozycj

polityczna, gospodarcz

kulturaln

. Z doliny Nilu biegły na wschód drogi karawanowe ł

ce Egipt z

półwyspem Synaj, wa

nym ze wzgl

du na eksploatowane tam pokłady miedzi, a

dalej z Palestyn

, droga za

morska z Fenicj

, eksporterem drzewa cedrowego z

Libanu, szczególnie wa

nego dla pozbawionego w ogóle drzewa Egiptu. Ze

rodkowej cz

ęś

ci Egiptu, z Koptos, biegła wa

na droga ł

ca go z Morzem

Czerwonym, a dalej z Arabia i by

e z Zatok

Persk

. Brak było w Egipcie rudy

elaza, co niew

tpliwie przyczyniło si

do osłabienia jego pozycji na Wschodzie od

ok. 1000 r. p.n.e., obfitował natomiast w surowce kamienne: wapie

, piaskowiec,

granit, alabaster, które znalazły szerokie zastosowanie w budownictwie.

Słowo „faraon” jest transkrypcj

wyrazu hebrajskiego, utworzonego według hieroglifu

per-aa, oznaczaj

cego „wielki dom”. Przeszło do nas za po

rednictwem Greków.

Jako tytułu zacz

to go u

ywa

(podobnie jak bi

uterii stanowi

cej insygnia władzy)

dopiero w okresie Nowego Pa

stwa. Słowo „faraon” zawsze poprzedzane jest

hieroglifami oznaczaj

cymi: „Oby

ył w dobrym zdrowiu i był szcz

ęś

liwy”. Skrybowie

najcz

ęś

ciej pisali jednak „Król” (nesut), „Pan” (neb) lub „Jego Wysoko

ść

”. Faraon miał

zarazem natur

bosk

i ludzk

. Jako syn boga sło

ca Re był tak

e powtórnym

ziemskim wcieleniem boga-sokola Horusa. Krew i ród władcy były

te. W czasach

Starego Pa

stwa sam faraon stał si

bogiem Re. Dwa spo

ród jego pi

ciu

tych

imion były oddzielane od reszty hieroglifów kartuszami w kształcie p

tli ze sznura,

symbolizuj

cej „wszystko, co okala sło

ce”.

Stare Pa

stwo Egipskie przypada na III tysi

clecie p.n.e.

(2800 - wła

ciwy okres dynastyczny). Na okres panowania

Starego Pa

stwa przypada 6 dynastii, o których mo

emy

wypowiada

z całkowit

pewno

, przypadaj

najpowa

niejsze

ustalenia

zwi

zane

organizacj

społecze

stwa egipskiego, pa

stwa egipskiego, budow

pewnej ideologii pa

stwowej, ze stworzeniem pewnych

przyzwyczaje

. Społecze

stwo egipskie było niezwykle

konserwatywne, a wi

c przywykało do pewnych ustale

pilnie ich przestrzegało, było niezwykle posłuszne władzy.
Wi

zało si

to z pozycj

władcy jednoczyciela, z siln

wol

władcy, który awansuje do roli boga i
wyst

puje jako bóg Ra (z czasem ta

formuła łagodnieje), ale niew

tpliwie

wyst

puje jako ten, który pozostaje w kontakcie ze

wiatem

bogów, no i oczywi

cie jako ten, który w momencie ł

czenia

Egiptu Górnego z Dolnym, a dokonało si

to poprzez podbój

przez Egipt Górny Egiptu Dolnego. Władca, który tego dokonał
nazywa si

Menes Narmer (Paleta Narmera - bardzo ciekawy

dokument ikonograficzny. To nic innego, jak specjalny przyrz

słu

żą

cy do celów kosmetycznych dla pa

). Paleta przedstawia

dwie ro

ne sceny pozostaj

ce ze sob

w ł

czno

ci. Na pierwszej

scenie przedstawiony jest wojownik, którego identyfikuje si

władc

Górnego Egiptu, który uderza pałk

posta

ca u

jego stóp, na odwrotnej stronie tej palety widzimy uroczyst

procesj

. Za procesj

pod

ąż

a władca, który ma ju

na głowie koron

Dolnego Egiptu.

Jest to symbol zwyci

stwa nad Dolnym Egiptem.

Po zjednoczeniu Egiptu pozycja władcy musiała by

pozycj

niezwykle silna,

poniewa

zjednoczenia dokonano drog

przemocy, oprze

to musiało na armii i

na arystokracji, która koncentrowała si

wokół władcy. Pozycja faraona, bo tak

nazywa si

władc

Egiptu - nie znamy wła

ciwego okre

lenia tytułu władcy,

poniewa

zakazano jego u

ywania; imi

faraona było

te, wymienienie go było

tokradztwem. Po zjednoczeniu Egipt podzielono na okr

gi zwane nomami (z j.

greckiego nomos oznacza powiat, w papirusach wyst

puje okre

lenie ritsu). Dla

Nowego Pa

stwa - liczba 42 nomow - 22 w Egipcie Górnym, 20 w Egipcie Dolnym.

Na czele nomu stal nomarcha (gubernator) - wysoki urz

dnik pa

stwowy, zarz

dca

okr

gu, posiadaj

cy ogromn

władz

, odpowiedzialny bezpo

rednio przed królem -

faraonem. Z czasem kształtuje si

naczelny podział administracyjny na Egipt Górny i

Egipt Dolny, z wyodr

bnieniem wicekróla dla Egiptu Dolnego. Przy boku faraona, juz

w III tysi

cleciu p.n.e., widzimy dostojnika - wezyra. Wezyr - to jakby prawa r

faraona, stoi na czele wojska. Generalnie dla I polowy III tysi

clecia nie dostrzega si

jeszcze kapłanów. Kapłanizacja Egiptu b

dzie si

dokonywała na przestrzeni

długiego okresu czasu.

Ustalone zostały podstawowe struktury społeczne - faraon - ponad społecze

stwem,

dalej arystokracja i potem reszta pospólstwa, która de facto nie miała

adnych praw

(masy te wierzyły i podlegały faraonowi, czciły faraona jako boga). Najlepiej t

struktur

społecze

stwa oddaj

piramidy, które rozpocz

to budowa

za III dynastii

(mniej wi

cej w 27 stuleciu p.n.e.).

Faraon - Chorus - syn Izydy i Ozyrysa -
Chorus - symbol zjednoczonego Egiptu,
nast

pnie bóg sło

ca Ra (tak obecny „Re” był

nazywany potocznie w Egipcie). Egipt nale

do niego. Faraon zgodnie ze swoj

wol

rozdziela przywileje, ziemie.

Budownictwo

piramidalne

przypada

generalnie na III - IV dynastie, zwłaszcza na
IV (Cheops). Potem nast

puje zmierzch

budownictwa piramidalnego, wi

zało si

to ze spadkiem pozycji władcy, a wzrostem

znaczenia arystokracji.

W okresie III - IV dynastii nast

puje jeszcze jedno zjawisko - kanon w sztuce

egipskiej. W okresie Starego Pa

stwa został wypracowany pewien model - kanon

przedstawiania władcy. Nie wolno było od niego odst

. Ten kanon przeniesiono

równie

na sposób przedstawiania członków poszczególnych warstw społecznych -

kanon przedstawiania arystokratów, kapłanów. W ni

szych warstwach społecznych

panowała ju

dowolno

ść

, wi

ksza swoboda. Całkowit

swobod

miał artysta w

przedstawianiu

wiata natury, zwierz

t, ro

lin.

Sposób przedstawiania w sztuce egipskiej uformował si

pod wpływem

ukoronowania struktury społecznej w okresie Starego Pa

stwa Egipskiego i był

przestrzegany przez długie lata. Jeszcze w okresie rzymskim, cesarzy rzymskich w
Egipcie przedstawiano na wzór tych przedstawie

faraonów.

Gdy w okresie Nowego Pa

stwa Egipskiego zacz

to przedstawia

faraona, na

wyra

ne jego

yczenie, w sposób naturalny, tzn. wydłu

ona czaszka, nienaturalne

wybrzuszenie (wskutek jakiej

choroby), cieniutkie ko

czyny - r

ce, nogi - co

wydawało si

niemo

liwe do przedstawienia, bardzo szybko ten sposób

przedstawiania faraona stal si

jakby nakazem dla artystów. Nast

piło odej

cie od

starego kanonu - nastał nowy kanon - dowodzi to konserwatywnej postawy Egipcjan,
niech

tnym zmianom.

Fatalnym dla Starego Pa

stwa Egipskiego był okres panowania VI dynastii. Ostatni

władca wst

pił na tron jako niemowl

i nie mi

ł czasu i szansy, aby wykształci

własny charakter samodzielnego sposobu rz

dzenia. Władza była w r

arystokracji, która wpływała na jego wychowanie i na sposób rz

dzenia.

Spowodowało to, ze Stare Pa

stwo Egipskie chyliło si

ku upadkowi. Arystokracja w

poszczególnych okr

gach zacz

ła d

ąż

do usamodzielnienia si

, rodz

wyra

tendencje separatystyczne, decentralistyczne, co doprowadza do upadku władzy
centralnej. Kolejne dynastie VII, VIII, IX to dynastie zaw

ęż

one w swoim władaniu.

Egipt znajduje si

w powa

nym chaosie.

Okres po upadku VI dynastii nazywany Pierwszym Okresem Przej

ciowym. Pod

poj

ciem okresów przej

ciowych rozumiano te panowania, gdzie władza uległa

zdecydowanemu osłabieniu.

Okres przej

ciowy - 2200 p.n.e. - trwa do schyłku III tysi

clecia, dopiero za

panowania dynastii XIII nast

puje poprawa.

W XVIII stuleciu, około r. 1730 nast

puje najazd na Egipt ludów koczowniczych, które

wychodz

z północnego wschodu. Hyksosi - panowie pustyni - du

żą

grup

nacieraj

na Egipt, zajmuj

delt

. W delcie lokalizuj

rodek swojej władzy, cz

ęś

ciowo

podbijaj

Egipt Górny, dochodz

nawet do I Katarakty. Ten okres panowania

hyksowskiego okre

la si

jako okres czarny - trwa on 150 - 200 lat. Nast

puje regres

w rozwoju i kulturze.

Dynastia XIV - wielcy Hyksosi.

Dynastia XV - mali Hyksosi - panowanie ograniczyło si

do delty, stolica w Awaris w

zachodniej delcie.

Ruch odrodzeniowy wychodzi z Teb - za panowania dynastii cz

ęś

ciowo XVI i XVII,

ostatni władca dynastii XVII o imieniu AMOSE b

Jamose zdołał pokona

Hyksosow i wygna

ich z delty. Jest to schyłek XVI stulecia p.n.e. (schyłek XVI/XV

stulecia). Dojscie do władzy Amose spowodowało zmian

pewnego podej

cia do

otaczaj

cego Egipcjan

wiata. Zwyci

ęż

yła teza, ze nie wolno izolowa

wiata

polnocno-wschodniego, ze stamt

d mog

napłyn

ąć

nast

pne niebezpiecze

stwa. W

zwi

zku z czym juz Amose, a potem jego nast

pcy rozpocz

li ogromne wyprawy w

gł

b Syrii, docieraj

c daleko na północ a

do wielkiego luku Eufratu. Rozpoczyna si

okres walk Egiptu o panowanie nad Syria i Palestyna.

Hyksosi sprawili, ze armia egipska uzbroiła si

, wprowadzili do walki konie oraz

lekkie wozy bojowe - rydwany bojowe.

Upadek Hyksosow otwiera najwspanialszy okres w
dziejach Egiptu, tzw. Nowe Panstwo Egipskie,
które trwa od 1500 - 1530 p.n.e. az do roku 1085.

Najznakomitszy

okres

przypada

czasy

panowania XVIII dynastii. Jest to okres najwi

kszej

pot

gi Egiptu.

Amosis I – liczne ekspansje, usun

ł z Egiptu

Hyksosow, zdobył Nubie i na południu poło

ył kres

lokalnych wielmo

Amenhotep I, Tutmosis I prowadza walki w

Palestynie i Syrii - docieraj

do Eufratu.

Tutmosis I

HATSZEPSUT - 1503 -1483 - jedyna kobieta faraon. Rezydencja  królewska znajduje
sie  w  Tebach  -  centrum  kultury  umysłowej  kraju.  Stad  wyszła  inicjatywa  walki  z
Hyksosami.  Amon  naczelnym  bogiem  panteonu  -  symbol  odrodzenia  egipskiego.
Jako solarny bog Amon - Re uosabiał wszystkich pozostałych bogów.

Hatszepsut

tynia Amona w Karnak - najwi

kszego wła

ciciela gruntów, niewolników, stad

bydła. Istniała

cisła wi

ęź

domu królewskiego z rodami kapła

skimi. Do du

ego

znaczenia dochodz

ony i matki królewskie – najwa

niejsza jest Hatszepsut.

Dogmat „boskiego pochodzenia władzy” zapewniał jej ci

gło

ść

i umacniał legalno

ść

Przywrócono zasad

koregencji (panowanie na czas małoletnio

ci).

Żą

dza władzy,

ekstrawagancje na dworze, panoszenie sie bardziej lub mniej wpływowych
faworytów, knowania Tutmosisa III - mogło to osłabi

Egipt. Jednak nie wpłyn

ło to

ujemnie na pa

stwo. Hatszepsut prowadziła polityk

pokojow

, wyposa

yła

ekspedycje morska do Punt (Somali lub Erytrea), rozwin

ła działalno

ść

budownicz

tynia w Karnak,

tynia w Deir el Bahari - po

miertny kult Hatszepsut i jej ojca

Tutmosisa I.

Po jej

mierci - samodzielnym władc

został Tutmosis III. Imi

ciotki (Hatszepsut)

wymazuje z dokumentów. Był „Napoleonem” staro

ytnego Egiptu. Pocz

tki jego

władzy były pod znakiem w

drówki Hurytow, którzy zagarn

li Palestyn

. Interesy

Egiptu zostały zagro

one, zwłaszcza ze przyjazne dot

d miasta-pa

stwa Palestyny

zmieniły stosunek do Egiptu. Przewodził im Kadesz n. Orontesem. Około 1480 r. -
wyprawa do Palestyny. Zdobył miasta Jaffa i Gaza, rozgromił pod Megiddo koalicje
syryjsko-palesty

skich ksi

ążą

t. Na terenie Palestyny a

do gór Libii zało

ył egipskie

garnizony. Podporz

dkował tez miasta Fenicji i przekształcił je w baz

wypadow

Syrii.

Ok. 1470 r. wyprawa w gł

b Syrii i po zwyci

skiej walce z królem Mitanni dotarł pod

Karkemisz. Stal sie hegemonem na całym obszarze Syrii i Palestyny, w drodze
powrotnej zdobył Kadesz. Jest to szczytowy okres egipskiego panowania - az po
Eufrat.

AMENCHOTEP II, TUTMOSIS IV, AMENCHOTEP III - utrzymali cało

ść

imperium w

Azji.

AMENCHOTEP IV - po 4 latach spokojnych rz

dów podejmuje walk

z kapła

stwem,

likwiduje kult boga Amona, wynosi sie z Teb. Achetaton zostaje nowa stolica (Tell el
Amarna), zmienia imi

na Echnator (ulubieniec Atona), był bezwzgl

dny w stosunku

do wrogów - np. Nefretete. Buduje nowe

tynie - Achetaton, Memfis, Heliopolis.

Nefretete

Prze

ladował wyznawców kultu Amona, nie zajmował si

jednak lokalnymi kultami.

Okres ten nazywa sie schizma amarnenska, okresem amarnenskim. Po jego

mierci

-Achetaton został opuszczony, o Echnatonie mówiono - ten szaleniec z pustyni, ten,
który porzucił imi

boga. Przegrał. Wojna jak

wypowiedział kapłanom była wojn

mier

ycie. Chodziło o pozycj

faraona, rz

dzenie pa

stwem, o polityk

Egiptu w

stosunku do s

siadów itd. Echnaton stosuj

c kult Atona nie docenił tradycjonalizmu

egipskiego, konserwatyzmu. Jego polityka nie spotkała si

ze zrozumieniem. Amon -

sło

ce jako takie, Aton - oznacza po

wiat

, która rozwija si

wokół tarczy słonecznej.

Według Echnatona była to wy

sza forma bóstwa ni

bóg Amon.

W jego otoczeniu przebywała kobieta o imieniu Nefretete, była jego zona. Jej rola w
upadku faraona jest niejasna. Mówi si

e odst

piła od niego, zdradziła, przeszła na

stron

kapłanów boga Amona. Nie jest to potwierdzone.

Na tej fali amarnenskiej nast

piło odej

cie od kanonu przedstawiania faraonów i ich

on. Dlatego mamy pi

podobizn

Nefretete, niestylizowan

, naturalna.

Po nim, na tron powołano młodszego brata 7-letniego Echnatona -
TUTENCHAMONA. Stawiał opór kapłanom Amona, nie pozwolił na prze

ladowanie

zmarłego faraona i nie pozwolił jeszcze wtedy na niszczenie imion Echnatona w
dokumentach. Po jego

mierci (zgin

ł zamordowany) pozostała wdowa, młodziutka

faraonowa, która dostała si

w szpony kapłanów króla Amona i została zmuszona do

lubienia kapłana teba

skiego Ai. Na nim ko

czy si

XVIII dynastia. Po nim

władz

przejmuje Horemhab - uwa

a si

go za pierwszego króla XIX dynastii.

Tutenchamon

HOREMHAB - spokojna polityka. Skupia si

na sprawach wewn

trznych. Stolica w

Memfis. Dyscyplina w armii, zreformowane
sadownictwo,

gospodarka

tynna.

Stanowiska w administracji pa

stwowej w

rekach

zasłu

onych

dowódców

wojsk.

Horemhab

nale

ał

opozycji

Tutenchamona. „Listy królów” Ramesydow
wykreowały go na bezpo

redniego nast

Amenhotepa III. Przemilczano panowanie

Echnatona, Tutenchamona i boskiego ojca Ai.

PARAMESE - oficer ze wschodniej Delty - desygnowany przez Horemhaba na
nast

tronu. Od 1319 jako RAMZES obejmuje władz

. Jest stary.

Władz

sprawuje jego syn SETI I (1317-1304). Koncentruje si

na sprawach

syryjskich. W Syrii panuj

Hetyci, lecz za Mursilisa III osłabli, cz

ęść

wasali uwolniła

od ich zwierzchnictwa. Egipcjanie musieli uporz

dkowa

sprawy w Palestynie.

Tam był konflikt miedzy osiadł

ludno

a ludami pasterskimi, napływaj

cymi ze

wschodu. Konflikt groził odci

ciem Gazy od sfery wpływów. Wyprawa Seti -

pomy

lna. Dotarl pod Kadesz i wł

czył te twierdze w sfer

wpływów egipskich Wtedy

rozpocz

ły si

potyczki z bandami rozbójników - hapiru. Walki z Libijczykami, do

zach. Delty - napływaj

nowe plemiona - Maszwasz (zostaj

spacyfikowane i

osiedlone w Egipcie). Odbudowano zabytki zniszczone w okresie amarnenskim.
Kaplani teba

scy walcz

o odzyskanie

wietno

ci. Faraon przeciwstawia si

temu.

Jego nast

zostaje syn – RAMZES II (1304 - 1238). Liczył na poparcie Syrii,

której ci

ąż

yło zwierzchnictwo Hetytów. W drugim roku panowania odniósł zwyci

stwo

na południe od Byblos, wtedy król Amurru lamie przymierze z Hetytami i przechodzi
na stron

egipska. W nast

pnym roku Ramzes wyprawia si

do Syrii, by odzyska

drogi handlowe (1302). Bitwa nie została jednak rozstrzygni

ta. W ósmym roku

panowania ponowne walki, znowu bez rezultatu. W 21 roku panowania Ramzes
zawiera traktat z Hattusilisem III - pomoc i przyja

źń

, kilka lat pó

niej po

lubia

Ramzes córk

Hattusilisa III - przybywa z orszakiem i darami.

Ramzes rozwin

ł działalno

ść

budowlana - np.

najokazalsza

tynia Ramzesa w Tebach Zach. -

Ramesseum.

Wprowadził

samouwielbienie,

wykorzystał maksymalnie bosko

ść

władzy, cechy

nadludzkie. Rze

ba - Ramzes człowiek modli si

do Ramzesa - boga. Ramessydzi byli równi bogom,
to

oni

umo

liwiali

bogom

ich

działalno

ść

Propaganda nadludzkich wła

ciwo

ci faraona.

Na arenie mi

dzynarodowej Ramzes niczego nie

dokonał. Traktat z Hetytami - bezsilno

ść

Egiptu.

Jego bosko

ść

- miała powetowa

inne walory,

których został pozbawiony.

ródła:

„Staro

ytny Egipt” – George Hart,

„Egipt przed piramidami”, Krzy

aniak Lech,

„Staro

ytny Egipt” - Andrew Hasam,

„Egipt.

ycie, legendy i sztuka” - Joann Fletcher,

Internet (grafika).