plik

PIŚMIENNICTWO

Jaro sła w J a r z e w ic z ,

G otycka architektura N o w e j M arch ii. B u d o w n ictw o sakralne w okresie

A sk a ń czy k ó w i W ittelsbachów ,

P o z n a ń sk ie T o w a rz y stw o P r z y ja c ió ł N a u k , W y d z ia ł N au k

o S z tu c e , P ra ce K o m isji H isto rii S z tu k i, t. 2 9 , P o zn a ń 2 0 0 0 , ss. 3 6 6 , il. 195

Jeśli nie liczyć bardzo zwięz

łych  syntez  zawartych  w  jednym
z  tom ów  D ziejów  sztuki polskiej
istniały  dotąd  tylko  dwie  regio
nalne  historie  architektury  gotyc
kiej  w  Polsce:  książka  Paula  Cros-
sleya  o  czternastowiecznych  koś
ciołach  m ałopolskich  i opracow a
nie  architektury  sakralnej  Ziemi
C hełm ińskiej  Teresy  M roczko.
Obie  nie  stanowią  kom pletnych
m onografii,  bo  ograniczają  się  do
kościołów,  a  badacz  brytyjski  d o
datkow o  zawęził  tem at chronolo
gicznie.

Podobnie książka Jarosław a Ja-

rzewicza (adiunkta w Instytucie

Historii Sztuki UAM) nie stanowi

„studium z zakresu geografii a rty
stycznej, gdyż koncentruje się na

wybranych  aspektach,  a  nie  obej
muje  w szystkich  obiektó w ”.  Z re
sztą autor,  daleki  od determinizmu
geograficznego, wątpi w trwały cha
rakter  zależności  sztuki  od  wa
runków   środow iskow ych  i  bły
skotliwie  odwraca  te  relacje  kon
kludując,  że  to  właśnie  architek
tu ra   tw orzy  przestrzeń  ludzką.
Podobnie  odwraca problem   czyn
ników  politycznych  w  pow staw a
niu budowli, pytając  o „rolę archi

tektury w ukształtow aniu i skon

solidow aniu  specyficznego  orga
nizm u  politycznego,  jakim   była
N ow a  M archia”.  Jest  to  m etodo

logicznie  zgodne  z  nowym  kon-
te k stu a liz m e m ,  w ychodzącym ,
przeciw nie  niż  dawniejsza  spo
łeczna  historia  sztuki,  od  dzieła
do  historii.

JARZEWICZ

GOTYCKA

ARCHITEKTURA

NOWEJ MARCHII

B U D O W N IC T W O SA K R A L N E

W O K R E S IE A S K A Ń C Z Y K Ó W I W IT T E L SB A C H Ó W

Autor w pełni zdaje sobie spra

wę z heterogeniczności sfery poli
tycznej i artystycznej, więc jeśli wy
znacza  granicę  końcow ą  swoich
zainteresowań  na  rok  1373,  to  nie
dlatego,  że  stanowi  ona  koniec
władztwa  dynastii  Wittelsbachów,
lecz  d la te g o ,  że  m niej  w ięcej
wówczas  nastąpił  zastój  inwesty
cyjny,  a  w krótce  przełom   stylowy
spow odow any  pojaw ieniem   się
warsztatu  wiązanego  z  architek
tem   H in rich e m   B runsbergiem .
Taka postawa m etodologiczna by
najmniej  nie  oznacza  rezygnacji
z  przedstawienia  kontekstu  poli
tycznego  om awianych  budowli,

co chroni narrację przed suchym

formalizmem.

Jeśli chodzi o zakres rzeczowy,

to  a u to r  p o m in ął  arch itek tu rę
świecką uznając,  że  zamki są  op ra
cowane  dostatecznie w książce  Ra-
dackiego2,  a  ratusze  —  w  niewy-
danej  pracy  Krystyny  Kality-Skwi-

rzyńskiej  (1989).  N atom iast przy
czynę,  chyba  czysto  personalną,
ma  fakt  pom inięcia — poza  p aro
ma  p rzy k ład am i  —  k ościołów

wiejskich, których m onograficz

nego  ujęcia  podjął  się  inny  ba
dacz.  I  z  tym  ograniczeniem  moż
na  by  się  zgodzić,  ale  pod  w arun
kiem  zaw iadom ienia  w  po dtytu
le,  że  chodzi  o  kościoły  miejskie
i  klasztorne.

M ateriał został zgrupowany

w edług  kryterium   funkcji  i  ukła
du   p r z e s tr z e n n e g o   b u d o w li,
a także,  początkow o,  techniki  bu
dow lanej.  Dyskusyjny  jest  jego
układ.  Chyba  zbyt  daleko  znalazł
się  rozdział  o  architekturze  tem
plariuszy,  bo  powstała  w  końcu
XIII  w.  kaplica  w  Chwarszczanach
om ów iona została po  XIV-wiecz-
nych  halach.  Podobnie  gotow e
przed  1301  r.  kościoły  mendykan-
ckie  w  M yśliborzu  i  Chojnie  p o
winny  znaleźć  się  wcześniej. Jeśli,
zdaniem   autora,  kościół  w  Bierz
wniku powstał na początku XIV w.
w  kręgu  oddziaływania  warsztatu
chorińskiego,  to  i  on  umieszczo
ny  jest na za  dalekim  miejscu.  Nie
wydaje  się  bowiem ,  by  zaniecha
nie  u k ła d u   c h ro n o lo g ic z n e g o
przyniosło  jakąś  korzyść.  Obszer

1. D zieje sztu k i polskiej, 1.1, cz. 2: A rchitek-

2. Z. Radacki, Średniow ieczne za m k i Po-

tura g o tyck a w Polsce, pod red. T. M rocz-

m orza Z ach odniego, Warszawa 1 9 76.

ko, M. A rszyńskiego, Warszawa 1995.

341

ny właściwy tekst uzupełnia kata
log obejmujący 22 kościoły, przy

czym noty są małymi m onografia
mi  z  naciskiem   położonym   na
opis analityczny;  uw zględnione są
także  prace  konserw atorskie  i  re
konstrukcyjne.  Hasła  byłyby  kom
p letn e,  a  k atalog  sam odzielny,
gdyby  jeszcze  zawierały  datow a
nie  i  stan  badań  (nawet  kosztem
pew nych pow tórzeń tekstu zasad
niczego).

Jeśli sztuka w ybranego przez

autora kraju nosi silne znam iona
„prow incjonalne”, to jej opraco

w anie  w yróżnia  się  szerokością
horyzontów   i  uniwersalnym  stan
d a r d e m   n a u k o w y m .  W sz ech
stronność  m etodologiczna,  g ru n
to w n a   znajo m ość  a rc h ite k tu ry
średniowiecznej  w  Europie,  pano
wanie  nad  najlepszą  i  najnowszą
literaturą  przedm iotu — to skład
niki  kom petencji  autora.  Precyzja
analizy  przedmiotowej  idzie w  pa
rze  z  talentem   interpretacyjnym ,
rozwaga  ze  śmiałością  w  stawia
niu  tez.  Jarzewicz  zna  też  biegle

w arsztat  h istory czno-źródłow y,
um iejętnie  posługuje  się  analizą
techniczną  budow li,  analizą  m or-

fologiczno-stylistyczną, a także mi
mo pewnych zastrzeżeń — sym
boliczną interpretacją architektury.

Jarosław Jarzewicz napisał nie

tylko  pierwszą  syntezę  gotyckiej
a rc h ite k tu ry   k ościelnej  N ow ej
M archii,  ale  wobec  wielodziesię-
cioletnich  zaniedbań  badawczych
zmuszony  był  opracow ać  właści

wie  szereg  m onografii  poszcze
gólnych  budow li,  z  reguły p ro p o
nując  nowe  datow ania,  a  często
też  kolejność  faz  budow y  czy  w i
zję  stanu  pierw otnego.  C harakte
rystyczna  dla  architektury  mar-
chijskiej  w spółzależność  budow
nictw a  kam iennego  i  ceglanego
doczekała  się  w  omawianej  książ
ce  dobrego  i  now ego  postaw ienia
problemu i słusznej rewizji dotych

czasowych  poglądów.  M ożna  tu
dorzucić  stw ierdzony  archeologi
cznie  przykład  (bazylika  strzelneń-
ska)  rów noczesnego  rozpoczęcia
pracy przez w arsztat kamieniarski
i  ceglarski,  choć  budulec  ceram i

3.  T.  M roczko,  D o m in ik a n ie  c zy   b a zy lia
nie?  Z   badań  nad  historią  d w u n a w o w e j
hali  w   E uropie  Z a ch o d n iej,  (w:)  Podług

czny pojawia się dopiero w g ó r
nych partiach ścian.

Do osiągnięć autora należy ob

szerny  wywód  genezy  kościołów
ze  zintegrowanym   chórem  (G o
rzów,  Strzelce,  Trzcińsko,  D o
biegniew),  tkwiącej  w rom ańskim
typie  trójapsydialnym.  Tutaj  Ja
rzewicz,  idąc  za  H ansem -Joachi-
mem  Kunstem,  przeciwstawia  się
reprezentowanej  przez  Nicolausa
Zaskego  m arksistow skiej  in te r

pretacji  przestrzeni  halowej  jako
„dem okratycznej”  formy  miesz
czańskiej  (w  przeciwieństwie  do
„feudalnej”  bazyliki).

Fara w Gorzowie, znana dotych

czas  z  artykułu  Szczęsnego  Skibiń
skiego  (1968),  stała się przedm io
tem  szczególnie  wnikliwej  anali
zy,  poszerzającej  pole  porów naw
cze  o  cysterskie  hale  w  Neuzelle
i  M arienstern.  Rozpatrzenie  prob
lemów  w ariantów   typu  halow e

go,  stosunku  podpory  do  sklepie
nia,  pojedynczej  wieży — stało się
okazją  do  popisu  um iejętności
analizy  morfologicznej  i  wrażliwo
ści  na  formę  architektoniczną.

Opracowanie fary w Strzelcach

Krajeńskich ujęte jest w chyba zbyt
obszerny wywód na tem at archi

tektury mendykantów, ale tu chcia
łoby  się  polemizować  z  tw ierdze
niem, że dwunawowa hala należa
ła  do  niższych  typów   budow la
nych,  a  jej  geneza  tkwi  w  klasz

tornych kapitularzach, dorm ito-
riach, refektarzach. Układ dwuna-

wowy kościołów pojawił się już co

najmniej w VII w., w dwu następ
nych stuleciach budowle te już skle
piano, a jeszcze przed końcem ty

siąclecia  należały  do  repertuaru
przestrzennego  „pierwszej”  sztu
ki  romańskiej.  W  okresie  rom ań
skim  występuje  już  w Niemczech,
a także we  Francji  i  Hiszpanii3.

Jedną z głównych grup kościo

łów Nowej M archii stanowią hale
powstałe w 1 poł. XIV w., z kole

giatą myśliborską na czele. N ow e
mu  i  krytycznemu  rozpatrzeniu
okoliczności  jej  budowy  tow arzy
szy analiza westfalskiej  genezy ar
tystycznej,  z  trafnym   wskazaniem
na  kolegiatę  w  Paderborn.

Rozdział VI, poświęcony trój-

nawowym   halom   z  jednonaw o-
wymi  chóram i,  należy  do  najzna
komitszych  części  książki.  Ich  ge
nezy  i  znaczenia  autor  nie  sp ro

wadza  do  nieco  wcześniejszych
hal  księstw a  pom orsk ieg o,  ale
przedstaw ia  tradycję  halow ych
kościołów  całego  Niżu  N adbał
tyckiego,  precyzując  i  m odyfiku

jąc u stalen ia K rystyny K a lity -
-Skwirzyńskiej. Hale zachodnio

p o m o rsk ie i n o w o m a rc h ijsk ie

umieszcza w tradycji lubeckiego

(o b ie fa ry ) u p l a s t y c z n i e n i a

i „uprzestrzennienia” ściany. Dla

„kaplicowego” typu prezbiteriów

wzorcowy,  acz  upraszczany  był
chór  kolegiaty  kołobrzeskiej.  O b
szernego  om ów ienia  doczekała
się  —  po  raz  pierwszy  —  cera
miczna  dekoracja  kościołów   tej
grupy,  nie  tylko  w  aspekcie  p o
wiązań  w arsztatow ych  poszcze
gólnych  budowli,  ale  stylu  i  —
częściowo — ikonografii.  Analiza
dostarczyła  nowego  m ateriału  na
poparcie  tezy  Schmolla  (a  wbrew
innym  badaczom),  że  to  cyster

skie  w arsztaty  m archijskie  o d
działały  na  zamki  w  M alborku
i  Lochstedt.

W rozdziale „cysterskim” (VIII)

główne  miejsce  zajął  kościół i  kla
sztor  w  B ierzw niku,  właściw ie
opracow any  po  raz  pierwszy  d o
piero  tu.  Autor  wykazał  szczegó
łowo  związki  warsztatowe  z  kla
sztorem  w  C horin  (zamiast  przyj
mowanego dotychczas Kołbacza),

co  umożliwiło  cofnięcie  d atow a
nia  o  całe  półwiecze.  Przedm io
tem  wzorowego  wywodu  ty po lo
gicznego stała się bierzwnicka kon
cepcja  „długiej  hali”,  zakorzenio
na  zarówno  w  tradycji  cysterskiej,

jak i w kościołach miejskich.

P rz e p ro w a d z o n a na b a rd z o

szerokim   europejskim   tle  gene
tycznym  analiza  form alna  kościo
łów   now om archijskich  nie  w y
c z erp u je  jed n ak   p ro b le m a ty k i
podjętej  przez  autora,  który  stara
się  także  odkryć  ukryte  dla  dzi
siejszego  widza  „treści”  czy  „zna
czenie”  kilku  budow li  (lub  ich

grup). Wysiłki te są mniej przeko-

nieba i zw ycza ju polskiego. Studia z h isto -

ne A d a m o w i M iło b ę d zk ie m u , W arszawa

rii architektury, sztu k i i ku ltu ry o fiarow a-

1 9 8 8 , s. 4 8 - 5 5 .

342

nujące  i  wydają  się  trochę  prze
brzmiałym echem uprawianej  w 3
ćwierci  XX  w.  ikonologii  archi
tektury.  Założone  na  planie  pros
tokątnym ,  szersze  od  korpusów
n aw ow ych   za ch o d n ie  m asywy

w ieżow e  zostały  w  specjalnym
podrozdziale  zinterpretow ane  ja
ko  „ elem ent  reprezentacji  archi
tektonicznej”,  gdy  należałoby  ra
czej  mówić  tylko  o  próbie  monu-
mentalizacji  tych  nader  skrom
nych wiejskich kościółków jedno-
nawowych.  Choć  autor  wskazuje
na  rom ańskie  rozpowszechnienie
m otywu  płaskiego  bloku  wieżo

wego w Brandenburgii i jego cha

rakter silnie zredukow anego ka
rolińskiego westwerku, postępuje

jednak śladem uczonych niemiec

kich, wywodzących ten typ archi

tekto n iczn y z czw orobocznych
wież mieszkalnych czy świeckiej
kemenaty.

Pojęcie „ m odus hum ilis”, figu

rujące w tytule  podrozdziału o fa
rze  w  Rzepinie,  zostało  pozbawio
ne jakiegokolwiek objaśnienia. Ten
zaczerpnięty z retoryki term in zo
stał  mylnie  zastosowany  do  scha
rakteryzowania pewnych  cech  ma
łopolskiego  m alarstwa  tablicow e

go  XV  w.,  a  jego  transplantacja
do  historii  architektury  jest  tym
bardziej  nietrafna.  Pojęcie takiego

modusu musiałoby zakładać świa
dom e  zniżenie  się  do  poziom u
niewyrobionych  odbiorców,  tym
czasem  to  wykonawcy  tej  rudy
m en tarn ej  a rc h ite k tu ry   now o-
marchijskiej  byli  niew yrobieni4.

(N.b. autor nie podaje pierwotnej

formy przekrycia kościoła rzepiń
skiego, którym była chyba koleb
ka drewniana).

M otyw frontow ych wież scho

d o w y c h   k a p lic y   te m p la riu sz y
w  Chwarszczanach  znalazł  u  au
tora  najbliższe  wyjaśnienie  gene
tyczne  w  kaplicy  zamku  nowogar
dzkiego;  czy  jednak  podkreśliło
to  m ilitarny  charakter  kościoła,
który  uzyskał  tym  sposobem  zna
czenie  zam ku -d o n żo n u ?  Z w ła
szcza,  że  francuskie  kaplice  pała
cowe  były  zaopatrzone  w  wielo-
boczne  wieżyczki  w  tym  samym
miejscu,  a  —  bliżej  terytorialnie

— znan e są one z k o ścio łó w
w Lehnin, Kołbaczu, C horinie,

M ariensee,  Pelplinie,  Oliwie  i  in.
Nie jest też wcale pewne, czy chór
w  Koronowie  został,  jak  twierdzi
a u to r,  u k o ń c z o n y   po  C h w a r
szczanach.  Wszystkie wymienione
przykłady  podał  sam  autor,  a  ich
stosunek  chronologiczny  do  ka
plicy  templariuszy  czy  też  wielo-
boczny  lub  cylindryczny  kształt
nie ma większego znaczenia.  Kon

sekw entnie  więc  należałaby  ob
ciążyć  ty m i  sam ym i  tre śc ia m i
i  odniesieniam i  wszystkie  wym ie
nione  budow le.  Nie  dość  na  tym,
zn aczen ie  n a d e r  skrom nej  b u
dowli  chwarszczańskiej  Jarosław

Jarzewicz interpretuje alegorycz

nie  jako  odw zorow anie  Świątyni
Salom ona,  tak  jak  to  sugerowali
G.  D eh io   i  G.  Bezold  (1892)
w  odniesieniu  do  centralnych  b u
dowli  kopułow ych  templariuszy,
o  czym  ostatecznie  mają  p rzeko
nać  rysunki  rekonstrukcyjne  b ra
my  okręgu  świątynnego  i  fasady
świątyni  w  Jerozolim ie,  w ykona
ne  przez  franciszkanina  N ico lau
sa  de  Lyra  (13 22 -13 32).  Ilustrac
je jego trak tatu   mają charakter ra
czej  ideogram ów,  a  sugerowanie
znajomości przez architekta Chwar-
szczan  jakiegoś  dom niem anego
ich  pierw ow zoru  odrywa  nas  co
raz  bardziej  od  rzeczywistości.

Te d ysk u sy jn e in te rp re ta c je

ikonologiczne,  będące  swego  ro
dzaju  łatw o  zdejm owalną  n adb u
d o w ą ,  nie  są  jed n ak   w  stan ie
zmniejszyć  pierwszorzędnej  w ar
tości  książki  Jarzew icza,  który

wykazał nią, że należy do czoło
wych badaczy architektury gotyc

kiej w Polsce.

Andrzej G rzybkow ski

Instytut Archeologii UW, Warszawa

4.  Por.  A.  Grzybkowski  (rec.): Janusz Kę-
b łow ski,  D zie je  sztu k i  p olskiej,  „Biuletyn
H istorii  Sztuki”  1 9 9 0 ,  5 2 ,  s.  3 7 1 .

Sprostowanie

W artykule pt. Imitacje tkanin brokatow ych w śląskim warsztacie malarskim Mistrza lat 1486/1487 autorstw a

J. Flika i J. Olszewskiej-Świetlik, opublikow anym w „O chronie Z abytków ” nr 1/2001, na stronie 52, trzeci

wiersz od dołu, błędnie podano rodzaj oleju w warstwie spajającej płytki brokatu. W inno być: W retabulum

strzegomskim spoiwem tej warstwy jest olej lniany z dodatkiem gum y pestkowej...

343