f_przyr_de_Chardin

Pierre Teilhard de Chardin

ROZWAśANIA NAD NAUKOWYM

PRAWDOPODOBIEŃSTWEM I RELIGIJNYMI KONSEKWENCJAMI RZECZYWISTOŚCI

PONAD LUDZKIEJ

I. NAUKOWE PRAWDOPODOBIEŃSTWO

I NATURA RZECZYWISTOŚCI

PONAD LUDZKIEJ

W ciągu historii myśli ludzkiej zachodzą okresowo pewne ogólne zmiany, spowodowane nagłym

pojawieniem się nowych (pod takim czy innym względem) wymiarów wszechświata.

Pierwsze miejsce wśród tych przełomowych momentów przypada, jako najbardziej konkretnemu i

efektownemu, pojawieniu się w polu naszego doświadczenia wielkości nieskończenie małych i
nieskończenie duŜych we wszelkich realnych postaciach (liczbowych, czasowych i przestrzennych), ściśle
ze sobą związanych. Weźmy, na przykład, niewiarygodnie wielkie zbiorowiska obiektów nieskończenie
małych, często niewiarygodnie krótkotrwałych, w świecie niewiarygodnie wielkim.

Chciałbym tu w niewielu słowach zasygnalizować i omówić zjawisko w dziedzinie myśli, mniej

rzucające się w oczy (bo mniej uchwytne), lecz bardziej rewolucyjne niŜ owe zmiany skali kosmicznej. W
następstwie tego zjawiska budzi się w nas właśnie świadomość trzech procesów tak powolnych, Ŝe
dotychczas uchodziły naszej uwagi, a zarazem tak powszechnych, Ŝe dotyczą głębin naszego istnienia,
uwaŜanych dotąd za najbardziej metafizyczne, a więc za najbardziej niezmienne.

Proces kosmiczny (czyli kosmogeneza), przybierający szczególną postać organiczną (biogeneza),
który z kolei spełnia się w procesie refleksyjnym (antropogeneza).
Trzy procesy, powtarzam, albo raczej trzy fazy jednego i tego samego procesu przemian, których

kolejne występowanie (wedle malejącej oczywistości i rosnącego uwewnętrznienia) moŜna opisać w
sposób następujący:

A, Kosmiczny proces przemian (kosmogeneza)

Tak jak musielibyśmy sobie zadać gwałt, gdybyśmy mieli usiłować uznać gwiazdy za coś innego

jak pyl słońc tak samo (choć specjalnie nie wystrzegaliśmy się tego) niepostrzeŜenie stało się dla nas
niemoŜliwością patrzenie na otaczający nas świat jako na strukturę, ne varietur

sztucznie zbudowana od

jednego razu. W ciągu dwóch czy trzech stuleci, wskutek łącznego oddziaływania licznych czynników
(przy czym wszystkie były związane ze zdominowaniem naszej wiedzy przez historię), nie moŜemy sobie
wyobraŜać świata w postaci ustalonej harmonii, lecz jedynie w postaci układu podlegającego procesowi
przemian. Nie pewien ład, lecz proces. Nie kosmos, lecz kosmogeneza.

Wiele osób wypowiada się jeszcze dziś, bez głębszego zastanowienia, za „ewolucją” i przeciwko

„ewolucji”, pojmując ją w sposób wąski i przestarzały jako „transformizm” (albo nawet, po prostu jako
darwinizm). Raz jeszcze najgłośniej powtórzmy, ze ewolucja w szerokim i nowym znaczeniu tego słowa
— stała się dla nauki czymś zupełnie innym, czymś znacznie donioślejszym i pewniejszym. Jest ona
odbiciem strukturalnej zasady („bytu” i poznania), w myśl, której nic, absolutnie nic nie moŜe się pojawić
w naszym Ŝyciu i w naszym obrazie świata inaczej jak wskutek narodzin

, co jest równoznaczne — mimo

odmiennej  terminologii  —  z  czasoprzestrzennym  „wszechzwiązkiem”  zjawisk.  Idea  ewolucji  dawno  juŜ
przestała  być  hipotezą  (choć  są  tacy,  co  jeszcze  ględzą  na  ten  temat).  W  szerokim  znaczeniu,  czyli  jako
kosmogeneza,  wyznacza  ona  jedyne  ramy  pojęciowe,  w  których  moŜemy  korzystać  z  naszej  zdolności
myślenia,  poszukiwania  i  tworzenia.  A  zatem  rozpatrywana,  podkreślam  raz  jeszcze,  na  pierwszym
poziomie,  czyli  jako  „uświadomienie  sobie  procesu  przemian  kosmicznych”  powinna  być  uwaŜana  za
pewną.  Ponadto  zaś  naleŜałoby  patrzeć  z  poŜałowaniem  na  tych,  co  nie  widzą,  Ŝe  stanowi  ona  dziś
tworzywo wszystkich poglądów, które uwaŜamy za bezsporne.

B. Organiczny proces przemian (biogeneza)

niezmienną, nie podlegającą zmianom

Czyli w zaleŜności od antecedensów, które są z kolei związane ze wszystkimi poprzedzającymi je stanami

wszechświata.

Kosmogeneza — sama przez się i sama w sobie — moŜe przybierać róŜne formy. Wolno nam ją

sobie,  na  przykład,  wyobraŜać  a  priori  jako  bezładną  ruchliwość,  pociągającą  za  sobą  rozproszenie
(„pseudogeneza  kosmiczna”)  albo,  przeciwnie,  jako  proces  ukierunkowany  („eugeneza  kosmiczna”),  ten
zaś z kolei moŜe jak promieniowanie w środowisku amorficznym) zmierzać w dowolnym kierunku, albo
teŜ  (jak  światło  w  środowisku  anizotropowym)  być spolaryzowanym  zgodnie  z  pewnymi  uprzywilejowa-
nymi osiami.

Z którym z tych typów ewolucji mamy do czynienia w empirycznie dostępnej rzeczywistości?
Nie wydaje się, by nauka zajęła jednoznaczne i definitywne stanowisko, co do tej waŜnej kwestii

(która wkrótce musi zostać rozstrzygnięta). Wydaje mi się jednak rzeczą niewątpliwą, Ŝe nie wyraŜając tego
jeszcze wprost i jasno, zmierza rzucając na szalę cały swój autorytet do uznania i wzięcia pod uwagę
kosmogenezy ukierunkowanej, to znaczy z góry wyznaczonej przez główną oś złoŜoności-świadomości
(czy „korpuskulizacji”), której naturę chciałbym raz jeszcze wyjaśnić.

Pierwszą reakcją naszego umysłu na określenie: „kosmogeneza ukierunkowana” jest myśl o

imponującym „masowym” dryfcie, pod którego wpływem rozproszona materia, posłuszna siłom
grawitacji zwija się spiralnie tworząc galaktyki, a następnie skupia się w przestrzeni w postaci określonych
gwiazd. Główna oś świata podlegającego procesowi przemian. MoŜe raczej linia wiodąca od atomów do
gwiazd?

Temu „astronomicznemu” widzeniu rzeczywistości przeciwstawia się po trochu, jeśli się nie mylę,

zupełnie  inny  obraz,  który  je  wkrótce  wyprze,  a  mianowicie  biologiczny  obraz  zjawiska  organizującej
kompleksyfikacji,  nie  zaś  skupiającej  grawitacji.  Na  początku  —  wciąŜ  jeszcze  —  to,  co  skrajnie  proste,
skrajnie małe i (być moŜe) skrajnie krótkotrwałe. JednakŜe po tych wspólnych początkach inne, zupełnie
odmienne  odgałęzienie  nie  wznosi  się  ku  ogromom  gwiezdnym,  lecz  zmierza  —  poprzez  budowanie
cząstek  złoŜonych  z  coraz  bardziej  niewiarygodnej  liczby  tomów  —    do  stworzenia  komórki  i
wielokomórkowców,  łącznie  z  człowiekiem.  Oś  wiodąca  juŜ  nie  od  nieskończenie  małego  do
nieskończenie  wielkiego  pod  względem  gęstości  i  masy,  lecz  od  najprostszego  do  nieskończenie  zło-
Ŝonego.
Aby  dostrzec  ten  nowy  główny  wektor  kosmiczny,  nauka  musiała  przekroczyć  dwa  progi.  Pierwszy
szczebel — to, po pierwsze, uznanie genetycznego związku w świecie molekuł z jednej strony i pomiędzy
gatunkami  Ŝyjącymi  z  drugiej  (cały  dorobek  analityczny  i  systematyczny  XIX.  wieku!),  a  następnie  —
przejście  od  domniemania  do  przekonania  o  oczywistości  tego,  Ŝe  jest  moŜliwe  połączenie  obydwu
odcinków krzywej. Drugi szczebel — to oswojenie się z myślą, Ŝe w zjawisku tak (na pozór) wyjątkowym
jak Ŝycie moŜna powaŜnie upatrywać ostateczny i swoisty cel powszechnych procesów fizykochemicznych.

W punkcie, do którego doszliśmy, nie moŜna jeszcze twierdzić, Ŝe to podwójne wyzwolenie

intelektualne dokonało się juŜ ostatecznie w umysłach wszystkich specjalistów od materii organicznej czy
nieorganicznej.  Choć  co  do  samej  realności  ewolucji  panuje  całkowita  zgodność  poglądów  (gdyŜ  w
przeciwnym  razie  nie  moŜna  by  się  wzajemnie  zrozumieć  ani  pracować),  to  jednak  stanowisko  wielu
uczonych wobec takiego czy innego obrazu tego doniosłego procesu jest chwiejne. Przypuszczam jednak,
Ŝe  wypływa  to  nie  tyle  z  głębszej  niepewności,  co  z  powściągliwości  czy  nieśmiałości  w  formułowaniu
sądów.

W rzeczywistości, niezaleŜnie od tego, co się na ten temat mówi, idea wszechświata, zmierzającego

(co stanowi jego podstawową i swoistą właściwość) ku stanom superorganizacji dającym się wymierzyć w
bezwzględnych wielkościach przyrostu interioryzacji i ześrodkowania psychicznego, idea takiego
wszechświata, powiadam, niewątpliwie rośnie, poniewaŜ nieustannie znajduje wyraz w niepowstrzymanym
procesie, który najpierw doprowadził do scalenia fizyki z chemią, a teraz, gdy tylko pojawi się nowy
znamienny fakt, zbliŜa do siebie nieco bardziej dwie dziedziny: zewnętrzną i wewnętrzną („obiektywną” i
„subiektywną”), czyli materię i psychizm.

Dlatego wskutek naturalnego i logicznego, niemal niedostrzegalnego przesunięcia się punktu

cięŜkości problemu, istotną, Ŝywotną i palącą kwestią nasuwającą się nauce w związku z koncepcją
ewolucji, jest juŜ pytanie nie tyle o to, czy kosmogeneza jest w swej istocie biogenezą, ile o to, czy moŜna
znaleźć główną oś owej biogenezy, przechodzącą przez fenomen człowieka.

C. Związany z refleksją proces przemian (antropogeneza)

RozwaŜmy to, co w nas i wokół nas dzieje się w sposób naturalny z ludzkimi cząstkami, czyli

najbardziej (w zasięgu nauki) zaawansowanymi na kosmicznej osi złoŜoności-świadomości. Tylko wskutek

paraliŜującego nasz umysł przyzwyczajenia

nie dostrzegamy osobliwej i wspaniałej zdolności tych

„molekuł obdarzonych refleksją” do grupowania się, pod wpływem ogólno ziemskiego spręŜenia, w taki
sposób, Ŝe tworzy się pewien układ, pozostający stale w stanie superrefleksji. Jest to, rzecz oczywista,
skutek socjalizacji, czyli przedłuŜenie — w sferze zhominizowania — wspólnej właściwości wszelkiej
uorganizowanej materii PrzedłuŜenie to (tak jak sama refleksja w stosunku do prostej świadomości istot
przedludzkich) osiąga jednak granicę oddzielającą dwa porządki rzeczywistości.

Jestem głęboko przekonany, Ŝe w obliczu wielkiego wydarzenia, jakim jest w aspekcie

biologicznym totalizacja ludzkości, nauka będzie wkrótce musiała się zdobyć na kolejny, trzeci krok
(najpowaŜniejszy ze wszystkich) ku jak najbardziej zwartej i precyzyjnej ewolucji.

Ze zdumieniem nader często jeszcze stwierdzamy, Ŝe nawet specjaliści od Ŝycia i paleontologii

naiwnie  uwaŜają  człowieka  za  gatunek,  który  zatrzymał  się  w  martwym  punkcie  i  nie  moŜe  przekroczyć
pewnego pułapu rozwoju, albo teŜ, co najwyŜej, za byle jakie filum, przedłuŜające się linearnie jak filum
koni czy słoni.
Tą właśnie płaską, statyczną wizją wstrząsnęła niedawno świeŜa jeszcze (jakŜe jednak Ŝywotna!) idea grupy
zoologicznej  człowieka,  która  nie  tylko  nie  jest  zwykłym  odgałęzieniem  końcowym,  lecz  przejawem
wskazującym na to, Ŝe przekraczając pewien próg, ewolucja nagle oŜywa, co jest i osobliwe i niesie z sobą
pewne przemiany. Zostaje osiągnięty najwyŜszy typ i najwyŜszy poziom kosmicznego uporządkowania, na
którym,  dzięki  swoistym  właściwościom  refleksyjnego  środowiska  psychicznego  zbieŜność  wypiera
dywergencję  łusek  ewolucyjnych,  tak  iŜ  korpuskulizacja  materii  dokonuje  się  na  tym  poziomie  nie  tylko
przez grupowanie się atomów, molekuł czy komórek, ale i przez syntezę całych „jednostek obdarzonych
zdolnością refleksji” prowadzącą do ultrarefleksji.

Nie będę wchodził w szczegóły faktów, uzasadniających wobec nauki tę hipotezę kontynuacji i

uogólnienia  —  poprzez  człowieka  —  kosmicznego  prawa  złoŜoności-świadomości,  co  się  przejawia  w
coraz  wyraźniej  widocznej  indywidualizacji,  ekspansji  i  konsolidacji  ziemskiej  noosfery  oraz  w
towarzyszącym tym zjawiskom tworzeniu się systemu autoewolucji zdolnej do inwencji. Jest to rzeczywiste
osiągnięcie  —  dzięki  skupieniu  się  i  współdziałaniu  umysłów  —  nowych  szczebli  świadomości  (jak,  na
przykład, to, które polegało na przyjęciu uogólnionej koncepcji kosmogenezy itp.).

Z całym naciskiem muszę jednak podkreślić nieuchronność i wagę przeobraŜenia czy mutacji

psychicznej,  która  sprawi,  Ŝe  dzięki  lepszemu  poznaniu  fenomenu  człowieka,  wszyscy  i  to  wkrótce
będziemy patrzyli jak na sprawę powszechną, codzienną, na ultraewolucję Ŝycia ziemskiego zmierzającą do
lepszego  uorganizowania  i  rosnącego  uwewnętrznienia.  Przed  nami  w  czasie  —  juŜ  nie  tylko  większa
liczba  ludzi,  nie  tylko  większe  natęŜenie  relacji  międzyludzkich,  lecz  po  prostu  scalenie  wszystkiego,  co
ludzkie, w jeden układ o rozmiarach ogólno ziemskich, zdolny do korefleksji.

Antropogeneza, ukryta oś biogenezy, przemieszczająca się” jak wiązka zbieŜnych promieni w

stronę jakiegoś rozŜarzonego Ogniska. Rzeczywistość ludzka przemieniająca się w jakiś sposób, stopniowo
przez ultrahominizację — w jedną gigantyczną supermolekułę...
Oczywiście nie śmiałbym twierdzić, Ŝe taka ewentualność brana jest powszechnie pod uwagę.

Nie wyobraŜam sobie jednak, Ŝe moglibyśmy tego uniknąć nie ściągając na siebie zarzutu, Ŝe

naszej nauce brak koherencji. Nie moŜemy teŜ zapobiec zaburzeniom, jakie niemal niedostrzegalne
narastanie tej pewności wywoła tymczasem w dawnych, tradycyjnych oddziaływaniach sił religii w głębi
naszych serc.

II. RELIGIJNE KONSEKWENCJE

ISTNIENIA

RZECZYWISTOŚCI PONADLUDZKIEJ:

CHRYSTOGENEZA ŁĄCZĄCA

DĄśENIE WZWYś Z DĄśENIEM NAPRZÓD

Przekonanie, Ŝe wszechświat przemieszcza się ewolucyjnie ku jakiemuś szczytowi świadomości, Ŝe

posiada  „głowę”,  ma  nie  tylko  ogromne  znaczenie  „fizyczne”  (gdyŜ  ukazuje  się  nam  moŜliwość
fizykopsychicznych  układów  nieznanego  jeszcze  rzędu)  i  nie  tylko  wielkie  znaczenie  metafizyczne
(poniewaŜ  akt  refleksji  nie  jest  juŜ  tylko  jednostkową  operacją  myślową,  lecz  przybiera  postać  histo-
rycznego procesu o zasięgu kosmicznym

). Nawet (i zwłaszcza) w dziedzinie mistyki niedawne poznanie

Łączy się ono z przesądem mocno zakorzenionym zarówno wśród „materialistów”, jak i „teologów”, zgodnie z

którym biologia nie moŜe przekraczać granicy świata ludzkiego.

Dlatego teŜ myśl przemienia się w noogenezę dokładnie tak samo jak kosmos w kosmogenezę, a człowiek w

antropogenezę.

procesu ontologicznej zbieŜności nieuchronnie musiało wywołać niepokoje i pociągnąć za sobą potrzebę
głębokich zmian.

Oto dlaczego:
Dotychczas idea ducha kojarzyła się w ludzkiej świadomości z jakimś dąŜeniem wzwyŜ, wiodącym

duszę ku niebu przez zaprzeczenie wartości ziemskich, lub co najmniej przez wzgardę dla nich. Wobec
tego dla „doskonałych” boskość (bez względu na jej postać bezosobową czy osobową, immanentną czy
transcendentną) zawsze kojarzyła się z jakąś rzeczywistością ponadziemską. Aby jej dosięgnąć, trzeba było,
„na mocy samej definicji” uwolnić się od uwarunkowań i od ponęt rzeczy cielesnych, w których tkwimy.

Wskutek cefalizacji ewolucji na linii prostopadłej do kierunku, w którym się znajduje tradycyjne

ognisko  sublimacji  i  świętości,  zaczynamy  właśnie  dostrzegać  z  pewnym  zdziwieniem  drugie  ognisko
uduchowienia  i  przebóstwienia.  Duch  —  juŜ  nie  w  sprzeczności,  ale  w  zgodzie  z  wyŜszym
uporządkowaniem  mnogości  zjawiskowej!  Wyjście  juŜ  nie  u  góry,  nad  nami,  w  jakiejś  transcendentnej
rzeczywistości nadprzyrodzonej, lecz przed nami w immanencji rzeczywistości ponad ludzkiej.

Innymi słowy — pozorny konflikt dwóch obrazów Boga: tego, da którego trzeba zmierzać wzwyŜ

i tego, do którego naleŜy zdąŜać naprzód.

Jestem głęboko przekonany, Ŝe to właśnie jest schematycznie przedstawiona głębsza przyczyna

niepokojów religijnych, jakie dziś przeŜywamy.

Ludzkość, której w nazbyt wielkim i nazbyt organicznym świecie chwilowo zagubił się jej Bóg...
Aby połoŜyć kres temu rozdwojeniu, pewien uparty nadnaturalizm nie cofnąłby się zapewne

przed ideą wszechświata dwugłowego, gdzie człowiek miałby moŜność wyboru między dwoma
spełnieniami się świata (przyrodzonym i nadprzyrodzonym). Co do mnie, podobny „dynamiczny dualizm”
— wskutek duŜej domieszki arbitralności (by nie rzec niezborności) i ogromnych strat energii, jakie by za
sobą pociągnął, wydaje się bezuŜyteczny i nie do przyjęcia.

Gdyby natomiast, zgodnie z naszym rozumowaniem, kosmogeneza zbieŜna miała w przyszłości

stanowić  integralną  i  istotną  część  psychicznego  dziedzictwa  ludzkości,  nic  nie  wydawałoby  mi  się
łatwiejsze  do  przeprowadzenia  i  bardziej  płodne  (a  więc  i  bardziej  nieuchronne)  niŜ  synteza  dąŜenia
wzwyŜ  i  dąŜenia  naprzód  w  postaci  „chrystycznego” stawania  się,  w  którym  dostęp  do  ponad  osobowej
transcendencji  okazałby  się  uwarunkowanym  wcześniejszym  osiągnięciem  przez  ludzką  świadomość
krytycznego  punktu  korefleksji.  Rzeczywistość  nadprzyrodzona  nie  wyklucza  wówczas,  lecz,  wręcz
przeciwnie, domaga się, jako przygotowania, całkowitej dojrzałości rzeczywistości ludzkiej.

Nietrudno zauwaŜyć, jak korzystne dla przyszłości energii ludzkiej byłoby podobne przeobraŜenie

antropogenezy, która by w końcu, w ostatniej analizie, utoŜsamiła się z chrystogenezą. Z jednej strony
ustałyby niepokoje, wypływające z niepełnej i podzielonej adoracji. Z drugiej strony ustąpiłyby lęki,
związane z przebudzeniem się refleksji w świecie obojętnym i zamkniętym. Zamiast tych cieni — potęŜna
światłość.

Mówiłem to juŜ sto razy. Trzeba to jednak powtarzać nieustannie.
Tym, na co człowiek dziś oczekuje, i umrze, jeśli tego nie znajdzie wśród otaczających go rzeczy,

jest pełnowartościowy pokarm, który by zasilał namiętne pragnienie bycia czymś więcej, czyli ewolucji.

OtóŜ we wszechświecie wprawianym w ruch i oŜywianym przez chrystogenezę, dzięki przyznaniu

najwyŜszej wartości siłom porządkującym i największych moŜliwości siłom adoracji, właśnie ta
namiętność zostaje doprowadzona do paroksyzmu.

„Doprawdy, im głębiej się zastanawiamy nad zharmonizowaniem i współbrzmieniem róŜnych

istotnych składowych (fizycznych i psychicznych) kosmogenezy wokół pewnej ludzko-chrześcijańskiej osi,
któremu to zharmonizowaniu niepodobna juŜ dziś powaŜnie przeczyć, tym bliŜsi jesteśmy przekonania, Ŝe
zjawiskiem znamiennym dla naszych czasów bynajmniej nie jest (co jeszcze się słyszy) zmierzch Boga w
naszych umysłach i w naszych sercach, lecz przeciwnie, bliskie Jego odrodzenie się w e wszechświecie w
formie miłości jako postaci energii, a to dzięki temu, Ŝe materia stała się dla nas siedliskiem i wyrazem
zbieŜnej rzeczywistości ewolucyjnej.

Wskutek dynamicznego spotkania w ludzkiej świadomości (po milionie lat myślenia

refleksyjnego!) Nieba i Ziemi, które nareszcie zostały wprawione w ruch, świat nie tylko ma zapewnione
dalsze Ŝycie. Ten świat się rozpłomienił.”

W ParyŜu, podczas świąt Wielkiej Nocy l951 r.

Autor nawiązuje tu do bliskiej mu doktryny św. Ireneusza: w ciągu historii Bóg stopniowo podnosi wartość człowieka. „Potrzebne to

było, aby najpierw człowiek został stworzony, aby potem wzrastał, aby następnie stał się człowiekiem, i kolejno mnoŜył się, rósł w siły,
osiągnął chwałę i na

koniec ujrzał swego Nauczyciela” (Demonstratio praedicationis apostolicae, księga IV, rozdz. 38).