KARPIŃSKIMAREK

Najstarszyzawodswiata

MAREKKARPIŃSKI

NAJSTARSZYZAWÓDŚWIATA

HISTORIAPROSTYTUCJI

MarekKarpiński

Copyright©MarekKarpiński,1997

Alirightsreserved.Nopartofthispublicationmaybereproducedortransmittedinanyformorbyany

means,includingphotocopyingandrecording,orbyanyinformationstorageorretrievalsystem,without
permissioninwritingfromthepublisherandcopyrightholders.

LemurisnaimprintofPulsPublicationsLtd(London)ISBN1859170641

PrintedandboundinGreatBritainbyCoxandWyman,Reading,Berkshire

„IwanieNikofajewiczu,czywiecie,kiedyunasdobrzebędzie?"Akiedy?–janato.„Kiedykurwyz

zagranicydonaszacznąprzyjeżdżać.Towekonomiiznaknieomylny.NieżadnetamMarksyani
Friedmany,towszystkoplewy.AlekiedykurwyzagranicznedoRosjizacznąsięzlatywać,tobędzie
znaczyło,żeekonomiananogistanęła.Onewiedząnajlepiej…"

(SławomirMrozekMiłośćnaKrymie)

WSTĘPCZYLIOPARZEMĘSKICH

TRZEWIKÓW

Kiedyśbyłemprzewodnikiempewnegojapońskiegoprofesora.Tenżółtoskórydżentelmenzwyjątkową

pilnościąbadałwitrynysklepówzbutami.Wowychsiedemdziesiątychlatachniebyliśmyażtaką
obuwnicząpotęgą,abyzaimponowaćNipponowi.Zapytałemwięc,ciekawy,coteżjestnaowych
wystawachażtakinteresującego.Ceny–odpowiedział.Wyjaśnił,żewykryłpewnąprawidłowośći
weryfikujejąwewszystkichodwiedzanychprzezsiebiemiejscachnakuliziemskiej.Prawidłowośćta
głosi,żeniezależnieodrynkucenaparymęskichtrzewikówrównasięcenieusługierotycznej
świadczonejprzezzawodowąpracownicę.Niewiem,czywPolsce,pouwolnieniucen,tętezęmożnaby
jeszczeutrzymać.Wiemnatomiast,żeproblemświadczeniausługseksualnychjestproblememze
wszechmiarciekawym.

Potrzebyseksualneczłowiekanależąbowiemdonajbardziejpodstawowych,takichjakzaspokajanie

głodu,pragnieniaipoczuciebezpieczeństwaczypotrzebaciepła.Musząbyćzaspokajaneprzez
wszystkichizawsze.Jestjednakpewnacecha,którawyróżniatenblokpotrzebodwszystkichinnych.
Mieszkaćigrzaćsię,zbierać,polowaćczynawetuprawiaćrolęmożna,odbiedy,samotnie.Dorealizacji
potrzebseksualnych(jeżelipominąćnieszczęsnychnaśladowcówbiblijnegoOnana)koniecznajestdruga
osoba.Rolnikmożeobywaćsięziemią,wodąisłońcem.Będziemuwzrastaćiplonowaćzboże–usługi
erotycznezaśzawszenamktośświadczy.Niejesttostosunekczłowiekaznaturą.Tosąstosunkimię-

dzyludzkiewnajbardziejpodstawowymznaczeniutegosłowa.Zczasemowoświadczenieprzybrało

rutynoweformy,sprofesjona-lizowałosię.Itakpowstałnajstarszyzawódświata:prostytucja.

Stosunkierotycznemiałymiejsceniemalodzaraniaświata.Itoświatawdarwinowskimrozumieniu

początku.Słabszymzbiologiiprzypominam,żenawetpierwotniakipotrafiąrozmnażaćsięinaczejniż
przezpodział.Azatemniepłciowanaturajestwyznacznikiemtejwiekowejprofesji(choćniktnieneguje
znaczeniaseksu).Wydajesię,żeznamiennesątudwiecechy.Popierwsze,stosunekerotycznynastępuje
bezwyboru,zkażdym.Podrugiezaś,następujeonwzamianzaświadczenia,jesthonorowany.
Świadczeniatakiemogąbyćwypłacanetakwpieniądzu,jakiwinnychdobrach.Fakt,żepannamłoda
wychodzizamążzabylekogo(iświadczymałżeńskiepowinności)wzamianzaapanaże–jesttematem
dlamoralistów.Nieczynitojednakprofesji–einmalistkeinmal-^akpowiadająTeutoni.Koniecznajest
powtarzalność.Itojesttrzeciaznamiennacecha.

Jeżeliistniejenajstarszyzawódświata–akuratwkwestiijegoistnienianiedowiarkówbrakuje–tojego

historiabędzierównieżhistoriąludzkości.Prawda,żejednostronną;prawda,żeniewyczerpującą.Ale
ciekawą.

ROZDZIAŁPIERWSZY

JUŻSTAROŻYTNI.

Niewiadomo,skądsięwzięłatanieznośnamaniera,abywykładzaczynaćsłowami:„Jużstarożytni

Rzymianie",czyteż:„JużstarożytniGrecy".Widoczniechcemywtedyskulićsięiprzytulićdokolebki
naszejkultury.Idźmyzatemimytądrogą,którądreptałojużwieluprzednami.

Starożytniurządziliswójświatzmnóstwembogówibogińorazzpoważnymstopniemingerencji

mieszkańcówOlimpuwżycieśmiertelników.Interesującymnaszawodemopiekowałasięoczywiście
Afrodyta,boginimiłości–nicto,żepłatnej.Początkowomieliśmydoczynieniazprostytucjąświątynną,
sakralną.Kapłankiwzamianzadatkidlaboginiobdarzałydarczyńcówswymiwzględami.WBabilonie
próczspecjalnejkastykapłanek–prostytuteksakralnych–istniałajednorazowaprostytucjasakralna
obejmującaogółkobiet.TakświadczyotymHerodot:

KażdaniewiastamusiwtymkrajurazwżyciuusiąśćwświątyniMylittyioddaćsięjakiemuś

cudzoziemcowi.[…]Jeżeliniewiastaraztamusiądzie,niemożewrócićdodomu,ażjakiścudzoziemiec
rzucijejnałonosrebrnąmonetęipozaświątyniącieleśniesięzniąpołączy.[…]Pooddaniusięi
spełnieniuświętegoobowiązkuwobecboginiwracadodomu,iodtejchwili,choćbyśjejniewiemile
dawał,nieposiądzieszJej.

1

WGrecjijednak,zbiegiempostępucywilizacji,świadczeniemtegotypuusługzajęłysięinstytucje

świeckie.WAtenachzakładytegotypuwprowadziłSolonw594rokup.n.e.Pensjona-riuszkilupanarów
rekrutowałysięzniewolnic,kupowanychiutrzymywanychzapieniądzerządowe.Obowiązkiemtak
skoszarowanej

niewolnicybyłoobdarzanierozkosząkażdego,ktoposiadałzdolnośćpłatnicząjednegoobola.Nie

zorientowanymwówczesnychkursachwalutprzypominamy,żetylebrałniejakiCharonzaprzewiezienie
przezrzekęStyks(zniżekitańszychbiletówalleretretournieprzewidywano).Naczeletakiejinstytucji
usługowejstałagospodyni,któraotrzymywałaodwładzmunicypalnychkoncesję.Dotyczyłaona
warunkówzezwolenia,aprzedewszystkim,podatków.Itudochodzimydokwestiipieniędzy.Niewtym
znaczeniu,żeudzielająceświadczeńamorycznepanienkipobierałyzatoopłatę,ależesame(lub
instytucje,którejezrzeszały)byłycenionymipłatnikami.Wkładichwogólnysystemekonomicznymusiał
byćznaczny.Gdybystarożytniposługiwalisięjęzykiemangielskim,tozamiast:pecunianonolet,mówiliby
zapewne:thereisnobussineslikeasexbussines.

2

Mieszkankitychzakładówusługowychbyłynaogółizolowaneodresztyspołeczeństwaizabranianoim

opuszczaniamiejscapracy.Wwyjątkowychwypadkachwolnoimbyłowyjśćnaulicę,leczwówczas
musiałynosićodpowiednikostiumodróżniającysięodzwykłychubrań.Ubiórmiałbowiemwtedy
charakterznaczącyiinformowałopozycjinosicielki:inaczejubierałasięmężatka,inaczejpanna,jeszcze
inaczejpanienka,odktórej–uiściwszyzapłatę-możnasiębyłospodziewaćświadczeńerotycznych.
Pozwalałotounikaćnieprzyjemnychpomyłekiszkodliwychniespodzianek.Tozjednejstrony.Zdrugiej
zaś,wmocypozostajeprawda,żetowarujakośniezareklamowanegosprzedaćniesposób.Wsprawie
tejnależyprzywołaćjeszczejedentrik,doktóregouciekałysięprofesjonalistki.Otóżnapodeszwach
swychsandałówtechytrepanienkiryłynegatywnapisu:„Pójdźzamną".Wpylegreckichdróg

pozostawałwięcodciśniętytenzachęcającynapis.ŁączyływięcprzemyślneGreczynkispacerdlazdrowia
zeswoistąakcjąpromocyjną.

WGrecjizarysowałsięteżdylemat,zktórymzmierzyćsiębędziemusiałtennajstarszyfachjeszczepo

wielokroćiktórydotejporyniezostałrozwiązany.Czyusługiseksualneświadczyćindywidualnie,na
ulicy?Czyteżwwyspecjalizowanychispecjalniedotegoceluprzeznaczonychmiejscach?Oba
rozwiązaniamająswojedobrestrony,obuniebrakujeteżciemnych(przyjdzienamjeszczenierazzdawać
ztegosprawę).Grekomnieudałosięutrzymaćprzemysłuerotycznegotylkowdomach,tymbardziejże
usługimiłosneświadczyłyteżflecistkiiśpiewaczki.Miastależącena

przecięciuszlakówkomunikacyjnychznanebyłyzwysokiegopoziomuiróżnorodnościpodażysłużek

Afrodyty.PrzykłademKo-rynt,któregomieszkankistałysięsynonimemprostytutki.Ofertausługowatego
polismusiałabyćniesłychaniezróżnicowana:znalazłosiętambowiemicośdlaubogiegoacz
spragnionegożeglarza,icośdlaprawdziwegoiprawdziwiebogategokonesera.Demoste-nesutrzymuje,
żecenaspędzonejzLais(młodszą–bobyłydwiesławnekorynckiepracownicemiłościotymimieniu)
nocywynosiła10tysięcydrachmattyckich.Demosteneszapewneprzesadził,gdyżodjejstarszej
imienniczkipobierałświadczeniadarmo(wramachspecjalnegorodzajumecenatuartystycznego).
Zainteresowanybyłzatemwwindowaniuwgóręcennika–nicgotoniekosztowało,apodnosiłojego
wartość.Jemuteżprzypisywanejestzdanie:

Mamyutrzymankidlarozkoszy,nałożnicejakostałenaszeotoczenie,ażony,byrodziłynamprawne

dzieciibyłynamwiernymigospodyniami.

Doskonałośćwzawodzieniezawszepopłaca.LaismłodszapowyjeździedoTesaliizostałazakłuta

szpilkamidowłosów.Itogdzie!WświątyniAfrodyty.Zdolnychniszczą,zawszeiwszędzie,ajejśmierć
nosiwszelkiecechyoddaniażycianaołtarzuzawodu.

DoobupańLaisnależydołączyćichrywalkęFryne.Dziwnetozresztąimiędlakobietyuważanejza

najpiękniejszą:fryneznaczytyleco„żaba".

3

TaprzyjaźniłasięzrzeźbiarzemPraksytelesem.Jednakże

zawszenajbardziejzawistnebywajążony.Onemusiałysięzajmowaćdomowymogniskiem.Nienależy
zapominać,żesłowa:„domoweognisko"dalekiebyłyodmetafory,bliższezaśkopcącemuiokopconemu
miejscumiędzykamieniami.Nielubiłyone,oweczarneodsadzyżony,gdyktoumytyprzechadzałsiępo
agorze,spotykałzciekawymiludźmi,byładorowanyprzezwspaniałychmężczyzn.OskarżyływięcFryneo
obrazęboską.Niebyłotolekkieoskarżenie.Dziękitakiemuwłaśniezarzutowi–przypomnijmy–
Sokretesbyłzmuszonywypićcykutę.Sprawa–jaktoprzedtrybunałem–toczyłasięzezmiennym
szczęściem.Obrońca-mecenasHyperejdes,czującżepozycjaFrynesłabnie,wziąłsięnasposób.Potargał
naniejszatyidemonstrującnagośćzawołał:„Czytakiepięknomogłoobrazićwczymśbogów!"Skład
sędziowski-awówczasorzekalitylkomężczyźni–długokontemplowałwdziękiFryne.Pownikliwym
rozważeniuokazanegomateriałudowodowegooskarżeniezostałooddalone.

4

Fryneuchodziłaza

najpięk-

niejsząkobietęswoichczasów.Służyłateżswemuprzyjacielowijakomodelka,arzeźbyPraksytelesa

uchodziłyzawzór,zaideałgreckiejurodykobiecej.Wszystkojednak,nimstaniesięideałem,bywa
oryginałem.PrzykłademFryne.

Ituspotykamysięzezjawiskiem,któremunaimię:hetera.Wpolszczyźnietosłowooznaczaszczególnie

brzydkie,złośliweinieznośnebabsko.Wświecieantycznymmiałozupełnieinneznaczenie.Musiałabyć
pięknaisprawnanietylkoponiżejpasa,aleipowyżejszyi.Niechodzituousta,leczozwojemózgowe.
Takiepołączenietalentówintelektualnychiuzdolnieńłóżkowychbywaniezmiernierzadkie.Nic
dziwnego,żebyłowartemajątek.Inicteżdziwnego,żetylkowielcymoglisobienaniepozwolić.Tais
byłatowarzyszkąiprzyjaciółkąAleksandraWielkiego,apojegośmierciPtolomeuszaISotera.
WspominamytuTaisateńską,aniejejaleksandryjskąimienniczkęikoleżankę.Tęostatniąmiałnawrócić
pustelnikPafnucy.Nawróciłwpodwójnymznaczeniutegosłowa.Popierwsze,zmieniłareligię.Podrugie
zaś,zmieniłazawód,zniszczyłaklejnotyizamknęłasięwklasztorze.Zmianazawoduzbytpóźnaizbyt
radykalnaniejestzdrowa.Taisumierapotrzechlatach.Pewniepoto,abypopiętnastustuleciachAnatol
Francezarobił,pisząconiejksiążkę,aJulesMassenetoperę.

AspazjanatomiastbyłaprzyjaciółkąPeryklesa.Gdytenumarł,wygłosiłatakznakomitąmowę

pogrzebową,żestałasiędziękitemusławna.Sokratesczęstoprzyprowadzałuczniów,abyposłuchali
Aspazji–takceniłjejintelekt.Epokaperyklejskatonajświetniej-szyokreshistoriiGrecji.JeżeliPerykles
byłgłowąAten,toAspazjabyłaszyją,któratągłowąkręciła.

KręciłazresztąnietylkogłowąAten.KręciłateżzałożonymprzezsiebieGynaceum–dziś

powiedzielibyśmy:zasadnicząszkołązawodowądlaheter.Nieprzechowałysięprogramynauczaniainie
jesteśmywstanieodpowiedziećna(interesująceskąinąd)pytania:ileczasupoświęcanonanaukę
materiałoznawstwaiprzedmiotówtechnicznych,ilezaśnaprzedmiotyogólnokształcące.Stulecie
wcześniejpodobnąinstytucjęedukacyjnąprowadziłanawyspieLesbosniejakaSafona.JaktwierdziPauł
Friedrich,wykładanotamnastępująceprzedmioty:różnorodnepozycjeizachowaniamiłosne,style
śpiewuitańca,wiedzęnatematafrodyzjaków(taknapojów,jakipotraw),sztukirecytowaniaiukładania
poezji(zwłaszczagatunkówbiesiadnych).

5

Dodoskonałościzawodowejprowadzązawszedwiedrogi:po

pierwsze,talent,apodrugie,

solidnewykształcenie.Gynaceadawałytodrugie,nieeliminującpierwszego.

Panieterozumiałydoskonale,żewdrodzedozawodowejdoskonałościważnajestkonkurencja.

Urządzałysobiezawodybędąceodpowiednikamidzisiejszychkonkursówpiękności.Zjednegoztakich
turniejów,nanajpiękniejszepośladki,zdajesprawęAlkifronwListachheter:

IpierwszaMyrrinarozwiązawszypasek–bieliznęmiałajedwabną–zakołysałaprzeświecającymiprzez

niąbiodrami,któredrżałyjakzsiadłemleko,apatrzyłaprzytymwtyłnaruchyswejpupki.Lekkojakw
grzemiłosnejwestchnęła,także,naAfrodytę,zmieszałamsię.Tryallisteżniezawiodła,pobiłająw
bezwstydzie:„Niepodejmęwspółzawodnictwawszatkachnawettakprzezroczystych,bezmizdrzenia
się,niechbędzietakjaknazawodach.Zapasynielubiąosłonek".Zrzuciłachitonikiprzegiąwszysięnieco
wbiodrachpowiada:„Patrz,obejrzyjsobietębarwę,Myrrino,jaknieskazitelna,jakbezplamki,patrzna
róźowościbiodertutaj,naprzejściekuudom,anizatłuste,anizachude,nadołeczkinawzgórkach.Na
Zeusa,nietrzęsąsięjakuMyrriny"-uśmiechnęłasięfiglarnieizakręciłapupkątak,żeruchdrganiami
przebiegłpowyżejbioder…

6

Wydajesię,żewGrecjinastąpiładesakralizacjazawodu.Nastąpiłateżspecjalizacja.Zarysowałysię

takżeproblemy,któreodcisnąsiępiętnemnacałymtymokresie,którydzielioweczasyod
współczesności.

ROZDZIAŁDRUGI

KONDUITAABURBECONDITA

StarożytnyRzymprzejąłgreckiewzoryzachowań,bogówiichobyczaje.Bogowiebylitaksamokłótliwii

chutliwi,jakludzie.CozaświństwawyrabiałDzeus(połacinie:Jupiter)zDanae,Ledąiwielomainnymi
boginiamiiśmiertelnymi,wstydnawetwspominać.Roma–wielka,dwuipółmilionowametropolia–
musiaławyjśćzpodażąikreowaćpopytnausługimiłosnejnatury.Popytzpodażą(takuczynas
ekonomia)spotykająsięnarynku.WtymwypadkubyłotoForumRomanum.

Rzymianiezasłynęliwświeciezwielupowodów.Zrzymskichcyfrisiłylegionów.Zeznakomitego

systemudrógirówniedobregoakweduktów.Zzamiłowaniadorozrywekcyrkowychikaryukrzyżowania
(która,chcącniechcąc,stałasięsymbolemmękiiodkupienia).Nadewszystkozasłynęlizestanowieniai
stosowaniaprawa.Zmorąstudentów,młodychadeptówTemidy,jest–idługojeszczepozostanie–
praworzymskie.Tojedenzfilarównaszejcywilizacji.Dałoonopodwalinypodnowoczesnesystemy
prawne.Prawojestwtedyużyteczne,gdyregulujewszystkiestosunkimiędzyludzkie.Wtymiseksualne.
Rzymianinowiobcebyłopojęcieduszy.Dlaniegoludziebylitylkopodmiotamiiprzedmiotamistosunków
prawnych.Zobaczmyzatem,jakzprawnegopunktuwidzeniawyglądatainteresującaprofesja.

PoczątkowopotomkowieRomulusaiRemusazachowywalisuroweobyczaje.PrzejęlipoEtruskach

pojęciemonogamicznejrodzinyicześćdlakobiety.Występkiprzeciwtejczcikaranoniejednokrotnie
śmiercią.Kultboginiczystości(iopiekunkidomowegoogniska)Westybyłwyrazemzasad
wczesnorzymskich.

NumaPompiliuszpragnął,abywszystkieRzymianki,nimwejdąwzwiązekmałżeński,byłyjej

kapłankami.

Rozwójcywilizacji,otwarciesięnaświatłagodzinawetsuroweobyczaje.Wielkaaglomeracjamaswoje

prawa.Tymprawemzajęlisięspecjaliści.PojęcieprostytucjiokreśladopierolexJuliazapanowania
cesarzaAugusta.Jużpóźniejszajurysprudencjarzymskazajmujesiętymproblememrównoprawniez
innymizagadnieniamipaństwowymiispołecznymi.Godzisięwtymmiejscuwspomnieć,żesłowo
prostytucjajestwłaśniełacińskiegopochodzenia.Pochodziodczasownika:prostituo,–erę,coznaczy
mniejwięcejtyleco„wystawiaćsięnasprzedaż".ZawdzięczamyprawnikomzLatiumnietylkodefinicję,
aleinazwętego,codefiniowane.ItakwDigestachczytamy:

Palamautem,sicaccipinis,passim,hocestsinedelectu,nonsiquaadulterisvelstupratoribusse

committit,sedquaevicemprostitutaesustinet.

7

ZdaniemjednegozeznakomitszychprawnikówIIwiekup.n.e.,Ulpiana,„nierządnicąjestnietylkota

kobieta,którauprawiaswójzawódwlupanarze,leczita,którawkramiehandlowymlubgdziekolwiek
godnościswejbynieszanowała".Uczonytenprawnikporuszyłkwestięoddawaniasiępierwszemu
lepszemumężczyźnie,itozazapłatą(sinedelectu,pecuniaaccepta).Inneszkołyprawniczerozciągałyto
pojęcienabezinteresownie,choćrozrzutniedarzącewzględami.Przypominasięstaraanegdotka,że
różnicamiędzykurwąidziwkąjesttaka,że:kurwatozawód,dziwkatocharakter.Zaroztrzygnięciemna
korzyśćszkołyUlpianaprzemawiałynietylkowzględymoralne.Przemówił–adopraktycznychRzymian

mówiłmocnymgłosem–wzglądfinansowy.Odprostytutekściąganobezpośrednipodatekosobisto-
dochodowy.Sprawybezinteresownejszczodrościwsprawachseksuniemiałyżadnegofiskalnego
znaczenia.

Prostytutkibyłynietylewyjętespodprawa,ilepoddanespecjalnymprawom.Oddanezostałybowiem

podpieczęedyli.Ciustanowieniwroku260p.n.e.urzędnicymunicypialnimielizazadaniewyznaczać
miejscadlaprocederu,czuwaćnadspokojemwlupanarach.Edyldbałoto,bykażdapracownicasektora
usługseksualnychpłaciłastosownepodatki.Takiurządskarbowysłużyłteżcelomewidencjiludności.
Paniepracującewamorycznychusługachposługiwałysięwżyciucodziennympseudonimami,praw-

dziwezaśimięirodowódznałtylkoedyl.Byłtopierwowzór,odwamileniapóźniejszych,„czarnych

książeczek".Prostytucjatajnapodlegałasurowymkarombądźwypędzaniupozamiasto.Nieuważano
tegozawykroczenieprzeciwmoralnymkodeksom,leczzanaruszenieustawyskarbowej.Licencjonowana
natomiastkwitławnajlepsze.

ZaczasówRepublikiwpisaniedorejestruuważanozahańbiące.Prostytucjazresztąniebyłauważanaza

wstydliwą,ot,pracadladziewczyny,jakkażdainna.Później,zaCesarstwa,olicentiasturpiubiegałysię
obywatelkiRzymu.Wieleniekultywującychnadmierniecnotywiernościmężatekzaciągałosię„na
ochotnika"dorejestru,copozwalałouniknąćkarzawiarołomstwobezrezygnowaniazwesołegostylu
życia.Podniosłotozdecydowanieprestiżzawodu.Przedtemprzepisyedylskienakazywałynosićspecjalny
rzucającysięwoczyubiór:czerwonebuciki,blondperukaorazczepek.Terazjużmożnasiębyłopokazać
wnajpiękniejszymstrojuinajlepszymtowarzystwie.

Najlepszeznaczyłotylecocesarskie.Nietylkochodzioto,żecesarzeotaczalisięelementem

fachowym.KaligulaczyTyberiusz,DomicjanczyNeron,czychoćbyHeliogabalotaczalisięcałymi
wieńcamiwykwalifikowanychekspertek.TakiKommodustrzymałstadkotrzystupanienek(niebyłto
bynajmniejmęskiszowinista,bochłopcówtrzymałtylesamo).

8

Chodziłobardziejocesarzowe.Waleria

Messalina,trzeciażonaKlaudiusza,byłarozrzutna,jeślichodziowdzięki,nadworze,aleniegardziłateż
zarobkiemwlupanarachSubury.Odjejimieniapochodzisynonimrozpustyiwyuzdania.Oddajmygłosw
tejsprawieDecimusowiJunisowiJuvenalisowi:

Gdywyczułażona,żebeztroskiMążusnął,opuszczałałożewPalatynie,Szłapodstrzechę,łebkryjąc

chusteczkąjedynie.Zacnametresa,przyniejzaśjednasłużąca.Leczczarnywłosperukakryłarudziejąca,
Weszładolupanaru,wkieckęprzyodziana,Dopustejswejkabiny:stałarozebrana,Pierśwzłocie,ipod
nazwąLikirkizmyślonąObnażałaswe,zacnyBrytaniku,łono.Przyjęłatych,coweszli,iwzięłazapłatę.
Kiedyrajfurrozpuszczałdziewki,swąkomnatę

Opuszcza,smutna;kluczchoćostatniaobróci,Jeszczepłonącpragnieniemnierozgrzanejchuci.I

odchodzibezsilna,lecznienasycona,Zeszpetnymlicem,dymemlampyokopcona,Przenosząclupanaru
smródwdomowełoże.

9

Julia,córkacesarzaAugusta,miałazwyczajwychodzićnaulice,bytampolowaćnakochanków.Teodora,

żonaJustynianaIWielkiego,miałaponozwyczajzabawianiasięwciągujednejnocy(jakświadczy
ProkopiuszzCezarei–mocnojejniechętny–wswejHistoriisekretnej")ztrzydziestomamłodzieńcami.
Takajużprawidłowość,żeznaczeniezawodurośnie,gdygrzejesięonwblaskuwładzy.

Aleniepiszemytuhistoriipolitycznej.PiszemyhistorięadeptekWenery,któratowłaśnieobejmowała

opiekąinteresującynaszawód.JaktwierdziBarbaraWalker,świątynieWenusbyły:

[…]szkołaminauczającymitechnikseksualnychpodkierunkiemyenerii-nierządnic-kapłanek,które

wykładałyerotyczno-duchowąmetodęzbliżonądohinduskiegotantryzmu.Ichoćtakieautorytetyjak
Henriquestwierdzą,iżniebyłorozwojuformprostytucjireligijnej,istniejądowody,żeprostytutki
odgrywałyznacznąrolęwróżnychobrzędachreligijnych.VenusVolgivava(WenusUlicznica)byłojednym
zimionnadanychboginiwaspekcieseksualno-zawodowym;prostytutkipłciobojgaobchodziłycorocznie
jejświęto23kwietnia.BoginiznanajakoFortunaVirilisczczonabyłaprzezrzymskieplebejuszki,ajej
adoracjamiałamiejscewmęskichłaźniach,znanychjakomiejscarozpusty.28kwietniarozpoczynałosię
teżinneświętoprostytutek,przyżywiołowymwspółudzialepubliczności,naktóreskładałsięciągzabaw.
UrządzanojewhołdziedlaboginiFlory,legendarnejnierządnicy,któraprofityzeswegoprocederu
przekazałaukochanemuRzymowi.Zwieńczenieceremoniinastępowało3majawCyrku,gdzielicznie
zebraneprostytutkirozbierałysięitańczyły,doprowadzającdoekstazymłodychmężczyzn,którzy
gremialniewpadalinaarenęitamwspólnieoddawalisięuciechom,gorącooklaskiwaniprzez
zgromadzonytłum.

11

Takiebyłyzabawy,świętawonelata.ItakieteżpoczątkiUveshow.

Przyjrzyjmysię,jakzbudowaneijakzróżnicowanebyłośrodowiskowyrobnicamorycznych.

Podstawowypodziałtotennaobjęterejestracjąedyla–metrices,ite,którerejestracjiumknęły-
postibulae.Podziałnienakładającysięnaspołecznehierarchie.Niektóresiłyzawodowezklaswyższych
byływyższeinadwymógrejestracji.Wrejestryniebyłyujęterównieżartystki–adeptkiMelpomeny,
PolihymniiczyTerpsychory,któreokazywałysięteżsłużkamiWenus–dorabiałysobiebowiem„na
boku".Niepierwszyto(inieostatni)związekświątyńsztukizeświątyniamimiłości.Ztakimizjawiskami
spotykaliśmysięjużwGrecji,aiwprzyszłościnierazprzyjdzienamsięznimispotykać.Tezklas
najniższych(uliczniceikobietyzzakładów)natomiasttakżeniezawracałysobiegłowyrejestracją.Rzym
byłdużymmiastem,asystempolicyjnysłabyimałoefektywny.Byłtakże(corównieżnierazwprzyszłości
odnotujemy)przekupny.Pieniądze,zamiastwpływaćdokasmunicypalnych,tonęływsakwachsług
miejskich.

TakwięcpoulicachWiecznegoMiastaprzechadzałysię-mrowiły-fomices(mróweczki).Angielskie

słówkofomicationmatutajponoćswójźródłosłów.Jedneznichkryłyudzielanieświadczeńwcieniu
ogrodów,innymwystarczałycienieposągówiświątyń,jeszczeinnymbylezałomekmuru.Byłyteżtakie,
któreprowadziłydziałalnośćusługowąwbudynkachzwanychstabulae,byłtorodzajhalnie
podzielonychnamniejszepomieszczenia.Takwięczaspokajaniepotrzebklientówodbywałosię„na
widoku".Jeszczeinnewykorzystywałynadwieszonenadulicamibalkony-pergulae.Byłotodość
niebezpieczne,gdyżbalkonyowelubiłysięurywać.(Rzymsłynąłzbudowli,któreprzetrwałytysiąclecia.
Słynąłteżiztakich,któreniemogłyprzetrwaćmiesięcy).Najbardziejprzedsiębiorczeczarterowały
rzemieślniczewarsztatypracy:piekarzy,rzeź-nikówlubcyrulików,bypowykonaniupracyprzez
właścicielaprowadzićtamswójwłasnyprocederiinteres.Takastarożytnawersjaakcji:witajdruga
zmiano.

Pracanaulicybyła,mimoteniedogodności,bardziejopłacalnaniżpraktykowaniewzarejestrowanym

domupublicznym,lupana-rze.Istniałydwarodzajetakichprzybytków.Wpierwszychwłaścicielleno(lena
-jeżelitobyłakobieta)posiadałstadkoniewolniclubwynajętychwolnychkobiet,którepracowałyna

niego.Drugityp,rzadszy,zasadzałsięnatym,żelenobyłwłaścicielemtylkobudynku,pomieszczeniazaś
wynajmowałindywidualnymwyrobnicom.Wtakimdomupracowałoczywiściekasjer,vUlucus,który

dbałoto,żebyklientnieposzedłdopanienkinieuiściwszywprzódynależności.Bylitamteżaquari,

młodzichłopcy,którychzadaniepolegałonadostarczaniuwinainapojów,atakżewodydomycia(odniej
teżwzięliswojąnazwę).Byłyteżiancillaeoma-trices-specjalnesłużki,któremiałydoprowadzaćdo
porządkudziewczynywprzerwachmiędzyklientami.

Tychzaśwabiłzewnętrznywystrójprzybytku.Erotycznerzeźby,mozaikiimalowidławskazywały

wyraźnienacharakterusługi.Wnocywszystkotobyłorzęsiścieoświetlone.Reklamajużwtedystanowiła
dźwignięhandlu,nawetkiedykupczonociałem.Małozresztąpozostawionowyobraźniklientów.Można
toobejrzećnapompejańskichfreskach.Nawetoświetlającelampymiałykształtyfalliczneiwaginalne.
Wnętrzeprezentowałosięzazwyczajmniejatrakcyjne.Mrocznykorytarzprowadziłdocelmiłosnych.
Właśniecel,gdyżbyłytomałe,źlewentylowaneimamieoświetlonekomó-reczki.Zacałeumeblowanie
miałylampęiposłanienapodłodze.Nadrzwiachwisiałatabliczka,naktórejzjednejstronyumieszczono
cenę,zdrugiejzaśnapis:occupata.Takjaktobywadziśwpublicznychtoaletach.

Apozamuramitychwesołych,ajakżesmutnychdomków,wymieńmykilkawyspecjalizowanychgrupz

niższychrejonówspołecznych,którezapewniałypodażerotycznąWiecznegoMiasta.Byłytodorides,
oferująceswojewdziękistojącnagowotwartychdrzwiach.Byłylupae(wilczyce),wabiąceklientelę
wilczymwyciemzciemności(niezapominajmy,żebliźniaków-założycieliMiastawykarmiławłaśnie
wilczyca).Byłyteżaelicariae-ciastkareczki,łączącezaspokajaniepotrzeberotycznychzesprzedażą
ciasteczekwkształcienarządówżeńskich–nachwałęWenusimęskich–kuczcibożkaPriapa.Jednąz
dziwniejszychkategoriibyłyuariae,mieszkającenacmentarzachiłącząceswójzawódzfachem
pogrzebowejpłaczki.PoulicachRomyprzechadzaysięscortaerraticae,gotowewyjśćnaprzeciw
potrzebomprzechodniów.Natomiastwtawemachmożnabyłospotkaćbilitidae,którenazwęswoją
wzięłyodtaniegowinabilitumipozwalałyłączyćgrzechpijaństwazgrzechemnieczystości.Słowem
copaenazywanopoprostudorabiającesobiekelnerki.Gallinae(kury)natomiasttotakie,którełączyły
swojąprofesjęzrabunkiem.Nieostatnitozresztąprzypadekkoegzystencjiprostytucjiiprzestępstwa.
Forariaetowieśniaczki,którewychodziłyzofertąnapodmiejskiedroginaobrzeżachRzymu.Nasamym
doletejzawodowejhierarchiiznajdowałysię

diabolares,którebrałytylkodwaobole,ajeszczeniżejquadran-tariae-tojużzupełnedno–których

usługibyłytaktanie,żewogóleniewymiernewwalucie.

12

Jeżelitakrozbudowana,złożonai

zróżnicowanajestofertadolnejczęścitejgrupyzawodowej,tojakżeskomplikowanamusiałabyćjej
częśćgórna.Rzymianieznanibyliwszakzwyrafinowania.

Wspomnijmytutylkoołaźniachiteatrach.Łaźnierzymskiebyłyośrodkamiżyciatowarzyskiego,więci

uczuciowego.Oferowanotamwielesposobówrelaksu.Specjalnekabinybudowanodlatych,którzy
pragnęlibyćwymasowani,namaszczaniwonnymiolejkamiorazdostąpićusługspecjalnych.Szczególnie
wyrafinowanefellatricesorazmłodzichłopcy,wyszkoleniwustnejstymulacjiizaspokajaniu,cieszylisię
szczególnymwzięciem.Salonymasażudzisiejszejdobymajądługątradycję.Dołaźniprzybywałyteżmat-
ronyrzymskie,dbanotamwięciozapewnienieusługdladamskiejklienteli.

Teatrinteresujenasnietylkodlatego,żewcieniujegoarkadkwitłnierząd.Wyżejpróbowaliśmy

pokazać,żeniebyłotakiegocienia,wktórymbyniekwitł.Nieinteresujenastakżezewzględunaswój

bachiczny,dionizyjski,pełenseksualnościiorgiastycznychzachowańrodowód.Nieinteresujenas
równieżfakt(choćmożepowinien),żeladacznicenależądoulubionychpostaciwrzymskichkomediach
PlautaczyJuwenala.Interesujenasdlatego,żeprostytutkibyłyzawodowymiaktorkamiiviceversa.
Aktorów(płcimęskiej)zaczasówrzymskichotoczanotakimsamymuwielbieniem,jakdziśgwiazdy
filmowe.Uwielbienietoprzybierałonierzadkobardziejfizyczneformy–obiektymarzeńerotycznych
możnabyłobowiemkupić.Ikupowanoje.KaligulamiałprzygodyzaktoremMnesterem,Neronz
Parisem.Stosunkówhomoseksualnychnieuważanowowymczasiezanicszczególnego,nietraktowano
ichanijakdewiację,anijakapodyktyczneopowiedzeniesiępojakiejśstronieerotyczności.Byłyjeszcze
jednymsposobemrealizacjicielesnychpotrzeb.Askoroistniałypotrzeby,torynekmusiałwyjść
naprzeciwichzaspokajaniu.

SłudzyMelpomenykierowaliswojąofertęnietylkodopanów.Panieteżmogłyznaleźćcośdlasiebie.I

taknaprzykład,cesarzDomicjanmusiałsięrozwieśćzżonąniedlatego,żemiałasponsorowanyromans
zaktorem,leczdlategożerealizowałagozbytpublicznie.Cóż,blasksławy–czyzwiązanejzwładzą,czy
zesztuką–nieznosicienia.Wszyscycisprzedajniaktorzyzaczynali

naulicy,alenaniejniepozostali.Drogaprzezscenęiprzezłóżkostanowiładlanichpożądanądrogę

kariery.

Podobnągrupęsprzedajnychartystówstanowiłytancerki.Kształconojenamiejscualboteż

importowanozSyriilubHiszpanii(zwłaszczazaśzGades–dzisiejszyKadyks).Rzymianiewysokosobie
cenilitaniec,pasjonowałysięnimsenatorskierody,pasjonowaliniewolnicy.Niejednokrotnieposyłano
dziecizklaswyższychdoszkółtańca.Zazwyczajtancerki(telepszeizdolniejsze)byłydobrzeopłacanei
niemusiałysobiedorabiać„naboku".GdyjednakdecydowałysiępołączyćsłużbęTerpsychorzezesłużbą
Wenerze,windowałysięnasamszczytzawodowejamorycznejhierarchii.Zdarzałosię,żepochodziłyz
szanowanych,dobrychrodzin,miałygruntownewykształcenie,tylkokilku,alezatostaranniewybranych
sponsorów.Odgrywały,jakichgreckiesios-trzycewzawodzie,hetery,znaczącąrolęwżyciuumysłowymi
politycznymRzymu.Zwanojedelicataelubformosae,któretosłowasąsynonimami.Jednąztych
czułychidelikatnychpanienekbyłaCytera–eks-aktorka,któraprzyjaźniłasięzBrutusem,Markiem
AntoniuszemipoetąGallusem.Poecimieliszczególnepre-dylekcjedoszukanianatchnienia(bądź
wypoczynkupoprocesietwórczym)wramionachformosae}

3

TyczytoOwidiuszaiHoracego,Katullusai

TybullusaczyPropercjusza.Potrafilisięimwywdzięczyćnietylkomaterialnie.HoracywzniósłLeukonoe
posągtrwalszyodspiżu.PodobnywzniósłPropercjuszdlaCyntii.TakpisałKatullus:

OCeliu!Lesbia,Lesbiamojamiła,TaLesbia,któraKatullowibyłaNajdroższązludzi,cenniejszanad

życie-Narogachulic,pozaułkachterazWnukówwielkiegoRemusaobdziera!'

4

OwidiuszwArsamandipotraktowałjezbiorowo.Owedającenatchnienieirelaks,czułeidelikatne,

panieniecieszyłysięzbytczułymiizbytdelikatnymiuczuciamiużontych,którzyznajdowaliwłóżkach
delicataeinspiracjęiodpoczynek.Podobnieatakowanebyłyichgreckiekoleżanki.Dobrzetowpływało
nawewnętrznąsolidarnośćtejgrupy.Atakzzewnątrz(wspomnijmylosLais,byprzekonaćsię,że
zagrożeniebyłośmiertelnierealne)zawszebywacementującyiniweluje,naturalnąprzecież,
konkurencję.„Szacowne"rzymskiematronyodwoływałysiędotradycyjnychwartoś-

ci.Czułepanienki–dowykształcenia,dowcipu,urodyczyteżdopojęciawolności.Antagonizmmiędzy

tymidwiemagrupami-międzystrażniczkamidomowegoogniskaikobietamiwyzwolonymi–będziesię

ciągnąćprzezcałąhistorię.Dodziśniezostałrozstrzygnięty.

TakbyłowRzymie.Takbyłoteżnaprowincji.MiastaimperiumbyłyprzecieżRzymamiwminiaturze.

Różniłysiętylkoskalą.Wtejsamejskaliulegałypomniejszeniuproblemy,októrychwyżej.Obraz
sprzedajnejmiłościwimperiumbyłbyjednakniepełnybezuwzględnieniamarkietanek.OdBrytaniipo
Syrię,odPontupoGalię,odEgiptupoWindobonę(Wiedeń)wybijałyrówny,żołnierskirytmtwarde
podeszwysandałówlegionistów.LegionytobyładumaCesarstwaimocnyfundamentjegowładania.
Byłytotakżetysiącemężczyznwsilewieku,którzyprzezdziesiątkilatżylizdalaoddomu(jeżeliżołnierz
wogóle,pozaswojąkohortączycenturią,miałjakiśdom).Próczsprzętuiżywności,logistykidowodzenia
iciągłychćwiczeńpotrzebowalikobiet.Beznichniewytrwalibynawysuniętychstrażicachimperiumczy
teżpodczastrwającychwielelatkampanii.Rekrutowałysięonenajczęściejspośródwojennychbranek.
Możnabyłozdobyteniewolniceodsprzedać(imiećzyskwpieniądzu)lubzostawićnawłasnepotrzeby(i
zyskaćzaspokojeniepotrzebniematerialnych,choćnie–duchowych).Obokgarnizonówbudowanowięc
domkiprzypominającenajtańszeinajbiedniejszeprzybytkirzymskie.Zamieszkującejebiedactwa
musiałydzieńinocstaraćsięoerotycznedopełnienie„odpoczynkuwojowników".(Rzymianieuważali,
żetonieabsencjaseksualnazwiększaagresję,leczprzeciwnie.Regularne,aczniezbytczęste,życie
płciowezapewniawłaściwystopieńagresji–atowwojskurzeczniezbędna.Podobnieracjonalnymi
względamikierowanosięwprzypadkugladiatorów.Ciekawe,conatentematmówiwspółczesna
medycynaiczyniewiążetegozpoziomemtestosteronuwekrwi).Musiałyjednakpełnićteżinne,nie
znaneichcywilnymsiostrzycom,funkcje.Byłytakżesanitariuszkami,kucharkami,sprzątaczkamii
wykonywałyinnepracedomowe.Jedynąnadziejąwyrwaniasięztegokręguponiżenia,chorób,
wyczerpaniatudzieżprawdziwiewojskowegookrucieństwaibezwzględnościbyłokupienietakiej
zmilitaryzowanejpracownicyseksunawłasnośćprzezjakiegośwzbogaconegocenturiona,którybyłaż
takkapryśny,żechciałmiećkobietętylkodlasiebie.MarsmiałzWenus-jakświadczymitologia–
romansik.

Romansburdeluikoszartrwadotejpory.Takjakdotejporytrwająproblemy,którewzięłyswój

początekwRzymie.Przysłowiemówi,żewszystkiedrogiprowadządoRzymu.Sąjednaktakie,któresię
tamwłaśniezaczynają.

ROZDZIAŁTRZECI

ODADAMAIEWY

Tokolejnanieznoźnamanierarozpoczynaniawywodu.Alenicdziwnego.KsięgiStaregoTestamentusą

świętedlaizraelitów,chrześcijan,katolików,koptów,prawosławnych,protestantówi,Bógjedenwie–
jestprzecieżwszechwiedzący–dlailujeszczedrobniejszychwyznań,sektiodszczepień.Zkarttychsetki
milionówczerpały,czerpiąibędączerpaćwiedzę,cojestgodneiwłaściwe,acotrzebapotępić.Taksięga
dajeodpowiedźnapytanie,jakżyćiczymsiewżyciukierować.Jesttofundamentnaszejcywilizacji,
naszegokręgukulturowego,którytofundamentwspierałjąiokreślałprzezdługietysiąclecia.Należy
więczaczynaćodAdamaiEwy.

Tymbardziejże–wedletejkosmogonii–topierwsiludzie,którzyodbylizesobąstosunekpłciowy.Nim

jakieśdobrostaniesiętowaremnarynku,musizostaćwymyślone,wynalezione.Musizostać
skonstruowanyprototyp,próbka,egzemplarzsygnalny.Prawaautorskiewdziedzinieseksualnościnależą
sięnaszymprarodzicom.Gdybyskorzystalizochronydóbrintelektualnych,towDolinieJozafata(gdzie
wedlePismanastąpinajwiększezgromadzenieludzkości)czekałbynanichniezgorszykapitalik.Niestety,
oilemiwiadomo,nieopatentowalitegowynalazku,którymógłbyzyskaćmianonajtrwalszegowynalazku
człowieka.Najtrwalszegowpodwójnymznaczeniutegosłowa,boraz:trwa,apowtóre:zapewnia
trwałość.

Zdolnyidobrzeopłaconyadwokatoddaliłbyjednaktakieroszczenia.Pierwsząbowiemkobietą(wedle

różnychzapisków)miałabyćLilit.Oddajmygłoswielkiemuznawcyprzedmiotu,RobertowiGravesowi:

BógnakazałwtedyAdamowinazwaćwszystkiezwierzęta,ptakiiinnestworzenia.Kiedyprzechodziły

przednimparami,samieczsamicą,Adam–będącwówczasniemaldwudziestoletnimmężczyzną–
poczułzazdrośćnawidokichmiłościichoćpróbowałspółkowaćpokoleizkażdąsamicą,nieznalazłw
tymakciezadowolenia.Dlategozawołał:„Każdestworzeniepróczmniemawłasnątowarzyszkę!"–i
błagał,byBógwynagrodziłmutękrzywdę.

WtenczasBógstworzyłLilit,pierwsząkobietę,dokładnietaksamojakstworzyłAdama,tyleżeużył

bruduibłotazamiastczystegopyłu.ZezwiązkuAdamaztymdemonemiinnym,zwanymNaamą,
powstałAsmodeuszorazniezliczonedemony,którenadaldręcząludzkość.WielepokoleńpóźniejLiliti
NaamaprzybyłynasądSalomonaprzebranezanierządnicezJerozolimy.

AdamiLilitnigdynieżyliwzgodzie.Kiedyonsięchciałzniąkochać,onaobrażałasię,żewymagaod

niejleżenianaplecach.„Dlaczegojamuszęleżećpodtobą?–pytała.–Jatakżejestemstworzonazpyłui
jestemcirówna".KiedyAdampróbowałprzemocąskłonićjądoposłuszeństwa,rozwścieczonaLilit
wymówiłamagiczneImięBoga,wzniosłasięwpowietrzeiopuściłago.

15

Zauważmy,ilewtejhistoriirzeczy,którezdarzyłysięporazpierwszy.Pierwszemiędzyludzkiestosunki

płciowe,pierwszamałżeńskakłótniaipierwszedramatycznerozstanie.Pierwszazdrada-bowiemLilit,
opuściwszyAdama,prowadziłaburzliweżycieerotycznezlubieżnymidemonaminadMorzemCzarnym.
Nawetpierwszejaskółkiruchuwyzwoleniakobiet,aprzynajmniejichwalkiorówneprawa.Ciekawe,że
(jakświadczyMalinowskiwżyciuseksualnymdzikich)tapozycjaseksualna-jakozmuszającakobietędo

bierności–jestwyśmiewanateżprzezmieszkankiMelanezji,amieszkankiTriobriandówzwąją„pozycją
misjonarza".

16

Biblia,którąpodajenamdowierzeniaKościół,jesttekstemJednorodnym.Pochodzibądźzłacińskiego

tłumaczenia,czyliWul-gaty,bądźzwcześniejszychtekstówgreckich.Sąjednakjeszczewcześniejsze
tekstyhebrajskie,ażdonajwcześniejszychzapiskówsektyeseńczyków.JednewątkiwStarym
Testamenciezanikały,innesiępojawiały,jeszczeinneulegałymodyfikacjompodwpły-

wemwierzeńludówsąsiednich.Traktujemywięcówtekstniejakteologowie–widzącwnimkanon

wiary–leczjaketnografowie.Cizaśtraktujątekstyjakomity,czylitakieopowieści,któresłużą
wyjaśnianiuzwyczajów,wierzeńiinstytucji.

Wróćmywięcdoobyczajuiinstytucji,któranasinteresuje.Pierwszazinteresującychnashistoriitolosy

JudyiTamar.TaostatniazwiodłaJudę,zerwawszyzsiebiewdowieszaty,iokrywszysiębarwnymi
zasłonami,udawałaprostytutkęsakralną.Groziłaimobojgukarazacudzołóstwo.Karanobowiem
wspólniecudzołożników,taksamojaksodomitę(wznaczeniuzoofilii)karanowrazzezwierzątkiem
będącymprzedmiotemjegoamorów.Judauszedłtymrazemkary,jakożejegoprzewinabyła
nieświadoma.StarożytniJudejczycyniepotępialikontaktówmężczyznzprostytutkami,podtymjednak
warunkiem,żeniebyłyonewłasnościąojca.Rozróżnianomiędzyprostytutkązwyczajną(żona)a
prostytutkąsakralną(gedesza),leczniebyłotorozróżnienieostre.

17

Innahistoria,przezktórąpouczanasStaryTestament,tolosMoabitkiRuth.Zanamowąswejświekry

NoemioddałasięonaniejakiemuBoozowiwzamianzajęczmień,zktórego,wczasgłodu,mogłasobie
napięćpodpłomyków.SensmoralnytegoprzypadkutakkomentujeLeszekKołakowski:

Whistoriitejniemaniczego,cobyzasługiwałonaśmiechluboburzenie,lubpogardę.Przeciwnie,jest

onadowodemtego,żeśmiechnaszbywaczęstobezmyślny,oburzenie–fałszywe,apogardaobłudnai
głupia,jeśliścigamyniąkogośtylkodlatego,żejestgotówokazaćkomuinnemuwdzięcznośćzachleb,
którymnasyciłgłód,awdzięcznośćokazujemiłością.Chwalmyraczejszczodrośćtej,któraoddajeswoją
najlepszącząstkęzakawałekchleba–albowiem,jaksłuszniezauważyłaNoemi,nawetwdoliniegłodu–
amożezwłaszczawdoliniegłodu–łatwiejochlebniżowdzięcznośćzachleb.

18

Przywołaliśmytutekstfilozofa,bowiemsprawyłóżkoweporazpierwszyzaczynająsięocieraćosprawy

moralne.Choćniezbytmocno.Spośróddziesięciorgaprzykazań,któreludIzraelazapośrednictwem
MojżeszaotrzymałnagórzeSynaj,anijednoniepotępiaseksualności.Przykazanie:„Niecudzołóż"
(szóstewtradycjirzymskokatolickiej,siódmezaśwtradycjiprotestanckiejiKościołówwschodnich)
odnosisiędoposzanowaniawłasnościprywatnej.Społecznościpatrylineame,tojesttakie,któredziedzi

cząpoojcu,musządbać,abytaliniazostałazachowana.Materestsempercerta-matkajestzawsze

pewna,powiadaliRzymianie.Natomiastcodoojcatakiejoczywistejpewnościniema.Trzebawięc
obłożyćzwiązekmałżeńskipewnyminieprzekraczalnymiprawami,ażdogroźbyukamienowania.Tak
powiadaotymSalomon-sędziaprzecieżsprawiedliwyipodobającysięPanu:

Wargicudzejżonyociekająmiodemigładszeniżoliwajestjejpodniebienie,leczwkońcujestgorzkajak

piołuniostrajakmieczobosieczny[…]Niepożądajwswymsercujejpięknościiniechcięniezłapie
mruganiemswychpowiek[…]Czymożektozagarnąćogieńdoswojegozanadrza,ajegoodzieniesięnie

spali?Czymożektochodzićporozżarzonychwęglach,ajegostopysięniepoparzą?Takjestztym,kto
chodzidożonyswojegobliźniego:nieujdziebezkarnieten,ktosięjejdotyka.

19

Natomiastsamaseksualnośćniebyłareglamentowana–wręczprzeciwnie.DlaprawowiernegoŻyda

stosunkiseksualne(specjalniewszabas)sąszczególniepożądane.ChwalionbowiemStwórcęwdziełach
jego.

Grzechnieczystościnatomiast(jedenzsiedmiugłównych)odnosiłsiędonieczystościrytualnej.Kobietę

miesiączkującąuznawanozaistotęnieczystąiwszelkiecielesnekontaktyzniąbyłyzabronione.
MenstruacjęuważanobowiemzawynikukąszeniaEwyprzezWęża.Tenkusicielbyłodpowiedzialnyza
wszystkienieszczęścialudzkości,Talmudzaśuznajebóletowarzyszącemenstruacjizajednoz
przekleństw,jakieBógrzuciłnaEwę.Dotejpory,wedlewyznawcówmozaizmu,przywytwarzaniu
produktówkoszernychniemożebyćobecnakobietamiesiączkująca.PowiadaPismo:

Miesiączkującaniewiastabędzieprzezsiedemdninieczysta,ikażdy,ktosięjejdotknie,będzienieczysty

ażdowieczora.Ito,naczymbyspałaalbosiedziała,będzienieczyste[…]Ajeślimężczyznajednakznią
obcuje,tobędzienieczystyprzezsiedemdniikażdełoże,naktórymlegnie,będzienieczyste.(Lev.l5,19-
24)

Jeżelikontaktz„nieczystąkobietą"nastąpił,totrzebabyłopoddaćsięskomplikowanejprocedurze

oczyszczenia.Przekonanie

onieczystościkrwimenstruacyjnejdzieliliGalilejczycyzGrekami.OtocowHistoriinaturalnejpisze

PliniuszStarszy;

Krewmiesięcznajestgroźnątrucizną,ppzbawianasionapłodności,niszczykwiatyitrawy,powoduje

spadanieowocówzdrzew,stępiabrzytwy,zabijapszczoły,zamieniawinowocet,warzymleko.Jeżeli
menstruacjaprzypadawmomenciezaćmieniaSłońcalubKsiężyca,zło,jakiesprowadza,jestniedo
naprawienia.Współżyciepłciowezkobietąwtymokresiejestszkodliwe,zwłaszczadlamężczyzny.

20

PlemionastarożytnejPalestynyniezwalczałyseksualności.Niezwalczałyteżprostytucji.Nieoznaczato

jednaktolerancjidlawszystkichrodzajówaktywnościerotycznej.Stosunekdorodzajówpłciowościbył,
jaksięwydaje,funkcjązachodzącychzmianspołecznych.Przejścieodkoczowniczegodoosiadłegotrybu
życia(zaprzyzwoleniemiznakazuBoga,któremubardziejpodobałasięofiararolnika,Abla,niż
koczownika,Kaina)wyrugowałopowszechnewśródobyczajówludówwędrownychipasterskichpraktyki
stosunkówzezwierzętamiihomoseksualnych.

WtymkontekścienależyrozumiećhistorięLotaisodomitów.KsięgaPowtórzonegoPrawapouczanas,

żewświątynijerozolimskiejistnielipoprzebieraniwkobieceszatykapłani-psy,którzytrudnilisię
homoseksualnąprostytucjąsakralną.Wyrugowałyich(takjakniezamężnedziewczętatrudniącesię
nierządemświątynnym)reformykrólaJozajasza.LiczneplemionadzisiejszegoBliskiegoWschodu
nieustanniewalczyłyosupremacjęzsąsiadamiiprzeciwnim.Politykaprokreacyjnabyławięcpolityką
obronną.Praktykisodomskieniesłużąbowiempolitycepopulacyjnej.Aodliczebnościplemieniazależała
jegopozycjawobecsąsiadów.Wedletradycjistaroźydowskiejpannamłodamusipociągnąćoblubieńaw
nocpoślubnąkolejno:zadużypalecprawejnogi,prawykciukipraweucho.Tenzabiegwzbudzaw
mężczyźniepragnienieuczciwejprokreacji,ajednocześnieprzepędzaprzebywającetamtrzydemony,

którewzbudzającielesnepożądanie.Nastawienieplemionjudzkichnapanowanie,azarazemprokreację,
normowałoobyczajeseksualne.

Innymważkimczynnikiemmającymwpływnaobyczajowośćpłciową,byłoprzejściezmatrylokalnego

napatrylokalnyobyczajzawieraniamałżeństw.Matrylokalnytoznaczywmiejscuzamieszkania
oblubienicy,patrylokalny–wmiejscu,gdziemieszkapan

młody.Pannamłodamusiaławięcodbyćpodróżdoosadyteściówimusiała(abybyłapewność,że

potomekjest„krewzkrwiikośćzkości"ojca)dotrzećtamnietknięta.Obowiązekdochowania
dziewictwadozamęściauniemożliwiałprowadzenieprzedmałżeńskiegożyciapłciowegoprzezmłode
kobiety(jaktobywałowczasachmatrylokalnegozamęścia).Wbrewpozoromsprzyjałotoprostytucji.
Ktośmusiałbowiemzapewnićujściedlaenergiinagromadzonejwmłodych,jeszczeniepożenionych
ludzi.

Takimimłodymiludźmibylidwajzwiadowcy(możesłowo„szpieg"byłobywłaściwsze)Jozuego,którzy

dokonywalidlaswegowodzarozpoznaniawmieścieJerycho.Zyskalionischronienieuladacznicy
imieniemRachab,któraukryłaich,niepomnanasuroweustawyczasuwojny.Kiedymurymiastarunęły
oddźwiękutrąb,wojacyJozuegodokonalirzezi„mężczyzn,kobiet,dzieciistarców,wołów,owieci
osłów".Rachabzostałaocalonawuznaniuzasługicieszyłasięwonczas(aihistorycznie)dużąestymą.
Możnająuznaćzaswoistą„patronkę"swegozawodu.Byłateżpierwowzoremobecnegowliteraturze
typupatriotycznienastawionychpracownicamorycznych(takichchociażbyjakBaryłeczkaGuydeMau-
passanta).Stanowiteżarchetyp„dobrejdziwki",postaci,którawystępowała–jakżeczęsto–w
westernach,zaludniającnasząmasowąwyobraźnię.Jesttakżepierwszymprzykłademwspółpracy
wywiaduisprzedajnejmiłości,współpracy,którabędziesięwspanialerozwijać.

Osiadłytrybżycia,patrylinearnytrybdziedziczenia,patrylokalnysposóbzawieraniamałżeństworaz

ekspansjonistycznapolitykanaroduwybranegospowodowały,żewjudejskiejobyczajowościprokreacja
stałasięgłównymcelemerotyzmu.Najbardziejpożądanąinstytucjądozaspokajaniapotrzeb
erotycznychstałasięrodzina.NajwłaściwszązaśformąichrealizacjipozarodzinąbyłauJudejczyków
prostytucja.Ktośmusiałbowiemzadbaćotych,cojeszczenieżonacilubjużwdowcy.Ktośmusiał
dopomóctym,cowpodróży.Ktośmusiałwyciągnąćpomocnądłoń(inietylko)dotych,którzy
zobligowanizostalipojąćbrzydkiemałżonkilubdotych,którymdawniejurodziwejużzbrzydły.Pewne
jestteż,iżtenkrągcywilizacyjnycharakteryzowałsiędominacjąseksualnąmężczyzniwpłynąłnakobiecy
charakternajstarszegozawoduświata.

ROZDZIAŁCZWARTY

WOBJĘCIACHRAMIONKRZYŻA

Wczesnechrześcijaństwobyłożydowskąsektązbuntowanąprzeciwmozaistycznejortodoksji.W

naturalnysposóbdziedziczyłowartościiprzekonania,októrychwspominaliśmywyżej.JednakJezusi
jegouczniowietonietowarzystwoznajwyższychsferGalilei.Toraczej–jakpowiedzielibyśmydzisiaj–
marginesspołeczny.Byłtamcelnik,zawódwowymczasienietylekojarzącysięzprawem,ilez
rozbojem.TrafiłatamteżiMariazMagdali(MariaMagdalena)–dawnaprostytutka.Przypadłojej
odegraćznaczącąrolęwdramaciepasyjnym.UmyłaPańskienoginaostatniązdróg,osuszyłaje
własnymiwłosami.Onapierwszaodkryła,żegróbChrystusowyjestpusty,onarównieżbyłaświadkiem
zmartwychwstania.Najejtocześćzakładydla„dziewczątupadłych"służąceichreedukacjizwano
magdalenkami.Stanowiłaonatakżeprototypnawróconejgrzesznicy,którytowątekjestniesłychanie
popularnywkulturzeiliteraturzeZachodupodzieńdzisiejszy.

PodobnierzeczsięmiałazeświętąMariąEgipcjanką.Tarozpoczęłapracęwaleksandryjskimburdeluw

wiekulatdwunastu.Pracowałatamprzezdługichsiedemnaścielat,dopókijedenzklientównieprzyniósł
jejdobrejnowiny.Spiritusflatubivult.Palecbożymożenasdotknąćwróżnych,najdziwniejszychnawet
miejscach.WyruszyławięcwpielgrzymkędoJerozolimy,opłacającpodróżświadczeniemwiadomych
usługmarynarzom.Poodwiedzeniumiejscświętychwybrałażycieeremitkinapustyni.Świętośći
żarliwośćpozwoliłyjejprzeżyćczterdzieścisiedemlat,azajedynypokarmmiałatylkotrzykromkichleba.
Tosięnazywa:dietacud.ŚwiętaPelagia,byłaaktorkaikurtyzanazAntiochii,zostałanawró

conaprzezbiskupaNonnusa,odbyłateżpielgrzymkędoJerozolimyidożyłaswoichdniwklasztorze

jakoświątobliwy„mnich-eunuch"Pelagiusz.ŚwiętaAfranatomiastswojądrogęodnierząduzakończyła
męczeńskąśmierciąwczasieprześladowańchrześcijanzaczasówcesarzaDioklecjana.

21

ZczasemgronozwolennikówJezusazNazaretustraciłocharaktersektyżydowskiejipoczęłonabierać

bardziejuniwersalnegocharakteru.Tenrodzajreligijnościjąłsięszerzyćwimperium.Wczasach
„katakumbowegochrześcijaństwa"gronowyznawcówmusiałoliczyćteżwcalepokaźnąliczbępracownic
seksu.PrzeciwstawienierozwiązłościpogańskichRzymianicnotyorazpowściągliwościpierwszych
chrześcijanmapóźniejszyrodowódidydaktycznycharakter(taki,jakiznamyzQuovadis).Ponieważ
wyznanietoszerzyłosięzwłaszczapośródnajuboższychwarstwludności,toodsetekprofesjonalistek
erotycznychmusiałbyćconajmniejtakliczny,jakichudziałwcałościpopulacji.Awięcznaczący.

Obyczajeludzkieniezmieniająsięnagle.Uznaniechrześcijaństwazaoficjalnąreligięniemogło,w

sposóbniejakoautomatyczny,odmienićobliczamiasta.PoRzymie,jakzaNeronaczyKlaudiusza,mrowiły
sięformicae.CzęśćludnościoddawałacześćBoguchrześcijan,częśćtradycyjnymbogomrzymskim,
jeszczeinnaimportowanymbóstwomAzji,EgiptuczyGalii.Zrozpustykorzystaliwszyscy.

Nicwięcdziwnego,żewmyślipatrystycznej,wpismachOjcówKościoła,prostytucjapoczątkowo

traktowanajestpobłażliwie.ŚwiętyAugustynpisał:

Usuńprostytucjęzespołeczeństwa,arozpustarozszalejesięwśródkobietuczciwych.Prostytucjaw

mieściejestjakściekwpałacu.Zlikwidujeszściek,tocałypałaczacznieśmierdzieć.

22

KanalizacyjneporównaniedobrzeoddajestosunekOjcaKościoładozagadnienia.Prostytucjama

kanalizowaćerotycznąaktywnośćistanowićwentylbezpieczeństwa.Paradoksalnietapogardzana
zdawałobysięprofesjastajesięfilaremigwarantkącnoty.

ŚwiętyAugustynjednak,nimprzeżyłkonwersję,byłpodwpływemnaukprorokaManniego.

Manichejczycyzaśmielipredylek-cjędodzieleniaświata.Todychotomicznespojrzeniezaowocowało
faktem,żesprawypłciznalazłysiępostroniezła.Więcej,postroniezłaigrzechuznalazłysięwogóle
kobiety.„Każdakobietapowinna

byćprzepełnionawstydemnasamąmyśl,żejestkobietą"–pisałKlemenszAleksandrii.Wtórowałmu

świętyJanChryzostom:

„Pośróddzikichbestiinieznajdziesiężadnatakszkodliwa,jakkobieta".Trudnojestszanowaćzawód,

jeżelijegoprzedstawicielkisą„naczyniamipełnymigrzechu",grzechu,któregociemnazasłona
przesłaniaćzaczęłacałąsferęseksualną.Grzechjestprzewiną-domagasięwięckary:

Kodekskanonicznykarałwykroczeniaseksualnezcałąsurowościąprawa.Wszetecznictwomiędzy

osobamistanuwolnegokaranebyłowedługdekretuświętegoGrzegorzadziewięcioletniąpokutą,a
przeztrzyostatnielatapokutyleżeniemkrzyżempodczasMszy.ZaczasówświętegoBazylego
przestępstwaprzeciwkonaturzekaranopiętnastoletniąpokutą,wtymczterylatależeniakrzyżem.
Mężczyzna,dopuszczającysięcudzołóstwalubbigamii,byłkaranyczteroletniąpokutą.Nierządnicę
karanotrzyletniąpokutą.Naprzestępnychdiakonównakładanokarędegradacjizurzędui
kilkunastoletniegoumartwianiaciała.

23

Wydajesię,żesurowośćkarpozostajewstosunkuwprostproporcjonalnymdoczęstotliwości

penalizowanychwykroczeń.Woczachmizoginicznych,pełnychbojaźnibożejmężczyznprostytutkabyła
istotągrzeszną.Nieznaczytowcale,żeniekorzystanozjejusług.

Jednojestpewne–procederowiświadczeniausługmiłosnychwypowiedzianowojnę.Abyją

zilustrować,zacytujmyedyktcesarzaTeodozjusza:

Dawneustawyobrzucałypogardąstaniimiękupczącychciałemkobietulicznych,awieleustaw

nakazujesurowepostępowanieznimi;mysamioddawnaobostrzyliśmykary,uzupełniliśmynowymi
przepisamito,comogłoujśćuwaginaszychpoprzednikówiwostatnimczasie,gdydoniesiononamo
nieporządkach,wywołanychhaniebnymprocederem,odbywającymsięwnaszejstolicy,postanowiliśmy
położyćkreszłemu.Wiemy,iżwieluprzekraczaprawa,używagwałtuipodstępudlawzbogaceniasię
bezecnymzyskiem,przejeżdżaprowincjeikrajeodległe,abyuwodzićnieszczęśliwedziewczęta,
obiecującimobuwieisuknie,azwabiwszyjeponętą,uprowadzajeiumieszczawswychdomach,licho
żywiilicho

odziewa,wydajepotemnarozpustępublicznąizyskiztegonędznegowystępkuściągadlasiebie.

Wiadomonamnadto,iżzmuszająowebiedneofiarydopewnychzobowiązań,mocąktórychte
nieszczęśliwemająpełnićpraktykibezbożneiwystępne;sątacywśródnich,iżwymagająrękojmiod
swychofiar.Zbrodnietegorodzajutaksięrozpowszechniły,iżznajdujemyjewszędzie,takwtymgrodzie
cesarzów,jakoipozaBosforem,acogorsza,żetakiejaskinierozpustystojąotworemobokkościołówi
mieszkańnajuczciwszychobywateli.Sąnawettacyzbrodniarze,którzywciągajądorozpusty

dziesięcioletniedziewczęta,używająmnóstwapodstępów,azłozadomowiłosiędotegostopnia,że
ukrywającesięongiśwnajodleglejszychzakątkachKonstantynopoladomyrozpustyrojąsięobecniewe
wszystkichdzielnicachinaperyferiachmiasta.

Ztegopowoduzalecamynaszymwiernymżyćwczystości,gdyżczystośćwpołączeniuzwiarąwBoga

możeuszlachetnićduszęludzką.Ażewielujestsłabejwoliimożeulecpokusieprzezpodejście,
uwiedzenielubznędzy,przetozabraniamyprocederuhandlużywymtowaremorazutrzymywaniakobiet
usiebieiwydawaniaichpublicznienarozpustę.Zakazanesąumowycodoprowadzenianierządu,
wymaganiarękojmilubczynieniaczegokolwiektakiego,cowciągatenieszczęsnedziewczętanadrogę
występku.Zabraniasięrównieżnęceniakobietubiorem,strojamilubteżutrzymaniem,celem
sprowadzeniaichdonierządu.Niepozwolimynicpodobnegonaprzyszłośćipodkreślamyze
szczególnymnaciskiem,żewszelkaumowa,przeciwnatymprzepisom,mabyćuważanazanieważnąinie
istniejącą.Niepozwolimy,ażebybezecnistręczycieleograbialidziewczętazewszystkiego,irozkazujemy,
abyichsamychwypędzonozbłogosławionegogrodunaszego,jakozapowietrzającychgo,jako
podkopującychdobreobyczajenarodu,jakogorszycieliniewolniciniewiastwolnych,jako
doprowadzającychjedokoniecznościsprzedawaniasięorazjakofaktorówikrzewicielirozpusty
publicznej.Postanawiamyzatem,żejeżeliktośpoważysięwziąćdosiebiekobietę,utrzymywaćjąu
siebiepodpozoremstołowaniaiprzywłaszczaćsobiezyskizjejrozpusty,mabyćujętyzrozkazu
dostojnychpretorówluduiskazanynanajsroż-

szekary.Bojeżelizaleciliśmypretoromkaraćzbrodnieikradzieżepieniężne,tymbardziejmieliśmy

powódnakazaćimdochodzeniezabójstwaikradzieżyniewinnościniewieściej.Gdybyktośwynajął
mieszkaniewswymdomustręczycielowiipozwoliłmuprowadzićtamhaniebneprzedsiębiorstwoinie
wypędziłgo,skorosięotymdowie,mabyćskazanynagrzywnę100funtówwzłocieikonfiskatędomu
jego.Wraziegdybyjakigorszycielprzyjąłdziewczynędosiebie,zawarłzniąumowępisemnąina
pewnośćdotrzymaniatakowejowadziewczynadałamuporęczyciela,niechwienikczemnik,żenie
osiągniezyskówanizgłównegozobowiązaniadziewczyny,anizrękojmiporęczyciela,któryulegnienadto
karzecielesnejizostaniewypędzonyzestolicy.Takwięcwymagamy,abykobietyżyływpowściągliwości,
nieulegałypokusierozpustnegożywotaaniniedawałysiędotegozniewolić,gdyżzakazujemyikarać
będziemylenociniumnietylkowtymmieście,alerównieżnaprowincjach,któreBógprzyłączyłdo
naszegocesarstwa,tymbardziejiżchcemyustrzecodzgorszeniaizniewagitych,którychnamoddałw
opiekę.

24

Surowośćzakazówwskazujenam,jakrozpowszechnionebyłotozjawisko.Niekarzesiętaksurowo

tego,cowystępujerzadko.Surowakaraniezawsze(lubnawetzawszenie)jestkarąskuteczną.Władcyi
władzebędąwstosunkudoprostytucjimiotaćsię–od.przymykaniaokaażdosrogiejpenalizacji.
Prostytucjabędzieprzezdługielatazawodembądźnagranicyprawa,bądźprzezprawościganym.

Będziemyzajmowaćsięjeszczestronąprawnąikarnątejprofesji.Terazinteresujenasinnyproblem.

Lata,któreupłynęłyoduznaniachrześcijaństwazareligiępaństwowąCesarstwaażdojegoupadku,
zmieniłycałkowicieobraz,znaczenieipozycjęnajstarszegozawoduświataijegoadeptek.Jednocześnie
określiłygonadalszedługiestulecia.Przeszedłonbowiemtrzybardzocharakterystycznedrogi.

Drogapierwsza:

Odświętościdogrzechu.Zawód,któryzaczętouprawiaćjakosłużbębożą,stałsięprofesją,

wykraczającąprzeciwboskimprawom.Prostytucjasakralnabyłazajęciemwzniosłymiodstatusu

moralnieobojętnejprofesjipanienGrecjiiRzymuprzesuwasięwkierunkumoralnegoupadku.

Drogadruga:

Odgloriidohańby.Byłyczasy,żeadeptkiAfrodytyznajdowałysięuszczytudrabinyspołecznej,

przyszedłczas,gdyznalazłysięnasamymdole.Kiedyścesarzowepukałydodrzwilupanarów,terazprzed
nierządnicamiwszystkiedrzwi„porządnychdomów"pozostajązamknięte.Skończyłsięczasgrzejących
sięwblaskuwładzyheteriformicae.Nadszedłczasbiednych,kryjącychsięwcieniuprzedmiejskim
pachołkiemladacznic.

Drogatrzecia:

Odstatusucenionychpłatnikówpodatkówdościganychiobłożonychkarami.Wkładpracownicsfery

erotycznejwgospodarkęmiastmusiałbyćznaczny.Tolerancjadlawypłacalnegopodatnikabyła–jak
światświatem,afiskusfiskusem–zawszeduża.Cieszyłsięonprzywilejamiiprestiżem.Tolerancjędla
ściganegoprawemmarginesuokazujątylkojednostki.Oprestiżuiprzywilejachniemacomarzyć.

Tetrzydrogi,krzyżującsięiprzeplatając,określiłyobrazinteresującejnasprofesji.Bywaitak,że

przebytadrogapozostawianietylkokurznanogach,aleibruzdynatwarzy.

ROZDZIAŁPIĄTY

WIEKICIEMNE,WIEKIŚREDNIE

Społeczeństwośredniowiecznebyłozbudowanenakształtdrabiny.Każdyszczebelmiałjakiśpodsobąi

jakiśnadsobą.Możewłaściwiejbyłobystwierdzić,żenakształtdwudrabin-świeckiejiduchownej.Na
czelepierwszejstałcesarz,naczeledrugiejzaś–papież.Obajuznawaliwładzęboską,aleswojej
supremacjiniebyliwstaniewzajemnieuznać.Charakterystycznadlaśredniowieczabyławięchierarchia.
Wasalmojegowasalabyłmoimwasalem.Suwerenowinależałysięodpoddanegoświadczenia.Ponieważ
poddanynależałdozwierzchnościdusząiciałem,tonierzadkiebyłokorzystanieprzezsuwerenówztego
drugiego.Wspomnijmytuchoćbyoiusprimaenoctis.Niebyłytodobreczasydlakupczeniawdziękami.
Pocowydawaćpieniądze,gdymożnaskorzystaćzbezgotówkowychprzywilejówwładzy,feudalnejrenty
erotycznej.Niesprzyjałyzatemczasyinteresującemunaszawodowi.Niesprzyjały,boraz–nieprzychylna
mubyłaoficjalnaideologia(mówiliśmyotymwyżej),adwa–zabójczabyładlaniegonadmiernai
bezpłatnapodażusługseksualnychwramachobowiązkupoddanych.Czyzanikłatedy?Nie,sprzyjałyjej
bowiemtrzyinneczynniki:wojna,pielgrzymkiimiasto.

Wojnatotysiącesamotnychmężczyznzdalaoddomu.Wspominaliśmyjużoromansieburdeluikoszar.

Tumożnamówićraczejowojennychobozachitaborach.ZawojskiemKarolaŚmiałegociągnęłoczterysta
wolontariuszekzerotycznąspecjalnościąwojskową.Niebyłatojedynaichspecjalność.Pracowałytakże
jakokucharki,sprzątaczkiiprzedewszystkimjakopielęgniarki.Wroku1476dwatysiącetakich
wolontariuszekwspierałoarmięKarolaŁysego,księciaBurgundii.Sprzedawałyoneżołnierzomżywność,
napojeiseks.Uschyłkutegookresuwwiększościeuropejskich

armiiistniałaspecjalnafunkcja„oficera",któryregulowałliczbężeńskiegopersoneluorazdoglądał,czy

wykonywaneprzezeńpracestojąnaodpowiednimpoziomie.

Prawdziwyboomprzeżywałyzmilitaryzowanepracownicepionuusługpłciowychwczasachwypraw

krzyżowych.TysiącewojownikówznalazłysiępodrugiejstronieMorzaŚródziemnego,omiesiąceczy
nawetlataoddomu.WojnyzSaracenamitrwałyprzezstuleciabezprzerwy.Cozawdzięcznyrynekdla
seksualnychświadczeń.Toteżautremer,dumaichwałaojczyzny,radziłsobiejakoś.KrólestwoJerozolimy
ihrabstwoEdessypełnebyłysłużekWenery.Zobaczmy,jakotympisałdwunastowiecznyarabski
kronikarz,Imadad-Din–przeciwnikgiaurów:

DoZiemiŚwiętejprzybyłostatkiemtrzysetkipięknych,młodychiwdzięcznychFrankonek,

sprowadzonychzZachodudlaszerzeniagrzechu.Ujechałyzojczyzny,byumilaćlosoddalonych,zawsze
gotowepodtrzymywaćstrapionychiupadłychnaduchu,nieustanniepłonąceżądząstosunków
cielesnych.Wszystkiebyłyzawodowymiladacznicami,hardymiiupartymi,którenarównidawałyibrały,
lubieżneigrzeszne,rozśpiewaneikokieteryjne,dumnieobnoszącesiępomieście,rozognioneipełne
wigoru,uróżowaneiublan-szowane,pożądliweibudząceżądze,niepokojąceipełnewdzięku,które
dawałysięrozdziewiczaćizszywaćpotem,dawałysięuszkadzaćireperować,psućisycićpożądania,
chutliweiuwodzone,uwodzicielskieiafektowane,pragnąceichciane,ciesząceirozbawione,płochei
zwodniczejakpodochoconedziewczątka;darzącemiłościąisprzedającesięzazłoto,bezczelnei
nieustępliwe,kochająceinamiętne,rozpaloneipobladłe,zciemnymioczymamiotającymigromy,

rozłożysteiwdzięczne,ozmysłowychgłosachibujnychbiodrach,niebieskichiszarychoczach,upadłe,
szalonepiękności.Każdakazałanosićzasobątrensuknioślepiającmężczyznswymblaskiem.Każda
wyginałasięjakmłodapalma,broniłasięjaktwierdza,drżałajakdelikatnagałązka,kroczyładumnie
obnosząckrzyżnapiersi,dającpodziwiaćsięmężczyznom,aletęskniącdopozbyciasięsukniigodności.
Przybyłytu,abypoświęcićsięnabożnemudziełui[…]uznały,żetensposóbnajbardziejbędziepodobał
sięBogu.Każdazatemsprzedawałasięwpawilonielubnamiociewzniesionym

specjalniedlaniejiotwierałatamwrotarozkoszy.To,comiałymiędzyudami,oddawałyjakświętość;

byłyjednakdogruntuzepsuteiżądnelitylkoprzyjemności.Kobietybezczciiwiaryuprawiałyswą
profesję,cerującwciążnanowoswedziewiczewianki,nurzającsięwodmętachrozpusty,dającto,co
majądlazaspokojeniarozkoszy,bezwstydnieotwierającramiona,wypinającpiersi,świadczącswymi
wdziękaminieszczęśnikom,dzwoniącsrebrnymibransoletamiozłotekolczyki,ichętnierozciągałysięna
dywaniewmiłosnychzapasach.Gdyjużdobiłytargu,opuszczałyzasłonynamiotuirozluźniałygorset[…]
dawałyodpocząćmięśniomznużonychwojowników,wkładałystrzałydokołczanów,rozpinałyrycerskie
pasynabijanemonetami,witałyptaszkiwgniazdkachswychłon,chwytającwtegniazdkaporoże
bodącychtryków,łamiączakazy,zrywajączasłonęztego,copowinnozostaćwukryciu.Splatałynogi,
gasiłypragnieniaswychkochanków,wpuszczającjaszczurkęzajaszczurkądoswychrozpadlin,nie
zważającnanikczemnośćswychtowarzyszy,prowadziłypióradokałamarzy,takjakdążąpotokiku
dolinom,strumieniekurozlewiskom,mieczedopochew,roztopionezłotodotygla,takjakokrążenie
przezniewiernychprowadzidolochu,bankierdodinara,szyjakułonu,pismodooczu.One[…]uważały,
żesątonabożneuczynkiponadwszelkąwątpliwość,ajużspecjalniewobectych,którzysądalekood
swychdomówiżon.Przygotowywaływinoigrzesznymspojrzeniemnapra-szałysię,byskorzystaćzich
usług.

25

Tapróbkadośćdziwnegostylu(powiedzielibyśmybarokowego,gdybyniebyłopięćsetlatwcześniejszy)

stanowimieszaninęfascynacjiipogardy.Taambiwalencja,któraznalazłaodbiciewprzeciwstawnych
przymiotnikach,dośćdobrzecharakteryzujestosunekśredniowiecznychwojownikówdosprawseksu.
To,jakżecharakterystycznedlategookresu,miotaniesięmiędzypostawamiskrajnymi.

Armiinależyprzypisaćteżtęwątpliwązasługę,żeprzyczyniłasiędorozprzestrzenianiachorób.

Oddziaływojskoweprzebywały(zwłaszczawokresiekrucjat)tysiącekilometrów.Paniepodążająceza
armiąświadczyłytakżeusługidlaludnościcywilnej.Nadtowojacymieliobyczaj(iniemalobowiązek)
gwałceniamieszkanek

ziem,którezdobywali.Nabywaliwięcschorzeniatam,gdziepanowałyendemicznie,inieślijetam,

gdzieprowadziłyichrozkazy.Podobniebyłoztowarzyszącymiimmarkietankami,ichudziałw
rozprzestrzenianiudolegliwościwenerycznychteżbyłznaczy.WojskaKarolaVIIIpotrafiły(jaktoniżej
zostaniewspomniane)roznieśćsyfilisprzywiezionyzAmerykiprzezKrzysztofaKolumbawrekordowo
krótkimczasie.

Ludzieśredniowieczamieliprzysłowie:„Powietrzemiejskieczyniwolnym".Nieoznaczatooczywiście,

żewmiastachpowietrzebyłoinne,żemiałowaloryzdrowotnelubspecjalny,świeżyzapach.Przeciwnie,
smródwmiastachbyłtrudnydozniesienia.Ośrodkitetonęływodchodachludzkichizwierzęcych.
Właśniemiastabyłydoświadczanenajboleśniejprzezepidemie.Alejednocześniestanowiływyłomw
feudalnejdrabinie,októrejmówiliśmywcześniej.Mieszkaniecmiastamógłsięczućwolnym,bopodlegał
tylkoprawuidemokratyczniewybranymwładzommiejskim.Ijeszcze–podlegałwładzyswegocechu.

Społecznościmiejskiewiekówśrednichmiałybowiemwybitniekorporacyjnycharakter.Człowiek
przynależałdokorporacjiodkolebkidotrumny,cech„celebrował"jegochrzcinyiorganizował
pochówek.Mieliswojeorganizacjeszewcy,mielipiekarze,miaływszystkiezawodyświadcząceusługidla
ludności,toczemużniemiałybymiećtakżeusługierotyczne.WParyżu,naprzykład,cechowysystemw
zaspokajaniupotrzebmiłosnychutrzymałsiędo1560roku(gildialiczyłaokołoczterechtysięcyczłonkiń).

Podobniejakwszystkieinnezawody,zorganizowanacechoweprostytucjaposiadałaodrębnetradycjei

zwyczaje,nawetreligijne.Rokrocznieobchodzonouroczyściedzieńśw.Magdaleny(fakt,żedzieńten
przypada22lipcaibyłkiedyśświętemPRL,należyprzypisaćraczejsprzedajnościpolitycznejniż
erotycznej),urządzającprocesjeiodpowiedniemisteria.Panienkiwzniosłynawet-wzoreminnych
cechów–kościółpodwezwaniemswejpatronki.Źródłaświadczą,żenajednymzwitrażywyobrażona
zostałaMariaEgipcjankazwysokozadartąsuknią,zachwalającasiężeglarzominamawiającaich,by
skorzystalizjejusługwzamianzaprzewiezieniedoZiemiŚwiętej.Odwoływanosiętymsamymdoswej
własnejzawodowejtradycji.

26

PanienkomzAwinionu(byłytakienadługoprzedPicassem)statut

cechowynadaławłaścicielkamiejskiegoprzedsiębiorstwarozrywkowego,królowaJoannaNeapoli-
tańska.Profesjonalistkitenosiłynaramieniuczerwonekokardyi

nosiłyjeniejakznakhańby,leczzdumą–jakswecechowesztandarywdzieńświąteczny.Kupczenie

ciałemtraktowanojakkażdąinnąkupieckąprofesję.TomaszzChobhamwtrzynastowiecznejinstrukcji
dlaspowiednikówpisał:

Prostytutkinależyzaliczyćwpoczetnajemników.Wkońcuoneodnajmująswojeciałaiwykonująpracę.

[…]Jeśliokażąskruchę,mogąprzeznaczyćczęśćdochodówznierządunaceledobroczynne.Jeślijednak
prostytuująsiędlaprzyjemnościiodnajmująswojeciała,byczerpaćzadowolenie,wtedytoniejest
praca,apokutawinnabyćtaksamoupokarzającajaksamczyn."

Rozdzielonowięcpracęiprzyjemność,zawódicharakter.Przedzawodemstawianotwardekupieckie

wymagania.Dlategoteżzwalczanybyłmakijaż.Wszelkiemalowanie,poprawianieurodynosiłocechy
„oszukiwanianawadze",sprzedawaniatowarugorszego,niżwyglądał,handlowegoszalbierstwa.

LudwikŚwiętyrozpocząłcoprawdawojnęprzeciwnierządowiipoleciłwypędzićprofesjonalistkiz

murówmiasta,aichmajątekobłożyćkonfiskatą,jednakjużwdwalatapóźniej,wroku1256,doszedłdo
wniosku,żewojnajestprzegrana.Nawetświętośćnieprzesłaniazdrowegorozsądku.Poddałtylko
przemysłcieles-no-rozrywkowykontrolisanitarnej.Epidemielokalizowano,izolowano,akosztyleczenia
pokrywanozdochodów,jakieprzynosiłydomypubliczne.

WParyżuniekoncesjonowanarozpustakwitławDzielnicyŁacińskiej,którajakouniwersyteckarządziła

sięinnymiprawami.JakświadczyJacquesdeVitry,naukabyłamocnoprzemieszanazpraktyką
erotyczną.Wroku1230takpisał:

Budynkimiałypomieszczeniakolegiumnagórze,nadolezaśzamtuzy:naparterzemieliswewykłady

profesorowie,podnimizaśprostytutkiuprawiałyswójsprośnyproceder[…]onitwierdzili,żeniema
grzechuwspółkowaniu.Prostytutkizaciągałyprzechodzącychklerykówdozamtuzówniemalsiłą,
otwarcienaulicach,ajeśliktóryśimodmawiał,rzucałynańobraźliwąobelgęsodomity.

28

Oddajmygłosświadkowiipiewcytegoświata,copełniłbyłkiedyśfunkcjepasterzazbłąkanejowieczki,

Villonowi:

BALLADAOWILONIEYGRUBEY

MAŁGOŚCE

Jeśliiąkochamisłużęzochoty,Zaliżkpemprzeztoypluchąsięzdawani?Maonawsobie,wierę,

pięknecnoty,Głośnoieymiłośćysłużbywyznawam;

Powinopędzę,znoszęser,owoce,Podsuwamwodę,podpłomykiświeże,Gdydobrzepłacą,żegnam

radiwitam:

„Wróćcie,panowie,pędzićchutnenoce,Wbordelu,kędymamyzacneleże".

Ale,wnetpotem,PanieleżuChryste,GdywłożeMałgośwrócibezszeląga,Zwściekłościzbieramnie

szaleństwoczyste,Chwytamzakiecki,samchwytamsiędrąga,Wołam,żeprzechlamjejszmatydonitki;

Aonanato–ha,ścierwosobacze!–Krzyczy,przeklina,podbokisiębierze,Żenitknąćnieda.Wówczas

siniecbrzydkiNagębiepięściąsumiennieieyznaczę,Wbordelu,kędymamyzacneleże.

luzzgoda.Małgośpieszczęmniepogłowie,Pierdniesiarczyście,wzdętajakropucha,Śmiejącsięswoim

picusiemnazowie,Życzliwienóżkęprzygarniedobrzucha;

Schlanioboieśpimyiakbarany:

Zasiegdy,rankiem,burknieieywżywocie,Wyłazinamnienaiutrznepacierze,Ażięknępodnią,na

połyzłamany,Ytaksiębawim,pławiącsięwswympocie,Wbordelu,kędymamyzacneleże.

PRZESŁANIEDeszcz,grad,wichura,mammóychlebpowszedni;

Małgośkaświnia,iamteżświntuchprzedni;

Ktolepszyzdwoyga?pustyśmiechmniebierze,

lakpłaszczzpodszewką,takmy–rzekęszczerze-Plugastwuradzi,żyiemteżplugawo,laksławanami,

takmygardzimsławą,Wbordelu,kędymamyzacneleże.

29

Wznakomitymprzekładzietłumaczpopełniłjedenbłąd.Wyraz„bordel"(zwłoskiegobordello)

przyszedłdopolszczyznypóźniej,razemzwłoszczyznąikrólowąBoną.Wśredniowieczuzaśużywano
słowazamtuz(odniemieckiegoSchandhaus).Miastapolskiebyłylokowaneirządzonewedługprawa
norymberskiego,miejskieinstytucje(włączającwtoprzybytkipłatnejmiłości)miałyzatemniemiecki
źródłosłów.MistrzFranciszek(próczstudiówteologicznych)pełnił,jakwidzimy,funkcjęsutenera.
Zajmowałsięwięc,jakchcąniektórzy,drugimnajstarszymzawodemświata,aleniezatogoprzecież
lubimy.

Wdziedziniestanowieniaprawaointeresującymnaszawodzieprymdzierży-jakzwykle–Anglia.List

żelaznyHenrykaII(1180r.)byłdlaprostytucjitym,czymMagnaChartadlademokracji.Poprzedziłgoakt
parlamentuz1161rokuwsprawieustrojuwewnętrznegoiinstrukcjiprowadzeniałaźni.Dbanownich

nietylkoohigienę,oczymświadczyzakazprzyjmowaniatamżekobietżonatychizakonnic.WeFlorencji,
jakpodająniektóreźródła,prostytucjązajmowałosięokoło10procentmieszkanek.Tepracownicenigdy
nieosiągnęłysławyswychrzymskichczyweneckichkoleżanek.Zrazu,wXIIIiwpoczątkachXIVwieku,
florentyńskienierządniceniemogłyswobodnieporuszaćsiępomieście,miałyteżspecjalnewymagania
codonależnegoubioru.Mieściłosiętowogólnejtendencjidostosowywaniazewnętrznegowyglądu,
noszonegoubraniaiozdóbdopozycjispołecznej.Rzeczcałąregulowałyodpowiedniepostanowienia
statutów.Itakniewolnoimbyłonosićobuwiazwanegopianelleaniteżpłaszczazkapturem,który
zapewneuchodziłzaoznakęwysokiegostanu.Statutynietylkoregulowały,jakiegorodzajuodzieniejest
zakazane,aleteżbezjakiegoladacznicaniemożesiępubliczniepokazać.Otóżbezwzględniewymagane
byłyrękawiczki(trudnozrozumiaływymóg–tymbardziejżewnastępnymstuleciurękawiczkistanąsię
wyróżnikieminteligencji).Nadewszystkożądanoprzytroczonegodonakryciagłowysprawnego
dzwoneczka.WtensposóbcóraKoryntu(adoptowanaprzezFlorencję)byłanietylkodobrzewidzialna,
aleisłyszalna.Przytakimstanieoświetlenia,jakimidysponowały

średniowiecznemiasta,niebyłtopomysłgłupi.Możnasiętylkozastanawiać,czymiałzazadanie(jakw

przypadkukołatkitrędowatego)ułatwićunikanieźródładźwięku,czyprzeciwnie(jakoswoistareklama)–
przyciągać.

30

Wszędziepowstajądomypubliczne.Wydawaniekoncesjinależałodowładzkrajowychimiejskich.

Dochodyzaśnależałydoregaliówksiążęcychlubteżzasilałykasęmiejską.Najwyższąinstancjąbyłorgan
wydającykoncesję,abezpośredninadzórsprawowałkatlubinnyurzędnikmiejski.

Powtarzasięhistoria,zktórązetknęliśmysięjużwWiecznymMieście.Prostytucjękoncesjonowaną

wspieranoichroniono,nierządzaśdziki,wędrownyczy„nielegalny"ściganoikarano.Częstozdarzałysię
przypadki,żedelatorkamiwtejmierzebyłykoncesjonowanepanny,walczącwtensposóbz
konkurencją.Mistrzzaśmiałobowiązekwyświęcićkonkurentkęzmiasta,aodbywałosiętowpolskich
miastachwnastępującysposób:

Katprowadziłniewiastę,wdrewnianejspódnicy,podszubienicę,bijącjąpodrodze.Tamzdejmowałjej

tęspódnicęispalałsymboliczniewiązkęsłomy,mówiącprzytym,żejeśliodważysięwrócićdomiasta–
zostaniespalonajakowasłoma.

31

Bywało,żekat,którynadzorowałkoncesjonowanezakładyimiałwyświecaćniezrzeszonedziewczynki,

zakładałwłasneprzedsiębiorstwo.Dotrzymanychusiebiewwieżypanienekdopuszczałpanów,nie
dzielącsięhonorariamiztymiprzymusowymipracownicami.Byłtojegododatkowydochód.Opłacano
gozmiejskiejkasy,alepensjamistrzaniebyłanajwyższa,więcnaderczęstomusiałchałturzyć.Zamiana
miejskiegowięzienianawesołyprzybytekstanowiłojednąztakichdochodowychinicjatyw,podobniejak
sprzedawaniekawałkówstryczka(przynosiłszczęście–kupującym,niepowieszonemu)czyteż
pobieraniełapówekzasprawnąi„odpierwszegorazu"dekapitację.

WNeapolurządysprawowałspecjalny„dwórladacznic",wktórymznaleźlisięteżliczniojcowiemiasta.

Moglioniwtrącićdolochukażdąniewiastęiskazaćjąnaprzebywanietam,pókiniewpłaciładomiejskiej
kasyokreślonejsumy(wiadomo,jakądrogązdobytej).Tenprosty,aleskutecznysystempozwalał
roztoczyćkontrolęnadcałymneapolitańskimseksbiznesem.Proceder,jako

skuteczny,okazałsięteżdługowieczny,przetrwałbowiemażdoXVIIIwieku.

Wsprawieprowadzeniakoncesjonowanegodomuistniałyspecjalneinstrukcje,którychwykonaniamiał

doglądaćgospodarz.Wniektórychmiastach,którychludziecinależelidomężówpublicznegozaufania,
nadowódczegoskładaliodpowiedniąprzysięgę.WWurzburguślubowalimiastuwiernośćilojalność
orazzobowiązywalisię,żebędąstaraćsięojaknajlepszytowar.Ponieważodwiedzaniatakich
przybytkównieuwaźaneowśredniowieczuzacośzdrożnegoczynagannego,możnazrozumieć,żesami
rajcybylizainteresowanijakościąpersoneluiusług.WGenewienatomiastwybieranostarszącechu,
któraskładałaradzieprzysięgęwierności.Instrukcjeprzewidywałyminimalnyzespółusługowywliczbie
czternastupracownic,wwiększychzaśprzedsiębiorstwachmogłoznaleźćzatrudnienieoddwudziestudo
czterdziestupanienek.Jeżelidodaćdotegowymógkoncesyjny(obowiązującyniemalpowszechnie),w
myślktóregoniewolnobyłoprzyjmowaćkobietmiejscowych,tozrozumiemy,żemusiałpowstaćhandel
żywymtowarem,ryneknaprofesjonalistki.WGrecjiiwLombardiiodbywałysięprawdziwetargina
dziewczęta.

Taśredniowiecznaprofesjamiałanietylkoswojeprawaiorganizacjecechowe.Miałateżpredylekcjędo

zamykaniasięprzestrzennego.Towłaśniewśredniowieczupowstajeinstytucja,którawszczątkowej
formieprzetrwaładodniadzisiejszego–dzielnicaczerwonychlatarni.Pozostałytakiejeszczew
HamburguczyRot-terdamie.WwiekachśrednichwWalencjidzielnicatakaotoczonabyłaosobnym
muremimiałaoddzielnąbramę.Miastowmieście.Mamytudoczynieniazzamykaniemsięwswoistych
gettach.Śladytychspecjalnychdzielnicpozostaływnazewnictwieulic.Wtymczasiebowiemnazywano
uliceodpraktykującychnanichrzemieślników:naSzewskiejdziałalirękodzielnicyodobuwia,na
Bednarskiej–specjaliściodbeczek.Wniemieckichmiastachmożemyjeszczespotkać:Frauengasse,
FrauenpfortczyFrauenfleck.NawettakniewinnaRosengassepochodziodgwarowegopowiedzenia
określającegopobieranieświadczeńodprofesjonalnejpanienki:

„zerwaćróżyczkę".NazewnictwośredniowiecznegoParyżaokreślałorzeczybezogródekizbędnych

metafor:meRebrousse-Penil(włochategociula)czyteżPousse-Penil(jebiącegokutasa).Po„żeńskiej
stronie"tegoobscenicznegonazewnictwamożnabyłoznaleźć:meTrousse-Puteyne(kurewskiejszpary),
delaConReerie

(rozwartejpizdy),PoilauCon(piczegowłosa)czytezPuitsd'amour(miłosnychdziurek).

32

Jakkolwiek

nazywałybysięuliceiniezależnieodtego,czyotaczałyjemury,czynie,pewnejest,żebyłyotoczone
troskącnychmieszczan.

Zwalczanonatomiastkonkurencjętajnąiwędrowną.StatutAugsburga(1276r.)stanowił,żezłapanew

murachmiastawędrowneladacznicebędąkaraneobcięciemnosalubinnymzeszpeceniem.Ale,jaksię
przekonałLudwikŚwięty,nietakłatwouporaćsięztymproblemem.Wczasiejarmarków,opustów,
zjazdówiturniejówsiłymiejscowepoprostuniedawałyrady.Zwłaszczaczasjarmarkucieszyłsiędużym
powodzeniem,aprzywilejewdziedziniehandluirzemiosłamiaływtymswójudział.Pozatymłączyłysię
zdużąilościąświeżozarobionejgotowizny.Ijeszcze,lastbutnotleast,zpewnąilością(fachkupiecki
nigdyniejestłatwy,awtedybyłszczególnieniebezpieczny)stresów,któresłużkiWe-nerypomagały
rozładować.Nicwięcdziwnego,żedoFrankfurtunasejmw1394rokustawiłosięosiemsetwędrownych
ladacznic,anasobórwKonstancjizjechałotysiącczterystaichkoleżanek.Pobożnośćwidaćpopłacała,
bozarobekjednejszacowanonakilkasetguldenów(dokładnieosiemsetzłotychdukatówzanoc).

KiedypapieżInnocentyIVopuszczałLyonpodziewięcioletnimtampobycie,towarzyszącyJego

ŚwiątobliwościkardynałHugo,niebezironii,taknapisał:

Poprzybyciuznaleźliśmytylkotrzylubczteryburdele.Gdyodjeżdżaliśmynatomiast,zostawiliśmyza

sobątylkojeden.Jakkolwiekwartododać,żerozciągałsiębezżadnejprzerwyodWschodniejażdo
Zachodniejbramy.

33

KiedyzaśświętycesarzrzymskiZygmuntodwiedziłw1414rokuBerno,radamiejskauradziłaotworzyć

burdele,abydwórcesarskimógłsiębezpłatnieraczyć.Zacnimieszczanieoddali,comielinajlepszego.
Mieściłosiętowówczesnymobyczaju.Oficjeliubrammiejskichczęstowitałyprofesjonalistki.Itak
angielskiegokrólaHenrykaVI,gdyodwiedziłParyż,przywitałyprzyBramieŚwiętegoDionizego(otojak
długątradycjęmadzisiejszarueSt.Denis)trzyfiglującewfontannie/;//e5dejoie.JegoKrólewska
Wysokośćliczyłsobiewtedydziesięćwiosen.Naprzywitanie(w1461r.)LudwikaXIprzygotowano
podobnetableauvivant,któreopisałtowarzyszącykrólowiJeandeRoye:

Byłytamtakżetrzyprzystojnedziewczęta,którewyobrażałytrzyzupełnienagiesyreny,ikażdymógł

ujrzećichśliczne,jędrne,oddzielneitwardepiersi,cobyłobardzoprzyjemnymwidokiem,awykonywały
onekrótkiemotetyiberżeretki.

34

Najstarszyzawódświatazyskałsobiezamuramimiastwdzięczneprzytulisko.Wyjątkiemniebyłotu

świętemiasto–Rzym.Profesjatapieniłasięnietylkonaulicach,aleiwsamymWatykanie.(Nawet
świątynieniebyływolneodpanienek.AktakatedryNotreDamęwParyżunotująlicznearesztowania
fillesdeviewmurachprzybytku.Średniowiecznekościołypełnebyłytłumuigwaruludzkiego.Nicwięc
dziwnego,żenietylkohandloweinteresytamzałatwiano).Papieżebyliwięcwłaścicielamii
beneficjantamizakładówusługowych.Niekiedywwielcezbożnychcelach.PapieżKlemensIIwydał
rozporządzenie,żepołowadochodówztruduladacznicmaiśćnautrzymaniezakonów(zamysłbył
zbożny,alepieniądzeokazałysięnieściągalne).Bardziejefektywnyokazałsięsystempodatkowynałożony
w1471rokuprzezSykstusaIV,aprzychodyztegoprocederuwjakiejśmierzesfinansowałybudowę
bazylikiPiętrowejwRzymie.ZakładprzyCock'sLane(kusiowadróżka)zaśstanowiłwłasnośćkatedry
ŚwiętegoPawławLondynie.

Takbyłowmurachmiejskich,którychpowietrzeczyniłoludziwolnymi.Azamurami?Nadrogach,

drożynachisteczkachEuropypanowałożywionyruch.Transportowalitowarkupcy,pielgrzymowali
pątnicy,wałęsalisięmaruderzyzrozbitychoddziałów,zmiastadomiastapodążaliwaganci,kuglarzei
bardowie,przemieszczałsięmarginesspołeczny:żebracy,dlaktórychzabrakłojałmużny,oszuści,na
którychszalbierstwachsiępoznanoinieznaleźliłatwowiernychofiar,zbiegłezakonniceifałszywikwes-
tarze,wędrowniuczniowieHipokratesa,mistrele,jokulatorzyiigrceoraz„muszelnicy"(fałszywi
pielgrzymi–zbrodniarze;muszelkaśw.Jakubanaszytanakołnierzuoznaczałaodbytąpielgrzymkędo
Compostelli).Tworzylioniwłasnyodrębnyświatzeswoistąhierarchią,osobliwym,tajemnymjęzykiem
orazwłaściwąimobyczajowością.Wszystkichichłączyładroga,jakąprzemierzali.Droga,ioczywiście
zajazd,stojącaprzyniejgospoda,przydrożnakarczma.

Osobliwe,jakieprzestrzeniepotrafilipokonywaćnasiprzodkowie,majączajedynyśrodeklokomocji

swewłasne,przyrodzonekończyny.Skorotyleludziprzemieszczałosięiprzebywałozdala

oddomu(jeśligokiedykolwiekmieli),totrzebabyłonietylkoichnapoićinakarmić,nietylkoprzyjąćich

poddach,aleteżzapewnićimcielesnerozrywki.Najstarszyzawódświataznajdowałwięcnadrogachiw
przydrożnychzajazdachmiejscepraktyki.BronisławGeremekpisze:

Odwróceniezasadznamionujetakżeobyczajeseksualne,nadktórymiwpełnipanujerozwiązłość.

Wszystkiekobietyuprawiająnierząd,prostytuującsięnawetzadarmo.Nieobowiązujątuzasadyżycia
rodzinnego.Ponieważdziecisąśrodkiemzarobkowania,kobietypłacązato,żebystaćsięmatkami.

35

Mamytuwięcdoczynieniazprostytucją–niejako-arebours.Możnapowiedzieć,żeobózwojskowy,

drogaimiastotomiejscanajbardziejcharakterystycznedlaśredniowiecznegonierządu.

Tamwystępuje,tamsięrozwija.

ROZDZIAŁSZÓSTY

ODKRYCIENIETYLKOAMERYKI

Procesomdziejowymtrudnojestprzypisaćkoniecipoczątek.Niedekretowanobowiemtegoodgórnie,

aisamiludziepozbawienibyliświadomościnadchodzącejwłaśnieepoki.Nieznanyjesttakiprzypadek,
żebywłościanin(czymieszczaninlubszlachcic),któregośpięknegorankaspojrzałwoknoipowiedziałdo
małżonki:„Cośmisięwydaje,żeżyjemywRenesansie".Epokomprzyporządkowujesięnajczęściejjakąś
datę,którarozpoczynałaprocesdlanichznamienny.

PoczątkomOdrodzeniamożemyprzyporządkowaćkilkadat.Możnaliczyćtęepokęod1453roku,od

zajęciaKonstantynopolaprzezTurków,czyliodupadkuWschodniegoCesarstwa.Możnaliczyćod1517
roku,kiedytodoktorteologiiMarcinLuterprzybiłswoich95tez,dającpoczątekreformacji.Możnaliczyć
od1455roku,kiedymoguntczykJohanGenfleischzumGutenbergzłożyłiwydałdrukiemBiblię,
rozpoczynająctymsamymrewolucjęśrodkówmasowegoprzekazu.Możnateżrachowaćodroku1346,
kiedytopodCrecy-en-Ponthieuangielskapiechotapokonałaciężkąjazdęfrancuską.Tenfakt,wrazz
rozwojemmiast,podkopałomni-potencjępanówfeudalnych.Możnateżliczyćod1492roku,kiedyto
„SantaMaria",„Pinta"i„Nina"wyruszyły,abyodkryćAmerykę.Iniejesttuistotne,żepodażkruszcówz
NowegoŚwiatawywołałarewolucjęcen,stymulowałarozwójprzemysłu,handluiusług(wtymrównież
tych,któresąprzedmiotemnaszychrozważań).Istotniejszejestnatomiast,żejedenztowarzyszy
KrzysztofaKolumbaprzywiózłkrętkiblade,zarazkisyfilisu.

Dlaczegointeresujenastowłaśnieschorzenie?Przecieżludzkąspołecznośćpustoszyłyinne,stokroć

groźniejszeplagi.Wystarczyprzypomniećo„czarnejśmierci",któramocnoobniżyłaświatową(czy
europejską)populację.Możnabydługowymieniaćchoroby:

czarnąospę,cholerę,dżumę,tyfus,hiszpankę,febręczygruźlicę.Wszystkieteśmiertelneprzypadłości

tym(pozaszeregiemróżnicmedycznejnatury)różniąsięodkiły,żeniesąprzenoszonedrogąpłciową.
Innenatomiastchoroby,którymzracjisposobuprzenoszeniapatronujeboginimiłości,Wenera,niesą
śmiertelne.PomijamytuwirusHIV,gdyżSyndromBrakuOdpornościImmunologicznejOrganizmuzostał
odkrytydopierowlatachosiemdziesiątychnaszegostulecia–należywięcdowspółczesności,niedo
historii.

Śmiertelnyrezultatiwenerycznadrogawpłynęłynato,żesyfilisupostaciowywałgrzechikarę

jednocześnie.Wydawałsięnarzędziemboskiejkarywiszącejnadrozpustnikami.Zdrugiejzaśstrony
dodałdofizjologiiżyciapłciowegoelementmetafizycznego,śmiertelnegolęku.Starożytnimówilio
związkachErosaiThanatosa,Francuzinazwaliorgazmlapetitemorte,alewydajesię,żenajmocniej
śmierćimiłośćsplotłysięwzwojachspirochety.Historięludzkościmogąpisaćdziejejejdokonań,losyjej
nadziei,atakżejejlęki.

Abyłototak.5lipca1495rokuodbyłasiębitwapodFournoe.Wojskafrancuskiewpochodzieod

Neapoluprzerywająokrążeniewojsksprzymierzonychicofająsię.Zanimipodążająsprzymierzeni,w
którychskładziewystępujeteżlekarzwojskweneckichMarcellusCumanus,którynazajutrzpobitwie
zapisał:

Wieluzrycerstwalubzpiechotynaskutekzagotowaniasięhumorówmielikrostynatwarzyinacałym

ciele.Podobnedoziarnaprosapojawiałysięzazwyczajnanapletku,najegowewnętrznejpowierzchni,
albonażołędzi,lekkoswędząc.Niejednokrotniepojawiałasięnajpierwpojedynczakrostamająca
charakterniewinnegopęcherzyka,alejejpocieraniewywołaneswędzeniempowodowałownastępstwie
drażniąceowrzodzenie.Wkilkadnipóźniejdoprowadzałychorychdoostatecznościbóle…

Innyweneckilekarz,AntonioBenedetto,któryrównieżsłużyłpodFomoue,pozostawiłtakizapis:

Nowaniemoc,awkażdymrazienieznanalekarzom,którzynaspoprzedzili,niemocfrancuska,wchwili

gdyogłaszamtępracę,prześliznęłasięnaskutekkontaktówpłciowychzZachoduażdonas.Tak
odpychającyjestwyglądcałegociała,takwielkiesącierpienia,żetaniemocprzerastaswojąokropnością
trądizagrażażyciu.*

Światłytenmedykwidziałchorych,którzyutracilioczy,dłonie,nosy,stopy.

ChorobaruszawpodróżprzezEuropę,abywciągudziesięciulatopanowaćjącałą.Każdyświeżo

nawiedzonykrajpodejrzewa(najczęściejniebezracji–wszakniebyłowtedypołączeńlotniczych)ojej
roznoszeniesąsiada.ItakwXVIwiekuMoskwiczaniemówiliochorobiepolskiej,Polacyoniemieckiej,
Niemcyofrancuskiej.TenprzymiotnikprzyjęliteżAnglicyiWłosi.NatomiastFlamandowieiHolendrzy,
podobniejakmieszkańcyMahrebu,powiadają:„chorobahiszpańska".DlaPortugalczykówjestto
„chorobakastylijska",podczasgdy„portugalską"zwąjąJapończycyimieszkańcyIndiiWschodnich.Ale
taknaprawdęprzybyłazAmerykidoHiszpanii.ItylkoHiszpanieniezrzucająodpowiedzialnościna
sąsiadów,zwącjąpoprostububas.

KrzysztofKolumbpowróciłzpierwszejwyprawydoSewilli31marca1493roku.20kwietniaprzybyłdo

Barcelony,gdziepokazałsześciuprzywiezionychIndianijednąpapugę.Zbytmałoto„okazów",by
spowodowaćwybuchepidemii,tymbardziejżezapiskipokładoweniewzmiankująochorobieżadnegoz
członkówzałogi.ZnastępnejwyprawywracaKolumbdopierow1496roku,więcwówczasgdy
neapolitańskachorobaszalejejużwnajlepsze.Jednakżewroku1494iwiosną1945przypłynęłydwa
konwoje,obapoddowództwemAntoniadeTorres,któreprzywiozły326mieszkańcówNowegoŚwiata
płciobojga.AntoniodeTorrestowłaśnieczłowiekodpowiedzialnyzaprzywleczeniechoroby,azatemza
kilkastulecilęku.

DoPolskitęchorobęprzywlecmiałapewnabiałogłowazKrakowa,conaodpustdoRzymuzwykłabyła

chodzić.TakprzynajmniejutrzymujeMarcinBielski,którywswojejKronicewszyt-kiegoświatataki
uczyniłzapis:

TachorobanaprzódweWłoszech,zwłaszczawNeapolitań-skimpaństwienaFrancuziechsiępokazała,

gdyKarzełVIII,

królfrancuski,doWłochwtargnąłioKrólestwoNeapolitań-skiewalczyłiprzetożtęniemocfrancą

zowiąodFrancuzów.Francuzowiejąteżzowiąneapolitańska,żetamsięnaniązdobyli."

NatomiastsamąnazwęwymyśliłwerończykHeronimFracas-toro,przyjacielKopernikanauniwersytecie

wPadwie,lekarzojcówSoboruTrydenckiego,mążuczonywmedycynieifilozofii.Byłtakżepoetą,ajego
łacińskipoematSyphilissivemorbusgallicus(Sifilisalbochorobafrancuska)byłporównywanyz

GeorgikamiWergilego.Tenopublikowanyw1530rokupoematopowiadałolosachpasterzaSyphilisa,
któryobraziłbogaSłońce,atenwrewanżupokarałgowiadomąchorobą.Poetanazwałwięcto,co
zawdzięczamypodróżnikowi.

Niebyłonjedynympoetą,któremunatchnieniekazałosięgnąćpoówocierającysięoostateczność

temat.Schorzenietoprowadziłodośmierci,byłopiętnem,któredrogądziedziczeniaprzekazywano
następnympokoleniom.MogłobyćwięcpostrzeganejakowcielenieLosu.Czasemwiodło(poprzez
paraliżpostępowy)doszaleństwa.Wieluuważało,żeprowadzidogeniuszu.Wtakiejmyślispołecznej,w
którejistniałozdecydowaneprzeciwstawienieduchaiciała,syfilismusiałbyćdobrydladucha,przy
założeniu,żewymierzonyjestwłaśnieprzeciwciału(oczymzarażenimoglisięprzekonaćażnazbyt
dobitnie).Takiewnioskiwyciągalimyślicielehiszpańscy.Ponieważwielusławnychludzicierpiałonatę
chorobę,inniuważalizarażeniesięzanieodzownyelementsukcesu.Ciekawe,ileosóbprzypłaciłoto
niepoprawnewnioskowaniezdrowiemiżyciem.Zacytujmypewienutwórwierszowany,ujętywkształt
klasycznejody:

Kiło,zarazotyokrutna,Straszliwesiejeszspustoszenie!Bosromówmocczekazniszczenie,Wielu

hulaków–dolasmutna,Niemocbogactwuprzypisana,Niemocfrancuskąsłuszniezwana,Niemoc
powszechnawcałymkraju,Niemociskromniś,ikokietek,Zarównoksięźnych,jaksubretek;

Tragarzy,panówilokajów.

38

CytowanaOdaalaverole(Odadoprzymiotu)zwracauwagęnademokratycznyiponadklasowy

charakterschorzenia.Takjakśmierćczekainawiedzawszystkiestanyiosoby.Ztąjednakróżnicą,żeinne
choroby,takiejakdżumaczyospa,dopadałyludzibezwzględunaichdziałania.Tobyłślepytraf,loteria,
wktórągrałktośinny.Abyzarazićsiękiłą,trzebabyło(najczęściej)podjąćkonkretneerotycznepraktyki.

W1905rokuzostajeodkrytyzarazeksyfilisu:krętekblady.Wrokpóźniejpowstałametoda

serodiagnostycznaBordeta-Wasser-mana(weFrancjioznaczanajakoBW,wPolsceWr).Wtrzylata
potemnarodziłsię„salvarsan".OjcamitegolekubyliNiemiecEhriichiJapończykHata.Topierwszy
skutecznychemicznyśrodekprzeciwspirochetom.Nietakskutecznyjakpencylina,nietakszybkiinietak
łatwywstosowaniu–alezaistniał.Dziękiniemusyfilisprzestałbyćśmiertelnymzagrożeniem.

Takwięcod1495rokuażdoroku1906,przezczterystulecia,złowrogicieńzarazyzNeapolupadana

ludnośćEuropy.Cieńmroczny,cieńśmiertelny.Niemógłpozostaćbezwpływunazachowanialudzi.Na
ichsposóbmyślenia.Nalęki,przeświadczeniaiwrażliwość.Jedynympewnymsposobemuniknięcia
chorobybyłocałkowitepowstrzymaniesięodstosunkówseksualnych.Takapolityka,konsekwentnie
realizowana,groziławyginięciemludzkości.Metodąmniejskuteczną,leczbardziejrozpowszechnioną,
byłoutrzymywaniejedynie„pewnych"kontaktówerotycznych.Wiązałosiętozpotępieniemwszelkich
pozamałżeńskichzwiązków.Byłyonebowiemnietylkonaganne,aleiniebezpieczne.Wiązałosięteżz
wymogiemdochowaniadziewictwadozamęściajakoswoistego„zabezpieczenia"czyteżgwarancji
zdrowia.Wiązałosięwreszciezezmianamiobyczajowymi.AwszystkoprzezposzukiwaniedrogidoIndii.

ROZDZIAŁSIÓDMY

ODRODZIŁOSIĘ

WspomnieliśmywcześniejróżnepoczątkowedatyRenesansu.Samegoterminuużyłporazpierwszy

GiorgioVasariwŻywocienajsławniejszychmalarzy,rzeźbiarzyiarchitektów(wydanymw1550r.).Pisząc
stówkorenascitaVasarimiałnamyśli(międzyinnymi)ponownenarodzeniesięrzymskichłukówi
kolumnad.Czymyślałteżotym,ktobędzietekolumnadypodpierał;czymiałświadomość,ktobędziesię
kryłwchłodziepodcieni?Historiahistoriisztukiotymmilczy.Trzebajednakwspomnieć,żeodtwarzając
kształty,odtwarzasięrównieżfunkcje,któreonepełnią.

Słowem:odrodziłosię.Greckiehetere,rzymskieformosaezastąpiływłoskiecortegiane.Były

przyjaciółkamitakichartystówjakTycjanczyRafael.Muzamipisarzy,takichjakAretino.Inspiracjąksiążąt
Kościołaiksiążątświeckich(choćbyKośmyMedici).Dobrymprzykładem,jakaatmosferapanowaław
tamtychczasach,możebyćrodzinnespotkanienadworzepapieżaAleksandraVI(zroduBorgiów),w
którymudziałwzięłopięćdziesiątprofesjonalistek,wynajętychspecjalnie,byzabawiałyzarównosłużbę,
jakgości.Aodbywałosiętotak:

Zpoczątkuwszyscynosiliubrania,późniejpozbywalisięichdozupełnejnagości.Poposiłkulichtarze,

któredotądstałynastole,rozstawiononapodłodzeirozsypanokasztany,którezbierałynagiekurtyzany
poruszającsięnaczworakachmiędzyświecznikami.Przyglądalisiętemuipapież,iksiążę(CezarBorgia)
orazjegosiostraLukrecja.Nakoniecwystawiononapokazkolekcjęjedwabnychokryć,pończochibroszi
przyobiecanojetemu,ktodopadnienajwiększąliczbęprostytutek.Wszystkotodziałosiępublicznie.
Widzowie,którzy

bylijednocześniesędziamizawodów,wręczylinagrodętemu,kogouznanozazwycięzcę.

39

WtakiejatmosferzeniedziwipostaćWeronkiFranco,intelektualistkiikurtyzanyzarazem,któraw

poczetswychklientówzaliczyłaimalarzaTintoretta,ikrólaFrancjiHenrykaIII.Byłauzdolniona
muzycznieorazpłynnieposługiwałasiękilkomajęzykami.Swoimprzyrodzonymmusiałaposługiwaćsię
równiepłynnie,gdyż(jakzaświadczahistorykReayTannahill)jejpocałunekkosztowałpięćkoron
(stanowiłotopółrocznąpensjęsłużącego).Zapełnąusługębraładziesięćrazytyle.

40

Innadama,Imperia

Cognata(byłamodelkąRafaela,którywyobraziłjąjakoSafonęwParnasie)brałasetkę.Takiestawkiprzy
takimpowodzeniumusiałyoznaczać,niewyobrażalnebogactwo.Anegdotagłosi,żekiedyImperia
Cognatagościłapewnegohiszpańskiegoklienta,ówzapragnąłsplunąć.Szukałczegośmałocennegow
kapiącychodluksusuapartamentach,abysobieulżyć.Jedynyobiekt,którysięnadał,tobyłatwarz
służącego.KiedyImperiazmarławwiekudwudziestusześciulat,półsetkipoetówopłakiwałojąw
klasycznychelegiach.BlosioPaladionapisał:„MarsdałRzymowiimperium,Wenus–Imperię".Zostawiła
teżhojnyzapis,abywybrukowanorzymskąStradadelPopulo,którejbrukiszlifowałyjejmniejszczęśliwe
koleżankipofachu.Wświecie,wktórymkładzionoznakrównościmiędzywpływemiwładząaosobistym
bogactwem,właśniecortegianemiaływpływy,bonabogactwopotrafiłyzapracować.

Cortegianelubzfrancuskacourtisaneswymźródłosłowemodnosząsiędodworu,bowówczasdwór

stajesięmiejscemzdobywaniaisprawowaniawładzy.Toołaskidworu,jegoprzychylność,ogodnena
nimmiejscebędąludziezabiegać.Tamsięskupiaświatłowiedzyipotęgi.Torenesansowanowość:

rośnieliczbadoradców,urzędników,zarządców–tworzysięcharakterystycznyaparatwładzy.Przetrwa
onkilkasetlat,nimkrespołożąmurewolucje.Castiglionepiszeswójtraktat//Cortegiano,który
spolszczyłGórnickipodtytułemDworzanin.Nadworzedobrzeczująsiędworacyikurtyzany.Rolaseksu
wwalceowpływyiwładzęniezostałanigdywyczerpującoopisana.Niktjednaknieośmielasiętwierdzić,
żebyłamała.

KiedyThomasCoryat,szesnastowiecznyangielskipodróżnik,odwiedziłWenecję,naliczyłtam

dwadzieściatysięcyprofesjona

listek,dam,które-jaksięwyraził-„taksąbliskieupadku,żegotowesąotworzyćswójkołczandlakażdej

strzały.

41

Procentpanienświadczącycherotyczneusługimusiałbyćznaczny.Byływśródnichrównież

cudzoziemki,skoszarowanewspecjalnychdomachipobierającewynagrodzeniemiesięcznie.Byłyteż
rodowitewenecjan-ki.Zawódtenprzechodziłniekiedyzmatkinacórkę.Te,kiedyjużosiągnęływiek
nadającysiędorozpoczęciapracy,byłyprezentowaneprzezdumnematkiwmaju,nakwiatowych
targach.Pełenkwietnychzapachówtargnadziewicetorowałtymwykształconymadeptkomdrogędo
elityzawodu.Stałyzatymiwładza,ipieniądze.Dlategoteżobcowaniezniminiebyłotanią
przyjemnością.Pewienpodróżnikzanotował:

Tokosztownyhandel;niemożnanabyćdziewicytaniejniżzastopięćdziesiątzłotychescudos,na

roczneużytkowanie.Zadwieściemożnajużdokonaćdobregowyboru.

42

Niebyłatodrogakariery,któraspotykałasięzespołecznympotępieniem.Przeciwnie,miaławysokiei

dobrenotowania.Niedziwiteż,żeogromnieszanowanoMargeritęEmilianę,którazpieniędzy
zarobionychłóżkowymtrudemufundowałaklasztorbraciomaugustianom.

CytowanyjużCroyatdajenamtakiobraz:

Nadewszystkoczarujeonapoprzezdźwięki,jakichdobywazeswejlutni,orazswoimrówniekuszącym

głosem.Takajestweneckakurtyzana,znakomitaretorka,najbardziejelagan-ckawsztuceprowadzenia
rozmowy,czegobowiemnieudasięjejwystępami,toosiągniezapomocąretoryki.Takżewkońcu
schwytacięwpułapkęizawiedziedosypialni,gdziewszelkierozkoszestanąotworem.

Osobliwetoczasy,gdysztukawysławianiasiębyłanajbardziejkuszącympowabem.Należypamiętać,że

wykształcenie,dwornośćikunsztwymowybyływtedydobramirzadkimi–więcicennymi.Kobieta
chętnazaspokoićmężczyznęseksualnieniebyłaniczymszczególnym;kobietanatomiastwładna
zaimponowaćmuintelektualniebyłacennymwyjątkiem.Szkołyiuniwersytetybyływszakprzeddamami
zamknięte.Naszpodróżnymusiałmiećteżinneprzygody,mniejszczęśliweimniejzwiązanezretoryką,
skorodalejtakpisał:

Alestrzeżsięwdawaćzniąwpoufałościwrozmowie.TacóraSłońcajestzimnaiprzebiegła.Nade

wszystkozaśniestarajsiędawaćjejsolariuminiquitatis(opłatęzagrzech)niższą,niżjejprzyobiecałeś,
bądźteżchyłkiemzbiecodniej;onawtedyalbospowoduje,żejejRuffianopoderżniecigardło,jeśli
zdybiecięgdzieśwmieście,lubteżsprawi,żezostanieszaresztowanyiwtrąconydolochu,wktórym
przebywaćbędzieszdopóty,dopókiniezapłaciszjejwszystkiego,cóżeśbyłobiecał.

43

Jakwidać,zawódtencieszyłsięopieką,takindywidualną,jakimunicypalną.

Oczywiścierenesansowapięknośćmusiałamiećjasnewłosy.To,iżmężczyźniwoląblondynki,wiadomo

nietylkozopowiadaniaAnityLoos,nietylkozfilmuHowardaHawksazMarilynMonroeiJaneRussel.
Wiadomototakżezbadańprzeprowadzonychw1968rokuwStanach.Okazałosięwtedy,że68procent
Amerykanówmatakiewłaśniepreferencje.

44

RenesansoweRzy-mianki,zachęconesukcesamiswoich

germańskichczyangielskichkonkurentek,zaczęłynagminnierozjaśniaćwłosy.Używałydotegohenny,
sokuzcytryny,płatkównagietkówlubkwiatówrumianku.KuzynmalarzaTycjana(ten,jakwiadomo,nie
miałnicprzeciwrudym),CezarVicallio,powiada,żewsłonecznydzieńdachyrzymskichpalazzipełne
byłypięknościwspecjalnychkapeluszachbezdenek,wktórychnietylkosuszyływłosypofarbowaniu,
alepoddawałyjerozjaśniającejsłonecznejobróbce.Pragnęłybowiemdołączyćdocapellifiled'oro-
złocistowłosych.Złotewłosybyłycennewpodwójnymznaczeniutegosłowa:nietylkopołyskiwały
kruszcem,leczgotakżeprzyciągały.

Złotoprzyciągałozłoczyńców.Niechroniłtychpanienparasolświętości(takjakichświątynne

koleżanki),niechroniłcechiobyczaj(jaktowśredniowieczubywało).Corazczęstszebywająprzypadki
agresjiwobeckobiet.Nawetnajsławniejszekurtyzanymusiałyzatrudniaćosobistąochronę
(wspomnianychRuffiano),alenawetmocarnigoryleniezawszegwarantowalibezpieczeństwo.Łatwo
zarobionepieniądzeprzyciągałyamatorówłatwegozarobku.Rozmaiteformyprzemocystanowiłykarę
czyteżsposóbwymuszeniaposłuszeństwa.Tuwłaśniemaswójpoczątekobyczajsfregia(okaleczenia,
pocięciatwarzy)rozumianyjakokarazabrakpowolnościiśrodekterroryzującykoleżanki.Twarzbowiem
–

jeżelimożnasiętakwyrazić–jestwizytówkączyteżwitrynązapowiadającąinnewdziękipanienki.

Zniszczenieczyoszpecenietegooknawystawowegoznacznieobniżałowartośćrynkowąpracownicy.Ten
rodzajokaleczeniabyłżywotnymitradycyjnymsposobemterroryzowaniaprostytutek.Nadługiestulecia
brzytwalubnóżstałysięnieodłącznymatrybutemioznakąwładzysutenerów.Uciekanosiętakżedo
zbiorowychgwałtów,jakośrodkawymuszaniaposłuszeństwa.EmmettMurphywspominaotrentino,
gdzieofiarabywałagwałconaprzeztrzydziestuwynajętychmężczyzn,lubteżotrenutoreale,gdzie
swojeżądzezaspakajałosiedemdziesięciupięciufacetów.Dodajejednak,że„praktykatasłużyła
wyczerpywaniusięliczbyklientów,jakteżzmniejszeniuźródełdochodów".

45

Życieeleganckiejwłoskiejkurtyzanybyłowięcpełneniebezpieczeństw.Alewporównaniuzegzystencją

jejulicznejsiostry–puttany-byłosielanką.Pracownicommiłościsytuowanymniżejnadrabinie
społecznejgrozilinietylkoprzestępcy.Zagrożeniembyłteżpaństwowyczyczasemmunicypalnyaparat
ścigania.Niewolnoimbyłoodwiedzaćniektórychgospod,kościołówitawern.Świadczenieusług
seksualnychŻydom,TurkomiMaurombyłorównieżobjętekarami.Miałyjednakswojeprawairodzaj
prawnejochrony.Skrzywdzeniepracownicyerotycznejkaranogrzywną100dukatówimiesięcznym
aresztem.Przepaśćdzielącagórneidolnerejestrytejspołecznościbyłaogromna.Dodaćjednaktrzeba,
żewcalenietakgłębokaiostra,jakw„normalnym"społeczeństwie.

Mrokgotyckichzamkówzostałzastąpionyprzepychemrenesansowychpałaców,ostrołukikatedr–

krągłościamiportalirozlicznychrezydencji.Wmeblarstwiepojawiłysiępiękniezdobionełoża.Trzebaje
byłojakośzapełnić.Odrodzenienietylkoprzywróciłocharakterystycznedlastarożytnościkształtyi
porządki.Przywróciłoteżfunkcje.Stądcortegiana.CervanteswEllicentiadoVideńerapowiadaonich,że
większośćzcortesanasjestwprawdziecortes,toznaczyuprzejma,aleniesanas,czylizdrowa.

ROZDZIAŁÓSMY

SPRZEDAJNYSEKSREFORMOWANY,

LECZNIEREFORMOWALNY

Wspomniałemjuż,żedzieńogłoszenia95tezprzezLutrabyłjednązmożliwychpoczątkowychdat

Odrodzenia.Napewnonatomiastbyłpoczątkiemreformacji,ruchuodnowyKościoła,reformyjego
doktrynipraktyk.ZaLutremwWittenberdzeposzedłKalwinweFrancjiiGenewie,ZwingliwSzwajcariii
KnoxwSzkocji.HenrykVIIITudor–główniedladynastycznychcelów-odłączaAnglięodpapiestwai
tworzyKościółanglikański.NapomocyEuropytriumfujeprotestantyzm,wjejcentrumtocząsięreligijne
wojny.TrwawalkaprzeciwPapiestwu,onowąwiaręinowąmoralność.AleRzymnietylkojest
przedmiotemataków,nietylkostawiaopór,alei–wogniuwalki–sampodlegaprzeobrażeniom.Ich
wyrazemisymbolemstająsiępostanowieniaSoboruTrydenckiego,którenadługiewieki(bodolat
sześćdziesiątychnaszegostulecia,doVaticanumII)określiłykatolickądoktrynęimoralność.

Jeślipodnoszonosprawydoktrynalne,sprawymoralności,toniemożnabyłonieporyszyćsprawseksu,

awkonsekwencji–takżeseksusprzedajnego.Aktpłciowypowinienmieć(zdaniemmoralistówi
kaznodzieitegoczasu)wyłącznieprokreacyjnycharakteribyćuświęconysakramentemmałżeństwa.
Luteruznawałsekszasamprzezsię„nieczysty",sekundowałmuKalwin,podkreślającdiabelskąnaturę
aktupłciowego.Jeżelizatemjestonzłem,czerpaniezeńprzyjemności–grzechem,toczynieniego
przedmiotemsprzedażymusibyćzbrodnią.Kaznodziejeprotestanccysąbardziej

mizoginiczniniżichkatoliccy„koledzypofachu".MożemiałotuwpływzanegowaniekultuMatki

Boskiej.Głównąfunkcjąkobietymiałobyćrodzeniedzieci.Zostałaonazredukowanadoowychsłynnych
niemieckichtrzech„k":kołyska,kuchniaikościół.Zmieniasięcałkowiciestosunekdonajstarszego
zawoduświata.Panujeterazpełnazgoda,żejesttonajgorszyzawódświata.

W1520rokuLutertakiekierowałsłowadoszlachtyniemieckiej:

Czyżniejestrzecząstraszną,żeprzychodzinam,chrześcijanom,tolerowaćobecnośćdomów

publicznych,nam,którzydoczystościzostaliśmyzobowiązaniprzezchrzest?Jestempewien,jakinależy
wydaćosądwtejsprawie,niemabowiemtakiegodrugiegonarodu,wktórymzmianynastępowałyby
takopornie,iniematakiegodrugiego,wktórymdziewiceczymężatkiorazszacownematronybyłybytak
postponowane.Czyniestaćnasnaduchowąidoczesnąsiłę,którawładnabyłabyodmienićtepogańskie
praktyki?JeżeliludIzraelamógłobywaćsiębeztakiejohydy,toczemużludchrześcijańskiniemiałbybyć
dotegozdolny?

46

Żartychnauksprawił,żepożarreformacyjnejnaprawyrozprzestrzeniałsięzmiastadomiasta.Wroku

1532zamkniętodomypublicznewAugsburgu.Wroku1537–wUlm.PrzybytkiRegens-burga
(Ratyzbony)przetrwałydo1553roku,norymberskiezaśdo1562.Zdarzałosię,żezakładtakiotwierał
ponownieswegościnnewrota,gdyjużminęłagorączkamoralnegooburzenia.Taksięzdarzyłowe
Fryburgu,gdziemunicypalnyburdelzamkniętow1537roku,apotrzechlatachwznowiłondziałalność.
Luterzareagowałnatychmiast:

Ci,którzyzakładajątakiedomy–grzmiałpapieżreformacji-powinniwprzódyzaprzećsięimienia

Chrystusaiwiedzieć,żebardziejniżchrześcijanamisąpoganami,którzynicoBoskimimieniunie
wiedzą.

47

Mocnesłowa,alenawetnajmocniejszeniezawszemogąsięprzebićprzeztwardąrzeczywistość.Kiedy

zamkniętozakładusługowywStrasburgu,kobietywystąpiłydowładzmiejskichzpetycjąozapewnienie
iminnychśrodkówdożycia.Odebranieimwarsztatupracypozostawiłojebowiembezzajęciaibez
grosza.Wrezultacie

wygnałojenaulicę–wróciływięcdozawoduniejakotylnymidrzwiami.

Kalwinbyłjeszczeostrzejszy.Głosił,iż„rozwiązłośćicudzołóstwo"należykaraćgrzywnami,

uwięzieniemlubbanicją.Posuwałsięażdożądania,bycudzołóstwokaraćśmiercią.Tennowatorski
pomysłpenalizacyjnyniewszedłdokodeksówkarnych,aledwugenewskichamatorówpozamałżeńskiej
rozrywkiw1560rokuprzypłaciłoamoryżyciem.Niemożenaswięcdziwić,żewwigilięprzybycia
KalwinadoGenewywszystkiepracownicemiłościmusiałybądźporzucićzawód,bądźmiasto.Niedano
imwyboru.NiewcałejSzwajcariibyłoażtakźle.WZurychuwesołydomekdziałałnadalpodścisłą
kontroląwładzmiejskich,którapowołaławtymceluspecjalnąkomisję.Dojejkompetencjinależało,
międzyinnymi,udzielaniezezwoleńżonatymnakorzystaniezofertynadzorowanegoobiektu.Tamwarto
byłomiećznajomości!

WczasiewalkizreformacjąKościółtakżeulegazmianom.Istniejebowiemprawidłowość,żewalkao

reformęzmieniataksamoreformujących,jakreformowanych.Kontrreformacjęmożemyprzeto
traktowaćjakoruchodnowyKościoła,tymbardziejżeprotestancizarzucaliRzymowi,iżstałsię
„nierządnicąbabilońską",ogniskiemwszelkiegozepsuciainieczystości,ośrodkiemniemoral-nościi
obłudy.Abysiębronić,abyodpieraćzarzuty,Kościółmusiałprzewartościowaćswójstosunekdo
prostytucji,takjakistosunekdoseksualności.SobórTrydenckiwyraził(w1563r.)potępieniedla
wszelkichtypówpozamałżeńskiejaktywnościerotycznej.SykstusVw1586rokuwprowadziłkaranie
śmierciącudzołóstwai„przeciwnychnaturzewystępków".NaterenieWiecznegoMiastawalkę
prostytucjiwydałPiusVedyktemRomalocutaz22lipca1566roku.ByłtodzieńMariiMagdaleny,
patronkipracownicerotycznych.Causanieby\afinita,przeciwnie–dopierosięzaczęła.Wmieście
zawrzało.Radamiejskawysłałaczterdziestoosobowądelegacjędopapieża,byuzmysłowićmu
ekonomicznekonsekwencjepostanowienia.Wieluszanowanymkupcom,którzyzajmowalisięimportem
dóbrluksusowych,groziłobankructwo.Korpusdyplomatycznybyłgłębokoporuszony,ambasadorowie
Hiszpanii,PortugaliiiFlorencjizłożylizaśprotestacyjnenoty.NaulicachRzymuzapanowałapanika.
Dwadzieściapięćtysięcyosób(czyliprostytutkiici,którzyznichżyli)szykowałosiędoopuszczenia
miasta.WieczneMiasto

drżałowposadach.Ażwreszcie,17sierpnia,prawiewmiesiącpowydaniutegoedyktu,OjciecŚwięty

zmuszonybyłgoodwołać.

48

Nieszczęsnesiłyfachowebyływięcprześladowanezarównoprzezreformację,jakprzez

kontrreformację.Prześladowanezasamfaktuprawianiaswegozawodu.Dotejporybyłtozawód,
któregoniepostrzeganomożejakonajlepszyinajwłaściwszy,możenietaki,ojakimmarząrodzicedla
swychdzieci,alenapewnoniebyłtoprocederpotępiony.OdXVIwiekutakimsięstaje.Ktoczerpie
korzyścizgrzechu,sumujeipotęgujeswągrzeszność.Zasługujenapotępienietakwieczne,jak
doczesne.Nasłużebnicepłatnejmiłościspadająrozlicznekary,zkarągłównąwłącznie.Uprawianietego

zawodustajesięzbrodnią,wykroczeniemprzeciwprawomludzkimiboskim.Swoistymrodzajem
„wzmocnienia"tejpostawybyłaprzetaczającasięwowymczasieprzezEuropępandemiasyfilisu.
OdkrytąwoboziepodNeapolemchorobęuważanopoczątkowozarodzaj„morowegopowietrza",to
znaczyschorzenieroznoszącesięinnąniżpłciowadrogą(napodobieństwodżumyczycholery).Kiedy
jednak,coniebyłotrudne,odkrytowłaściwądrogęzakażeń,zmienionostosunekdosprawseksu.Jego
płatnesłużebnicebyływięcnietylkogrzeszneizbrodnicze,aleteżśmiertelnieniebezpieczne.

Wprowadzonozatemszczególnieostrekarydlaprofesjonalistek.Spadałyoneteżczasemnaniewinne

istoty.Zdarzałosię,żenago,pośródrazówilżenia,wyświecanozmiastaniewiastę,któraprzybyłanatarg
pozakupy.Wynajdywanonowe,częstoszczególnieokrutnesposobykarania.Karywykonywanebyły
publicznie,więc-próczwymierzeniakarysamejdelikwentce–służyłybudowaniunowejmoralności
pośródwidzów.Trzebapamiętać,żewszelkietypyegzekucji,biczowańiudręczeństanowiłyulubioną
rozrywkęludzitamtychczasów.WTuluzie,naprzykład,penalizowanonieszczęsnekobietywsposób
zwanyaccahussade.Takgoopisywaliwspółcześni:

Oskarżonąkobietęprowadzonodoratusza;katwiązałjejręce,nakładałjejczepiecwkształciegłowy

cukruobramowanypiórami,naktórymztyłuwypisanebyłyjejwiny[…]Następnieprzewożonojąna
skalistąwysepkęnarzece.Tamwpychanojądospecjalnieprzygotowanejżelaznejklatkiitrzykrotnie
zanurzanowwodzie.Trzymanojąwwodziedośćdługo,lecznienatyle,bymogłasięutopić.Widowisko
ściągałociekawskichzcałegomiasta.Potymupokorzeniuza-

bieranojądowięzienia,gdziemiałaspędzićresztężycianaciężkichrobotach.

49

Prostytucjastajesięprzestępstwem.Nowemurodzajowiprzestępstwatowarzysząnowesposoby

wymierzaniakary.WydanaprzezKarolaVw1530rokuNormaireformapolicjisurowozakazuje
procederuprostytuowaniasię.Popierwsze,zabraniawartykule20„kobietompublicznymi
nieuczciwym"noszenia„jedwabiu,złotaiinnychozdobnychsukni",ponieważniemożnaichodróżnićod
uczciwych.Samprocederpodlegakarzewypędzeniazkraju,chłosty,obcięciauszulubpręgierza.

50

W

całejEuropiepowstajenowytypzakładówpenitencjarnych–domypoprawydlanierządnic.

WAnglipodczaspanowaniaElżbietyI(która,prawdopodobnie,sama,potajemnie–wzoremMessaliny

–wizytowałalondyńskieburdele)złapananagorącymuczynkuladacznicakaranabyłaogoleniemgłowy,
poczym–musiałatrzymaćwrękachrejestrswych„zbrodni"–obwożonaulicaminawozie.Jejponiżeniu
akompaniowałykrzykiigwizdybalwierzy,którzyurządzalijejkociąmuzykę,tłukącwswojemisy.Jeśli
nierządnicamiałanieszczęściebyćzatrzymanaponownie,wleczonojąulicamizawozem,aprzedbramą
Bridewell(domupoprawy)poddawanochłoście.

51

Przeciwpracownicompionuusługseksualnychsprzęgłosięwszystko.Izapałkaznodziejów,iwysiłek

jurystów,iplagachorób.MiastoiKościół,policjaimedycy,prawnicyimonarchowie-wszyscyzgodnie
wystąpiliprzeciwtemuprocederowi.Wiernipozostalitylkoklienci.Ponieważpotrzebyseksualnenależą
donajbardziejpodstawowych,toichzaspokajaniejestkoniecznością.Ponieważistniałpopytnateusługi,
musiałateżistniećichpodaż(prawarynkusąnieubłagane).Zwiększyłosięryzyko,trochęskoczyłyceny.
Każdyinnyfachrunąłbypodtakzmasowanymatakiem.Przestałybyistnieć.Prostytucjanie–przetrwała
ciężkieczasy,by-jaktozobaczymy–rozwijaćsiędalej.Najstarszyzawódświataokazałsięnajtrwalszym.

WiekXVI,czasreformacjiikontrreformacji,byłteżokresemwielkiejzmianystosunkuEuropydo

prostytucji:odmoralnejneutralnościdooznaczeniapiętnemgrzechu,odprzyzwoleniado

potępienia,odtolerancjidokary.Pracownicebranżymiłosnejżyjąnapiętnowane.Słowooznaczające

najstarszyzawódświatastajesięobelgą.Itakjestpodziśdzień.

Dopierowlatachosiemdziesiątychnaszegowiekunierządnicepowróciłydokościołów,znajdująctam

oparciewwalceoswojeprawa.Dopierow1949rokuOrganizacjaNarodówZjednoczonychrozpoczęła
kampanię,zobowiązującąwszystkiepaństwadoniekaraniaprostytucji.Adeptkipłatnejsztukimiłosnej
niewielesobiezresztąrobiłyzobłożeniakarami.ParadoksalniejednaktaincjatywaONZuniemożiwiław
latachosiemdziesiątychkaranieopozycjipolitycznejzartykułu:„Ktoczerpiedochodyznieetycznych
źródeł,podlegakarze…".Sprzedajnośćseksualnapomogłazanikaniusprzedajnościpolitycznej.

ROZDZIAŁDZIEWIĄTY

DWORNA,DWORSKA,

NAJDWORNIEJSZA

Europaprzechodziwstrząsy.Wojnyreligijne,rewolucjawAnglii,wojnatrzydziestoletnia,niepodległość

Niderlandów,potopszwecki.Rezultatemtychwstrząsówjestkoncentracjawładzynaniespotykanąskalę.
Niejestważnedlanaszychrozważań,czykoncentracjataprzybierzekształtmonarchiiabsolutnej,czyteż
podążywkierunkukonstytucyjnegowładania,czysprawowanojązboskiegonamaszczenia,czyteżw
systemieprzedstawicielskim-ważnejest,żeowakoncentracjadokonałasięwjednymmiejscu:

wstolicy.Następujecentralizacjawładzynietylkowykonawczej,aleiustawodawczej(jeżeliistnieje)

orazsądowniczej.Rozwijasiębiurokracja.Abyzałatwićjakieśsprawy,trzebaalbostaleprzebywaćprzy
dworze,albopojawićsiętam,gdynależyjeprzeprowadzić.Stołecznepałacepełesąrezydentów,
stołecznegospodyizajazdy-zdrożonychpetentów.Biurokracjamawielewad.Zcałąpewnościąnie
należydonichnadmiernypośpiechwpodejmowaniudecyzji.Wieluinteresantów,czekającnajej
podjęcie,nudzisięiłaknierozrywek.Wytwarzatodlainteresującegonaszawodunadersprzyjającą
koniunkturę.

Takwidząsprawęci,którychinteresujehistoriajakodziejeinstytucji.Odmienniepatrząnasprawę

historycygospodarczy.Widząoniobrazdziejówjakokolejelosówpodmiotówekonomicznych.Ale
równieżzichpunktuwidzeniajesttociekawyokres:

starefortunywaląsięwproch,powstająnowe.Złotoprzechodzizrąkdorąk,wzbogacając

pośredników.Wśródmoralistówpanował(ipanujenadal)swoistyspóroojcostwowprzypadku
prostytucji.Jednitwierdzili,żejestonadzieckiemnędzy.Drudzyupieralisię,

żejestpochodnąnadmiernegoizłegobogactwa.Wydajesię,żeracjęmająobiestrony.Pojawialisię

tacy,którzymielinadmiargrosza,itacy,którzyniemielinicdosprzedania,próczsiebie.

WXVIIiXVIIIwiekupojawilisięijedni,idrudzy.Możnanawetzaryzykowaćtezę,żeczastransformacji,

czasprzyśpieszonegobogaceniaitakiegożpopadaniawnędzę,czasgorączkowegoobiegupieniądza,
czaswielkichmigracji–toczasszczególniesprzyjającynajstarszejprofesji.Takiczasstwarzamożliwości
szybkiegoibezprecedensowegoawansu.Sprzyjazerwaniutradycyjnychwięzi,wrazzktórymizniszczeniu
ulegajątowarzysząceimwartości.

Symbolemtychczasówniechbędątrzypanie,którezaczynałyjakowyrobnicełóżkowe,abykarieręswą

zakończyćwłożukrólewskim.PierwszatoNellGwyn,metresaKarolaII.Urodziłasięwdomupublicznym
wslumsachCoventGarden.Nietakimodfrontu,lecztakim,doktóregowchodziłosięprzezliczne
podwórka.Jakodzieckopodawała„mocniejszenapoje"wprzybytku,wktórympracowałajejmatka.Za
rogiemnaDruryLaneznajdowałsię„King'sTheatre".Angielskiteatrowegoczasubyłotwartyna
niewieścietalenty.NiekonieczniemusiałysięonespełniaćwsłużbieMelpomeny.Większośćjejadeptek
łączyłasłużbęWenerzezpowinnościamiwobectejmuzy,traktującscenęjakomiejsceprezentacjiswych
wdzięków.Większośćsłużyławyłącznieboginimiłości.TrzynastoletniaNellzaczęłatampracęjako
dziewczynasprzedającapomarańcze.Oferowałateżinnefrukta,więcszybkoprzeniosłasięzwidownina

scenę.Osiągapierwszysukcessceniczny–wwiekupiętnastulatzostajekochankąaktora-menadżera
CharlesaHarta.Ztakimiwsparciemmogłazacząćwielkąaktorskąkarierę.Byłaprzecieżwielkiejurody.

Kanonyniewieściejurodywietrzejąwmiaręupływuczasu.Tocowlatachsześćdziesiątychnaszego

wiekuwydawałosięładne,dziśrazipospolitością.Zmieniająsiękryteriaocenytegocoładneitegoco
szpeci.Raz„nosisię"wydatnybiust,kiedyindziejznówmajągotylkobrzydule.Razwmodziesąobfite
kształty,razascetycznaszczupłość.Alenaprawdęwielkaurodasięniestarzeje,jestwieczna.Wystarczy
popatrzećnaobrazzpracownisirPeteraLely,natezmysłowoprzymknięteoczypatrzącezukosaiz
dystansem,nafiglarnieodsłoniętąlewąpierś,naprzekrzywionągłówkę.Lewąrękąpieścibaranka,który
pożeratrzymanyprzezNellGwynwianek(tozapewnescenasymboliczna).Możnateżpowo-

ływaćsięnainnyobraztegomistrza,gdzieNelljestcałkiemnaga,towarzyszyjejamorekopiekującysię

skrawkiemszaty,którywstydliwiezakrywajejłono,takjakbybyłgotowywkażdejchwilijeodsłonić.
Uderzatensam,trochęsmutny,atrochęwyzywającywyrazoczuNell.Jeżelioczysązwierciadłamiduszy,
toduszapannyGwyn,jakasięwnichodbija,jestciężkodoświadczonaichoćnienajweselsza,tojednak
pewnaswego.

Odświadectwpędzlaprzejdźmydoświadectwpióra.OtóżSamuelPepyswdniu23stycznia1667roku

zanotowałwswymdzienniku,żeodwiedziłzakulisamiNell,którawcieliłasiętegowieczoruwCelię,iże
jestonanajpiękniejsządziewczynąświata.Dwamiesiącepóźniejzapisał,żejejurodazniewalagodo
podziwu.MiaławięcpannaNellszczerychadmiratorówscenicznychipozascenicznych.

Dotychostatnichnależał,międzyinnymi,lordBuckhurst,któryzmonopolizowałjejtalentzapensjęstu

funtówrocznie.ZastąpiłgobratKarolerlDorset.Heroldiakrólewskawyżejsytuujeerlaniżprostego
para,więcifinansowywymiarusługposzedłwgórę.Idącdalejtądrogą,doszładostanowiska
królewskiejmetresyzrocznymidochodamiczterechtysięcyfuntówgotówką.Miałateżinnedobra,które
ocenianonastotysięcyfuntów.WtymnaprzykładjejpałacwPaliMaliwartbyłdziesięćtysięcy,a
podobnywWindsorze–dwarazytyle.OstatniesłowaumierającegoKarolaskierowanedobratai
następcybrzmiały:„NiepozwólmyNellygłodować".JakubIIwyznaczyłwięcbraterskiejkochance
dożywotniąpensjęwwysokościtysiącapięciusetfuntówispłaciłwszelkichwierzycieli.(SamJakubmiał
teżcałylegionkochanek,aleniebędącestetą,niepoświęcałnadmiernejuwagiichurodzie.Karol-
wyśmiewającżarliwykatolicyzmJakuba–naigrawałsię,że„jedynąprzyczyną,dlaktórejmetresy
młodszegobratasątakbrzydkie,jestto,żedostajejeodswoichksiężyjakopokutę"

52

).Należydodać,że

synNelly,Karol,otrzymałtytułksięciaSt.Albamsidałpoczątekrodzinie,któradotejporyzasiadawIzbie
Lordów."KarieraNellGwynmusiałaśnićsięponocachmilionomangielskichdziewcząt.Miałatę
wyższośćnadwszelkimibajkamioKopciuszku,żebyłaażdobólurealna.Rzeczywiście,zpomiotław
podrzędnymburdelustałasięksiężniczką.Ofinansowychwymiarachtejkarieryniechświadczyfakt,że
owestofuntówrocznie,któreoferowałlordBuckhurst,przenosiłojązkategoriiludzidostatniożyjących
dobogatych.Sumy,któredostawałapóźniej,tobyłojużbogactwo

niewyobrażalne.Takiprzykład,takiwzórosobowymiałwiększąmocperswazyjnąniżtysiącekazań

najbardziejżarliwychpurytań-skichkaznodziejów.

Gdybyśmypodjęlipodróżnakontynent,tookazałobysię,żepodrugiejstroniekanałuLaManchedziało

siędośćpodobnie.JeanneBecuurodziłasięzmatkikarczmarkiinieznanegoojca.Jakodzieckoprzybyła
doParyża,gdziejejmatkaprowadziładomjednejzwybijającychsiękurtyzan.MłodziutkaJeannezostała

oddanananaukidoklasztoru.Okazałasięuczennicąpilną,bowiemkonwentyfrancuskiebyłyszkołąnie
tylkomodlitwyczyteologii.Stanowiłyazyldlamłodychpanienekżądnychuciechiucieczkęprzed
niechcianymmałżeństwem.Atmosferawdormito-riachbyłatakgorąca,żeniedałasięgasićwodą
święconą.Nicwięcdziwnego,żepowyjściuzmurówklasztornychJeanneprzybierapseudonim
„Aniołek"izostajekochankąJeanahrabiegoduBarry.Arystokratatenzajmowałsięstręczycielstwemi
dostarczałnajlepszepanienkidlanajlepszegotowarzystwa.Wybóropiekunadokonanyzostałnadzwyczaj
trafnieiotwierałszerokieperspektywy.Tymszersze,żewłaśniezwolniłosięstanowiskokrólewskiej
metresy.PanduBarryzrobiłwszystko,abyjegoprotegowanazajęłatomiejsce.Wtrakcietychusiłowań
wydałJeannezaswegobrata.Sfałszowałjejmetrykęurodzeniaiuczyniłhrabianką.Paradoksemjest,że
tenarystokratycznyrodowódzabrałazesobą„obywatelkaDubarry"nagilotynę.Możenieurodziłasię
arysto-kratką,ale8grudnia1793rokumiałaśmierćtaką,jakąrewolucyjnaFrancjazapewniłaswym
elitom.

54

Tymczasemzaśnietylkodzieliłazkrólemłoże,aleiwładzę.OnaimarkizadePompadour(też

mieszczka-prawdziwenazwiskoJeanne-AntoinettePoisson)tosymboleFrancjirządzonejprzez
królewskiekochanki.Naczympolegałtenfenomen?Problemdotyczyoczywiściepolitycznej,anie
erotycznejstronyzagadnienia.LudwikXIVuczyniłzeswegopaństwamonarchięabsolutną.Jestjedynym,
niekwestionowanymośrodkiemwadzy.Takawładzawymagaruchuinformacjizdołudogóry,byw
przeciwnymkierunkumogłypopłynąćdecyzjeirozkazy.Twardaetykieta,zbiórnienaruszalnych
zachowań,organizowałacałykrólewskidzień.Odceremonialnegoprzebudzeniapo–równie
ceremonialne–udaniesięnaspoczynekwszystkiezachowaniaigesty,wszystkiesłowabyłyściśle
określone.Królowiniemożnabyłonicpowiedzieć,jeżeliotoniespytał.Niemógłposzerzaćswych
informacji,takbyłszczelnie

zamkniętywsztywnympancerzuetykiety.WięckiedyJegoMajestatmiałczerpaćinformacjepotrzebne

dorządzenia?Wtedy,kiedywyłamywałsięzkrólewskiegoceremoniału–wramionachswejkochanki.
Damyteoddawałymonarszesiebie,alenietylko.Dawałymutakżeinformacje.Przekazywanie
informacji,napodstawiektórychpodejmujesiędecyzje,oznaczazaśwładzę.Itotakszeroką,jak
absolutnabyłamonarchia.

Aniebyłobardziejabsolutnejmonarchii(jeżeliabsolutyzmmożnastopniować)odcesarstwa

rosyjskiego.Nigdziewładzamonarchyniebyławiększa,nigdzielospoddanychniebyłbardziejpodły.A
tamwłaśnie,nadNewą,19lutego(lmarcanowegostylu)1712rokuwIsakiewskimSoborzeodbyłsię
ślubcaraPiotraIzKatarzynąAleksiejewnąMichajłową.Ucztaweselnatrwałaosiemgodzin,później–
pięciogodzinnetańce.ŻyłacoprawdapierwszażonaPiotra,alektobysięprzejmowałtakimi
drobiazgami.Cesarzowa,którapośmierciPiotramiałapanowaćjakoKatarzynaI,naprawdęnazywałasię
inaczej.NaimięmiałaMarta,nanazwiskozaśSkawrońska(towedlejednejzwersji,wedleinnych–
Weso-łowskalubWasilewska).Byłacórkąlitewskiegochłopa,aprzyszwedzkimwojskupełniłasłużbę
markietanki.Byłyto–przypomnijmy–takieniewiasty,któredostarczaływojskuobsługierotycznej,
kulinarnejimedycznej.Byłyonetaksamonaturalnączęściątaborów,jakzapasyfurażuczyamunicji.Z
tymitaboramiMartadostałasiędorosyjskiejniewolinasamympoczątkuwojnypomocnej.Wyłowiłją
carskifaworytMienszykow,lustrujączdobycz.PóźniejpadłonaniąokosamegoPiotra.KarieraMarty
byłanajbardziejbłyskotliwa,aonasamazaszłanajdalej.Niedośćżetrafiładocesarskiegołóżka,to
jeszczeinacesarskitron.Zasiadłananimnietylkojakotowarzyszkamonarchy,aleteżjakoudzielnai
samodzielnamonarchini.

55

Tetrzyimionakrólewskichladacznic–Nell,JeanneiMarta-tosymboleperspektyw,jakieotwierał

zawódkurtyzany.Cóżztego,żeniewszystkiejegoadeptkidoszłytam,dokądżyciowaścieżka
doprowadziłatetrzyniewiasty;niepowstrzymałotosetektysięcynaśladowczyńodpodejmowaniaprób.
Przecieżaniszkolnaławka,aniklasztornyklęczniknieoferowałykobiecietakichmożliwościkariery,jakimi
mogłosłużyćłóżko.Niejednapanienkaodwiedziłakrólewskiełoże(AugustIISasmiałniezłeosiągnięcia
wtejdziedzinie),niejednazapobytwinnymłożuotrzymałakrólewskązapłatę–aletetrzyniechsłużąza
symbol.

ROZDZIAŁDZIESIĄTY

STRATYFIKACJAISPECJALIZACJA

Jestswoistymparadoksem,żeprzedmężczyznami–jeśliniemieliszczęściabyćwysokiegourodzenia–

droganaszczytywładzybyłazamknięta.Niktniemógłnistądnizowądzostaćkrólem.Dopieroczasy
rewolucjidałymężczyznomtakąszansę.PrzedadeptkamiAfrodytydrogaowastałajednakotworem–
przykłademNell,JeanneiMarta.MiędzykrólewskądziwkąajejumierającąwszpitaluŚwiętegoŁazarza
wysłużonąkoleżanką-emerytkąistniałowielebytówpośrednich.Takjakmiędzymonarchąaostatnimz
jegopoddanychmożnabyłonaliczyćwieleludzi,którychsumatworzyłaspołeczeństwo.JestwXVII
wiekuogromnapodaż,jestiwielkipopyt.Rynekseksuspecjalizujesięistratyfikuje.Ztegowłaśnie
okresupochodząpierwszewzmiankiodziecięcychburdelachwAnglii.Oferowanotambogatejklienteli
(pedofiliauchodziłazakaprys,anakaprysystaćbogatych)dziewczynkiodlatsiedmiudoczternastu.
Dziecitewtymceluporywanoalbokupowano.

56

Abymożnabyłozapewnićusługierotyczne,musiały

istniećwyspecjalizowaneplacówki.

Znawcyarchitekturyiplanowaniabudynkówpowiadają,żenaostatecznywyglądgmachuwpływajątrzy

czynniki.Popierwsze,względyestetyczne–tepodporządkowanesąaktualniepanującymmodom.Po
drugie,względymateriałowe–budowlamusisprostaćwymogombudulca(innestawiadrewno,inne–
kamień,ajeszczeinnecegła,zupełnieodmiennezaśstalczybeton).Potrzecienatomiast,adlanas
najważniejsze,funkcja,jakągmachmapełnić.Różnezadaniawymagająodmiennejorganizacji
przestrzeni.Ina-

czejwyglądadommieszkalny,inaczejboży,jeszczeinaczejpubliczny.Jakwięcwyglądałytegorodzaju

przybytkiwXVIIwieku?

Tedlabogatszejklientelimiałykształtwielkichzajazdów.Sieńbyłanaprzestrzałidośćobszerna,że

powozymogłytamzajechać,aichpasażerowiedyskretnieopuścićśrodeklokomocji.Ciekawychtakiego
rozwiązaniakomunikacyjnegoodsyłamynalubelskąstarówkę.Wejściemusiałobyćwięcdyskretne–tym
sięlupanarówczesnyróżniłodrzymskiegoiwspółczesnego,żeunikałkrzykliwejreklamy.Sklepionasień
wiodłanaobszernydziedziniecotoczonyprzezsalerecepcyjne,gdziemieściłysię,międzyinnymi,
odpowiednikinaszychrestauracjiczybarów.Nawysokościpierwszejkondygnacjidziedziniecotaczała
galeria,zktórejmożnabyłowejśćdopokojówdziewcząt.Znajdowałosiętamteżzazwyczajparę
apartamentów,składającychsięzkilkupomieszczeń.Teużytkowalibogacistaliklienci,którzynaswój
sposóbżenilirozrywkęzinteresem.Przyjmowalioniswoichwłasnychklientów(nieprzestającbyć
klientami)izałatwialiwłasnesprawyzawodowenieruszającsięzmiejscarozrywki.Chcielibyśmyzwrócić
uwagęnaważnyfakt:zamtuzstajesięmiejscemprowadzeniainteresów.Wświecie,wktórymrządzi
pieniądz,każdyczasjestdobry,bypomnażaćmajątek,zawieraćtransakcje,zdobywaćinformacje.Staje
siętenprzybytekośrodkiemżyciagospodarczegoitowarzyskiego.Wświecierządzonymprzezmężczyzn
todobremiejscedoomawianiaizałatwianiaróżnychspraw.Chodzituteżosprawyniezwiązanezesferą
erotyki.Burdel(wjęzykupotocznymsynonimbrakuporządku)stwarzamiłąatmosferębraku
skrępowaniaitowarzyskiegoluzu.Możnatuzawieraćnoweznajomości,zadzierz-gaćprzyjaźnie.Jestto
neutralnygrunt,gdziepojawićsięmożekażdy(wprzeciwieństwiedoekskluzywnegosalonu).Zdrugiej
strony,poziomprzybytkuwiążesięzpewnymiwymaganiamifinansowymi,ograniczającprzezto
społecznyobszarbywalców.Jesttomiejsceniekrępującewpodwójnymznaczeniutegosłowa:

niekrępujeprzezzbytrygorystycznydobórgościinietworzyskrępowaniaprzeznadmierne

przemieszaniesferspołecznych.

Warchitekturzetegorodzajuzakładówpojawiasiępewnaprawidłowość.Następujepodział:góra-dół.

Górasłużyrealizacjipotrzeberotycznych.Będątowięcpracownieprofesjonalistek,stosunkowonieduże
pomieszczenia,gdziepodstawowymsprzętemjestłóżko.Nadolemieszcząsięsalerecepcyjne,można
tamdokonaćwyboruobsługi,możnateżwypocząćpowszystkim.Komu

przyjdzieochota,możesiępokrzepićnaduchuinaciele.Alkoholpomagapokonaćnieśmiałość,wpływa

tonizującoirozładowujestresy.Działateżpodniecająco,wkońcuopiekujesięnimorgias-tycznybożek–
Dionizos.Możeteż,zmąciwszyniecospojrzenie,wygładzićurodępartnerki.Pokarmynietylko
dostarczałyniezbędnychdożyciakalorii,nietylkocieszyłypodniebieniasmakoszy,lecztakżemiały
właściwościpodniecające.Satyraangielskaz1614rokuwymieniatakieotoafrodyzjaki:

Langusta–całaodmasełkatłusta,Karczoch,tuk,sardela,pieczonakartofela,Jagnię–auszpikiem

zmyślnieprzybierane,Cotowróblowekościsąwygotowane.Kiedytewszystkiezawiodąciebiespecyfiki,
Weź,couczoneprzedająmedyki,Leczniesamo!SłodkiikandyzowanyOwocdodaj,marmeladoraz
marcepany.WinemzmieszanymzcukremajajcamiZapićtotrzeba,jeślimambyćszczery,Bomuszkatel,
alikant–totrunkiWenery.

57

Czytodziałało?Głównienawyobraźnię.Atojużpołowasukcesu.Przykłademniechbędąpieczone

kartofle,którewXVIIwiekuuchodziłyzanieladaprzysmak.Rzadkispecjałnaspecjalneokazje.Kiedyw
wiekuXIXziemniakistałysiępodstawąeuropejskiejdiety,oichpodniecającychwłaściwościachjakoś
zapomniano.Niewszędzienastolewidziałosiętakiesmakołyki.Różnybyłpoziomzakładów,takjak
różnaodwiedzałajepubliczność.Wjednychścianyzdobiłkararyjskimarmur,winnychpleśńigrzyb.W
jednychświatłomigotliwierozszczepiałosięwkryształach,win-nnychtonęłownawarstwieniachsadzy.
Jednakpodziałgóra-dółbyłcharakterystycznydlawszystkichzakładów.Wśredniowieczukościołystały
sięnietylkodomamibożymi,aleteżdomamiwiernych.OdXVIIwiekuburdelestająsięnietylkodomami
rozpusty,aleidomamiklientów.Domamiżyjącymiwłasnymżyciem.

DomypubliczneniesątakcharakterystycznedlaseksbiznesuXVIIiXVIIIwieku,jakstanąsięwwieku

XIX.Niekonieczniemusząmiećtakwyspecjalizowanąbudowęitakiwłaśniekształt.Wowychpełnych
libertyńskichzachowańczasachniewieleróżniłsiędompublicznyodnajlepszychdomów.Niechto
zilustrujenastępującahistoria:

Otóżwroku1766przybyładoParyżaniejakapanid'0ppy,żonapewnegodygnitarzasądowegozDouai.

ZabiegałusilnieojejwzględypewienkawalerŚw.Ludwika;pozawarciuznajomościzaprowadziłją
któregoświeczorunaprzyjęciedopewnej–jakpowiadał–hrabiny.Dombyłwspaniały,przyjęcie
wytworne,choćzachowaniegościtrochęmożezaswobodne,aleprzecieżnajświetniejszetowarzystwa
pozwalałysobieówcześnienadalekoposuniętąfry-wolność–więcpanid'0ppyzcałymspokojemwzięła
udziałwzabawie.Zaprzyjaźniłasięnawetz„hrabiną"iodtądbywaławjejdomuczęstymgościem.
Zabawywdomu„hrabiny"okazałysięarcypikantnymiorgiamizudziałemwielupięknychpańi
eleganckichkawalerów;panid'0ppyuczestniczyławnichzrozkosząisatysfakcją,uszczęśliwiona,że
trafiławreszciedoekskluzywnegosalonu,gdziewytwornetowarzystwobeztroskosiębawiło.Faktto
wielceznamienny,żewyuzdanycharakterorgiibynajmniejniezastanowiłzacnejprowincjuszki;byłyto
przecieżpraktykitakczęstospotykaneiuprawianewnajświetniejszychsalonach.Trwałotowiele

miesięcy.Naglepaniąd'0ppywstrząsnęławiadomość,żetkwiławokropnymbłędzie:brałaudziałw
pospolitychorgiachwlupanarze,aniewzabawachdobranegotowarzystwa!15kwietnia1768roku
zostałazatrzymanaprzypadkiemprzezpolicjęidopieroodstróżówporządkupublicznegodowiedziała
się,iżnawiedzałasystematycznieosławionąmadameGourdan!

58

ŻycieerotyczneParyżatętniłomocno.Znamyjedośćdobrzedziękipewnemufunkcjonariuszowipolicji.

NazywałsięonLouisMarais,wlatach1757-1778miałzaśzazadanieśledzićobyczajoweskandale,
nadzorowałmiejscarozpusty,badałprzygodyróżnychkawalerów,konkietyróżnychdam.Zwszystkiego
sumiennyteninspektorpolicyjnysporządzałraporty,awlibertyńskiejstolicybyłoczymczernićpapier.
RaportytrafiałynabiurkoAntoniegoGabrieladeSartine,szefafrancuskiejpolicji,atenprzekazywałje
LudwikowiXV.Dobrotliwymonarchabardzosiębowieminteresowałżyciemswychpoddanych,ażyciem
erotycznymwszczególności.Kiedywładcalubujesięwplotkach,policjamapełneręceroboty.
Przywołajmyustaleniapanainspektora:

13lipca1794.PanmarkizdeGersay,zamieszkaływmałymhoteliku„PodksięciemKondeuszem",wziął

sobiewłaśniedziewczynkęnazwiskiemJeanneTestar,lat13,urodzonąwParyżu.Matkajejiojciecżyjąi
sąrzemieślnikami.Będziejużzrok,jakdziewczynatazostałazdeprawowanaprzezniejakiegoPeyre'a,
chłopakazwarsztatówciesielskichwGros-Caillou.Jestdośćdużanaswójwiekizapowiadasięnarównie
ładnąjakjejdwiesiostry,któresąwświecieprawieodtrzechlat.

Jejmatkabardziejsłużyłazastręczycielkę,niżstawaławobroniecnoty(byłabytowalkaoprzegraną

sprawę,botęwygrałcieślaPeyre).WtymduchunależyrozumiećwyprawęmatkiTestardomarkiza.
Poszłabowiem…

…naulicędesCordeliers,gdziewumeblowanychpokojachmarkizdeGersayumieściłjejnajmłodszą

córkę;podniosłatamstrasznąwrzawę,wykrzykującoswojejcnocie,oczywiściepototylko,aby
wyciągnąćtrochępieniędzy.Markizuwolniłsięodniej,dającjejparętalarówiobiecującwięcejzajakiś
czas.Cododziewczynytorozpocząłodwsadzeniajejdokąpieli,abyjądomyćiobejrzeć:kazałjejkupić
przyzwoitąwyprawęizaangażowałdlaniejnauczycielaczytaniaipisaniaorazmetraśpiewuitańca…

59

WraporciepanaMaraisuderzakilkaznamiennychrysów.Popierwsze,zdumiewawczesnywiekinicjacji

panienekzestanutrzeciego.Znanynamjużpolicjantskrzętnienotowałmomentrozpoczęciażycia
płciowego(deboucheral'age),jakteżkondycjęspołecznąrodziców.Na45swoistychcuriculumvitae,
szczegółybiograficznezawiera29.Ztejliczbysiedemdziewczątodbyłoinicjacjęseksualnąwpiętnastej
wiośnieżycia,sześćmającrokwięcej,jednawwiekulatsiedemnastu,trzydochowałycnotędo
dzisiejszejpełnoletności,jednejzaśudałosiejąstracićrokpóźniej.Wwiekulatczternastunatomiastswe
prymicjeodprawiłopięćdziewcząt;trzytrzynastoletnie,jednadwunastolatkaidwiewwiekulat
jedenastu.JerzyŁojekprzytacza–zainspektoremMarais–takieotoprzykłady:

FrancoiseBrar,córkachirurgawzamkukrólewskimwVer-net–pierwszymjejkochankiembyłksiądz

Meusnier,kanonik

katedryLeMans,któryprzysposobiłjądopraktyklibertyń-skich,gdymiałalatpiętnaście;

MarieViot,córkaszewcazParyża–wwiekucztematulatdostałasięwręceurzędnikaadministracji

miejskiej;

Marie-AnneChevillon,córkamłynarzazBrie-Conte-Ro-bert–gdymiałalattrzynaście,skusiłjądo

kontaktówseksualnychpewienbogatykupiecwinzokolicy;

MarieBoujard,córkamieszczankiparyskiejnieokreślonejbliżejprofesji–wwiekuczternastulatzostała

oddanaprzezmatkęzawodowejstręczycielce,którasprzedałająmarkizowideBaudole,podobno
wielkiemuamatorowioddzie-wiczania;

SusanneDelile,córkarzeźnikazMetzu–gdymiałalatszesnaście,oddanazostałaprzezojcaksięciude

Montmo-rency;

Marie-CatherineGuerinau,którejojciecnieżyłodlat,amatkabyłazamężnazpewnym„człowiekiem

interesów"-straciładziewictwowwiekupiętnastulatzmetremtańca,którymiałuczyćjąelegancjii
dobrychmanier;

ToinetteVallee,córkamistrzasztukateriiwsłużbiekrólaStanisławaLeszczyńskiegowNancy–wwieku

szesnatulatoddałasięsamaksięciudeChimayza10ludwików;

MadeleineOueru,córkasiodlarza–mającjedenaścielat,uciekłaizamieszkałazpewnymoficerem

gwardiiszwajcarskiej;

NiejakaSabatiny,nieślubnacórkapewnegooficerairlandzkiegowsłużbiefrancuskiejimarkietanki

zamężnejzasierżantemgwardiiszwajcarskiej–wwiekutrzynastulatoddanazostała„dodyspozycji"
pułkownikowi,dowódcyszwajcarskiegoregimentu;

MarieCrousol,córkadyrektoramanufakturytabacznejwMarsylii–pośmierciojca,gdymiała

piętnaścielat;znanastręczycielkaparyskamadameLaVarennewymogłanamatce,byza25ludwików
oddałająwręcehrabiegodelaTourd'Auvergne;

RosęPemay,córkaperukarzazDijon–uwiedzionazostaławwiekuczternastulatprzezpewnego

adwokatazparlamentuBourgogne;

ElisabethNormand,córkaparyskiegomurarza–mająclat

trzynaściezostałaoddananaedukacjęlibertyńskąpewnemuintendentowiwsłużbiepanide

Pompadour,któryzajejdziewictwodałmatce12ludwików…

60

Cytowaćmożnabywnieskończoność.Każdaztychnotacjizawierawsobiehistorię,któramogłabysię

staćkanwąpowieści.

Powtórezaś,przypadekpanienkiJeanneTeslarpokazuje,jakimawansembyłdlatejmałejzwiązekz

panemdeGersay.Awansemnietylkoekonomicznym,aleikulturowym(arystokratawynająłnauczycieli
śpiewuitańca,atakżepisania).Próczedukacjierotycznej,którazdziewiczejJoannęmiałauczynić
oddającąsięzapieniądzeutrzymankę,tainnaedukacjapoprowadziłajądrogąodanalfabetyzmuku
ludziomoświeconym.Wykształcenieidobremanierypodnosiływartośćuczennicynarynkuerotycznym.
Godzisięteżzauważyć,żebyłtodlapannyTeslarawanscywilizacyjnywnajogólniejszymznaczeniutego
słowa.Nawetzsensiehigienicznym–bowiempanmarkiz(wswoimdobrzepojętyminteresie)raczył
panienkędomyć.

Nicwięcdziwnego,żerodziceżyczliwiepatrzylinakarieryswoichdzieci,choćdziśnieuznalibyśmytego

zakarierę.Wdziękiwdziękiuważanebyłyzakapitał,którynależykorzystnieulokować,itopośpiesznie,
byinflacja,jakąniesieczas,nieuszczupliłagozbytnio.Łączyłosiętozogólnąwizjąspołeczeństwa.
Rządziłanimbowiemnierówność,aci,którzysytuowalisięniżej,bylipowołani,abysłużyćtym,których
opatrznośćpostawiławyżej.Służyćwszystkiminakażdysposób.Wykorzystywanieerotycznemieściłosię
więcwspołecznychkonwencjachowegoczasu.Byłodrogąawansujednocześniewwymiarze
ekonomicznym,jakcywilizacyjnym.Nicdziwnego,żetądrogąpodążałotyledziewcząttrzeciegostanu.
Stanerotycznejekscytacjimógłwięcbyćwosiemnastowie-cznymParyżustanempermanentnym.

Szczególniechętnebyłyaktoreczki,takżeniekiedymieszanodwazawody,dwamiejscapracy:scenęi

łóżko.Możedlategożetraktowałyscenęjakomiejsceprezentacji(dziśpowiedzielibyśmy:

promocji)swychwdzięków.Wroku1772jedenzdziennikarzynotował:

Niedługoodbędziesięwoperzeprocesbardzospecjalnegorodzaju.NiejakapannaLaGuerre,

chórzystka,zostaławczasiepróbyprzychwyconainflagrantiwjednejzlóż.Wogóle

próbywoperzesąbardzorozkosznedlaamatorów,gdyżwszystkojesttamwówczaswzamieszaniu,

wejściasąotwarteipanujeuroczaswoboda.Szczęśliwcem,któregozaskoczonozniąrazemwmiłosnej
ekstazie,byłprezydentdeMeslayzIzbyObrachunkowej.Należysięzdecydować,jakirodzajkarynależy
siętejaktorce.Dyrektorgeneralny,panRebel,oddawnadoświadczonywstosowaniukodeksu
lirycznego,mauczestniczyćwrozprawierazemzdyrektoramiposzczególnychdziałów.

6

'

Niewiemy,jakakaraspadłanapannęLaGuerre.Wiemynatomiast,żerozgłoszwiązanyzeskandalem

pomógłskromnejchórzystcewbłyskotliwejkarierze.Wtrzylatapóźniejjestjużjednązgwiazdopery,
grywagłówneroleicieszysięuczuciamiwielbicieli.Uczuciatemająniebagatelnywymiarmaterialny.
KsiążędeBouillon,któregokochankązostała,wydałnaniązawrotnąsumęośmiusettysięcyliwrów.Ai
takwwiernościniewytrwała.Cóż,alaguerrecommealaguerre.

Niewszystkieartystkimogłyjednakliczyćnatakiedochodyipoprzestaćnatylkojednymsponsorze.

NiezmordowanyinspektorMaraisprzedstawianamtakiotoprzypadek:

15lutego1765:PannaFavier,byłafigurantkaopery,maobecnietrzechkochanków,którzyjąnieźle

opłacają.PanDurand,plenipotentzmarłegoarcybiskupazCambrai,dajejej15ludwikówmiesięcznie,
panToquiny,którypowiadasiębankierem,dajejejdokładnie20;apandeSully,muszkieter,10
ludwików,nieliczącprezentów,któreotrzymujezresztąodwszystkichtrzech.Cojednakjestwtym
najdziwniejsze,tofakt,żeżyjąwszyscywdoskonałejzgodzie.Cowieczórspotykająsięwteatrzei
ustalają,któryznichzostaniezniąnanoc.PannaFavierniewieoichporozumieniuimająwieleuciechy
obserwującjejwysiłki,abykolejnokażdegoznichoszukać.

62

Wartozwrócićuwagęnapewienaspektpsychologicznejnatury,który-jaksięwydaje–umykał

zazwyczajhistorykomrewolucjiiruchówoporu.Tymaspektemjestzazdrość.Wibrującawściekłość
sankiulotówśpiewającychQaimzrodziłasięzapewnezpozbawieniaichprawekonomicznychi
politycznych.Niemożnawyklu

czyćjednaksytuacji,żeparuznichodmówionoprawdowdziękówjakiejśpani,bozaopiekowałsięnią

któryśzarystokratów.Sądzączraportówpanainspektora,liczbaichmusiałabyćwcalepokaźna.A
zazdrośćbywamotywacjąsilniejsząniżdeprywacjapolityczna.Możezresztąmonarchapolecił
sporządzaćteraportywprzeczuciu,żejesttowielkapolitycznasiła.Czekaonanaswegopiewcęi
badacza.

PowróćmyjednakdoParyża,wktórymBastyliajeszczenieupadła,idoprzypadkupannyTeslar.Otóżjej

matkapełniłafunkcję,która–wrazzewspomnianymwyżejzawodemsutenera-pretendujedonazwy:
„drugiegonajstarszegozawoduświata",funkcjękuplerki,stręczycielki(weFrancjimówiono:lamaquerel-
le).Jestonazwiązanaznajstarszymzawodem,pochodnaodeńisłużebnawobecniego.Tojesttrzecia
sprawa,naktórąwartozwrócićuwagęprzyokazjicytowanegoraportu.Istniejeprawidłowość,żejeżeli
rynekosiągapewnąwielkość,toniemożliwysięstajebezpośrednikontaktnabywcyizbywającego.Aby
doniegodoszło,musipojawićsiępośrednik.Wtymprzypadkuprzezjegoręceprzechodzązłotoiciała.
Narynkuzjednejstronyznalazłysięproduktykrólewskiejmennicy,zdrugiejzaśuroda,temperament,
umiejętnościseksualneczydziewictwo.Toostatniebyłowszczególnejcenienietylkowskutek
wyrafinowaniaiperwersyjnychprzyjemnościczerpanychzfaktudefloracjiiświadomościpierw-szeńtwa,
alejakoswoistezabezpieczenieprzeciwweneryczne.Cena(jaksiędowiadujemyzraportów)niemusiała
byćwygórowana:

7listopada1760.PannaJeanne-LouiseFerriere,lat18,urodzonawParyżu,wysoka,dobrze

zbudowana,blondynkaobardzoładnejfigurze,jestcórkąpewnegoszewcazulicydesBlancs-Manteaux.
PrzedrokiemzostaławciągniętawrozpustęprzezniejakiegopanadeCourvoisis,oficeraregimentu
saskiego,atozawiedząswegoojca,pijaka,któryotrzymałzaniąpółludwika,którątocenęówoficer
zapłaciłzaprawodojejpierwszychwzględów…

DziewictwopannyFerrierezostałozbyteniżejceny(nałógojcatłumaczyokazyjnośćtejoferty),bowiem

jużporokubyłakochankąpewnegobankierazpensjąstupięćdziesięciuliwrówmiesięcznie.

63

Rynekbył

obszerny,„obroty"znaczne,nicwięcdziwnego,żelesmaquerellesnienarzekałyaninabrakzajęcia,ani
naniskiedochody.DonajbardziejznanychnależałamadameLa

Varenne(wspomnianawyżej),októrejtakraportowałnaszniestrudzonypolicjant:

lmarca1760.PannaCassout,lat15,urodzonawParyżu,jestcórkąchirurgaiakuszerki;ojciecjejumarł

przedparulaty,amatkawyszłazamążzasierżantagwardii,któryrównieżzmarłniedawnoipozostawił
jeobiewwielkichkłopotach,obciążonedługamiipretensjamiwierzycieli,dotegostopnia,żew
początkachzeszłegomiesiącazaczętojużlicytowaćimmeble.Wtychwszystkichnieszczęściach
dziewczynazdecydowałasięposzukaćLaVarenne,októrejsłyszała,iżznawieluwspaniałomyślnych
panów.LaVarenne,jakzawszeuczynnaizainteresowana,obiecałajejrozejrzećsięiwsamejrzeczy
dwudziestegoubiegłegomiesiącarozmawiałaotejpanniezkawaleremDuBęcdeLievre,Bretończykiem
zpochodzenia,któryprzedtrzemaczyczteremalatywróciłzIndii,aostatniowystąpiłzarmiiimieszka
przyulicyDauphi-ne,whoteluLondyńskim;mówiąonim,żejestbardzobogaty.Opowiadałamucudao
tejdziewczynie;rzeczywiście,jestonadużanaswójwiek,dobrzezbudowana,brunetkaoładnejfigurze,
miłymiuduchowionymspojrzeniu,dużejpowściągliwościwmanierach;wogólezdajesiębyćdobrze
wychowana.TenopisdotegostopniapodnieciłpanaDuBęcdeLievre,iżzażądałodLaVarenne,abymu
jąnatychmiastprzyprowadziła.LaVarennepobiegłanaposzukiwania,dziewczynaprzyszła,akawalerpo
godzinierozmowyzapaliłsiędoniejszaleńcząnamiętnością.Zaproponowałjejdwanaścieludwikówna
miesiąc,nieliczącprezentów,noizostałprzyjęty.LaVarenneotrzymałasześćludwikówzapośrednictwo.

Kawalerwinienbyćbardzozadowolony,żematakurocząkochankę,któraobdarzyłagoswymi
pierwszymiłaskami.

64

Postaćrajfurki,stręczycielki,kuplerkipojawiasiębardzoczęstonakartachliteratury.Stworzonyzostał

nawettyppowieściowyczarnejbohaterki,którasprowadzaniewinnedziewczątkazdrogicnoty.
Najczęściejprzedstawianajestjakoniewiastastaraizgryźliwa,podstępniemszczącasięnaniewinnych
panienkach.Obraztoniedokońcaprawdziwy,boipanienkiniezawszebyłyniewinne,inadrodzecnoty
niekwapiłysiępozostawać.Lamaque-

rellesłużyłapośrednictwem,aprzytakiejpodażymiaławięcejkłopotówzkorzystnymzbytemniżz

poszukiwaniemchętnychdo„upadku".Takijednakjużlospośredników,żenaichgłowyspadajągromy.
Dziśwtakimpołożeniusąagenci,którzydostająpogłowiezarównoodaktora,któregoreprezentują,jak
iodproducenta.Bowiemosiemnastowiecznerajfurkiprowadziłydziałalnośćagencyjną.Działałyjako
agencjetowarzyskie,aczasemnawetmatrymonialne.Bywałobowiem,żedorabiałyjakoswatki.W
każdymrazieosobywrodzajuLaVarenneczywspomnianejGourdanposłużyłydoskonstruowania
czarnejpowieściowejclichć.

PodrugiejstronieKanałurównieżtętniłożycie.Wokolicachparlamentudziałałytrzyprzybytkipanny

Fawkland.Pierwszy,zwany„ŚwiątyniaAurory",specjalizowałsięwmłodocianychpanienkach(wwieku
odjedenastegodoszesnastegorokużycia).Zapewnedlategopatronowałamuboginiwschodu,budzenia
sięizarannegoświatła.Drugi(doktóregopracownicez„Aurory"przechodziłypoodbyciunowicjatu)był
poświęconyboginirozkwitu-Florze(pamiętamy,żewRzymieboginitacieszyłasięszczególnymi
względami).Trzeci–„ŚwiątyniaOsobliwości"–obliczonybyłnazaspokajanieszczególnychpraktyk,
specjalnychzamówieńiwyrafinowanychgustów.Gośćmitychtrzechświątyń:„Aurory",„Flory"i
„Osobliwości"byliwielcybrytyjskiejhistoriiitwórcypotęgibrytyjskiejnamorzu:lordowieCornwalisi
Bolingbroke,HamiltoniBuckingham.Przybytkite,prócznapięćwłaściwychtegotypuprzybytkom,żyły
wielkimipodbojami,dymemmorskichbitewinowymiodkryciami.ItakwprzybytkupaniHayesodbyła
sięwroku1770(zudziałemczłonkówParlamentu)orgiaupamiętniającaodkryciaCooka,podczasktórej
erotycznezabawywystylizowanonawzórtahitański.Brytaniakrólowałanadmorzaminawetw
londyńskichburdelach.

Ztegożroku,zniedzieli9stycznia(wniedzielęruchbywałwiększy)zachowałsięcennikzzakładupani

Hayes:

MłodadziewczynadlaradnegomiejskiegoDrybones.NellyBlossom,około19lat,niemiałanikogood

czterechdni,ajestdziewicą–20gwinei;

Dziewczynadziewiętanstoletnia,niestarsza,dlabaronaHarryFlagellum.NellHardyzBowStreet,Bat

FlourishzBamersStreetlubteżpannaBirchzChapelStreet–10gwinei;

PięknadziewczynadlalordaSpaan.CzarnaMollzHedgeLane,onajestbardzosilna–5gwinei;

DlapułkownikaTearall,grzecznakobiecina,służącapannyMitchell,któradopierocoprzybyłazewsii

jeszczenieotarłasięowielkiświat–10gwinei;

DladoktoraFrettext,pogodzinachbadań,młodaosóbkaojasnejskórzeimiękkichdłoniach.Poiły

ZwinnarączkazOksfordulubJennySzybkałapkazMayfair–2gwinee;

LadyLoveit,którawłaśniepowróciłazwódwBathiktórajestrozczarowanazwiązkiemzlordemAlto,

chceczegoślepszegoibyćdobrzeobsłużonądzisiejszegowieczora.KapitanOThunderlubSawney
Rawbone–50gwinei;

DlaJegoEkscelencjihrabiegoAltoszykownakobietkatylkonagodzinę.PannaSmirk,któraprzybyłaz

Dunkierki,lubpannaGracefulzPaddington–10gwinei;

DlalordaPyebald,abyzagraćwpikietęidotitullationemammarumitakdalej,aleniedlainnychcelów,

pannaTedrillezChelsea–5gwinei.

Ofertabyłazróżnicowana–cośdlapanówidlapań-uwzględniającazarównogustaodbiorców,jakich

możliwościpłatnicze.Byłyteżzakładyowąskiejspecjalizacji.PaniBerkleyprowadziłaplacówkęoprofilu
flagelancyjnymidorobiłasięnatymprocederzedziesięciutysięcyfuntówwciąguośmiulat.Najbardziej
jednaksławnym(lubosławionym)przybytkiembyłatainstytucja,którąpaniColetprowadziławCovent
Gardenod1766roku.ZakładtenbyłłaskawnawiedzaćsamkrólJerzyIV.ObokJegoKrólewskiej
Wysokościwśródatrakcjiznajdowałasiętammaszyna,któramogławybatożyćczterdzieściosóbnaraz.

65

Naszparyskipolicyjnyznajomy,królewskiinformator,badałraczejto,codziałosięwświatłachsalonów,

warystokratycznychalkowach,wmurachszacownychbudowli.Aprzecieżpozamurami,wcieniuarkad,
wmrokunocykwitłojakżeburzliweżycie.JegokronikarzemzostałNicolasEdmeRestifdelaBretonne.
TensamouklubiłwłóczyćsięwieczoramipoParyżuibrałudziałwtętniącymnocnymżyciutysięcy
obywatelimiasta.Restifmiałtęwyższość,żewszystko,cowidział,spisywałnapapierze,podczasgdyinni
tylkowswojejpamięci.Onizabraliswewspomnieniadogrobu,książkiRestifamożemyzaśczytaćdzisiaji
wjegotowarzys

twiepoznawaćdawnonieistniejącyParyż.Aotopróbkajegoprozy:

Nierazwidywałem,jakprowadzononieszczęsneistotydowięzieniaśw.Marcina.Którejśnocywybrałem

siędodzielnicySaint-Honore.Byłemzaskoczony,żeniespotkałemżadnejznich.Poszedłemdalej.
Zauważyłemwtedydwóchalbotrzechnędznychosobników,którychnazywająszpiclami.Tooniostrzegali
jedne,uspokajalidrugie,awszystkiedziewczyny,wietrzącpodstęp,uciekłycotchuwbardziejodległe
dzielnice.Niemiałemczasu,żebypójśćzanimi,alewiemjużteraz,żeprawiekażdaztychbiedaczek
wynajmujegdzieśpokój,wktórymsypia.Tylkonowicjuszkibyłynajbardziejzagrożone,te,któreżyływ
najskrajniejszejnędzy.Gdysiętakrozglądałem,zobaczyłemciżbę:byłotodziesięćmłodychdziewczyni
czterystarekobietypodeskortąpieszejstraży.Młoderozpaczały,byływdezabilu.[…]Kiedyusłyszano,co
mówiłem,starszaubranawatłasykrzyknęła:„TodlategożeniedałamMaretowitego,czegochciał,oto
dlaczegoznalazłamsiętu,gdziejestem.Alemamprotekcje!"„Tymgorzej–odpowiedziałem–bosąto
szczególneprotekcje.Winnapanimiećtakieprotekcjeswegorządu,którezmieniłybyzłestronypani
profesji"."

Wcytowanymfragmenciewartozwrócićuwagęnaparęszczegółów.Napełennaturalizmuidynamiki

obrazobławynaprofesjonalistkiparyskiegobruku.Rzeczdziejesięw1768roku,alebędziesię
powtarzaćjeszczeprzezlatdwieście.Naznakomiciezobrazowanyrodzajwięzi,któryłączypanienkiz
policją–itoróżnychszczebli.Odpospolitegoszpiclapoinspektora.Inakoniecnato,żeautorpragnie,

abyrządodmieniłzasady,jakimirządzisiętaprofesja.

Restifsamsięzabrałdodzieła,oczymdowiadujemysięzjegopracy(1769r.)podtytułemPornograf,

czylipomysłyszlachetnegomężatycząceprojektureglamentacjiprostytucji(PomographeouIdeed'un
honnetehommesurprojetdereglamentpourlesprostituees,propresaprevenirlesmalheursqu
'occasionnelepublicismedesfemmes,avecdesnoteshistoriquesetjustificatives).

67

Autorzarysował

projektcałowitejzmianyzawodu.Prostytucjęnależyzamknąćwzakładach,tzw.partenionach,i
reglamentować.Zakładytakie,jakie

wymyśliłRestif,nigdyniepowstały.Nimjednakprzedstawiłswojeśmiałeprojekty,opisałzastaną

sytuację.MniejwięcejwtymwłaśnieczasieKarolLinneuszwdalekiejUppsalidokonałsystematyza-cji
roślinpiszącswojeGenemplantarumiFundamentabotanica.Znawcanocyparyskichposłużyłsię
podobnąnaukowąmanierą,sutookraszonąłaciną.Wyróżniłdwanaściekategorii:

1.Utrzymanki(franc.:fillesentretenues;łac.:concubinaelubamicae)panienki,którewchodząwstały

związekzjednymmężczyzną.Zrażonyprzewrotnościąkobiet,Restifnieomieszkałdodać,żemu„rychło
dajązawszewspółtowarzyszyszczęścia".Dobrzedonichpasujedefinicjawspółczesnegopoety,„że
utrzymankajesttokobieta,którautrzymuje,żekochautrzymującego,alewwiernościjejutrzymaćnie
sposób".

2.Dziewczynydlapubliczności(franc.:fillespubliquesparetat;

łac.:psaltriaelubsaltrices).WXVIIIwiekuaktorkinietylkodorabiały,aleizarabiaływykonując

najstarszyzawódświata.Wpisaniesięnalistęaktorek,tancerek,chórzystekdawałoochronę,nie
zmuszałodopokazywaniasięnascenie,aleumożliwiałoinnewystępy.Solowelubwmałychgrupach.
Koegzystencjascenyiłóżkabędzieprzedmiotemodrębnychrozważań.

3.Półutrzymanki(franc.:fillesdemi-entretenues;łac.:meretri-culae).Naszklasyfikatorpiszeonichtak:

„Sątomłodedziewczętaspotykaneuwłaścicielekdomówpublicznych,któretenczyówuważazadość
ładne,abyotoczyćjestałąopieką".Widzimy,żejesttokategoriahybrydalna.

4.Półcnotki(franc.:fillesdemoyenvertu;łac.:mercenariae).Byłytopanienki,któregodziłypracęw

najstarszymzawodziezinnąpracą.Tobyłataichlepszapołowa.Pannytebowiem„prostytuująsiętylko
odczasudoczasu,gdybrakjestpracywichzawodzie,ipotojedynie,abyzaspokoićswojenajpilniejsze
potrzeby".

5.Kurtyzany(franc.:courtisanes;łac.:meretrices).Byłatogrupanastawionanakonkretną,stałą

klientelę.Owedamymusząmiećstarannieprowadzonykalendarzyk,gdyż„utrzymująznacznąliczbę
stałychznajomości,aprzyjmująwizytyusiebielubjeskładają".

6.Damyświatowe(franc.:femmesdumonde;łac.:lupae).Tenciekawyrodzajklasyfikowanychokazów

byłanonimowy.Panienależącedotowarzystwawynajmowałyapartamentynamieścieitamprowadziły
swójproceder,nieujawniającwłasnejtożsamości.

Musiaływięckorzystaćzpośrednictwarajfurek.„Którymrozmaitestaruchysprowadzająklienów,a

którenigdynieujawnią,kimsą".

7.Panieneczki(franc.:demoiselles,łac.:juvencae).Ichcechąszczególnąbyłamłodość,itomłodość

traktowanajakotowar.Znajdowałyonenabywcówwśródgościspecjalnych(libertynówlubbogatych
staruszków,dlaktórychkontakttakistanowiłkuracjęodmładzającą)idlatakichbyłyprzeznaczone
„mieszkająceumam(łac.laenae),któretrzymająjewukryciudlastarcówlubinnychdrogopłacących
amatorów;mamyzabierająjeczasemnawieśdodomówzamożnychrozpustników".

8.Nierządnice(franc.:raccrocheuses;łac.:scorti).Totrzongłównytegozawodu.Profesjonalistki,dla

którychbyłotojedyneźródłozarobkowania.Okazujesię,żenietylkoich,gdyżprzedstawicielkitejgrupy
musiałysięczęstoopłacaćsutenerom.Traktowałyjednakswójfachpoważnie,unikajączabawyczy
swawoli,ipróbowałyzgromadzićodpowiednikapitał,którypozwalałimjeżelinienazamążpójście,to
przynajmniejnazabezpieczeniestarości.

9.Ulicznice(franc.:raccrocheuses;łac.-.palaestricae).Panienki,którychsposobemdziałaniabyło

zaczepianieklientównaulicach.SzczególnieulubionymichterenembyłykolumnadyPalais-Royal.Ulice
stanowiądlanichmiejscepozyskiwaniapartnerów,samenatomiast„zamieszkująnędznepokoje
umeblowane,apodlegajączęstoprześladowaniomzestronypolicji".

10.Ladacznice(franc.:boucaneuses;łac.:scortiiii).„Dziewczynyte,podobniejakpanieneczki,

przebywająnautrzymaniuumam,sąjednakdostępnedlakażdego,aczasemsamemusząwerbować
klientów;przechodzązazwyczajkolejnoprzezwielemiejscrozpusty".Sątowięcbardziejprzechodzone
mieszkankilupanarów.

11.Szlifibruki(franc.:coquines;łac.:putidae).Kolejnagrupaniecoprzechodzonychdam.Słowo

„przechodzone"jestwłaściwe,bopanieteoperowałynaulicach.Tyleżecorazodleglejszychodcentrum,
biedniejszychibardziejobskurnych.

12.Weteranki(franc.:barboteuses;łac.:postibuli).Byłatoostatniakategoria.Stworzeniaodrażające

jeżelichodziowygląd,jakowoń.Zamieszkiwałynajnędzniejszepomieszczenia,aprawdopodobieństwo
zakażeniawenerycznegozbliżałosiętamdopewności.

Tuzinkategorii,którewyróżnił„Linneusznierządu"–NicolasEdmeRestifdelaBretonne–totylko

przybliżenietegoprzebogategozróżnicowania.Trzebabyjeprzemnożyćprzezrozpiętośćstawek,jakiete
wszystkiepannypobierały.Trzebabyteżzwielokrotnićówtuzinprzezindywidualneuzdolnienia,talenty
czyumiejętności,którymidysponowałyteosoby.Zapewneokazałobysię,żeiloczynpokrywasięz
całościąpopulacji(acałąpopulacjęwsześciusettysięcznymmieścieobliczanonadwadzieściatysięcy,aw
samymPalais-Royalznajdowałosiętysiącpięćsetpanienek).Takdaleceofertabyławyspecjalizowanai
zróżnicowana.

ROZDZIAŁJEDENASTY

VADEMECUM

Poniższyrozdziałzawdzięczaswojeistnienietrzemosobom.Popierwsze,EdmundowiRabowiczowi,

któryw1957roku,podczaskwerendywPaństwowymArchiwumHistorycznymUkraińskiejSRRw
Kijowie,odkryłosiemnastowiecznąsilvarerum,awniejtekstyobuPrzewodników.Specyficznycharakter
jużtoprzedmiotu,jużtojęzykaopisuspowodowały,żemogłysięoneukazaćdopierow1985roku.

68

Ito

ukazaćwmaleńkimbibliofilsko-naukowymnakładzie.Podrugiezaś–ipotrzecie–autoromtych
przewodników,zarównoPrzewodnikawarszawskiego

69

jakiSuplementu„Przewodnikowi"przezinnego

Autorawydanegowtymże1779

70

,czyliAntoniemuFelicjanowiNagłowskiemuiAntoniemu

Kossakowskiemu.Sątobowiemwierszowanezbioryinformacjioprostytucji,bogatewwiadomościo
cenach(aktualnychiprzeszłych),adresach,urodzie,kwalifikacjachistaniezdrowiaświadczącychusługi
warszawianek.Informująnasocopikantniejszychskandalach,atakżezawierająswoistecurriculumvitae
profesjonalistek.Stanowiąwięcprawdziwyskarbdlabadaczaobyczajów.

DziękitejjakżeosobliwejAnabasisijejdwuKsenofontommożemyodtworzyćmapępolskiej

(konkretniewarszawskiej)prostytucji.Odtworzyćjąwcaleniegorzejniżdziękimeldunkomfrancuskiego
policjantaczynotacjomlondyńskichrajfurek.Nieostatnitoprzypadek,gdyfunkcjepolicjipełniwPolsce
poezja.Tenwierszowanycharakterenuncjacjijestzastanawiający.Możnauważać,że–jaktwierdzi
EdmundRabowicz–„niewolnijesteśmyodświadomości,żeutworyte,stawszysięprzecieżjednymz
najaktywniejszychczynnikówurabianiaopiniipublicznej,utrwalałyponiżenieswoichbohaterek".

71

Możnateżuważać,żemowawiązanaPrzewodnikównosicechyzabiegumnemotechnicznegowłaściwe-

gowszystkimtekstomreklamowym.TaksięzwierzaNagłowskizeswychoczekiwańcodoczytelnika

wirtualnegoitakązarazemczynidedykację:

Wlas,czytelniku,idąc,słuszna,żesięSpytaszmniewprzódyiweźmiesznauki,Cowtymdobrego

zawierasięlesie,Gdyżsąwnimjodły,sąsosnyibuki.

Więcdlawasfryców,którzydoWarszawyZjechawszy,próżnowszędziesięwtoczycie,Przewodnik

będziemójprostyiprawy,Izanimidąc,dokurwytraficie.

Lubomniejednejzatosięnaraził,Żemjątuwłożył,mniejdbamotocale.Jedneznamdobrze,na

drugiemteżłaził,Zinnemimjeździłnareduty,bale.

Gdybymmejmyśliniekończyłdaremnie,Tedykteryjkiiprzestrogiwszczynam,Byśzaśdokurwytrafił

sambezemnie,Opisywałjeporządkiemzaczynam.

72

Więcpisanejesttodla„fryców",dlapoczątkujących,dlaprzyjezdnych.Warszawadoby

stanisławowskiejbyłamiastemszczególnym.Większośćludnościbyłanapływowa.Niewtymznaczeniu,
któreznamydziś–tojesttaka,któranapłynęławcelupozostania.Byłanapływowanasposób
koczowniczy.Magnacizjawialisięwstolicy–nasejmlubelekcję,możetylko,byzałatwićjakieśsprawyu
dworu–zkilkutysięczną,bywało,asystą.Przyjazdiwyjazdmagnackiegodworumógłpowodowaćnawet
kilku-procentowezmianywpopulacjimieszkańców.Dużaliczbapodróżnych,ludziprzebywającychz

dalekaoddomu,tozawszeczynnikzwiększającypopytnaseksualneusługi.Każdyspecodmarketingu
kierujesięzasadą,żeusługibezinformacjionichmijająsięzcelem.Każdytakispecwietakże,żełatwo
wpadającawuchoiułatwiającazapamiętanieformaznakomiciesłużypromocji.Wydajesię,żekrążącew
odpisachwypełniającesylwywersjePrzewodnikanapędzałyklientów.Informacjabyłabowiem
wyczerpująca.ZajrzyjmydoPrzewodnika:

Itakompletukureweknieminie:

Maleńkawdówka,zowiesięMachnicka,MieszkanatrzecimpiętrzenaRydzinie,Przyznaćjejmożna,że

jestwygodnicka.

Troszkęnadstanswójterazjestprzydroga,Monetyniechce,aletylkozłota,

Leczchorowałanatrypernieboga,ZaraziwszysięodpanaDeszota.

72

Więcjakiemamyinformacje?ŻeosobamieszkanaRydzynie,tojestwpałacuSułkowskich,zwanymtak

odichposiadłościwWielkopolsce.Nazwiskoimiejscezamieszkania–zdokładnościądopiętra.Taryfai
ostrzeżenienaszegocicerone,żejestniecowygórowana.BierzepaniMachnickaminimumdukata,tojest
złotychosiemnaście.Podanyjestteżjejstancywilny(wdowa)istansanitarny(łączniezfaktem,odkogo
nabawiłasięrzeżączki).Słowem,mamytu(wośmiuwierszach)wieleistotnychinformacji,itozrymowa-
nych.JeżelijakiśprowincjuszodpisałsobiedziełopanaAntoniegoFelicjanaNagłowskiego,może
zapamiętałjegorytmicznąfrazę,topoprzybyciudostołecznegogroduipoczuwszywolębożązcałą
pewnościątrafiłbydowdówkiMachnickiej.Chybażeodstręczy-łabygozbytwygórowanacenazausługę.
DlatakichwszelakoautorPrzewodnikamainneciekawepropozycje:

Teraztęwspomnę,któranaGrzybowieMieszkanaroguKrochmalnejuliczki.PoimieniusięSzyndler

Lizazowie.Tambardzotaniodziewkidająpiczki.

Botamrobronówniszustównieznają,Leczwsemidupkachsamychtylkochodzą,Zżołnierzamisię

tylkoobłapiają,Afrance,szankierpoWarszawiepłodzą.

Dlategojątukładę,botamowaDostałafrancydamazeZbaraża,Cosięmieniłabyćkapitanowa,Teraz

nawiedzaświętegoŁazarza.

Tenzkoleizakładzalecasiętaniością.Zdaniembowiembadacza,gdzieindziejpłacisięzaopakowanie,

niezaśzasamąusługę.

Stądteżprzeciwstawieniewystawnościipewnej(niekrępującejruchówinieutrudniającejpracy)

skromnościwubiorze.Przeciwstawienierobronów(zfrancuskiegoroberonde,modnykrójsukni-
podobniejakszusty)semidupkom(tenłacińsko-polskineologizmmaoznaczaćledwieokrywającąkoniec
plecówkoszulinę:semioznaczatylecopół,adrugiejczęściderywatusłowotwórczegoniemapotrzeby
tłumaczyć).Nagłowskistoinastanowisku,żeopoziomieprzybytkuświadczykunsztiurodapersonelu,
niezaśstroje,wjakieprzybiorąsiępensjonariuszki.

Zakładnastawionybyłnaświadczenieusługdlawojska,którebyłozawszewdzięcznąklientelą.

ZwłaszczawdniwypłatyżołdunawiedzalionitłumnieprzedsięwzięciatakiejakLizySzyndler.Ciemną
natomiaststronąjejzakładubyływarunkisanitarne.NawiedzanieświętegoŁazarzaniemiałonic

wspólnegozuniesieniamimistycznymi.ChodziłooszpitalŚwiętegoŁazarza,którymieściłsięprzyulicy
Mostowej,azostałzałożonyprzezPiotraSkargę.Wszpitalutymleczonochorobyweneryczne.Przy
ówczesnymstaniemedycynyopieranosiębardziejnawierzewcud,którywskrzesiłpatronaszpitala,niż
przeciwdziałanochorobie.Stosunekwspółczesnych–zwłaszczalibertynów–doprzypadłości
roznoszonychdrogąpłciowąbyłstoickiipełenfatalizmu.Streszczaonsięwpowiedzeniu:„Jedenma,
drugimiał,jeszczeinnybędziemiał".ChociażKossakowskizpewnymzdumieniemodnotowujefakt
zdrowotności:

ZnazwiskawKoźląaciasnąuliczkę

Dodworkuksięciaidź

Czetwertyńskiego,

Pewnietamznajdzieszjakchomontprawiczkę,

Kapitanowąniegdyśzmężaswego,

Tłustą,wygodną;dukatapołowę

Gdyjejdasz,możesztkaćchoćbyi

głowę.

UniejnajwięcejoficerówbywaIlibertynów.KażdegozochotąPrzyjmieiŻydanawetniebrzydliwa,

Bylezpieniędzypokazaćsiękwotą.Tryperiszankieruniejniegościli:

Zdrowa,chociażjąróżnipierdolili.

Godzisięwtymmiejscupodaćkrótkispischoróbwenerycznych.Rzeżączkanazywasiętryperlub

wiewiór,szankier(zfran

cuskiego:chancre)-owrzodzenienarządówpłciowych;szotpis(zfrancuskiego:chaudepisse)-

zapaleniecewkimoczowej;bombony(złaciny:bubones)topierwotnezmianysyfilityczne,dymnicazaś
topowiększeniepachwinowychnaczyńlimfatycznych.Spisten-czysłownik–pomocnybędzieprzy
lekturzenastępującegocytatuzNagłowskiego:

Potejjestowa,conaNowymMieścieWBełchowiczowskiejmieszkakamienicy,Tejtrzebaprzyznać

roztropnośćniewieście,Bonietakzbytnieszafujedziewicy.

TrzymaprzysobieŚwierczowskąAntosię,Którawkonceptachmaswójwybiegtaki,Żegdyjednemu

chłopcuprzydałosięRozpalićdoniej,oderżnąłbyłszlaki

OdpasaswegoidlajejmiłościKupiłsalopęzaczterydukaty.Tęodebrawszy,gdysiętenrozgościIchce

nadupceodwetowaćstraty,

Macagowszędzie,tożwręcekusicęWziąwszywyciska,czytrypernieciecze.Atennieborakmiałbył

dymienicęPostrzegaiwlotodniegouciecze.

Tenjejmiłościąmocnorozpalony,Goniiprosi,byobłapiaćdała.Tamuodpowie:„Alemaszbombony".

Onjejnalega:„Kuśkamijużwstała.

Mogęobłapiać,tominicnieszkodzi,Anisięteżtymdziewczynazarazi".Aonajemu:„Niechajmisię

godziMówić,żechorynadziewkiniełazi".

On,pomieszany,idziezkiepską

miną:

Pieniądzestracił,dupkiniechędożył.ChujsiępożegnałzpichnąAntosiną,Samsięnajajcachspać

trochępołożył.

Powyższyopis(samzsiebiegodnyBoccaccialubAretina)przekazujenaminformacjenietylkoo

przewrotnościkobiet,ale

takżeoprawieobyczajowym.Sprawiaono,żepanienkaujrzawszysymptomychorobymogłaodmówić

zbliżenia.Informujenastakże,żestrójszlacheckinietylkookrywałnosiciela,lecztakże–wmiarę
potrzeby–stanowiłlokatękapitału.Warszawabyłamiastemstosunkowomałym.Matoswojedobre
strony.Wmałymmieściewszyscywiedzą,ktozkim,ktoodkogonabawiłsięchoroby,ktokogooszwabił
–wiedzą(prawie)wszystko.Dlategoobaprzewodnikisątakbogatąkopalniąwiedzynatemat
osiemnastowiecznegożycia.Możnanawetpoznaćmody,jakiewtedypanowaływarsamandi:

PoniejPrzekrzciankaprzyBriiiapałacu,Doktórejpięknedziewkiuczęszczają,Taarendujegruntpiczego

placuIuczyich,jakobłapiaćsięmają.

Lecznieuwierzysz,jakwobłapce

modna:

Nogidogóry,nabok,nakrzyżrzuci;

Chociażjestsamawcalenieurodna,Alenabawidomiłościchuci.

Dwomapalcamigdyweźmiezagłówkę,

Staniejakwrytyżołnierznahauptwachu,

Igdygowłożywpicząsamotówkę,

Niechcewyjśćwłaśniejaknadeszczspoddachu.

Dowiadujemysię,żeosoba,którejznazwiskanieznamy,alektóraniedawnozmieniławiarę,prowadzi

przypałacuBriiiowskimszkołęzawodową.Autoruważa,żeumiejętności,wprawaiwiedzamogą
pokonaćbrakiurody.Dajetemuwyrazwcytowanymfragmencie.Niebyłatojedynatakaszkoław
Warszawie–tensamautortakopisujeinną:

Tejnieopuszczęprzesławnejmistrzyni,CotowHołubkówstoipomieszkaniuZaprzywilejemmadam

DystyngwiniIćwiczypannytylkowmiłowaniu.

Uniejrozwódka,drugapannabyła.Zaprzywilejemjebałysięwolno,AlegdyjednaszankierzachwyciłaI

doobłapkiniebyłajużzdolną,

Wnetsięwyniosła,adrugazostała.

Bywatamuniejlibertynówsiła.Słyszałem,gdysięzjednymobłapiała,Żemarynetąpiczkajejtrąciła.

Niemaszsiędziwićczego,przyjacielu,Żemarynetą,wszakjąoctemmacza,Ażetamchłopcówbywau

niejwielu,Tokażdyjebiącsurowośćwytacza.

Przewodnikbyłpisany–przypomnijmy–dlafryców,początkujących.Godziłosięwięcichzapoznaćz

obyczajami,zktórymi-jakoprowincjusze–niebyliobeznani.Ocetmawłaściwościplemnikobójcze,
możnagostosowaćobjawowoprzypewnychschorzeniachwenerycznych,możnateżwzabiegach
higienicznychzwiązanychzwykonywanymzawodem.Wiedzęotymwszystkimmielioczywiścielibertynii
przekazywalijąswoimmniejedukowanymkolegompozamiłowaniach.Alepowyższyzapisprzynosinam
nietylkoinformacjęnaturymedyczno-higieniecznej,aleteżnaturyekonomicznej.Zakładtendziałał„za
przywilejemmadamDystyngwini".OwądystyngowanądamąbyłamarszałkowawielkakoronnaBarbaraz
DuninówSanguszkowa,właścicielkazabudowańuzbieguulicSenatorskiejiPodbielańskiej,zwanych
Hołubs-kim.Przywilejtenmiałcharakterekonomicznyipolegał-jakbyśmydzisiajpowiedzieli–na
ciągnięciuzyskówznierządu.Anierządbył,jesti(zapewne)będzieprocederemszaleniezyskownym.
Nawetprzymałychinwestycjachmożnabyłoosiągnąćznaczneprofity.PójdźmyzaPrzewodnikiem:

PoniejmamiejsceWojtuśwtymurzdzie,WBarankiewiczamieszkakamienicy.Uniegomiejscadobrei

narzędzieWczwartejodroguTrębalskiejulicy.

Onzawszedwie,trzyiczterydziewczynyMadoobłapkiiwygodyciała;

Dziewkiprzystojne,młode,dobrejminy,Każdabyradazawszesięjebała.

Darmonicnieda,alegdygotoweDaktopieniądze,obłapiaprzeztrwogi,Azapłaciwszy,choćbychciałi

głowęTkać,toćpozwolirozłożywszynogi.

Tenprofitwielkimazhandlu

picznego:

Wkartygra,pijeidworkibuduje,Choćprzezpołowębierzetylkotego,Coktozapłacidziewce,gdy

zmiłuje.

UlicaTrębacka(Trębalska)znanabyłazwesołychprzybytków.Takpisałoniejpodróżnik,Fryderyk

Schultz:

NaparterzeprzyTrębalskiejwewszystkichniemaldomachmieszcząsięszynkiidomypubliczne,aw

każdymznichtychnieszczęśliwychistotpotrzydoczterechwśródostatniegopospólstawaibrudu.

74

Podobniewspominatęulicęks.JanNepomucenKossakowski,późniejszybiskup,wykazującdużą

(nawetjakdlasukienkiduchownej)wstrzemięźliwość:

JednegowieczoraidęzteatruTrębackaulicązPopławskim(pijarem),moimprzyjacielem,spostrzegłem

dwieładnewokniesiedzącedziewczęta,którenasdosiebiezapraszały;

prostorozumiejąc,żebyłyprzyjacielowimemuznajome,chciałemiśćdonich,wstrzymałmniezarękę

mójprzyjacielipowiedziawszymi,jakiegosposobużyciasątopanienki,takmijeobrzydził,żemodtąd
omijałTrębackaulicę,żebymichwięcejniewidział.

75

Zobuprzytoczonychtekstówprzebijaodmiennyzupełnieton:

posługującysięmowąwiązanąradbyłbynaTrębackaprzyciągnąć,obajzwolennicyprozyradząulicętę

omijać.

Wróćmyjednakdoteksturymowanego.NieznanynamznazwiskaWojciechmusiałosiągaćniezłe

dochodyzkuplerstwa.Staćgobyłonietylkonawystawnytrybżycia,aletakżenainwestycjebudowlane.
Wszystkodlatego,żepobierał50procentzarobkówpanienek.Takabyławtedystawka(potwierdzonaw
kilkumiejscachtakPrzewodnika,jakSuplementu).Zyskownośćkuplerstwabyławięcznaczna.Nicteż
dziwnego,żeJacekJezierski,bliskikrewnyFranciszkaSalezego,wswympałacuprzymościezałożył
wiadomyprzybytek(„PrzywiślanymmościegospodarzjedynyczęstujefrancąprzybyłeLitwiny"–pisał
satyryk).Byłnietylkoposłemisenatorem,aleipierwszympolskimekonomistą.Nietylkoznanymz
piśmiennictwawtejdziedzinie,aleizpraktyki.Rozumekonomicznykazałmusięzajmowaćnierządem.
Nicwięcdziwnego,żejegoprzedsiębiorstwokwitłonatakąskalę,iżwszystkie

prostytutkiwarszawskiezwanoodjegogodności„kasztelankami"(JacekJezierskizasiadałwSenacie

jakokasztelanłukowski).Anegdotapowiada,żezostałzaczepionyprzezjakąśdamę,która-chcącmu
zrobićprzykrość–spytałaobcesowo:„Jaktam'kasztelanki'?".JaśnieOświeconykasztelanniestracił
rezonuimiałodpowiedzieć:„Kiepsko.Damyimżyćniedają"–czyniącaluzjędoogólnejswobody
obyczajów.Największebowiemniebezpieczeństwodlanajstarszegozawoduświatastanowiniesurowość
obyczajów,lecz–przeciwnie:ichrozluźnienie,którepociągazasobąpodażbezpłatnychusług
erotycznych.AlenawetlibertyńskiwiekXVIIIniemógłstanowićzagrożeniadlaseksbiznesu.Tenzaś

stanowiłdrogędowzbogaceniasięnietylkodlasferwyższychinwestującychwteninteres,aleidla
samychpracownicseksu.Kossakowski–libertyn,nieduchowny–dajenamtakiotoprzykład:

NaprzódtukładęprawiewszystkimznanąNiegdyśzrodzicówswychzwanąKiełczewską,Równiez

innymikurwęwyjebaną,DziśzmężaswegozwiesięTomaszewską,Coparadujewczerkasach,
robronach,Alezaznałemkurewkęwgałganach.

Posrebrnymgroszuzatrzysztychybrała.Ktozechciał,jebałjązatakąkwotę,Agdysięlepiejzaten

zbiórprzybrała,Podniosłacenęwyższą–nadwazłote.Przyszłodotego,żebrałanaraty:

Najedenmiesiącpoczterydukaty.

SkorozostałaznaczniejsząmetresąPewnegopana,niedamonimnoty,Gdyjąprzekształciłwkrótce

złotątresą,Przestałaodtądwspieraćmuripłoty;

ZnaczniejsitylkopanowieiksiężaPchaćjejzaczęliażdosercamęża.

MiałjązażonęzaszczyconhonoremWachmistrzawielkiejmarszałkowskiejlaski,Coterazzostałjuż

instygatoremTejżezwierzchności–przezswychszwagrówłaski.Wprzódjednakniżznimwtenstopień
urosła,Powiem,jakiegoużyłarzemiosła.

Otóżsłużącjejszczęściewtejjebami,Będącteżtrochęitwarzyurodnej,Dokrólewskiejjązgodzono

malarni,Gdyżitalijijestdotegomodnej.Brałacomiesiącdukatówdwanaście,Łyskającpicząrazy
kilkanaście.

Zdziwiszsiępewnie:Cozaokośmiałe,Kiedymalarzezniejabrysybrali!Nagimsweciałowidziećdała

całe,Istać,ileżeć,jakjejrozkazali;

Toraczka,towznak,tonogidogóry,Wszystkoczyniła,corozkazałktóry.

Znajdzieszżekurwębezwstydniejsząwświecie?MalarniategooczywistymświadkiemItegomiasta

prawiewszystkieśmiecie,Kędydorobkudochodziłazadkiem;

WięcejprzyniosłaintratyjejdupaNiżbrowarwiejski,wiatraklubchałupa.

Niekoniectemu,więcejjeszcze,co

wiem

Ojejdorobkuiwjakiesposoby,

Tocimympismemdokładnieopowiem,

Ototrzymałaburdelskieosoby,

Którezarównozniąsiępiłowały,

Awytycznegopółjejoddawały.

ZebrawszysumkiztychsposobówlicznePobudowałaprzyPannieMaryiMieszkaniepięknewmeblach,

kamieniczne,Fiakry,lokajewpięknejliberyiInaresorachangielskakareta;

Ktoznałtękurwęprzedtym,dzisiaj

nieta.

KarierapanizKiełczewskichTomaszewskiejmiałaswójwymiarHnasowy(skrupulatnieprzezAntoniego

Kossakowskiegoodnotowany).Abypoznaćjejrozmiary,musimysięzaznajomićzaktualnym
przelicznikiem.Otóżczterysrebrnegrosze(srebrniki)składałysięnajednegozłotego,dukatzaś
(czerwonyzłoty)dzieliłsięnaosiemnaściesrebrnychzłotych.Stosunekjednegogroszadodwunastu
dukatówjestwięcjak1:216.Awansznaczny.Autornie

tai,żeopłaciłysięinwestycjewstroje,onebowiempozwoliłypodnieśćtaksę.

Dziwinatomiastniechętnystosunekdopracymodelki.Dziwi,alestanowiciekawyprzykładówczesnej

moralności.PokazywaniewłasnegociałajestdlaautoraSuplementubardziejnaganneniżoddawaniesię
zapieniądze.Tensądnależyzapewneprzypisaćtemu,żeobyczajnagiegopozowaniamiałwalor
nowości.SzkołamalarskazałożonaprzezMarcelegoBacciarellegoznajdowałasiępodspecjalną
królewskąkuratelą.CzasemnawetNajjaśniejszyPanmiałtenobyczajoglądaniacourodziwszych
modelek.Te,któremuszczególnieprzypadłydogustu,brałdosiebienagórę,gdzie–jakwspomina
ksiądzJędrzejKitowiczwswoichPamiętnikach-„sztychowałjeprzyrodzonymdłutem".Każdyczasma
swojąspecyficznąskalęwartości,którejdziśodmienićsięnieda,anaktórąoburzaćsięniesposób.

Marszałekwielkikoronny(illotempore-StanisławLubomir-ski)byłkimśwrodzajukomendanta

głównegopolicji.Instygatorzaśtegourzędu(byłprzecieżinstygatorkoronny–rodzajprokuratora
generalnego)–inspektorempolicji.Przedtembyłtylkowachmistrzemlaskimarszałkowskiej–czyli
niższymfunkcjonariuszempolicji.Tomałżeństwo–nierządnicyiurzędnikaaparatuścigania,którybył
zobowiązanyzwalczaćnierząd–urastadomiarysymbolu.Prostytucjęipolicjęniemalodzawszepołączył
węzełkorupcji.StrażnicyprawaotaczalisłużkiWeneryopieką(lubprzynajmiejrezygnowalizobowiązku

ścigania),wyrobniceseksudzieliłysięzesługamisprawiedliwościintratązeswojejprofesji(lubpoprostu
użyczałyswychwdzięków).Związek,jakizawarłapannaKiełczewskazpanemTomaszewskim,byłwięc
symbolemznanymzarównostarożytnymRzymianom,jakteżwspółczesnymfunkcjonariuszom.Kariera
żonypolicjantaniebyłaprzecieżjedyna.PrzeczytajmyKossakowskiego:

Tateżnieszpetnaadawnakurewka,CoterazmieszkatunaŚwiecieNowym.Nazwiskaniewiem,z

imieniaJózefka,Cobyłatłuczkiemwprzódkaftanikowym.Brałapółzłotki,złotówkinajwięcej.Takżyła
przeszłopiętnaściemiesięcy.

Prawda,razpierwszybyłjejopłacony,Tracączksiążęciemczystystanniewieści,

KtóryzjejwłasnejchęcibyłstraconyZasumęzłotychczerwonychtrzydzieści.Astądpowzięłapoczątek

swejroli,Żesięgoliłazróżnymiigoli.

Zebrałaztegojakążkolwiekkwotę,Corazsięmodniejwrazzaczęłanosić,Myśljejpodałasposóbi

ochotę,Bywkomedyjęmogłasięjakwprosić;

Cojejzyścilijebcyprzyjaciele,Żewtympublicznymstanęłakościele.

Niedługojednakbyłanateatrze,Szczęściekurewskieswójlosjejrzuciło.Skończyłascenę,pewien

książęnatrzeNanią,bosercejejsięuchwyciło.Wziąłjądosiebienakurwęnadworną,Bomusięzdała
naówczaswyborną.

Przezczasniemałyrżnęłasięztympanem,Stądsiępomnożyłstrójwjejgarderobie.Bywałteżuniej

Moskalzswymkapłanem:

Tenatakował,popgrzebałjakwgrobie.

Atojejniosłoniemałointraty,

Bożadenjebaćniemógłbezzapłaty.

Potemjąprzypodobałdrugi

Książę,cozniegokwitnąjejsukcesa,

Codotądżyjenajegousługi.

Łatwosiędowiesz,czyjadziś

metresa.

Lecziwtymjednakczyni

niedyskretnie,

Bosięzlokajemmiłujesekretnie.

Zdrowajestprzecieprzeztaktswejobłapki,Boroztropnościązawszesięrządziła.Nimjebaćdała,to

chujawswełapkiWzięła,awnocyświecęzapaliłaIwprzódoczemazlustrowałazdrajcaCałegochujai
wiszącejajca.

Cytowanyfragmentniesiewieleinformacji.Nietylkotakie,że(przyówczesnymstaniemedycyny)

profilaktykaiostrożnośćbyłynajlepszymśrodkiemzapobiegawczymprzeciwchorobomwene

rycznym.Dowiadujemysięteżokontrakciedefloracyjnym.Spotykaliśmysięwcześniejztymobyczajem.

Dziewictwobyłowszczególnejcenie(którawtymprzypadkubyłaprzeliczalnanatrzydzieścidukatów),
stanowiłobowiempróczlibertyńskichprzyjemnościgwarancjęzdrowotności.Jakwyżejwspomniano,
historianotowałanawettarginadziewice.Damabędącaprzedmiotemtegoopisutrafiłateżnakarty
literatury„wysokiej".UwieczniłjąbowiemKraszewskiwpowieściRaptularzpanaMateuszaJasie-
nickiego.Dorobiłjejnawet,jakoosobiepochodzącejzewsi,pa-trynomik:Wawrkówna,córkaWawrkowa
(costanowiformęimieniaWawrzyniec).Ciekawedlanasjestnieto,żeKraszewskibyłpolskim
Dumasem,aJózefkamiałaszansęzostaćnasządamąkameliową;ciekawejesttomianowicie,że
prostytucjawXVIIIwiekuwWarszawieobejmowałanawetnajwyższesfery.Utytułowaneosoby,któresię
wtymwierszykuprzewijają,tonajpierw(wedleprzypisówEdmundaRabowicza)AdamPoniński,który
zapłaciłzajejcnotę,dalejAugustSułkowski,którywlatach1774-1776posiadałprzywilejnateatr
publicznywWarszawie.WtymtoteatrzeJózefkarozpoczęłaswąnienajdłuższąkarieręaktorską.Na
koniecbratkrólewski,podkomorzykoronny,KazimierzksiążęPoniatowski.Tenuchodziłzaszczególnie
rozrywkowego:

Słynąłonzupodobaniadożyciabarwnegoipełnegoprzygód[…]Mającjużponadpięćdziesiątlat

książęKazimierzobwoziłpoWarszawiewkarecieswojąmetresę,aktorkęteatruwarszawskiego,bardzo
urodziwąpodobnodziewczynę,którejnazwiskopozostałonieznane,aktórawspomnianajesttylkoz
imieniaJózefka.Specyficznącechątychwarszawskichspacerówbyłfakt,żepięknaJózefkasiedziaław
karecieswojegoamantazupełnienagoitakąjawiłasięoczomzaintrygowanejpubliczności.

76

Anegdotamiojegowystępachmożnabyzapełnićcałąksiążkę.Natomiastówcudzoziemiecz

zaprzyjaźnionegomocarstwatoambasadorNajjaśniejszejImperatorowej,OttoStackelberg.Tenzkolei
miałdużepowodzenieupolskichdam:

MłodziutkaKrystynaRadziwiłłównaodtańczyłasolokozaka.Gromkieoklaski,KazimierzSapiehakrzyczał

nacałegardło:

„Brawoautor,brawo!"„Wiwatautor"–podchwyciłasala,Stackelbergdziękowałuśmiechem,wiedziano

powszechnie,

osobabyłanatylewypłacalna,żeinterwencjamogłasięopłacać.PonieważIRzeczpospolitamiała

niesprawnysystempodatkowy,możnatękorupcjęuważaćzajednoczesneściąganiejakiredystrybucję
podatków.Byłjeszczejedenprzypadekinterwencjiorganówścigania.Kiedyprostututkidziałałyz
pobudek,nazwijmyto,osobistych.PrzykłademmożebyćprzypadekryskipannySzmals-kiej.Osadzenie
jejnaratuszunosiwszelkiecechyzemstyburmistrzazaobdarowaniesynachorobąweneryczną.Inni,
którzychcielisięwywdzięczyćzapodobnepodarki,mogli–zastosownymwynagrodzeniem–zlecić
dokonanieodpłatyodpowiednimorganom.

Przypadekryskijestteżważny,boukazujewzględnąłatwośćprzekraczaniastanówspołecznych.Panna

Anetkabowiemzaczynaudawaćhrabinę.WiekXVIIItoczasybarierspołecznych,podziałówstanowych,
gdzieurodzenieokreślałopozycjęczłowiekanacałeżycie.Jednakżeobaprzewodnikipełnesą
przykładówzmianynazwiskaistanuspołecznego.Niebyłoprzecieżagendewidencjiludności,niebyło
dokumentówosobistych,paszportów.Zmianytakiejmożnabyłodokonaćtylkoprzezzłożeniedeklaracji.
Byłtooczywiścieprocedersurowościganyprzezówczesneprawo.Jednymzprzepisówumożliwiających
walkęznieprawnymwdarciemsiędostanuszlacheckiego(byłybowiemiprawne:indegenatczy
nobilitacjazazasługi,namocyzmianyreligiilubskartabellatu)byłoiuscaduci.Prawokadukadawało
delatorowi,którydoniósłnapseudoszlachcica,jegomajątkiwewładanie.Mimotakichprzeszkód
przypadkipodszywaniasiępodszlachectwozdarzałysiębardzoczęsto.StarszaostulecieLiberchamomm
WalerianaNekandyTrepkizawieraspisdwuipółtysiącauzurpatorówznanychautorowi.Pokusabyła
silna–przynależnośćdostanuszlacheckiegopozwalałanakorzystaniezwszystkichprzywilejów.
Prostytucjadawaładostępdoszybkichpieniędzy,dawałateżdostępdo„dobregotowarzystwa"iw
konsekwencjidostanuszlacheckiego.NajstarszyzawódświatabyłwwiekuXVIIIjednymznajlepszych
sposobówomijaniabarierspołecznych.

PannaSzmalska(Aneta–bomiałateżsiostręElżbietę)opowiadaopotencjalnymmałżeństwiez

księciem.Wydajesiętocałkowiciepozbawioneprawdopodobieństwa.Wypadanamwtymmiejscu
przypomniećhistorięmałżeństwaSzczęsnegoPotockiegozZofiąWittową.Zostałaonapaniąna
Tulczynie,któretowłościzajmowałypółtoramilionahektarów(mniejwięcejtrzyHolandie),nanichzaś
pracowało130tysięcypańszczyźnianychchłopów.

Rocznydochództychogromnychlatyfundiówprzekraczałtrzymilionyzłotychpolskich.Stawiałojątow

rzędzienajbogatszychkobietświata.Aprzecieżw1770rokurodziceSzczęsnego,FranciszekiAnna,nie
zgodzilisięnamałżeństwosynazGertrudąKomorowską,łowczankąlubaczewską.Wprzyszłościklejnot
Ko-morowskichmiałoozdobićdziewięćpałekhrabiowskiejkorony.Jednakprzepaśćspołecznamiędzy
średnimszlachcicemamagnatembyłaogromna.Brakzgodyrodzicielskiejprzybrałdośćdrastyczne
formy:biednapannazostała(13lutego1771)porwana,uduszonapoduszkamiiutopionawprzerębli
(posłużyłotozakanwęMariiMalczewskiego).NatomiastZofiaWittową,dedomoSophitzaGlavani,była
tureckąGreczynką,sprzedaną(przezmatkęprostytutkę)posłowiNajjaśniejszejRzeczypospolitejprzy
WysokiejPorcieOttomańskiej.Posełten,KarolBoscamp-Lasopolski,poskończeniumisjiprzywiózłjąjako
suwenir,najmilsząpamiątkę,dokraju.Tuzrobiłaoszałamiającąkarieręzakończonąwspomnianym
mariażem.UchodziłazanajpiękniejsząkobietęEuropyizajednązbardziejuczuciowoszczodrych.

78

Godzisięteżwspomniećoobyczaju,czyprocederze,krążeniakobiet.PannaSzmalskawyjeżdżana

gościnnewystępydoRygi.SuplementwspominaoMarysirodemzBerlina.ZofiabyłaGreczynkąznad
Bosforu.Paniezmieniająmiasta,podróżująodstolicydostolicy.Naobcymgrunciezawszestanowisię
atrakcję,łatwiejdodaćsobiearystokratycznytytuł,abypodnieśćjeszczeatrakcyjność.Należypamiętać,
żepodniesienieatrakcyjnościmaswój-niebagatelny–wymiarfinansowy.Wtymzawodzieinatym
rynkujesttoszczególnieważne.Próczłatwościprzekraczaniagranicspołecznychwartowspomniećo
łatwościpokonywaniagranicpaństwowych.Paszporttobyładopierocowprowadzonanowość,zktórej
wszyscysięśmieliimałoktoużywał.Stądłatwośćzmianymiejsca,nazwiskaistanu.Takjakkobietyna
najwyższympoziomieprzechodziłyzrąkdorąk–poprzezksiążęceikrólewskiemariaże,związkimarkizz
hrabiami,wojewodzicówzkasztelankami–takteżkrążyłyAnetki,Marysieiichkoleżanki.

Warszawatobyłomiastoosobliwe.Zjednejstronynieduże,bezsilnego,tradycyjnegomieszczaństwa,

niebyłoteżośrodkiemspecjalnychrzemiosł.Dziśpowiedzielibyśmy:prowincja.Zdrugiejzaśstrony,
stolicawielkiegopaństwa,doktórejzjeżdżaczęstowielubardzobogatychludzi(polscywielcypanowie
należeliwowymczasiedonajbogatszychludziEuropy–więciświata),miejsce,

gdzierezydujedwór,aznimkorpusdyplomatyczny.Awięc-wielkiświat.Taambiwalencjamiałaswoje

dobrestrony.WWarszawiebyłokilkasetprawdziwychprofesjonalistek.Wporównaniuzdwudziestoma
tysiącamiParyża,tyleconic.Natomiasttylewłaśnie,ilemożnaobjąćznajomością,oilumożnasłyszeći
zapamiętać.PanowieKossakowskiiNagłowskiniebylibywładniopisaćParyżaczyLondynu,alegracko
przychodziłoimporaćsięzWarszawą.Przytaczającostatnicytatzichdzieła,pragniemyostrzec
czytelników,żeadresyz1779rokuutraciłyjużswojąaktualność.

[…]Onwie,która

Gdziemieszkaijakzimieniasięzowie.Jemuwiadomanajpodlejszadziura,Onwie,gdziefranca,wie,

gdzieczystezdrowie.Bądźtegopewien,jacięwtymniezdradzęItymcitraktemnajbitszymiśćradzę.

Tujużmojegopismaniechcędłużyć,

Zapraszaminnych,żebyswemipracy

Zechcieliwdalszyopiskurewużyć.

Wszaktazabawabędziedarempłacy,

Astądniechświatzna,wcokwitnieWarszawa,

Niechzna,żezkurewjejnajwiększa

sława.

ROZDZIAŁDWUNASTY

WIEKPARY,ELEKTRYCZNOŚCIi

BURDELI

WwiekuXIXEuropąwstrząsająspołeczneprzemiany.Władzaodtytułuprzesuwasięwkierunku

pieniądza.Światsiękurczy.Śmialiodkrywcyeksplorującoraztonowetereny.Europanatomiast
urbanizujesięiindustrializuje–zewsidomiastpodążajątysiąceludzi.Rewolucjaprzemysłowazmienia
obliczeAlbionu(pierwszegoświatowegomocarstwa).Wszystkotoznajdujeodbiciewinteresującejnas
profesji.Odbijaonajakwzwierciadle(prawda,żekrzywym)wszystkietezmiany.

Cofnijmysięjednaknieco.WParyżuwybucharewolucja.WynalazekdoktoraGuillotinnajpierwgodziw

karkobywatelaLudwikaKapeta,apotemzkoleiwdziecirewolucji.MałyKapralsięgapowawrzyny
zwycięstwipokolejnegodności:pierwszegokonsulaipierwszegocesarzaFrancuzów.Natronachcałej
Europyosadzaswojąrodzinęlubswoichkoleżków,jakomonarchówiksiążęta.Domasowejwyobraźni
przeszłanadewszystkokarieraksiężnejGdańska.Taparyskapraczka,KatarzynaHlibscher,zwana
MadameSans-Gene,wyszłazamążzasierżantaLefebvre'a,któryzostajenapoleońskimmarszałkiemipo
zdobyciuGdańskaotrzymujetytułksięcia.VictorienSardoupiszenakanwiejejlosówzabawnąi
popularnąkomedię.Aleprzecieżkarierasłynnejpraczkitonietylkoprzykład.Tosymbol.Symbol
błyskawicznychkarier,symbolłamaniaspołecznychbarier.Dynastyczno-awansowapolitykaNapoleona
przyczyniłasiędoobaleniastaregoporządku.

PodrugiejstronieKanałutakiesameefektyosiągniętodziękimaszynomparowymitkackim.Gdy

skończyłasięblokadakontynentalna,zzamgiełwyłoniłasięAnglia,zwyzyskiemdzieciikrań-

cowąpauperyzacjąjednych,aleizogromnymbogactweminnych.Brytaniapanujenadmorzamiitą

właśniedrogązawozidometropoliinieprzeliczonebogactwa.Jestdużozłotawbankach,iubankierów.
Jestcowydawać.

Światemrządzipieniądz.Afachleżącywobrębienaszychzaiteresowańzależyprzecieżodrynku,od

krążeniapieniądza,odstopniamobilnościspołeczeństwa.Wydajesię,żewłaśniewiekXIXnajbardziej
sprzyjaprostytucji.Czymożetoówzawódsprzyjaowemuczasowi?Niesposóbwtymprzypadkutrafnie
wykreślićkierunkuzależności.

Oczywiściemiałtenfachswojegwiazdy.WLondyniezażywałyprzejażdżkipięknymipojazdamipoHyde

Parku(apięknypowózzpięknymzaprzęgiembyłczymśrówniekosztownymirównieatrakcyjnym,jak
dziśporsche),lansującmodęnanowestrojeinowekapelusze.Otaczałjerójwielbicielizachowujących
siętak,jakdziśwobecgwiazdfilmowych.No,możezwiększąpoufałością-ktobowiemmiałdwadzieścia
pięćfuntów(sumaprzecieżznaczna),mógłzawrzećbliższąznajomość.Zdarzałysięjednakiwiększe

zarobki.LauraBeli,którabyła„gwiazdą"WielkiejWystawywLondynie1850roku,wzięłazanocćwierć
milionafuntów.Byłatosumaniewyobrażalniewysokaistanowi(jeśliistniejetakakonkurencja)światowy
rekordhojnościklienta.Laura,byłapomocnicasklepowazDublina,spotkałanaswejdrodzeJungha
Badahura,bajeczniebogategopremierarządumaharadżyNepalu.Zapłacił,podobno,bezzmrużenia
oka.Oniposzlidołóżka,astawkaprzeszładohistorii.

TensamNepalczykmiałdaćLaurzebezcennypierścieńzprośbą,byprzysłałamugojakoznak

rozpoznawczy,jeślikiedykolwiekznajdziesięwniebezpieczeństwie.Mówisię,żeLaurazrobiłatow1857
roku,powybuchupowstaniawIndiach.Wysłałapierścień–przypomocykurierówrządowych–prosząc,
abyrządNepalustanąłpostronieKoronyBrytyjskiej,lub–przynajmniej-zachowałneutralność.Oddziały
GurkhównepalskichpoparłyAl-bionipodziśdzieństanowiąnajwierniejszeoddziałykrólowej.A
wszystkotozaczęłosięwłóżkuLauryBeli.

79

Inną„gwiazdą"owegoczasuiowegofachubyła„Kręgielek".Podtympseudonimemznanabyła

CatherineWalterszLiverpoo-lu.Tacórkamarynarzazaczęłakarieręwroku1856jakosiedemnastolatka.
PracowałajakowyrobnicaseksuwzakładachHaymar-ket.TamspotkałamarkizaHartington,który
zakochałsięwniejna

śmierćiżycie.KupiłjejdomwMayfair,wrazzesłużbą,końmiipowozami,wyznaczyłjejteżpensję–

dwatysiącefuntówrocznie.(TobyłobogactwoinatymtlemożemylepiejocenićdochodypannyBeli).
„Kręgielek"stałasiępupilkaelitbrytyjskich:

SirEdwinLandseernamalowałjejportretiwystawiłgowAkademiiKrólewskiej,AlfredAustin,poeta

laureatiWilfridBluntpoświęcilijejpoematy[…]nawetGladstonezapraszałjąnaherbatki.

80

PlotkiłączyłyjązKsięciemWalii,aleoto,zważywszycharakternastępcytronu,niebyłotrudno.

„Kręgielek"byłaosóbkąnadzwyczajsprytną.StanowiłaprzeciwieństwoElizyzPigmaliona.Mówiła

wulgarnymjęzykiemulicy,aprzytymbyłainteligentna,oczytanaimiałaszerokiehoryzonty.
Zawdzięczamyjej,międzyinnymi,takąotokonstatację:

Jestogromnaróżnicamiędzykobietą,którakosztujepięćszylingów,itą,którąbierzeszzapięćfuntów,

wdrugimprzypadkuspodziewaszsięodpowiednichjedwabi,kształtówimanier.

81

Nawetowepogardzanepięćszylingówtobyłowynagrodzeniezapółtygodniapracyrobotnika(jeden

funt=dwadzieściaszylingów).Wykorzystywałasnobizmklaswyższychnaklasyniższe,aprzebywaniei
pokazywaniesięwjejtowarzystwieświadczyłoorewolucjonizującychpoglądach.Byłabowiemznakiem
niezgodynaspołecznehierarchieisymbolemichprzekraczania.Płacącjejzausługi,zyskiwałosię
poczucie,żejestsięrosę-wróżnych,nietylkobieliźnianych,znaczeniachtegosłowa.

„Onajestpokrólewskuwulgarna"–miałpowiedziećpewienkoronowanyjegomośćokoleżance

„Kręgielka",CórzePearl.TanajwspanialszazyandeshorizontalesFrancjibyłaAngielką.Urodziłasiępod
Płymouthw1836rokujakoElizaEmmaCrouch,córkamuzykantaipieśniarki.Wwiekulatczternastu
zostałauwiedziona.Potemrolesięodwróciły–toonauwodziła.MiędzyinnymiWilliamaBuckle,
dżentelmena,któryzabrałjąnawakacjedoParyża.NadSekwanąspodobałojejsiędotegostopnia,że
odmówiłapowrotu.Stałasięjednymzklejnotówtegomiastaisamawieleklejnotówotrzymała.Miała

Córatakiotoobyczaj,żezapraszałagościnakolację,zktórejznikałatużprzeddeserem.Pojawiała

sięwchwilępóźniejcałkowicienaga–wnoszonojąnaolbrzymiejsrebrnejtacy,leżącąnaposłaniuz

fiołkówparmeńskich.Jedenzeświadkówtegodeseruzanotował:„Miałatakprzepięknekształty,że
wszystkimgościomdechzpodziwuzaparło".

82

Była,międzyinnymi,kochankąksięciaHieronima

Bonaparte.KsiążębyłłaskawyiofiarowałpannieCórzeopełnejtwarzyczcepałacnaruedeChaillot,wart
osiemdziesiąttysięcyfuntów.BonapartyścimielijakiegośfeblikadoAngielek(zapewnejakorewanżza
Waterloo),bosamNapoleonIIIzajmowałsięjejrodaczką,ElisabethHoward.Ażehojnośćcesarskastoi
wyżejodksiążęcej,zamek,jakidostałapannaHoward,byłwartokrągłymilion.Ponadtouwezgłowia
łoża,wktórymgościłacesarza,mogłaumieścićrzeźbionyherbhrabinydeBeauregard.Dostałatentytuł
nietylenapiękneoczy,ilenapięknąresztę.

TytułhrabiowskiotrzymałateżLolaMontez.ZostałahrabinąvonLandsfelt.Oczywiściejużpotym,jak

zostałametresąLudwikaIBawarskiego.Samkrólwyrażałsięwsamychsuperlatywachoerotycznych
umiejętnościachtancerki,któramiałagodoprowadzaćdodziesięciuorgazmówdziennie."Jego
KrólewskaWysokośćzająłmiejscedobrzewygrzaneprzezFranciszkaLisztaiAleksandraDumasaojca.Ze
sferartystycznychLolaprzeniosłasiękuwierzchołkomwładzyibyłatakwpływowa,żepowołała
specjalneLolaministerium.Tennieformalnyośrodekwładzyzałatwiałsprawyszybciejiskuteczniejniż
królewskigabinet.ByłteżdlaLoliźródłemniemałychdochodów,którestanowiłydodatekdodziesięciu
tysięcydolarów,któreroczniewypłacanojejzkrólewskiejszkatuły.Rewolucja1848rokuoznaczaładla
LudwikaIabdykację,dlaLolizaś–deportację.

JednakżenajwiększąchybarenomęzdobyłasobiepannaAlphonsinePlessis,znanawParyżujako„la

DivineMarieDuples-sis".Zostałabowiemuwieczniona–jakoMargueriteGautier–wpowieściDama
kameliowa.MatkaodumarłamłodąAlphonsine,kiedytamiałalatsześć.Ojciecnatomiastsprzedałją,
czternastoletnią,wędrownymCyganom.ZnimiteżdotarładoParyża,gdzierozpoczęłakarierę
prostytutki.Wroku1840francuskąopiniępublicznązelektryzowałjej(wówczasszesnastoletniej)
związekzAgenoremdeGuiche,późniejszymministrem.Stałasięwtedygwiazdąjeszczenietyle
wielkiegoświata,ilepółświatka.Zarobionefunduszewydawałanapodnoszeniekwalifikacji.Nauczyłasię

czytaćipisać,pobierałalekcjetańcaigrynafortepianie.Zmieniłasweimięinazwiskonalepiej

brzmiąceMarieDuplessis.

PopanudeGuichenastałEduardhrabiadePerregaux,bogatyarystokratycznyoficer.Fortunahrabiego

niepozwalałamujednaksprostaćzachciankomMarie.Kolejnymjejpodbojembyłrównieżhrabia,tym
razemdyplomata,nieoficer–deStackelberg.TenkupiłdlaniejdomnabulwarzedelaMadeleine.
Przyjmowaławnimmłode„lwy"zJockeyCiubu–cooznaczałowtedycremedelacremeparyskiej
socjety.Wtymtowarzystwieznaleźlisięteżznanipisarze:

AlfreddeMusset,EugeniuszSueiAleksanderDumassyn.Tenostatnijeszczemocnowcieniuswego

bardziejznanegoojca.Państwomłodzichcielisiępobrać.Dumassynniebyłjeszczeniezależyfinansowo.
LaDivineMarieniechciałateżzrezygnowaćzeswojejniezależności(awięciprofesji).Burzliwyromans
zakończyłsięipannaMariawróciładoStackelberga,Perregauxiresztyluksusowej(ipozwalającejjejżyć
wluksusie)klienteli.

Nienadługo.Stwierdzenie,żemiałaciężkiedzieciństwo,niebyłotylkofigurąretoryczną.Młodośćla

DivineMariezaowocowałagruźlicą.Stopniowoopuścilijąwszyscykochankowie.Zostałaprzyniejtylko
wiernasłużącaKlotyldaioczywiściewierzyciele.Zmarła3lutego1847rokuwwiekuzaledwie
dwudziestutrzechlat.Paradoksalnie,towłaśnieonauczyniłasynaDumasabogatym.Wrokpojej
śmierciukazałasięDamakameliowa.Książkaprzyniosłaautorowimajątek,anieżyjącejjużMarii
nieśmiertelność.W1852rokuhistoriazostałaprzeniesionanascenę,awrokpóźniejodbyłasię
premierawersjioperowej–TraviatyVerdiego.Kiedybędziemypatrzećnaoperowąscenę,wktórej
bohaterkaoddajewłaśnieduchawramionachwiernegoArmanda,pamiętajmy,żeojejpierwowzorze
takpisano:

Byłanajwytworniejszązkobiet,obdarzonąnajbardziejarystokratycznymsmakiem,nadawałaton

całemulepszemutowarzystwu.

84

Natymwłaśniepolegaparadoks–sierota,analfabetka,wychowanaprzezCyganówprostytutka–robi

wspaniałąkarierę,abynadawaćtonparyskiemutowarzystwu.Zważywszy,żeParyżrościłsobiewówczas
pretensjedoświatowegoprzewodnictwa–nawetświatowemu.FranciszekLiszt(romansMariezLisztem
byłteżdługiiburzliwy)powiadałoniej,żejest„najbardziejcałkowitymwcieleniemkobiecości,jakiesię
kiedykolwiekpojawiło".

85

Kiedy

wzięłaślubzpanemdePerregaux,zrobiłatowAngliiinierejestrowałazwiązkuweFrancji.Dawałojej

towiększąwolność.Zaczęłasiętylkopodpisywać:lacomtesseduPlessis.Wychodziłazzałożenia,że
wszystkopowinnazawdzięczaćsobiesamej.Byładziewięt-natowiecznymwcieleniemKopciuszka.Dla
kobietynieistniaławtedyinnadrogakariery.Jedynezawodydostępnedlakobiettozawódpraczki,
szwaczkiimodystkiorazsłużącej.Prawdziwiewielkąkarieręotwierałoalbomałżeństwozkimś
znacznym,albokondycjawielkiejkurtyzany.TakajaklaDivineMarie.Godzisięprzyokazjijejlosów
zwrócićuwagęnadwaelementy.

Popierwsze,stałasiębohaterkąopery.Operabyławtedynajpopularniejszązesztuk.Staćsięoperową

heroinątotak,jakbydziśstaćsiębohaterkątelewizyjnegoserialuemitowanegownajlepszym
ekranowymczasie.Woczachspołecznościbyłtorzeczywiścienajwiększyzmożliwychawansówi
zapewniałrzeszechętnychdonaśladownictwa.

Podrugiezaś,Marieodmówiławgruncierzeczyuznaniamałżeństwazhrabią.Małżeństwoz

arystokratąbyłomarzeniemkażdejdziewczyny,ajednocześniezmorąwzłychsnachutytułowanych
matek.Mezalians,tosłowowjednychuszachbrzmiałopięknie,winnychjakkoszmar.Natomiast
całkowitymwyjątkiembyłktoś,ktoodmówiłzawarciatakiegozwiązkubądźniechciałgouznać.

Możnazaryzykowaćtwierdzenie,żekarierę„damykame-liowej"wieledziewczynwybierałozpełnym

wyrachowaniaroz-mysłem.

Heroiczneczasyrewolucjidawnominęły.Spróbujmydonichwrócić.Najbardziejodcisnęłysięw

dziejachdwiepostaci,dwiekobiety,którerozrywkowyprocederzamieniłynarewolucyjny.Rewolucja
podniosłabowiemswójtrójkolorowysztandarprzeciwwszelkiemu,nietylkospołecznemu,alei
seksualnemuuciśnieniuiwyzyskowi.NaczeletłumustanęłaThćroignedeMćricourt,znanaimodna
paryskakurtyzana,którapojawiałasięwstrojuamazonki(jak„Wolnośćprowadzącaludnabarykady"z
płótnaDelacroix).OnateżpróbowałasformowaćkobiecylegionprzeciwkoalicjiAustriiiPrus.Była
jednymztychdzieciojczyzny,któreuwierzyły,żenadchodzidzieńchwały.DrugąbyłaOłympede

Gouges.

Tamianowicie,urodzonajakoMarieGouzew1748rokuwrodzinierzeźnikaipraczki,wcześniezdała

sobiesprawęzprofitów,jakiemożedawaćurodairacjonalnejejwykorzystywanie,więc

udałasiędoParyża,gdzierozpoczęłapracęjakoprostytutka.Dotegoprocederudołączyła(w1780r.)

pracępióremipopełniła,międzyinnymi,sztukękontestującąniewolnictwo:L'Esclavagedesnoirs.Jużw
czasierewolucji(1791)opublikowałapionierskitekstfeministycznyPrawakobiet,oczywiścieopartyi
wzorowanynaDeklaracjiPrawCzłowiekaiObywatela.Niestety,pofrancuskusłowohommeznaczynie
tylko„człowiek",alei„mężczyzna".Byłatowięcdeklaracjaprawmężczyzn.OłympedeGouge
prowadziłaożywionądziałalnośćpolityczną.Swymwdziękiemipiórempopierałanietych,copotrzeba–
żyrondystów.Todoprowadziłonajpierwdojejaresztowania(wczerwcu1793),anastępnieścięcia(3
listopada).WdwatygodniepoegzekucjiznanyoskarżycielpublicznyChaumette–abyprzerazićinne
Francuzki–grzmiał:

PamiętajcieolosieniesławnejOłympedeGouges,onapierwszazakładałastowarzyszeniakobiet,każąc

imporzucićdomoweogniskaiwłączyćsięwsprawyrepubliki–sprawiedliwiedałagłowępodostrze.

86

Rewolucjanietylkozjadaławłasnedzieci,aletakżezakładała,żemiejscekobietjestwdomu.Zdalaod

polityki,mężczyzniobywateli,którzycieszylisiępełniąpraw.

Jeślitakabyłasytuacjakobietzaczasówrewolucyjnych,tymgorzejmusiałosiędziaćzaKonsulatuczy

Cesarstwa.MałyKapraltraktowałpaństwo(awięcirządzącenimprawa)jakododatekdoarmii.Przy
takiejfilozofiiprawnasytuacjakobietybyłaniedopozazdroszczenia.Atrzebapamiętać,żekodeks
Napoleonabyłzasadniczympunktemodniesienia,doktóregorównałocałeeuropejskieprawoiktóry
odcisnąłswojepiętnonawetnawspółczesnychkodeksach.Mężomzleconopieczęnadmajątkiemżony.
Kobietomzamężnymniewolnobyłopobieraćnaukaniteżwykonywaćjakiejkolwiekpracybez
mężowskiegoprzyzwolenia.Mężczyźniewolnobyłomiećpozamałżeńskieprzygody,mężatkanatomiast,
winnazdrady,mogłaznaleźćsięnadwalatawwięzieniu.Pośródwszystkichuciśnionychgruptowłaśnie
kobietyniezyskałynicnaprzejściuodrewolucjidocesarstwa.

Bonaparteobjąłwładzęw1799roku.Nimsiętojednakstało,Republika(24thermidomVIIIroku–tj.w

1797roku)wydałazarządzenieozakładaniuwpobliżustacjonującychwojskszpitalidoleczeniachorych
naświerzbichorobyweneryczne.Dotejporywojacyradzilisobienaswój„frontowy"sposób.Wierzyli
mianowi-

cię,żewódkazmieszanazprochemarmatnimdoskonalechroniprzedtakimischorzeniami.Władze

wojskoweanalizowałytenrodzajkuracji,alenieznalazłygowystarczającoskutecznym.Trzebabyło
chwycićsięinnychsposobów.

87

KodeksNapoleonazacząłobowiązywaćod1804roku.W1802roku–

wprowadzonoweFrancjisystemreglamentacyjnyprostytucji.

Cesarz,któregolicznipoddaniprzelewalikrewnapolachbitewEuropy,bolałnadtym,żewięcej

żołnierzyeliminujązjegoszeregównienieprzyjacielskikartacz,niewrażybagnet,nietrudymarszówi
szarż,alechorobyroznoszonedrogąpłciową.Potrafiłyonewyrwaćzszeregównajdzielniejszych
gwardzistów,najodważniejszychhuzarów,najcięższychkirasjerów.Potrafiłyeliminowaćokoło30procent
stanu,czylitylecoprzegranabatalia.Batalienastępowałyodczasudoczasu–schorzeniaweneryczne

dziesiątkowałyszeregicodziennie.Odpowiedźcesarzabyłagodnanajlepszychrozwiązaństrategicznych,
godnaatakunamostpodArcole.Należyskoszarowaćikontrolować–doszedłdownioskubógwojny.
Podstawąsystemureglamentacyjnegojestdompublicznyjakomiejsceprowadzeniaprocederuprzezsiły
fachowe.Domtakijestzarównokoszarami,jakipolemwalki.Jestwięcwygodnydosprawowania
kontroli.Tejzaśdokonujelekarzjakourzędnikpolicji.Wszystkiezawodowepannyipanienkiotrzymują
książeczki,napodobieństwotych,którewiarusomsłużyłydopobieraniażołdu.Zaznaczanesątam
kontroleisłużąonezadokumentsanitarny.Nosicielkitakichdokumentówzapisanesądospecjalnego
rejestru.Tym,któregoniemają,niewolnoświadczyćusługpodgroźbąkary.Należyzatemstworzyć
osobnyiwyspecjalizowanyaparatścigania,któryzajmowałbysiękontroląwtymwzględzie–policję
obyczajową:policedesmoeurs.

Całysystemopierałsięnazałożeniu,żegłównymprzeciwnikiemwtymbojusąchorobyweneryczne.I

nadodatkowym,żeprofesjonalistkiniebędąsięleczyłydobrowolnie,bynienarażaćsięnautratę
dochodów.Rejestrować,kontrolowaćikarać–zalecałysięniemalcezariańskąlapidarnościąwskazania
Korsykańczy-ka.Panienkipowinnyzachowywaćsięprzyzwoicieiniewolnoimprowadzićdziałalności
usługowejwdzieńnagłównychulicachorazwchodzićdogmachówpublicznych.Ztypowądla
francuskiegoduchaskłonnościądobiurokracjidzielnistróżeprawamnożylizakazy.Awięcsiłom
fachowymniewolnobyłoprzebywaćaniwokolicachLuwru,aniOgroduLuksemburskiego,aniTuileries.
Za

kazanybyłplaceVendómeiPalais-Royal,zakazanebyłyPolaElizejskieibulwardesCapucines,iplacSt.

Genevieve,iokolicePalaisdeJustice.Nakonieczakazanebyłygłówneulice,wybrzeżaimosty.Wedle
restrykcyjnychrozporządzeńpolicyjnychkobietomniebyłowolno„wspólniesięprzechadzać,staćna
ulicach,tworzyćgrup,rozmawiaćnachodnikach,zwracaćsiędoprzechodniówiubieraćwniestosowne
bądźprowokująceubiory".

88

Wedletychżerozporządzeńjedynymmiejscemdozwolonymdlauprawiania

procederubyław1820rokuwParyżurzekaSekwana.

Natomiastbezpieczniemożnabyłorobićtowdomachpublicznych,zwanychmaisonsdetolerance.

Teoretycznie–jednakgalickiduchrzadkołączyłteorięzpraktyką–objęteonebyłylicznymizakazami.
Jakoto:

1)Niewolnowywieszaćnafroncietychdomówżadnychwidocznychznaków,zwracającychuwagę

przechodniów;

2)oknadomówpublicznychwinnybyćzamknięte,abyniebyłowidaćzzewnątrz,cosięwnichodbywa;

3)bramarównieżpowinnabyćzamknięta;

4)domypublicznewinnyzajmowaćcałybudynek;pozastałymimieszkankamiisłużbąniewolnownich

odnajmowaćaniprzyjmowaćnamieszkanieosóbpostronnych;

5)jakostałemieszkankiwolnoprzyjmowaćtylkokobietypełnoletnieizarejestrowane;nienależy

dopuszczaćdozaczepianiaprzeznichprzechodniówwbramiedomu,naulicy,anidoprzebywaniaw
sąsiadującychkabaretach;niewolnopodżadnympozoremprzetrzymywaćkobietwdomupublicznym
wbrewichwoli,zwłaszczapodpretekstemzaciągniętychprzezniedługów;

6)zabraniasięprzyjmowaniainnychkobietpozatymi,któreprzedstawionebyływurzędzie

administracyjnymsłużbyobyczajowej;

7)zabraniasięprzyjmowaćdosłużbyosobymałoletnie;

8)zabraniasięurządzaniareklamyipodawaniajakichkolwiekogłoszeń;

9)krzykiiawanturywdomachpublicznychsąniedopuszczalne;

10)niewolnotolerowaćgieranidopuszczaćdożadnychturpitudes,czylibezecności,yoyeurs,czyli

podglądactwa,iscenesdepederastle",czylipederastii;

11)niewolnoprzyjmowaćuczniów,studentówaniwojskowychwmundurach;

12)przedprzyjęciemkobietynamieszkankędomupublicznegonależyjąprzedstawićurzędowi

policyjnemusłużbyobyczajowej;

13)należyzameldowaćwciągu24godzinowyjeździekobietyzarejestrowanej;

14)kobietycierpiącenachorobyzaraźliwenależynatychmiastodstawićdolekarzasanitarnego;

dozwalasięnawpuszczaniedodomówwcharakterzekonsumentówtylkomężczyzndorosłych,a
zabraniasięwstępumałoletnimikobietom;

16)należynatychmiastzawiadomićprefekturępolicjiowszystkichzmianachdotyczącychmieszkanek

domupublicznego;

17)administracjadomuwinnapomagaćwładzompolicyjnymwewszystkichsprawachtyczącychsię

zdrowia,bezpieczeństwaiporządkupublicznegoipoddawaćsięwszystkimzarządzeniom,którew
przyszłościuznanebędązawłaściwe.

89

Oczywiście,byłtozbiórpobożnych(jeżelijesttowłaściwesłowowtakimmiejscuiprzytakiejokazji)

życzeń.Lubmożeinaczej–rejestrnajczęściejpopełnianychwykroczeń.Zakazymajątodosiebie,że
bardzowyraźnieodciskająsięnanichminionedzieje,jaknakliszyodciskasięnanichprzeszłość.Zakazyi
objęteściganiemdeliktyinformująnasnajlepiej,coteżwowymczasierobiononagminnie;takjak
zachęty–otym,czegonierobiono.Itak,naprzykład,wymógtrzymaniazamkniętychokiennickłóciłsięz
zakazemreklamy.Odomu,którywpołudniemiałzamknięteokiennice,możnabyło–zdużym
prawdopodobieństwem–orzec,żetoburdel.Innymsposobemobchodzeniazakazureklamybyło
malowanienumerudomuspecjalniedużymicyframi.Tewielkienumeryprzyciągałyuwagępublicznośi,a
pensjonariuszkioznaczonychnimidomówzwano„dziewczynyspodnumeru"lubteż„dziewczynyspod
dużegonumeru".

Jakbyłowtakimdomu,niechnasoświecirelacjapolskiegomalarza,WojciechaKossaka,którywrazz

kolegąpopędzlu,TeodoremAxentowiczem,(iwtowarzystwiepań)odwiedzilibylianno1890taki
przybytek.Poniższyfragmentpokazuje,żespec

jalistaodkonnejbatalistykirówniewprawnieposługiwałsiępióremjakpiórkiem:

WtedyIlkadomnie,żebymjejpokazałnocnyParyż,koniecznie.No,aprzecieżmyzAxentemznamy

naszParyż!Dobrze,alepytamzaraz,czymidajecarteblanche.Abernatiirlich-dajewzupełności.Ilka
niemówiłapofrancusku.Pomyśleliśmy,coijak,izrobiwszywybór,poszliśmyweczwórkę.

PółnocwParyżu,maj–ktotozna,wie,jakitocud.NiedalekowbokodChausseed'Antinidziemała

uliczka,rueJoubert.Byłtamniedużydom,unemaisonhospitaliere.Cicho,okiennicepozamykane.
Zadzwoniliśmy.Hoteliktakurządzony,żewszelkieniepożądanespotkaniasąwykluczone.Weszliśmydo
hallu.Wszędziejasno,alecicho.Przyjmujenasunędamę,tresdigne,memeprincee,wsukniwysokopod
szyję(princeenawszelkiwypadek,bonigdyniemożnawiedzieć,ktozadzwoni,możebyćipolicja).
Powiadamy,żechcemyobejrzećlestableawcvivants.Tresbien,powiadadama,idodaje;

czymająbyćscenesmbctes,czytylkofeminins?Feminins-

decydujemyspiesznie.

Damawprowadzanasdoapartamentuoświetlonegoróżową

matowąlampą;wszędziedywany,miękko,okrągło,niema

żadnychkantów,októrebymożnasięuderzyć,nastrój

orientalnycałkowicie.Tuzostawiamynaszepanie,asami

idziemyobejrzeć„sujets".

Wdużejsalioharemowejdekoracjikilkanaścieślicznych

stworzeń,któremająnasobietylkodessouliersibasdesole.

Nanaszwidokzbiegająsięirobiądefilee.Chodzioto,na

którąpadnielemouchoir.Wybrałemunecharmanteblonde

etunebrune\idęzAxentemiznimidonaszychpań.Ledwie

stanęłynaprogu,Ilkazaczynazasłaniaćoczyiwołać:–Ichwill

nicht,ichwillnichtschauen!Jednymsłowem,robiokropne

chi-chiiodwracasiędościany.PannaWagnerprzeciwnie,nie

manicprzeciwniczemu.

Copocząć?PatrzymynasiebiezAxentemzaskoczenii

niekontenci.TymczasempoczciweFrancuzeczkipodchodzą

dolikinierozumiejącejpofrancuskuipróbują,czyun

francaisnegrenieprzekonajejłatwiej.

–Paspeur!Paspeur!C'esttresbon,tresJoli.

–Nein,ichwillnichtschauen-powtarzaIlkaiodwracasię.Niewiemy,copocząć,przecieżtokosztowna

historia,jestnamcałkiemgłupio,wreszciedecydujemy,abypoprostuwyjśćizostawićniewiastysame.
Ledwieśmywyszlinakorytarz,zjawiasięgodnadamawsuknipodszyję(nawiasemmówiąc,właśnie
dlategożetakacouverte,mającadużepowodzenie),ogromniezatrwożona,coturobimy.

–C'estdefenduderesterdanslecorridor,messieurs.Tłumaczymy,jaksięda,onaznowuswoje,że

trzebajednakwiedziećcequisepassęla-dedans.Iproponujenam,abypoprostuzdjąćjednąakwarelęi
jedensztychześciany,podktórymitająsięokrągłeotwory,przezktóremożnazajrzeć.Zazieramy.Ach,
cóżtobyłazazabawaucieszna!IlkaipannaWagnerwkapeluszachistrojnychsukniachfirstciass,tamte
dansundeshabillecomplet,sławiącewpopularnymwykładzie1'amourlesbien."

PrzygodęnaszychznakomitychmalarzyipannylikiPalmay(słynnejdiwypeszteńskiejoperetkii

kochankiFranciszkaFerdynanda)orazjejdamydotowarzystwamożnauznaćzaprzykład,jakłamanybył
punkt10regulaminu.Punkt11–wojskowiwmundurach–niebyłnigdyprzestrzegany.Przeciwnie.To
właśniepotrzebyarmiipowołałydożyciasystemreglamentacyjny.

Domypublicznebyłyodwiedzanerazwtygodniuprzezlekarzykomisjisanitarnej.Raznatydzieńteż

powinnyodwiedzaćlekarzapanienkizczerwonąkartąpracująceniezależnie.Dokumentywtymkolorze
dostawałyteprofesjonalistki,uktórychstwierdzonochorobę.Te,któreniechorowały,legitymowałysię
dokumentembiałymipowinnyodwiedzaćlekarzadwarazywmiesiącu.Te,którezatrzymanozpowodu
nieprzestrzeganiaprzepisówpolicyjnych(zaczepianieprzechodniówczyniestawieniesięwterminieu
lekarza),odprowadzanebyłynanajbliższyposterunekpolicyjny,skądwzamkniętejkaretceodsyłanoje
doaresztupolicyjnego.Tam„sąd"składającysięzkierownikaurzędu,jegopomocnikaifunkcjonariusza
policjiwydawałwyrok.Tentrybferowaniawyrokówzapewniałpolicjinietylkopełnąkontrolę,aleteż
dawałnieograniczonąwładzę.Władzęnadżyciemiśmierciąbiednychkobiet,niezwyklerealnąi
brutalną.MarieLigeronzostałaaresztowananaproguswegodomu,gdyżegnałasięznarzeczonym.
Pobytwwięzieniutakzniszczyłjejzdrowie,żezmarłatużpouwolnieniu.

AmelieRenault,zarejestrowanaprofesjonalistka,zostałazatrzymana,gdypóźnąnocąopuściłaswój

dom,bykupićlekarstwodlachoregodziecka.NimsprawęwyjaśnionoiwypuszczonobiednąAmelie,
dzieckozmarło.

91

Władzapolicjibyławięcabsolutnai-jaktozabsolutnąwładzązwyklebywa–często

nadużywana.

Najczęściejofiarąpolicyjnejbrutalnościpadałyteniezarejestrowaneinieskoszarowane–les

ciandestines.Towłaśniejenależałoskłonićdouległości.Wobectych,którepoddanebyłynadzorowi,
policjamiaładośćnarzędziprzepisanychprawem.Innymiinstytucjami,którekwitływsystemie
reglamentacyjnym,byłytakzwane„domyschadzek"lub„pokojeumeblowane".Nosiłyonenazwę
maisonsdepasiróżniłysięodmaisonsdetolerancenastępującymicechami:

1)Nieposiadająuprawnień(koncesyj),jakiemajądomypubliczne;

2)wdomachpublicznychmogąprzebywaćtylkoprostytutkizarejestrowane–w„domachschadzek"

niewszystkiekobietybywajązapisanewksiążkachkontrolisłużbyobyczajowej;

3)kobietychore,zamieszkującewdomachpublicznych,sąnatychmiastodsyłanenakomisjęlekarską,a

stamtąddoinfirmeriiŚw.Łazarza–choremogąsięleczyćtakżeusiebiewdomu;

4)domypublicznewinnyzajmowaćcałybudynek–„domyschadzek"zaśmogąodnajmowaćjedno

mieszkanie;

5)lekarzywysyładodomówpublicznychprefekturapolicjiiwizytysąbezpłatne–„domyschadzek"

wybierajądowolnegolekarzazlistynadesłanejprzezprefektapolicjiimusząpłacićzaodwiedziny.

92

Francjamiaławowymczasiemocnąpozycjęjakocentrumświatowe.Nicwięcdziwnego,żeinstytucje

francuskieprzyjęłysięwwieluinnychpaństwach.Niemaławtymzasługawielkiegoapologetytego
systemu,doktoraAlexandreParent-Duchateleta,któryw1836rokuopublikowałswestudiumoparyskiej
prostytucji.

93

WwiekuXIXzarysowałysiętrzysystemy,trzystanowiskawobecprostytucji:

Systemreglamentacyjny,któryzostałwspomnianywyżejidlaktóregomodelowymrozwiązaniembyły

osiągnięciafrancuskie.Systemtenbyłdalekioddoskonałości.NaMiędzynarodowymKongresie
DermatologówiWenerologów,jakiodbyłsięwParyżu

w1889roku,zebranistwierdzili,żewParyżu„pokątne"prostytutkistanowią90procentpopulacji

zawodowej.Cóżtozasystem,któryobejmujejedynie10procent?Tymbardziejżenaowymkongresie
zauważononiepokojącątendencjęwzrostuzachorowańnieobjętychnadzorem:

System,niemogącobjąćnadzoremwszystkich,niespełniaswychsanitarno-higienicznychzadań.

94

Systemabolicyjny,któryzasadzasięnaprzyzwoleniudlaprostytucji.Profesjonalisteksięnieściga,nie

rejestruje.Przykładempaństwa,któreobrałotęwłaśniedrogę,jestZjednoczoneKrólestwo.
Obowiązywałotamprawohabeascorpus,wedlektóregokażdapróbakontrolowaniaczyteżprzymusu
jestzamachemnaludzkiewolności.DlategoteżContagioonsDiseasesActsz1864rokumiały
zastosowanietylkodoarmiiifloty.WprawdziesystemreglamentacyjnyznajdujewAngliizwolenników,
takichjakWi-liamActon,leczznajdujeteższerokierzeszeprzeciwników.Organizująsięoniwokół
NationalAssociationfortheReapealoftheContagionsDiseasesAct.Systematakowanyjestzróżnych
pozycji,wtymfundamentalizmureligijnego.WikariuszWindsorunapisałtakoto:

Naszeprawouważanierządzakonieczność,skorostarasięuczynićjegopraktykowaniemniej

niebezpieczne.Osiągnietyle,żemężczyźni,mogącgrzeszyćwwiększympoczuciubezpieczeństwa,
oddadząsiębezhamulcówswoimpopędom.

95

Wielebnywikaryuważał,żerozporządzeniareglamentacyjnezachwiejąrównowagąmiędzywinąikarą

–stanowiąwięcułatwienie(acozatymidzie,zachętę)dogrzechu.Zinnychprzyczyn,przedewszystkim
zuwaginakobiecągodność,zwalczałareglamen

tacjęduszaabolicjonizmu,JosephinaButler,fundatorkaNarodowegoStowarzyszeniaPańAngielskich

dlaOdwołaniaPrawaoChorobachZakaźnych.ZjejtoinicjatywydoktorTaylorwypowiedziałnastępujące

zdanie:

Naskutekzwykłegodozorupolicyjnegokobietamożebyćzatrzymanaiskazanananiegodnygwałtna

swojejosobie,dokonującysięprzyużyciuchirurgicznegonarzędzia.

96

Pierwszymiędzynarodowykongresabolicjonistówodbyłsięw1877rokuwGenewie.Wtymokresie

parlamentbrytyjskizasypywanybyłpetycjami.W1873zebranodziewięćsettysięcypodpisów.Francuski
zwolennikabolicjonizmuLouisFiauxwystępowałztakąfilipikąprzeciwdomompublicznym:

Czymżejesttendomoniezwykłymwyglądzie?Dlaczegotakiwielkinumer,te

sześćdziesięciocentymetrowecyfry,którenaznaczajągotakbezwstydnie,jakczerwonelatarniew
kształciefallusapiętnowałylupanarstarożytnegoRzymu?Dlaczegotezamknięteokiennice,tełańcuchyi
kłódki,łączącesmutekwięzieniaztajemnymwezwaniemdogrzesznejuciechy?Poprzestąpieniuprogu
ukazujesięohydnywidokgromadykobietrozłożonychnaławach,podpierającychściany,rozwalonychna
marmurach,siedzącychokrakiemnakolanachmężczyznizalewającychichciężaremswychbiustów,
któreobmacująszperającymiruchami,obejmującichwomdlewającychpozachrodemzkomedii
miłosnejlubbrutalnymgestempełnymkpiarskiegocynizmu.

97

Systemabolicjonistycznydotyczył,przedewszystkim,domupublicznego,tegogłównegonarzędzia

reglamentacji.DoktorFiauxdomagałsię„wolnejkobietynawolnymtrotuarze".Oddajmyteżgłos
filozofowi:

Dzisiaj,podwpływemnierozważnegostrachu,któryowładnąłumysłamizpowoduchorobyowiele

mniejniebezpiecznejniżniegdyś,niezawahanosiębezżadnejpotrzebyzlekceważyćtroskę,jaką
wyrażałodotądprawowstosunkudonajskromniejszegoobywatela.Możnastwierdzićdpriori,że
pozostawionypolicjibędzienaogółnarażonynaczęste,zgodnezludzkąnaturą,nieodpowiedzialne
nadużywaniewładzy.Historiawszystkichnarodówwewszystkichepokach

roisięodprzykładówpotwierdzającychtęhipotezę.Rozwójrządówreprezentującychnaródniejest

niczeminnym,jakrozwojemukładuzapobiegającegouwłaczającymnadużyciomwładzy.Przedmiotem
każdegoznaszychbojówpolitycznychzwiązanychzpostępemwdziedzinieswobódinstytucjonalnych
byłopołożeniekresujednemuznajbardziejrażącychnadużyćnieodpowiedzialnejwładzy.Iotowszystko
tozostajezapomnianezpowodusztuczniewytworzonejczystejpanikidotyczącejchoroby,którazanika,
aktórejofiarąjednaosobanapiętnaściezmarłychnaszkarlatynę.

98

Naprzeciwległymbiegunieleżysystemeksterminacyjny,wktórymprostytucjastanowiwświetleprawa

przestępstwoizmocyprawajestściganaikarana.TakbyłowXIXwiekuwStanachZjednoczonych.
Prostytucjabyłatamprzestępstwemściganymbądźnamocyustawyowłóczęgostwie(VagrancyAct),
bądźteżnapodstawieprawaoniemoralnymzachowaniusię(DisordertyCon-duentAct).Niebyła
natomiastściganazpowoduchoróbroznoszonychdrogąpłciową.UbolewanadtymdoktorGuichet,
Francuz,któryzapoznawałsięzamerykańskąopiekąmedycznąwNowymJorkuiFiladelfii.Pisałon:

Prostytucjatowarzyszywięcmiastuwjegoniewiarygodnymrozwoju,wjegogwałtownymi

zadziwiającymrozroście,włóczącsięwbłociewmieścieniskimibrudnym,kryjącsiępodkwiatamiw
mieściewysokim,nowymibogatym.Noiproszę,żadenprzepispolicyjnyniezmuszatychkobietdo
zgłoszeniasiędolekarzapoto,abypoddaćsiębadaniu,niemaanibadańregularnych,ani

nieregularnych,aniprzychodni;

idopierokiedyzarażonaprostytutkajesttakciężkochora,żeniemożebezbóluprowadzićdalej

niegodnegohandluswoimciałem,wówczaszgłaszasięnabadanialekarskie.Teznich,któremają
pieniądze,lecząsięwdomu,biednelekarzkierujedoCharityHospitalnawyspieBlackwell,gdziepo
wyzdrowieniusąprzezjakiśczasprzetrzymywaneizatrudnianewWorkhausepoto,abymiećjak
największąpewność,żeniebędąmogłyjużnikogozarazićsyfilisem.Wtychwarunkach,jakwidzicie,nie
należysięwcaledziwićogromnejliczbie61705chorychwenerycznie,wtym50450syfilitykówna942
294mieszkańców."

Traktowanienajstarszegozawoduświatajakoprzestępstwaniezapobiegłobujnemurozwojowitego

fachunanowymkontynencie.Rozwójtendoprowadziłwkilkustanachimiastachdopowstaniasystemu
segregacyjnego.Zasadzasięonnatym,żeistniejąpewneobszary,dzielnice,przedmieścia,przeznaczone
wyłączniedlategofachu.Nosząonenazwę„dzielnicczerwonychlatami"(redlightdistricts).Nazwętę
miałyponoćzawdzięczaćkolejarzom,którzyudającsiępousługę–samotnipodróżującymężczyźnimają
swojepotrzeby–zawieszaliczerwonelatarkiprzedlokalem,takbymoglibyćszybkoznalezieniprzez
ekspedytorówkolei.Początkowobyłytoskupiskanamiotówtowarzyszącebudowomdrógżelaznych.

100

Późniejczerwonelatarniestałysięnormalnymelementemurbanistycznym.

WNowymOrleanie,któryuważanyjestprzezhistorykówza„największemiasto-burdel

wszechczasów"

101

,najwięcejprzybytkówznajdowałosięnaBasinStreet.Podnumerem40uKate

Towsendwłaścicielkaosobiściesprawdzaławiarygodnośćpłatniczągości(wysokośćkontabankowego),
zanimzaprowadziłaichdosalonuiprzedstawiłapaniom.Samaobsługiwałanajbardziejdostojnych
klientówiliczyłasobiepięćdziesiątdolarówzagodzinę.UJossieAriingtonpodnumerem225można
było–próczobsługi,rzeczjasna–zobaczyć(jakgłosiłówczesnyprzewodnikponowo-orleańskich
burdelachTheBlueBook)„najbardziejozdobneinajkosztowniejurządzonemiejsce,jakiekiedykolwiek
zaprezentowanoamerykańskiejpubliczności".Pełnotambyłokosztownychrzeźbiobrazów.Wchodziło
sięprzezwielki,całkowiciewyłożonylustramihol.Dalejmieściłysię–stosownieozdobione–salony:

turecki,japoński,wenecki,anawet(dlaszczególniepatriotycznychgości)amerykański.Przedwojną

secesyjnąburdelebyłyjedynymmiejscem,gdziekobietyokrwimurzyńskiejmogłyotwarcieutrzymywać
stosunkizbiałymi.Ouadronkiioktoronki(panienkiojednejczwartejlubjednejósmejkrwimurzyńskiej)
byłyulubienicamibiałejelityPołudnia.Mulatkiznowoorleańskichzakładówbyłydobrzewykształconei
spełniałytakąrolę,jakheterywGrecjiczykurtyzanywłoskiegoRenesansu.Niemałyteżmiaływkład
(finansowyoczywiście)wwalkęozniesienieniewolnictwa.Pieniądzepochodzącezezniewolenia
seksualnegoposłużyływalceowolność.

102

Zprawdziwymzniewoleniemmożnabyłomiećdoczynieniawśrodowiskuemigracjichińskiej.Wiele

tysięcytychżółtoskórychi

skośnookichrobotnikówpracowałowStanachZjednoczonych.W1850rokuwKaliforniinajedną

Chinkęprzypadało1700Chińczyków.Chcielioniutrzymywaćstosunkiseksualnetylkoz
przedstawicielkamiswojejrasy.Europejkinazywali„długonosymiupiorami"imielidonichstosunek
pełenobrzydzenia.Takwięcpowstałspecjalnyprzemysłprzerzucaniachińskichdziewczynnadrugą
stronęPacyfiku.WPaństwieŚrodkaniecenionoichzbytwysokoizwłaszczanieletnie(odjedenastudo
piętnastulat)możnabyłonabyćtanio.Oficjalniemiałyonekontrakty,lecztakzredagowane,żenie

sposóbbyłojewypełnić.Oznaczałotopełnąicałkowitązależność.Takotowycofywanozarobioneprzez
skośnookichrobotników(zwłaszczakolejowych)pieniądze.Ciekawe,żeaniruchyabolicjonistyczne,ani
teżpowstałewkońcuXIXwiekuruchy,zwalczająceprostytucjęjako„białeniewolnictwo",niezauważyły
tragediichińskichdziewcząt.

WStanachZjednoczonycholbrzymiefortunypowstawaływciągujednejnocy,wciągunastępnejmogły

zmienićwłaściciela.Zwłaszczawczasiekalifornijskiejgorączkizłotaw1849roku.Pewnafrancuska
specjalistkazarobiłapięćdziesiąttysięcydolarówwciągurokupracynaZachodzie.Najpierwwyrastały
tammiasteczkanamiotów.Wkrótcepotempowstawałydrewnianebary,saloonyihotele.Pokoje
pierwszegopiętraprzeznaczonebyłydlaprofesjonalistek.Czasamiznajdowałysięonetamniekoniecznie
zwłasnejwoli.

Jeśliktórazdziewczynz„PędzącegoByka"(kelnerkaczyartystka)spiłasiędonieprzytomności,cosię

częstozdarzało,zanoszonojąnagóręikładzionodołóżka,atamodpłatnieudostępnianojągościomw
alkoholowymstuporze.Cenatakiejusługiwynosiłaod25centówdoldolara,wzależnościodwiekui
urodydziewczyny.Zadodatkowąćwiartkęmożnabyłooglądaćpopisynastępcy.Nienależałodo
rzadkości,żetakadziewczynamiałatrzydziestulubnawetczterdziestuamatorówwciągunocy.

103

Wielkiznawcaamerykańskiegonierządu,WiliamW.Sanger,przeprowadziłw1858badania,wktórych

określił(wprzybliżeniu)populacjęprostytuteknasześćtysięcy(minimum).Najednąnierządnicę
przypadałozazwyczajsześćdziesięciuczterechmężczyzn.Takaproporcjadotyczyłateżinnychmiast.
Badaczzadał

dwumtysiącomkobietpytanieoprzyczynyobraniategowłaśniezawodu.Aotoodpowiedziiliczba

osób,którejepodały:

104

Należyteżpamiętać,żepełnoetatowymprofesjonalistkomtowarzyszyłlegiondorabiającychsobiepół-,

ćwierć-,wieloetato-wychsił.Tezawodowenieprofesjonalistkiłączyłynajstarszyzawódświatazjakimś
innym.Szwaczki,służące,pannysklepowe,modystkiiaktoreczki–wszystkietekobietychciałysobie
dorobić.Anajstarszyzawódświatabyłdrogąmożenienajgodniejszą,alenapewnonajkrótsządo
dodatkowychdochodów.HenryMayhewobliczył,żewLondynie(w1862roku)obokponad
osiemdziesięciutysięcyzawodowychprostytutekistniałaniedającasięokreślić,aleprzewyższającatę,
liczbakobiet,dlaktórychbyłotododatkowezajęcie.Poangielskuzwanojedoltymops,popolskuprzyjęła
sięnazwa„cichodajki".WszaknaliściedobregodoktoraSangera„ubóstwo"byłopierwszymmotywemz
podawanychprzezmieszkankiNowegoJorku.Prostytucjamawieletwarzy,alekreską,któramalujejej
rysynajwyraziściej,sąpieniądze.Napodażusługseksualnychwpływamożliwośćzarobkowaniaprzez
kobietywinnysposób.Napopytzaśwpływadostępnośćbezpłatnegoseksu.Refleksjanadtymzawodem
należywięczarównodohistoriigospodarczej,jakdodziejówobyczajowości.

AjakbyłowWarszawie?NaszymiprzewodnikamiwwiekuXVIIIbylipanowieNagłowskiiKossakowski.

Wpoczątkuwiekunastępnego,wczasachpruskich,syrenigródpodupadł.Niebyłjużbowiemstolicą.
Stałsięmałym,prowincjonalnymmiastemfryde-rykowegokrólestwa.Zsilnąnadodatek,jakpruska
tradycjanakazuje,policją.Naturalne(możenadnaturalne)ożywieniespowodowałowejściewojsk
francuskich.Zamundurempannysznurem,zasutymiuniformamiwojskcesarskichciągnęłycałelegiony
profesjonalistek.Warszawęobiegłastrasznawieść,żemarszałekMuratkąpieswewybrankiw
szampanie,achytrzykupczykowienapowrótbutelkująwykorzystanyhigienicznienapój.Popytnawina

francuskiezmalał,alenausługierotycznewzrósłznacznie.KsięstwoWarszawskie(nb.konstytucję
nadanomu22lipca,wdzieńMariiMagdaleny)zaczęłotworzyćswojąmałąidzielnąarmię,októrej
zaspokojeniemusiałodbaćgronoseksualnychliwerantek.Wroku1814–roku,przypomnijmy,wielkiego
odwrotu–wenerycystanowili40procentpacjentówszpitalawojskowego.Ileprocentmusiałowięcbyć
wlatachmniejobfitującychwklęski?PowkroczeniuRosjan,zaczasówKrólestwa,adeptkiinteresującego
naszawodugrupująsięwokółdwucentrówwojskowych:powązkowskiegoobozuwojskowegoina
CzerniakowiewokolicachŁazienek,gdziemieściłasięSzkołaPodchorążych,KoszaryKirasjerskiei
Ułańskie.AkcjeporządkowebyłyurozmaicaneprzezdziałaniawielkiegoksięciaKonstantego,którypoza
interwencjamiwinnedziedzinyżyciazwalczałteżprostytucję.Zdarzałosię,żetenkapryśnymonarcha
kazałjepędzićbatogamiprzezmiasto,co–rzecbymożna–odpowiadałojegosadystycznejnaturze.

PoupadkupowstanialistopadowegopanującynadWisłąfeldmarszałekIwanPaskiewicz,świeżo

podniesionydogodnościksięcia(właśnieWarszawskiego),rządziłżelaznąręką.Niektórzybadaczesądzą,
żewładzerosyjskiepopierałyrozwójprostytucji,widzącwnimśrodekdemoralizacjipolskiego
społeczeństwa.Wprocedertenmiałybyćzaangażowanewszystkiewładzezcesarskiminaczele.

105

W

opracowaniuZalewskiegoznajdujemyopispostępowaniakomisarzacyrkułuprzyulicyPiwnej.Ten,gdy
muhumorniedopisywałipragnąłmocnychwrażeń,bysięrozweselić,rozkazywałswoimsubalternom:
„Przyprowadźcienotukapeluszowe".StójkowiudawalisięnaKrakowskiePrzedmieście,gdziespomiędzy
przechodniówwyłuskiwali„kapeluszowe".Różnicamiedzykapeluszemachustką(jakonakryciemgłowy)
przekładała

sięwówczasnaróżniceklasoweipozwalaładokonaćrozróżnieniamiędzydamąababą.Rozkaz

komisarzamiałwięcteżitłospołeczne–podszywaniasiępodniewłaściwązsiedemnastu(natyle
właśniepodzielonebyłospołeczeństwo)klasspołecznych.Sprowadzonedocyrkułuniewiasty
poddawanokarzechłosty,takokrutnej,„żeażwniebiesłychaćbyło".Czasypaskiewiczowskie
charakteryzowałookrucieństwo.

«GazetaPolicyjna»podaje,żewroku1844zatrzymano1356kobietza„pokątnynierząd".Pokątny,gdyż

od30stycznia1843warszawiacyżyjąpodrządamirozporządzeńdotyczącychpolicyjnegodozorui
kontroliprostytucji.Karompodlegałyuprawiającenierządpokątnielubteżtakie,któreokradałyklientów
bądźawanturowałysięinaruszałypopijanemuspokójpubliczny.DlanichprzeznaczonybyłDom
Wyrobny.Domtenfunkcjonowałdoroku1876,czylidoreformypenitencjarnej,poktórejjegofunkcje
przejęłowięzieniekobieceprzyulicyDzielnej.PensjonariuszkiDomuwyprowadzanowniektóredni
świąteczne(naprzykładwświętaWielkiejnocy)naspacerpomieście.Tenspacer(podkonwojemiw
więziennychczepkachisukniach)miałpensjonariuszkizawstydzići(poodbyciukary)skierowaćnadrogę
cnoty.Historiamilczy,oileskutecznybyłtenśrodekwychowawczy,niemniejdefiladypokaranych
dziewczątekzadomowiłysięwpejzażumiasta.

Natomiastte,którepoddanebyłynadzorowiikontroli,przepisydzieliłynaczterykategorie.Do

pierwszejzaliczanomieszkankiipracowniczkidomówpublicznych.Dodrugiejte,którymwypadałoi
mieszkać,ipracowaćwdomachschadzek.Dotrzeciej-mieszkająceoddzielnie,alepoddanekontroli,tak
zwanetolerant-ki.Doczwartejinajwyższejwhierarchii(abyłatoarystokracjazawodu)–takzwane
indywidualistki,któremiałyprawodobieraćsobiekrągklientów,dokontrolisanitarnejzaśobowiązane
byłystawiaćsiędwarazywmiesiącu.

Domypublicznetakżedzielononaczterykategorie,domyschadzekzaśnadwie.Odroku1688,kiedy

zmarła„Baronowa",właścicielkajedynegopierwszorzędnegodomuschadzek,funkcjonowaływ
Warszawietylkodrugorzędne.Różnicemiędzytymidwomarodzajamidomów(schadzekipublicznymi)
byłymałouchwytne(jakwspominaliśmywyżej).Domyschadzekuchodziłyjednakzauczciwsze,dlatego
byłoichwięcej,gdyżłatwiejwerbowałosiędonichpersonel.Takwięcw1868rokuna22domy

schadzekIIkategoriibyło16domówpublicznych,wtymjedenIIIkategorii,15zaśIVkategorii.

106

Geograficzniemieściłysięonepoczątkowowśródmiejskichdzielnicach.„UlicePodwale,Fretaod

Zakroczymskiej,Kapitulna,KrakowskiePrzedmieścieodPlacuZamkowegodoTrębackiej,Trębackana
całejdługości,Bielańska,MylnaiczęśćDługiejkuFreta,wreszciepoczątekŚwiętojerskiejodstronyFreta
wnetzapełniłysiędomamipublicznymi,utrzymywanymiwyłącznieprzezŻydów".

107

Domomowymnieprzeszkadzałosąsiedztwolicznychkościołów,choćnapewnoniemożnatego

powiedziećokościołach,gdyżformąreklamy(pomimoobowiązującegoustawodawstwa)było
otwieranieokienwburdelach,abymuzykazwabiałaklientów.Okientychniezasłaniano,więczulicy
możnabyłoobserwowaćtańcefrywolnieubranychpanienekzgośćmi.Protestyprzyzwoitejczęści
mieszkańcównanicsięzdawały,bopolicjachroniłatezakładyswymautorytetem,przecieżniez
dobregoserca.ZaczasówoberpolicmajstraButurlina:

Naposteruneknocnywdomupublicznymwysyłanopolicjantówtylkofaworyzowanych,bopolicjant

takiwracałobdarowanyipoczęstowanyprzezgospodarza,awrazieawanturygodziłstronyituszował
skandale,takżezatoopłacany.Siedzącwrazzportieremwprzedpokojudomupublicznego,pomagał
rozbieraćgościisumienniepilnowałichzwierzchniejodzieży.

108

Wlatachsiedemdziesiątychugruntowałysięwśródrosyjskichbywalcówowychprzybytkówpewne

stałeobyczaje.ŚwieżoprzysłanidoWarszawyzestolicycesarstwaoficerowiewprostzdworcazajeżdżali
poddrzwiburdelu.Początkowobyłtożart,gdyżstarzyklienciofiarowywaliimteadresynaprośbęo
rekomendacjędobregomieszkaniawmieście,późniejwszedłtenobyczajdodobregotonuwgarnizonie.
Zważywszy,jakczęstowizytowanodomypubliczne,niedziwiądane,mówiące,iżwowymczasie75
procentjunkrówzeszkoływPałacuPrymasowskimleczyłosięnasyfilis.

109

Autormonografiiprostytucji,Zalewski,zamieszczawswym,szaleniezresztątendencyjnym,

antyrosyjskimiobciążonymtaniąmoralistykądzieleciekawąuwagęnatematpercepcjiprostytucji.
Twierdzi–iniemapodstawmuniewierzyć–że„przyzwoiciludzie",naprzykłademeryciczy
profesorowie,niedostrzegalitegozjawis

ka.Taksamojaknieczulismrodurynsztoków,takjaknieakceptowalipowszechnościalkoholizmuczy

nędzy.Przeczątemudaneliczbowe.Wroku1858wświatowejstatystyceWarszawazajmujeszesnaste
miejsce(wcesarstwiewyprzedziłyjątylkoMoskwaiPetersburg).Ponieważliczyłasobie825
zarejestrowanychpanien,dajetojakieśdwaipółtysiącasiłzawodowych(danedotycząceWilna
wskazywały,żenajednązarejestrowanąprzypadałytrzytajemne).Przyosiemdziesięciutysiącach
mężczyzn(liczącstarcówidzieci)pluspiętnastutysiącachgarnizonudajetojednąnierządnicęna
czterdziestumężczyzn.Zważywszyichmożliwości(pensjonariuszkilepszychzakładówmiałykilku
klientówdziennie,obsługującezaśzamtuzydlażołnierzydotrzydziestu),możnazaryzykować
twierdzenie,żestatystycznyWarszawiakmiałpłatnąprzygodęraznatydzień.'

10

Wnastępnychlatach

danete–zarównojeślichodzioludnośćpłcimęskiej,jakoprostytutki–proporcjonalnierosły.

Odlatsiedemdziesiątychnotujemywięcczasprosperity.Najgłośniejszedomytegoczasutozakład

DwosiBlusztejnowejnieopodalhotelu„Saskiego",EwyLatoiKuhnowejnaroguKoziej,NutyJeleńkoło
BernardynóworazażtrzynaścielupanarównaulicyFreta,skupiającychokołopięciusetprostytutek.Przy
ulicyDługiejmieściłsięzakładmadameTomasowej,określanyprzezZalewskiegojako„domschadzek".
PaniSzlimakowskazFretatobardzociekawapostać,ponieważpozauprawianiemzawodubur-delmamy
przejawiałajeszczeaktywnośćwinnychdziedzinach:

SprowadziłazLondynuartystężydowskiego,Szpiwakows-kiego,iotworzyław„Eldorado"przyulicy

Długiejpierwszyżydowskiteatrżargonowy.SzłytamutworyGoldfadena,pierwszegoautorasztuk
żydowskich,przeważniemelodra-matycznych.Ludnośćżydowskątrzebabyłodopieroprzyzwyczajaćdo
teatruiSzlimakowskaprzyznawała,żeniejestzadowolonazeswejimprezy,przedkładającHamletaz
Mar-cellowroliOfeliinaddziełopanaGoldfadenaDerTrejfe-niakczyli„Procentnik",melodramatz
czasówrekrutacjiżydowskiej.

111

Zainteresowanieteatremzrozumiałe,gdyżSzlimakowskabyłażonąaktorateatrówogródkowych.

Pewnejestteż,żemiałaonaambicjęurządzeniasobieburdelu,gdziebędzietakpiękniejakwteatrze.

Dopomógłjej(iinnym)NikołajKlejgels,wielkimiłośnikporządku,wlatach1888-1896sprawującyw

Warszawieurządober-policmajstra.Zadecydowałonmianowicie,żedomypublicznezostaną
przeniesionezeStaregoiNowegoMiastawrejonTowarowej,międzyKrochmalnąaGrzybowską.Mało
tego,koncesjędostanątylkotezakłady,którestaćbędzienawybudowanieporządnychgmachówi
utrzymaniewnichwysokiegostandardu.SpośródtrzynastuprzedsiębiorcówzFretazdecydowałosię
chybaośmiu,międzyinnymiSzlimakowska,Szwycer,Hannemanowa(dziedziczkazakładu„UZośki",po
SoniSawickiej,któratymczasemzrobiłakarieręwPetersburgu,rządzącnajwiększymburdelemwcałej
Rosji)iMosiekCzamabroda.

DekoratoremlokalówwnowychdomachpublicznychbyłmajstertapicerskiHaubold,malowidła

ścienneobstalowanouklepiącychbiedąartystówmalarzy.Byłytojednakprzeważniewykonanezatanie
pieniądzereprodukcjerodzajowychobrazkówpochodzeniazagranicznego,jakwsalibufetowejzakładu
SzlimakowskiejobrazkizżyciamilitarnegoweFrancji.

112

Pałace,istnepałace.Wdodatkuwkraczałosiędonichposchodachzmarmuru,salerecepcyjne

wspierałykolumny,ścianyzdobiłylustra.

Taksytu,naTowarowej60,byływysokie,ażdodziesięciurubli.Portierniewszystkichwpuszczał–

„złotych"młodzieńców,oficerów,owszem,alejużniklowych,pozłacanych,tombakowychi
talmigoldowych„milionerów"kierowałobok,domadameRosen–pięćrubli,lubpodnieparzyste
numery-zatrzyruble.

113

Ten,ktominąłstójkowegoicerberawszatni,pokonywałschodywyłożonedywanem.

Szłosięnapiętrododużejsaliopięciuoknach.Nasufitachiścianachmalowidła,aleotreści

przyzwoitej.JakieśscenyalaWatteau,Fregonardlubamorki.Wokółlustra,kanapki,krzesła,wroguna
wzniesieniuestradazfortepianem,gdzieconocgrałaorkiestra,kwartetlubkwintet.Graliniewidomi,oni
bowiemniebylizbytnionarażeninapokusycielesne.Nasalibyłtakiporządek,iżgdybyktośoniczym
niewiedząc

raptemsiętuznalazł,nigdybynieprzypuścił,żeznajdujesięwtakimdomu.Myślałby,że

przyprowadzonogonadamskązabawękostiumową.Każdazpensjonariuszekprzebranabyłainaczej–za
Cygankę,Hiszpankę,Etiopkę,Włoszkę,baletnicę,czasempoprostuwsuknięwieczorową[…]można
byłoposiedziećparęgodzin,potańczyć,porozmawiaćipójśćdodomubezseansu.

114

Przeddatąwprowadzeniamonopolu,czyliprzedlstycznia1898roku,prawiewszystkiedomy

sprzedawaływbufetachalkohol,ajeślinie,tomiaływspólnewejściezszynkiem,gdziemożnasiębyło
odpowiedniopokrzepić.Obokalkoholuzadowalanosię„fruk-tami"i„bombonierkami"fundowanymi
damomwracającymporazkolejnynaswojemiejscewbufecie.ZdaniemZalewskiego:

Kolejkikoniaków,wypijaneprzybufeciewnocnychgodzinach,gdyrestauracjenamieściebyłyjuż

zamknięte,koszeszampanaipiwoangielskie[…]byłyzyskowniejszenadwszelkąrozpustę".

115

Niemaracjinaszautor,ponieważjużpozniesieniukoncesjinawyszynk,gdywbufetachzapanowały

niewinnepotrawyinapitki,„szklankaherbatykosztowałarubla,pomarańczarubelpięćdziesiątitakdalej
–niedlaubogich".'

16

Poziomświadczonychusługbyłróżny,takjakipoziompensjonariuszek.Podobnoumadame

ŚlimakowejnaFretabyłapewnapanna,doktórejchadzałznanyliterattylkopoto,abydyskutowaćznią
oHeinem–takbyłamądra,wykształconaiinteligentna.Byłtojednakanegdotycznyraczejwyjątek,który
potwierdzałregułę-większośćwarszawskichprostytuteknieumiałaaniczytać,anipisać.

WarszawawwiekuXIXściągałażeńskienadwyżkidemograficznezcałegokraju.Dzisiejszebadania

składudemograficznegozeszłowiecznejstolicywykazująwyraźniewyodrębnionągrupęmłodychkobiet
wwiekuokołodwudziestulat.Miałyonedalekomniejszeniżmężczyźnimożliwościznalezieniapracy.
PodobniejakichkoleżankiwcałejEuropie.Właściwiestałyprzednimiotworemdwazawody(nielicząc
tego,któryjestprzedmiotemniniejszejpracy):albosłużącej,alboszwaczki.Dolasłużącejbyłaniezwykle
ciężka,bowiemzgłaszałotakwielechętnychdopracy,żenajem-

czyniemogłysobiepozwolićnanieludzkietraktowaniesłużbyinagroszowepłace.Zwłaszczanieludzkie

traktowanie,częstowręczprzemocfizyczna,prawiezawszeudręczeniepsychiczne–stawałysię
powodem,dlaktóregopannysłużącezmieniałyzawódiprze-branżawiałysięwpannystojące(jak
nazywanouprawiająceswójprocedernaulicach).Drugimożliwyzawód–szwaczki–byłrównieźle
opłacany,akobietywyzyskiwane.Zadziesięćgodzinszyciadzienniewłaścicielkamagazynupłaciła15
kopiejek,czyli4ruble50kopiejekmiesięcznie.Życiezigły(wodróżnieniuoddolisłużącej)miałoitę
niedogodność,żeniemożnasiębyłoprzypracypożywić.Pięćrublinatomiast,bywało,brałapanienkaza
–jakwtedymówiono–chwilęzapomnienia.Wtymkontekściebardziejzrozumiałastajesięówczesna
fraszka:

Nadigłąniechcęślęczyć,lepiejkameliązostać,niźlipracąsiędręczyć.

117

Industrializacjaorazzwiązanazniąwielkamigracjadomiastitworzeniesięośrodkówmiejskich,ten

ważnydziewiętnastowiecznyprocesdziałał-jaksięwydaje–wczterechkierunkach.Popierwsze,
prowadziłdoskupianiasięwielkichrzeszmężczyznwjednymmiejscu.Stwarzałotodużypopytna
świadczeniaseksualnekobiet.Rzeszete(topodrugie)copewienczasdysponowałygotówką,co
stwarzałoekonomicznewarunkidopowstaniarynkuusługerotycznych.Byływięcchęci,byłyi

możliwościpłatnicze.Taostatniasprawajestgodnapodkreślenia,gdyżgospodarkawiejskaopierałasię
naobrotachbezgotówkowychijakotakastanowiłagorsze„podglebie"dokultywowaniarozpatrywanego
przeznaszawodu.Potrzeciezaś,wyjścieześrodowiskawiejskiegooznaczałoteżwydobyciesięspod
presjiwiejskiejmoralności.Zmianaśrodowiskaspołecznegooznaczałazmianęśrodowiskamoralnego.
Stwarzałotoramykulturowedlarozwojunajstarszegozawoduświata-tobyłbytrzecikierunek.Czwarty,
stwarzającypodażwtymwzględzie,toobecnośćwielusamotnychkobietposzukującychzajęciai
środkówdożycia.Popyt,podażiwarunkiekonomiczneorazkulturowe–toczynniki,którezłożyłysięna
rozwójprostytucjiwXIXstuleciu.

Niktniejestzainteresowany,żebyodtejpracyzaleciałosiarkąmarksizmu,żebynachalniemieszaćwnią

materialistycznyde-terminizmiwewszelkichprzejawachżyciadopatrywaćsięodbiciaekonomicznych
procesów.Nieznaczytojednak,żenienależytych

procesówrejestrowaćczyteżwypieraćjezświadomości.Błędemmaterialistyczno-historycznych

myślicielibyłonietyleprzeświadczenieoekonomicznychpodstawachrozwojutegoprocederu,ile
przekonanie,żewrazzuspołecznieniemśrodkówprodukcjiprostytucjaznikniejakofaktspołeczny.Po
roku1917miałosięokazać,żewcaleniechciałaniknąć.Wziętosięwięcdopoprawianiahistorii–tej
korektydokonywałakulaczekistylubpobytwoboziepracy.Zajeżdżanokobyłęhistorii.

TakieotodanedlaWarszawy

przekazujeAgataTuszyńska:

Liczbaprostytutekwzrastaławdrugiejpołowiezeszłegostuleciawniewiększejproporcjiniżliczba

ludności.Wlatachsześćdziesiątychisiedemdziesiątychna1000żyjącychwWarszawieosóbprzypadało
około50lafirynd.Spisz1898rokuwykazałprzeszło16tysięcyprofesjonalistek.Wzrostznaczny.Przeszło
10procentkobietniezamężnychpozostawałowówczaswnielegalnychstosunkachpłciowychz
mężczyznami.Liczbadomówschadzekzawszeprzewyższałaliczbędomówpublicznych.Rok1884jest
rekordowypodtymwzględem(16domówpublicznychi169domówschadzek).Wszystkietedanemogą
byćjedyniezaniżone.

118

Dlaporównaniachciałbymodwołaćsiędowspółczesności.Jeślizostałybyzachowanetakieproporcje

między–jakpiszeTuszyńska–„lafiryndami"aresztąludności,topomieściestołecznymmusiałoby
spacerowaćokołostutysięcytychpierwszych.Dajetoprzybliżonewyobrażenieonasyceniumiastaową
profesją.Ajesttofach–nazwijmygoumownie–kupiecki,więctaki,wktórymtrzebazachwalaćswój
produkt,bygozbyć.ŻadenjednakzwielkichcharakterystycznychportrecistówówczesnejWarszawy–
czytoKostrzewski,czyteżPiwarski–nieuwieczniłtaktegozawodujakinneznamienne:cebularzy,
garncarzy,kataryniarzy,harfistek,handlarekczystróży.Pozostajenamtylkopodejrzewać,żewscenachz
kawiarniczypromenadzamodelkisłużyłyzapewne„kokoty",„demimondówki",„gryzetki",„nany",
„kamelie",„sylfid-ki",„aksamitki"–czylitewszystkie,któremogłytworzyćarystokracjęnierządu.

Chociażpóźniejczęstostawałypodtąsamąlatarnią,gdybyłyuszczytupowodzenia,dzieliłajeprzepaść

od„czarnoszyjek"werbowanychwprostzewsiiprzysposabianychdo„fachu"

wspecjalnym„domurozdzielczym"przyŚwiętojerskiej,obokFreta,zwanym„folwarkiem".Tu

wtłaczanoimnanogibalowepantofelki,uczonoswobodniesięporuszaćpowyfro-terowanymparkiecie,
tańczyć,pićalkohol,wpajanopodstawowezasadyarsamandi.Tępelubkrnąbrnekaranochłostąipo
kilkutygodniachlubmiesiącachtakiej„szkoły"odsprzedawanodotychdomówrozpusty,któreniemiały
własnegosystemuwerbowania.„Domrozdzielczy"razemzinnymiprzeniesionyzostałnaTowarową,
gdziedalejfunkcjonowałnatejsamejzasadzie.

119

Aprzecieżwiadomo,żestosunekprocentowyarystokracjidoplebsujestzawszejakjednostkidosetek.

Tewłaśniesetkitworzą-nieodzwierciedlonypiórkiemrysowników–obrazmiasta.Przytoczmywięcjego
opis:

Jeszczeniżejodlokatoreklepszychiśrednichdomówpublicznychstałymieszkankitych,które

przeznaczonebyływyłączniedlażołnierzy.UsytuowanojeprzyulicyBugajiprzyplacuMariensztackim.
Żołnierze,powyjściuzłaźni,ustawialisiętamwkolejki.Byłytoprymitywnedrewnianebudy,z
przegrodamizdesek,opłatęgospodyniinkasowałaprzywejściu.Średnia„przelotowość"takiegodomu
wynosiłapodobnotrzydziestuklientówdziennienajednąpensjo-nariuszkę.Domyteuległylikwidacji
dopieronakilkalatprzedpierwsząwojnąświatową,gdyrozpoczętozabudowętegoterenu.
PensjonariuszkiprzeniosłysiędoCzarnegoDworuobokPowązek,wpobliżekoszar.Tylkojednaz
właścicielek,jakpotemmówiono,okazaławielkodusznośćpersonelowi.Przedswoimwyjazdemz

uskładanymmajątkiemdoAmerykikażdąwyposażyłakilkusetrublowąsumką.

Samodnoowegoćwierćświatkazajmowały„wilczyce"-szukająceklientelipozaokopami,przy

koszarach,wpodmiejskichzaroślach,„rosówki"włóczącesiępoPoluMokotowskim,w„Karpatach",na
ujazdowskiejskarpie,„szty-chówki"–kryjącesięwcieniusągówdrzewanaPowiślu,wszystkierazem
nazywanedosadnie„pakietami"lub„blachami".Wtensposóbkończyłykarieręzarównoniektóre„da-
micelki",jaki„tolerantki"czy„kontrolne",jeślihandlarzeżywymtowarem,którzyrozpoczęliożywioną
działalnośću

schyłkuwieku,niewywieźliichgdzieśzkraju.Niektórejednakizaczynałykarieręnaświeżym

powietrzu,itujużzostawały.«KurierWarszawski»odpoczątkuswegoistnieniawlatachdwudziestych
niemalcorok,poczynającodlistopada,zamieszczałnotatkioznalezieniuzwłoknieznanych,często
młodychkobiet,zamarzniętychnaulicachmiastalubwjegobliskiejokolicy.MedykwarszawskiLeopold
LafontainepisałuproguXXstuleciaotejnajniższejklasieprostytutek,że„przesiadująwszynkach
piwnychiwódczanych,apodczasnocywałęsająsiępoulicach.Każdyzaułeksłużyimzamiejsce
zaspokojeniapopędupłciowegozamałązapłatą,zakieliszekwódki…"

120

Wielkiemigracje,jakichświadkiembyłwiekXIX,niosłyzesobąwzrostpatologii.Dotychnależyteż

zaliczyćagresję,nierzadkoskierowanąprzeciwkobietom.Najbardziejznanym(ajednocześnieprzecież
nieznanym)byłKubaRozpruwacz(JacktheRipper),któryzamordowałpięćprostytutekzWhitechapelw
1888roku.Patologicznaagresjaopodłożuseksualnymistniałazawsze,aszukającewieczoramiklientów
panienkistanowiływymarzonyobiektataków.Czasystawałysięniebezpieczne,asiłyfachowe
potrzebowałyochrony.

Spowodowałotozapotrzebowanienasutenerów,tendrugiznajstarszychzawodówświata.Rządynad

nierządemprzechodząwmęskieręce.Pojawiasiętowarzyszmasowejprostytucji–„alfons".Topiękne
imiękrólówhiszpańskichnabrałoowegoznaczeniazasprawąAleksandraDumasa(syna).Napisałonw
1874rokukomedięMonsieurAlphonse,którejtytułowybohaterstałsięwpolszczyźniesynonimem
sutenera.Dumasmiałszczęśliwąrękędotytułówwinteresującejnasdziedzinie–zawdzięczamymui
„kame-lię",i„półświatek"(wydanąw1855komedięDemi-monde).Wniemczyźnieprzyjęłosięużywanie
imienia,takżefrancuskiego-Louis.Polskiesłowo„luj"matakiwłaśnie,germańsko-romański,źródłosłów.
WsamejFrancjiużywająinnegoimienia–mianowicieJules.Abyłyteżinneodmiennepomysły.Leon
Daudetzwykłwykorzystywaćfakt,żeAristideBriandbyłwswoimczasieoskarżonyoobrazęmoralności,i
niedośćżedonazwiskategoministraipremieraRepublikidodawałzawodowąkwalifikację:sutener,to
jeszczenadużywałjegoimieniadonazywaniadrugiegoznajstarszychzawodówświata.Wjego
dziennikarskichpracachpełnobyło

takichotoenuncjacji:„Naulicachdużojestprostytutekiarysty-desów"lubteż„wciemnymzaułku

kręciłosiękilkuarystydesów.

121

Jednakżemimowszelkichwysiłkówtegoznakomitegodziennikarza,

słownictwotonieprzyjęłosię.

Rozwójprofesjisutenerawiązałsięzfaktem,żesłużebniceWeneryipotencjalneklientkiszpitalnictwa

wenerycznegowyszłynaulicęidokawiarń.Ktośmusiałimzastąpićbarczystegoportierazlupanaru,
stójkowegoczyżandarma,którzystrzeglidomówrozpusty.Kiedydomaganosię„wolnejkobietyna
wolnymtrotuarze",tomusiałsiępojawićktoś,ktotęwolnośćzapewniał.Ktośktostrzegłprofesjonalistki
przedagresjąpsychopatów.Ajużnapewnomusiałstrzecprzedagresjąkonkurencji.„Wolnytrotuar"

zmieniłsięwpolewalkiowpływy,ażefachprzynosiłzyski,walkistawałysięzacięteniczymminiaturowe
odzwierciedleniekolonialnychpodbojówopodziałświata.

Dlatych,októrychmówiłwspółczesnywiersz:„Zawszewesół,ruszawąsem,/Cieszącsię,żejest

alfonsem…"

122

nastałyciężkie-aleidostatnie–czasy.Musielimiećsięnabaczności,bonierzadkobłyskał

nóż;czasemnawetpadałstrzał.

Kraszewski,powołującsięnaniemieckieźródła,informowałw1871rokunałamach«Kłosów»,żew

Berliniedziałaokołoczterechtysięcy„luisów".Byłato-jakoceniano–niewielkaliczbawporównaniuz
kontygentemparyskim.JaknaWarszawę–miastoraczejmałe–byłatoliczbaznaczna.Jednaknawet
nadwiślańscyalfonsiodcisnęlipiętnonamieście,gdywdniach24do26maja1905,dokonalipogromu
domówpublicznychprzyżyczliwejnieinterwencjipolicji.Zdemolowanostopięćdziesiątdomów,zabito
pięćosób.Miałotooczywiścieswójwymiarpolityczny,alebyłatoteżpoprostuwalkakonkurencji.
Publicystykawarszawskanieodniosłasiędosprawyjednoznacznie-jednipotępialipolicję,żedopuściła
dogwałtów,inniupatrywaliwrozruchachzdrowegoinstynktuklasowegotłumu,niemogącegojużznieść
bagnazalewającegouliceWarszawy.

123

Byłytomniemaniaszlachetne,lecznaiwne,boulicznyalfons

podnoszącyrękęnaburdelmamęijejmajątekniekierujesięzdrowyminstynktemmoralnym,lecz
demonstrujeswojąbezkarnośćipazerność.Straszącirugującpensjonariuszki,zwiększaszansęulicznic,
któremapodopieką.Skutkipogromupolegałynatym,żezakładystałezaczęłyreklamowaćsięz
mniejsząostentacją,przenosićwinnemiejsca,naprzykładnaPowiśle,czywreszcie

działaćpokryjomu.Wcalejednaknieznikły.Prosperowałyidawałyzatrudnieniewieluludziom.

Właścicielamidomówpublicznychbyliczęstomężczyźni,aleniepokazywalisiępublicznie,

pozostawiającrolęgospodyńemerytowanymprostytutkom–„mamom"lub„ciociom".Mężczyźni
natomiastpracowalijakoszatniarze,odźwierniidyżurnistójkowi,pełniącyteżrolęobrońcówi
wykidajłów,usuwającypijanych,agresywnych,rwącychsiędobronioficerów.Pensjonariuszkimiały
obowiązekpozostawaćwsalibufetowejitanecznejażdozakończeniaogólnejzabawy,czylioddziesiątej
wieczoremdodrugiejczytrzeciejrano.Otrzymaneodklientówpieniądzeoddawałymamaniwtedy
dopierootrzymywałykluczedosypialni.Dobarozrywkowakończyłasięopiątejrano–burdelinie
opuszczalitylkopanowieopłacającytzw.„noc",aleioniwychodzilinajpóźniejodziewiątejrano.
Personeluzupełnialimuzykanci.CzęstowspominaniniewidomizulicyPiwnej,aleilepszezespoły.W
oryginalnymdomuschadzekTomasowej,októrymjużmówiliśmy,przygrywałapodobnoorkiestra
wypożyczonazteatru„Rozmaitości".

124

Klientelęstanowilimężczyźni,choćtużpootwarciupałacówmamySzlimakowejikompanii…

…publicznośćciągnęłatamniemniejlicznie,jakprzedniedawnymczasemdoSalonuSztukina

KrakowskimPrzedmieściu,gdziemłodymalarzMarceliSuchorowskiwystawiłobrazNana[…]Obejrzećte
domychciałkażdy,przychodziływięcnawetpaniezdobregotowarzystwa,zawoalowanelubw
maseczkach.Początkowo„nazwiedzanie"wyznaczonookreślonegodziny,aleokazałosięto
niewystarczające.Od„normalnych"gościnapływałyskargi,żeciekawscyprzeszkadzająikrępują
oglądającichwdelikatnychsytuacjach,dochodziłonawetdoawantur.

125

DomypubliczneXIXwiekubyłymiejscemrozrywkiiodpoczynku.Byłytakżeczymśwrodzajumęskiego

klubutowarzyskiego,gdziewokreślonednispotykalisięcisamiludzie.Nicwięcdziwnego,żezałatwiano

wnichrównieżinteresy,nawiązywanokontaktyizawieranokontrakty.Zajmowanosięteżpolityką,były
bowiemzakłady,wktórychzbierałysięelity,wjednychmałegomiasteczka,winnych–kraju.Dziennik
Goncourtówprzytaczaanegdotęodwuwyższychurzędnikachspierającychsięoto,czy

idącdoburdelunależyprzypinaćodznaczenia,czyteżnie.Jedenznichstwierdził,żetak,bootrzymuje

sięwtedyładniejszeizdrowszedziewczęta.

126

WieleludziXIXwiekuczułosięjakwdomuwzakładachpłatnejmiłości,aczęstoswobodniejibardziej

„podomowemu"niżwswychzaciszachrodzinnych.Jednespełniały–próczswejerotycznejfunkcji–
takżefunkcjęgiełdy,innedziałałyjakbiuropośrednictwapracy,jeszczeinne–jakkluboficerski.

Możnazasugerowaćtezę,żeodwiedzanietakichprzybytków-jakomodelspędzaniawolnegoczasu,

jakoswoistysposóbnażycie-byłobardzorozpowszechnione.Dziewiętnastowiecznydompublicznybył
jakbydopełnieniemwiktoriańskiegodomurodzinnegoistanowił–jaksięwydaje–jednązważiejszych
instytucjiżyciaspołecznego.Innarzecz,żewstydliwąiskrywaną.

Należypamiętać,żewiekXIXbyłnietylkowiekiemparyielektryczności,burżuazjiipostępu,aleteż

wiekiemburdeli.Należypamiętaćteż,żeminęłotowrazzeswoimczasem.WiekXIXskończyłsięw1914
rokuwrazzwybuchempierwszejwojnyświatowej.AndrzejKuśniewiczdałnamopistakiegoostatniego
dniaubiegłegostulecia.Wzakładzie,gdzieśnarubieżachmonarchiiaustro-węgierskiej,naparterzejuż
panująprawawojny,jużnadchodziwiekXX,podczasgdynapięterkujeszczepanujeatmosferafinde
ślecie'u:

Leczkiedytamdojdą,gwarzącnaróżnetematy,okażesię,żeoddziśranalokalmatkiRózsapodlega

prawomwojny.NaparterzeurzędujesanitatsfeldfebelAugustinPrchlićka,wbiałymfartuchuizopaską
CzerwonegoKrzyżanarękawiepolowejbluzy.Lokalpozostajewdyspozycjikomendymiasta.Rzeczjasna,
iżdlapanówoficerów[…].Leczon,feldfebelPrchlićka,musiuprzedzić,żesątamnasalirównież
podoficerowiemiejscowegopułkuhonwedów,zatem…

Nastoliku,przyktórymuwejściaurzędujepanfeldfebelsanitarny,stoistójzmętnym

fioletowoczerwonymrozczynemkalihipermanganikumileżysporykłąbwaty.Naścianieprzybito
pluskiewkamizarządzenieregulującenawypadekwojnyporządekiwarunkikorzystaniazlokalitegotypu
przewidzianedlaaustro-węgierskichsiłzbrojnych.SanitatsfeldfebelAugustinPrchlićkamaspore
podkręconewąsyijo

wialną,życzliwątwarz.Panowieoficerowiesycylijscystoją,wahającsię.Boskorowleźlitamjakimś

prawemhonwedzi…Leczwtejchwili,niosącświecęwsrebrnymlichtarzu,schodzizpięterkamatka
Rózsa.Manasobieszlafrokwkwiatyipantofleobszytebiałymkróliczymfuterkiem.Wysokieobcasy
postukująposchodach.MatkaRózsarozanielasięnawidokstałychidobrychklientów.Wykonujecośw
rodzajupanieńskiegodygu,poczym,rozłożywszyramiona,zbliżasię,jakbychciałaobjąćnimiizagarnąć
całąwahającąsięgromadkęułanów.Jakżeby!Dlastarychprzyjaciół?Dlanichzarezerwowaławłasny
prywatnysaloniknapięterku,wpuściwszytamtych–mowaohonwedach–dosalinaparterzez
bufetem.JesttamznimigrubaMariszkaidwieinne,napanówoficerówzaśoczekująjuż,przystrajając
się–tuściszagłosdoszeptu,mrużącpodmalowaneokoistulającwargi–Ilonka,KlaraiErzsika,tak,tak,
małaErzsika,tasama,którąniektórzyzpanówpamiętająchybazzeszłegorokui,oilewiem,nie
narzekalinanią–otóżErzsikawróciła,odwczorajjesttutaj,przybyławprostzAradu,gdzie–tumuszę

zdradzićpanomtajemnicę–występowaławmiejscowym„Orfeum"jakohiszpańskatancerka,tak,tak,i
nawetzakochałsięwniejpewienmłodyhrabia…Azatem?…TumatkaRózsaodsuwasiępodścianęwraz
zlichtarzemirobimiejscenaschodachpanomoficerom.–Proszęnagórę…Mamnadzieję,żepanowie
nieodmówią…

Więconiidątamistotnie,jedenzadrugim,boschodysąciasne.SanitatsfeldfebelAugustinPrchlićka

patrzyzanimi,uśmiechającsiężyczliwie.–Nazdar!–mówidosiebieitrochęrównieżdomatkiRózsa,
którapowoliwchodziwśladzagośćmi.Jestnadzwyczajotyłaijejkształty,zwłaszczawidzianeodtyłuiw
trakciewstępowaniazpewnymtrudemnastromeschody,robiąnapanufeldfeblusanitarnympewne
wrażenie.Ileżtegojest!Uśmiechasięipodkręcawąsa.Wie,iżzachwilęmatkaRózsaniezapomniio
nim.PrzyślemuprzezmałąBózsi,szesnastoletniąposługaczkęodniedawnapracującątutaj,dzban
młodegobiałegowina.Aonchętniełykniesobieszklaneczkę,wgardlemuwyschło.Niewykluczonejest
nawet,żewprzystępiedobregohumorupanfeldfebelsanitarnyprzyciśniewkąciemałąBózsii
uszczypnie

jągdzienależy.Więcuśmiechasięnatęmyślizapalapapierosa.Wtejchwiliwkraczadolokalutrzech

nieco,jaksięzdaje,podpitychjużoficerówartyleriihonwedów,rozprawiającychhałaśliwieipo
węgiersku,więcpanfeldfebelprzybierasurowo-urzędową,ajednocześnie,stosowniedorangipanów
oficerów,pełnąuszanowaniaazarazemdystansuminęiwyprężającsię,stajenabacznośćisalutuje.
Tamciprzekrzykująsięwciążwjęzykumadziarskiejpuszty.Augus-tinPrchlićka,rodowityprażaninz
KralowskichVinohradównierozumieanisłowawtymjęzyku,którymgłębokogardzi.Stoiwięcsłużbiście
wyprężonynabacznośćwswoimbiałymfartuchusanitarnym,widzącbokiemoka,jakodłożonynaskraj
stołupapierosdopalasię,sięgającrozżarzonympopiołemdrewna,którejużnawetleciutkoprzypalasięi
czernieje.Niemożejednakwobecpanówoficerów,mimoiżsątopogardzanihonwedzi,odjąćdłoniod
daszkaczapkipolowejaniwykonaćruchu,którybyłbypoczytanymożezaniezgodnyzregulaminem.A
mimotosanitatsfeldfebelAugustinPrchlićkamatęwyższośćnadtrójkąhałaśliwychhonwedów,iżmoże,
jakowładzasanitarna,jakocerbertegoprzybytkuistróżwszystkichośmiuparagrafówzawieszonychnad
stołem,poczynićniejakietrudnościnaturysanitarno-administracyj-nej,którespowodują,byćmoże,
protestirozgoryczeniekrzykliwychreprezentantówsiłyzbrojnejkrajowej,czyliLan-dwehry,naziemiach
koronyświętegoSzczepana,wodróżnieniuodjednostekwspólnych,cesarsko-królewskich.Wrazie
potrzebywskażeodpowiednieparagrafyrozsierdzonyminiecierpliwymWęgrom.Regulamin
wydrukowanowtrzechjęzykach:niemieckim,węgierskimichorwackim,jakożejestonprzeznaczonydla
obszaruobjętegozasięgiemtrzechkorpusówpołudniowychmonarchii:siódmegozsiedzibąw
Temesvarze,trzynastegozdowództwemwAgram,czyliZagrzebiu,orazpiętnastegowSarajewie.Gdyby
feldfebelPrchlićkaurzędowałwswymbiałymfartuchuprzystrzykawce,słojuzhipermanganemidrugim
–zszarąmaścią–gdzieśnaobszarzekrólestwaCzechiMoraw,regulamin,któregojeststróżemi
egzekutorem,wmiejscejęzykówwęgierskiegoichorwackiegozawierałbytekstczeski.

GdywprzedsionkuwciążjeszczePrchlićka,salutując,zagra

dzadrogędorajuuciechcielesnychtrzemoficeromartyleriihonwedów,nasamejgórze,napoddaszu,

wmałejizdebce,zniewielkimokienkiemwyciętymwskośnymdachu,terazzasłoniętymfirankąw
czerwoneróżeizielonegałązki,trzypanienkizarezerwowaneprzezmatkęRózsadlastałychinajlepszych
klientów,panówoficerówpułkuułanówsycylijskich,trefiąsięprzedwystępem:fertycznaczamobrewa
Ilonka,niecozbytjużpulchnaizapewneztejprzyczynyleniwaiflegmatycznaKlaraorazErzsika,gwiazda
„Orfeum"zAradu,przybyładoFehertenplomnagościnnewystępyzdobrociserca,niemogącodmówić

wezwaniumatkiRózsa,którająprzeddwomalaty–możnatośmiałopowiedzieć-wprowadziławświat,
udzielającprostejwiejskiejdziewczynieradipouczeń,tworzączdzieckaluducośwrodzajuprima-donny
zakładu.Wtejchwiliwszystkietrzy,zgodnieztym,oczymzapewniłapanówoficerówmatkaRózsa,
czyniąostatnieprzygotowanianaprzyjęciegości,upodabniającsięwtymzajęciudopanienekz
najlepszychmieszczańskichdomów,zemocjąiniejakątremąspędzającychostatnieminutynaprzeciw
lustraprzedpierwszymwżyciubalem.

MocującsięzesznurówkągrubaKlarabłagaopomocobiekoleżanki.Obok,oparłszynogęobrzeg

fotelazwyprutymizdartymobiciem,małaErzsikausiłujezapiąćpodwiązkęnabytąwAradzie,czerwoną
iozdobionąrodzajemkokardyczyróżyuszytejzeszkarłatnejgumyelastycznej.Podwiązkite
prezentowałaprzedminutąkoleżankom,zsatysfakcjąstwierdzając,iżuzyskałato,czegooczekiwała:
okrzykizachwytuizawiści.Isenna,leniwaKlara,iognistaIlonka,nachyloneiprzejęte,obmacywałycudo
pochodzącezmiastaArad,nabytetamwsklepieniejakiegoDumitrescu,najlepszymmagazynie
konfekcyjnymwtymmieście.PrzesuwałyspodemdłoniponapiętychnaudzieErzsikiszkarłatnych
taśmachrozwidlającychsiękuuchwytomwykonanymzbłyszczącegojakautentycznesrebrometalu,
próbowałynawetpstrykaćelastycznągumą,wydającokrzykizachwytu.Erzsikawyjaśniałazdumą:one
pochodząwprostzBudapesztu.

Ilonkakarbujeczarnewłosyspadająceażnaramiona.Zachwilęprzewiążejąszkarłatnąwstążką,którą

rozprasowałażelazkiemstojącymjeszczenadescepodoknem.Klara,upo-

rawszysięwkońcuprzypomocyobukoleżanekzesznurówką,ściśniętawpasietak,iżledwooddycha,

pudrujeprzedlustremróżowydekolt.Trzymawdwupalcacholbrzymiłabędzipuszekunurzanyw
różowympudrze.PrzypalonerurkądokarbowaniaczarnewłosyIlonkiwydająwońspalonegokauczuku,
wodawmiednicyustawionejnapodłodzekołyszesięjeszcze,pełnamydlin,śmiechyzaścałejtrójki
przywołajątunamomentkelnerai,zarazemzaczasówpokojowych,odźwiernegotegozakładu,łysegoi
kostycznegoJózskę.Wsadziwszygłowęwuchylonedrzwipokoikunamansardzie,wypowiekilkasłówpo
madziarsku,którecałatrójkapanienekpokwitujejeszczehałaśliwszymiwybuchamiśmiechu.Jednaz
nichzacytujejakieśwęgierskieprzysłowie,którezgorszynawetstaregokelnera.Więcpogroziimpalcem,
apotem,splunąwszyzobrzydzeniemiwarknąwszycośpodnosem,wycofasię.Erzsikazdołajeszcze
pokazaćmujęzyk.

Ilonka,uporawszysięzgrzywką,zwestchnieniemulgiodłożykarbówkinametalowąpodpórkę,zgasi

dmuchnięciembłękitnypłomykspirytusu,obiezaśjejkoleżanki,ErzsikaiKlara,włożąjakozakończenie
toaletybiałe,obszytefalbankami,nieconakrochmalonemajteczki.GrubaKlarawpuścimedalikzMatką
Boskąmiędzytłustepiersi.Wszystkietrzy,przeżegnawszysiępobożnieiwestchnąwszy–noczapowiada
siępracowicie–zejdąrzędemposkrzypiącychwąskichschodachnadół,dosalonikuprzeznaczonegodla
najlepszychgości.Stoitamdługistółnakrytybiałymobrusem,wygniecionakanapakrytaczerwonym
aksamitem,kilkafoteliorazfortepianzuniesionąpokrywąisztucznapalmawzielonymkwadratowym
wazoniezdrewna.Azastołem–panowieoficerowie.Jedenznich,młodziutkipodporucznikrezerwy,
piszewłaśnienaskrajustołulistdomatki,amożenarzeczonej.Inny–ajesttochybapanrotmistrz
Karapanća,podkręcającdługiegowyszwarcowanegowąsa,rozepniepodszyjąkołnierzztrzema
gwiazdkami.Jestduszno.Wielkakosmataćmatłuczesięokloszlampypodsufitem.Któryśzoficerów
opowiadaowrażeniachzoperetkiLeharaoglądanejjeszczetydzieńtemuwBudapeszcie.Ktośinny
zrewanżujesięrelacjąztegorocznychkonkursówhippicznychwTemesvśrze,wktó

rychuzyskałpierwsząlokatęnaklaczyimieniemRosina.Iozłotejpapierośnicy,którąwręczyłomujury

potymtriumfie.Wyjmiejązkieszonkinapiersiachipuściwobieg.Gdysięjąotworzyiodsunierząd
eleganckichpapierosówpowtykanychzazłotątaśmętkanąwsrebrnewzory,możnaodczytaćwyryte
podpisyofiarodawców,wśródktórychnapierwszymmiejscufigurujenazwiskohrabiegoAponyi,
honorowegoprezesamiłośnikówhippikiwmieścieTemesvar.I–jakonaddatek-relacjęopewnejmłodej
tancercewtymżeTemesvśrze.OrazowyższościcygarmarkiTabuconadcygaramimarkiTemes.Apotem
rzędemwejdądziewczęta…

127

ROZDZIAŁTRZYNASTY

„GDYMADELONDOSTOŁUNAM

PODAJE"

PewnietrochędrżaładłońGavriloPrincipa,kiedy28czerwca1914rokuwymierzyłjąwkierunku

arcyksięciaFerdynanda,następcycesarsko-królewskiegotronu.Pistoletbrowning–dostarczonyprzez
serbskątajnąsłużbę–wypaliłdwukrotnie:pierwszakularozerwałatętnicęszyjnąJegoCesarsko-
KrólewskiegoMajestatu;drugazaśśmiertelnieugodziłaarcyksiężnę.Wszystkodlatego,żegubernator
BośniiHercegowiny,generałOskarPotiorek,cierpiałnakilakiwmózguiobstającprzycałkowitym
bezpieczeństwiecesarskiejparypretendentów,niekontrolowałaniwłasnychwładzumysłowych,aniteż
powierzonejsobieprowincji.Syfilisu,któryzżerałmuszarekomórki,nabawiłsiępewniewsłużbie
garnizonowejcesarsko-królewskiejarmii.Takczyinaczej,rozpoczęłasiępierwszawojnaświatowa.

Byłatowojnainnaniżwszystkiepoprzednie.Wojnatotalna.Przyjrzyjmysięliczbom.Zmobilizowano:

ponad67milionówżołnierzy;zginęłoponad5milionów,zaginęłoponad4miliony,kalekamizostało
prawie13milionów.Teliczbyniegrzesządokładnością,aleukazująskalę.WielkaarmiaNapoleonaI,to
największezgromadzeniewojska(niektórzybylipewni,żenadmiernawielkośćstałasiępowodemjej
klęski),liczyłasobie300tysięcyżołnierzy.Byłotozresztąmniejniż10procentzaginionychbezwieściw
wojnieświatowej.

Ajeszczetrzebabyćświadomym,żeistnieje„proporcjazębówdoogona"–takspecjaliściodnauk

wojskowychnazywająstosunekludzizokopówpierwszejlinii,ściskającychopatrzonebagnetemkarabiny
do–szerokopojętych–tyłów.Tymsześćdziesięciusied

miuzmobilizowanymmilionomktośmusiałdostarczaćnabojów,abymoglidosiebiestrzelać.A

wynalazekkarabinumaszynowegoogromniezwiększyłszybkostrzelność.Stosunekpierwszychliniido
tyłówjestjakjedendoswejwielokrotności.Wojnatateżpochłonęłaokołopięćdziesięciumilionówosób
cywilnychwskutekgłoduiepidemii,będącychjejbezpośrednimrezultatem.

Tobyławojnatotalnaiwojnapozycyjna.Tysiącamikilometrówciągnęłysiępasyzieminiczyjej,

kolczastezasieki,transzejeischrony.Rozkładałysięresztkizaszlachtowanegojużkannonenfut-term,
kulilisięci,którzywyczekiwalinaswojąkolej.Aledalej,kilkakilometrówzaliniąfrontu,pozazasięgiem
artylerii(nawetsłynnychfrancuskich75mm)rozciągałsięjużinnyświat.Powstawałyknajpkiiburdeliki–
różnicamiędzytymidwiemakategoriamibyłamałouchwytna–obsługującefrontowców.Urlopy
dostawaliciherosi–wnajlepszymprzypadku–raznarok.Liniekolejowebyłyjużitakobciążone
przewozemzaopatrzeniaiamunicji.Niezniosłybyinwazjiurlopników.Aioninieznieślibytegonajlepiej.
Wprostproporcjonalniedobliskościdomurośniewżołnierzupokusadezercji–wiedząotymsztabowcy.
Więcnajlepiejbędzie,jeżelikompania,wszykumarszowym,oddalisięookołodziesięciukilometrów.
Tamzaspokoiswojepotrzeby.Wtakiejwłaśnieodległościpowstawałasiećszpitalipolowych,kuźni,
rusznikamiiośrodków,gdzie-jakpowiadapieśń,którastałasięhymnemLegiiCudzoziemskiej–
„Madelondostołunampodaje".Francuscypoilusochrzcilijenazwąputainville,copolscyżołnierzez
armiiHalleratłumaczyli:

„kurwidołki".RobertGraveswspomina,żeBrytyjskiKorpusEkspedycyjny(zwłaściwymsobie

podejściemklasowym)dzieliłpoloweinstalacjewedlerang.Nadoficerskimipaliłosięniebieskieświatło,
podczasgdypodoficerówiżołnierzyobsługiwałyteoznaczonetradycyjnączerwonąlatarnią.Jego
ordynanswystawałwliczącejstupięćdziesięciuludzikolejce,którawiodładooznaczonegoczerwonym
światłemdomku,gdziepracowałytrzypanie.Cenawynosiła10frankówodżołnierza(costanowiło
równowartość8szylingów).Obliczaon,żekażdazdamobsługiwałabatalionwojskatygodniowo.
Wszystkotopodnadzoremsurowejsłużbysanitarnej.Tazaśdbała,bywyczerpującafrontowasłużbanie
trwaładłużejniżtrzytygodnie,poktórychtepatriotkiwracałydocywila„dumneiblade".

128

Godzisię

podkreślić,żeorganizacjaobsługierotycznejdla67milionówmężczyznbyłaprzedsięwzięciemo
nieznanejskali.

Jeżelidługośćfrontówwielkiejwojny(różnąwróżnymczasie–ale,przyjmijmy,3tysiącekm)pomnożyć

przezowądziesięciokilomet-rowąstrefę(zcałąświadomością,żejestdzielonazeskładamimateriałów
pędnychismarów,składnicamiamunicji,lotniskamipolowymiiszpitalami,stanowiskamidowodzeniai
pozycjamiwyczekiwanianaodwodyorazztymirejonami,którebyłymartwe,będącpodbezpośrednim
obstrzałemartyleriinieprzyjaciela)tootrzymamy30tysięcykm

2

,czylipowierzchnięBelgii,zczegodo

celówbędącychprzedmiotemnaszejpracynadajesięledwieczwartaczęść.Gdybytaknajednej
czwartejBelgiikopulowało67milionówmężczyzn,tobyłybytoruchyodczuwaneprzezsejsmografy,
wartościnajmniej2°wskaliRichtera.

Warmiiamerykańskiej(noszącejdumnytytuł:thecleanestarmyintheworid,najbardziejczystejarmii

świata)odkwietnia1917pogrudzień1919rokuodnotowano383706przypadkówkiłyirzeżączki,
powodującychutratęsiedmiumilionówdniaktywnejsłużby.AprzecieżwUSAzakazanodziałalności
domówpublicznychibarówgromadzącychpracowniceseksuwpromieniu5milodobozów
wojskowych.PóźniejDepartamentWojnyrozciągnietęstrefęnadziesięćmil.Władzewojskowe
zaobserwowałyjednakosobliwezjawisko:

Szczególnyczariwdzięk,któryotaczamężczyznęwmundurze,spowodowałpowstanieniezwykłego

typuprostytutki,którypojawiłsięwczasiewojny.Dziewczętaidealizujążołnierzyiniewidząniczłego,
kiedysięznimizabawiają.Jednaznichpowiedziała,żenigdyniesprzedałabysięcywilowi,aleczuje,że
zrobiswoje,dopierogdybędziezośmiomażołnierzamiwciągunocy.

129

Przysłowie:„zamundurempannysznurem"–sprawdzałosiętakżenanowymkontynencie.

Amerykańscywojskowiprzywiązywaliwielkąwagędoprofilaktyki,dobadańsanitarnych.Francuzi
polegalibardziejnaindywidualnychpakietacherotyczno-sanitar-nych.Pakiettakizawierałmaść,której
głównymskładnikiemjestkalomelodziałaniurzekomoprofilaktycznym,nadmanganianpotasumający
działanieodkażającei–amożeprzedewszystkim-prezerwatywy.Instrukcje,którymikażdaarmiaszafuje
wnadmiarze,nakazywałystosowanietegozabezpieczenia.Jednaznichmówiła:

Stosującprezerwatywęmacieprawie100procentpewności,iżnienabawiciesięrzeżączki,aprawie80

procentpewności,żeuniknieciekiły.

130

Prezerwatywystanowiływięcobowiązkowyekwipunekwszystkicharmiieuropejskich.Godzisięnam

zatemopuścićpolabitewwielkiejwojnyizająćsięhistoriątegourządzenia.Jegopoczątkiginągdzieśw
pradziejach.Sąjednakprzekazypoświadczająceobecnośćprezerwatywwykonanychzjelitowczychw
starożytnymRzymie.Niebyłyoneśrodkiemantykoncepcyjnym.Oto,żebyniezajśćwciążę,musiała

dbać–przedewszystkim–kobieta.Rzymian-kiradziłysobieztymużywającpołówekcytrynjako
pesarium.Kwaśnysokmiał-obokzabezpieczeniamechanicznego–takżedzia-ałanieplemnikobójcze.

131

ZwierzęcychjelitużywaliteżArabowie,dlategokrzyżowcyzwalije„arabskimikapturkami".Japończycy,
jakonaródmorski–dowiedzielisięotymportugalscyżeglarze,którzywXVIwiekuprzybilidoWysp–
gustowalidlaodmianywpęcherzachrybich.Wroku1564profesoranatomiinauniwersyteciewPadwie,
GabrielFallopius,sporządziłtakiepokrowcezpłótnaidałjedowypróbowania1100mężczyznom.
JednakprawdziwymwynalazcąbyłlekarzdworuKarolaII(adwórKarolabardzolubiłsiębawić),doktor
Conton.Ontoprzypuszczalniewroku1665zaproponowałzastosowaniewysuszonychjelitjagnięcych,
któreprzedużyciemnależało–dlaprzywróceniaimelastyczności-zwilżyćolejemlnianym.Przyrządyte
zwano„angielskimikapturkami".WjednymzlondyńskichmuzeówzachowałosięzamówienieGiacomo
Casanovy,któryprosioprzysłaniedwunastukapturkówangielskich.Stałymodbiorcąbyłtakżefrancuski
dwórkrólewski,któryzużywałśredniodwieściekapturkówmiesięcznie.Tymjednak,któryodcisnął
największepiętnonahistorii(icodzienności)tegoinstrumentu,byłpułkownikConduma,który
wprowadziłprezerwatywydowyposażeniadowodzonegoprzezsiebieregimentuGwardiiKrólewskiej.W
kilkalatpóźniejzwanojużje„kondomami".

132

Alerozprzestrzenieniesiękondomówzawdzięczamy

dopierodziewiętnastowiecznemurozwojowiprzemysłuipowstaniutechnologiiwulkanizacjikauczuku
orazrozpowszechnieniuhodowlitegodrzewa.Kauczuk(nazwatapochodziodka-kuczu,coznaczy„łzy
drzewa")znanybyłwAmerycenadługoprzedKolumbem.Sampreparatijegootrzymywanieopisałw
1751rokufrancuskibadaczCh.M.delaCondamine.Popytnalatekswzrósłpo

1839roku,kiedytoAmerykaninCharlesGoodyearodkryłproceswulkanizacji.Brazylia,wtedygłówny

eksporterlateksu,wydałazakazwywożenianasionkauczukowca,próbujączachowaćmonopolwtym
względzie,codawałojejprzywilejdyktowaniacen.Wroku1875AnglikowiHenry'emuA.Wickhamowi
udałosięprzemycićinielegalniewywieźćdoAngliiokoło70tysięcynasion.Nasionatezasadzonow
Londynie(wogrodziebotanicznymwKew)iwnastępnymrokusadzonki(około2400sztuk)
przewieziononaCejloniMalaje.Tamdałypoczątekolbrzymimplantacjom.W1914roku,kiedy
wybuchławojna,produkcjakauczukuplantacyjnegoprzekroczyładostawęzdrzewdzikich.Złamałoto
monopolbrazylijski,conietylkostałosięprzyczynąupadkuniektórychmiastbrazylijskich,aleteż
potanieniagumek.Szeregowiecwielkicheuropejskicharmiimógłdostaćdużąilośćlateksowych
kondomów,nacozłożyłasiędziałalnośćróżnychwynalazców,producentów,plantatorówitakichjak
Wickhmanawanturników.Wtedydopiero-jakgłosiłaprzedwojennareklama–mogłybyć„jakjedwab
delikatne,jakżelazotrwałe,jedynieOllasątakdoskonałe".(Skoromowaoreklamach,togodzisię
przypomniećjeszczejedną,tejsamejfirmy,tegosamegowyrobu:„Prędzejsercecipęknie"),

Przypomnijmy,żeodczasówpułkownikaCondomazGwardiiKrólewskiejstosowanieprezerwatyww

wojskubyłokwestiąopła-calnośi.Chorobawenerycznaeliminowałazpolawalkirównieskutecznieco
kula,szrapnelczybagnet.Miałatę„wyższość",żeszrapneledziałałytylkopodczasbitwy,tarównieżw
czasiepokoju.Bitwyzdarzająsięraznakilka,kilkanaście,kilkadziesiątlat,podczasgdyzatrutegroty
Weneryzagrażająstale.

Tobyłapierwszawojnazpoborupowszechnego.Skalatejwojnybyłaniewyobrażalna.Jużprzedjej

wybuchemwładzelekarskieisztabywojskowezdałysobiesprawę,żeten,ktozapanujenadchorobami
wenerycznymi,możewygraćwojnę.JeżeliAmerykaniestracilipięćmilionówdniaktywnejsłużby,toile
musielistracićFrancuzi,Anglicy,czyznanizniskiegopoziomumedycynyRosjanie?Ilemusielistracićich
przeciwnicy,żołnierzezcesarskiejlubcesarsko-królewskiejarmii.Sątostratyniewyobrażalne,

nieopisaneiniedoodtworzenia.

Jednaksłużbymedyczneprzygotowująsiędowojnytakżeodtejwstydliwejstrony.W1906roku

powstajeserodiagnostykaBor-deta-Wassermana.W1910rokuPaułErlichzFrankfurtuwprowadza
salvarsan(zwanytakże„606"),rozpoczynająctymsamym

eręterapiiarsenobenzenowej–pierwszejskutecznejterapiiprzeciwsyfilisowi.Wroku1913roku

NogusziiMooreodkrywają,żetokrętekbladyodpowiedzialnyjestzaporażenieogólne(tzw.paraliż
postępowy),tosamo,naktórezapadłfeldzugmeisterOskarPotio-rek.Służbysanitarnewszystkicharmii
gotowebyłyobjąćinteresującąnasprofesję-jakwidzieliśmywcytowanymwpoprzednimrozdziale
fragmencieprozyKuśniewicza–surowymiprawamiwojny.Wojnatonietylkostłoczeniwtranszejachi
ustawieniwkolejkachdoSoldatenpuffówżołnierze.Totakżezmianyspołeczneizmianymoralności,
któretrudnoprzecenić.Przedewszystkimrównouprawnieniekobiet.Milionymężczyzngniływokopach
bądźteżrozkładałysięnapolachbitewwojny.Tam,nadalekimzapleczu,zostałyichosieroconezakłady
pracy.Tylkokobietymogłyzapełnićopróżnioneprzeznichmiejsca.Zajęłysięwięcwykonywaniem
tradycyjniedotądmęskichzawodów.Niemiaływtejmierzeżadnejkonkurencji,botękosiłogień
karabinówmaszynowych.Karykaturyzepokipokazujądamywykonującezawódmotorniczegotramwaju,
takżekonduktora,zamiatającegoulicęstróża,anawetkierującegoruchempolicjanta.Potakim
doświadczeniu–doświadczeniuprzeprowadzonymnaskalęwielumilionów–trudnobyłotwierdzić,że
kobietydopewnychzajęćsięnienadająipewnychzadańwykonywaćimniewolno.

AngielskiesufrażystkiwygrałyswojąwojnęniedemonstracjamiprzedParlamentem,gdziepracowicie

łamałyparasolkinakaskachbrytyjskichbobbies,alenapolachSommyiYpres,gdziewyręczałyjewraże
karabinymaszynoweichmuryśmiertelnegogazu.Stosunkidemograficznezostałyzachwiane,co
wpłynęłonaemancypacjękobiet.Mogłyonepokazaćfigęokaleczonymmężczyznom(czasem
psychicznie,czasemfizycznie),którzyw1918rokuwrócilidodomów.Kobietazlistopada1918różniłasię
znacznieodstarszejodsiebiekoleżankisprzedlata1914roku.Włosykrótkie,podobniejaksuknieinowy
stylalagarqonnewyraźniewskazywałaspiracjepłcipięknej,abystaćsiępłciąbrzydką.

Przyszłozatymzrównaniewprawach:

Dopracy:oczymtraktowaliśmywyżej,czegonajlepszympropagandowymsymbolembyłapostać

radzieckiejtraktorzystki.Notabeneniebędzieodrzeczydodać,żewibracjeciągnikadlanikogoniesą
zdrowe,ajużdlakobiet–zwłaszcza.Kurczysięlistazawodów,którezastrzeżonesąjedyniedlamężczyzn.
Jeszczetrzymasięzawódwojaka,alejużubokuArmiiCzerwonejukazujesię–w

skórzanympłaszczu–postaćkobiecegokomisarza,któregobokobtłukujedrewnianakolbamauzera.

Więcej,czasemrobionaztejbroniużytek.DalekoodeszłabohaterkaTragediioptymistycznejod
FlorenceNaghtingaleiodjejwcześniejszych,zepokinapoleońskiej,koleżanek.Jedyniezawódkapłański
jestdodziśwyłączniezawodemmęskim.

Donauki:wyższestudiabyły–naprzykładwimperiumRoma-nowych–niedostępnedlakobiet.Istniały

dlanichspecjalnezakładykształcenia,bowiemprzyuczanojedoodmiennychzadań.Terazwszystkosię
wyrównało.Językoznawcystanęliprzedproblememnazywaniażeńskichpodmiotów-jakdotychczas–
typowomęskichzawodów.Adwokaci,sędziowie,prokuratorzy,menadżerowie,lekarze,nauczyciele,
inżynierowie,profesorowie,oficerowie,policjanciistróże(zwyjątkiemFrancji,gdziezawódstróżabył

głębokosfeminizowany)musielinauczyćsiężyćzeswymiżeńskimiodpowiednikami.

Dopolityki:całaEuropa(zwyjątkiemSzwajcarii)przyznałakobietomczynneibierneprawawyborcze.

Większeznaczeniemiałyoczywiścieczynneprawa.Nagle–niekiedyzdnianadzień-wzrosłaosto
procentliczbawyborców.Żadenprawdziwypolitykniemożesobiepozwolićnaignorowanietakiego
elektoratu.Zwłaszczagdyuwzględnimyfakt,żeprawiecałaEuropaznalazłasiępodrządamidemokracji
bezpośredniej(innarzecz,żeczęstoodniejodchodzono).Kobietapoczułasięsilna.

NapolachTannenberguiVerdun,nadMarnąiwCieśninieDardanelskiejnarodziłasięnowakobieta.

Niemogłopozostaćtobezznaczeniadlainteresującejnasprofesji.

Trzebajeszczedodać,żerunęłyinstytucje–owielowiekowejprzecieżtradycji–któretworzyłyobraz

Europy.WielkieimperiumRomanowych,rozciągającesiępoPacyfik,poddanezostałowstrząsomlutowej
ipaździernikowejrewolucji.Głoszononietylkohasławalki,aleiwalkipłci,wolnościnietylkodla
uciśnionychgrupspołecznych,aleiwolnejmiłości–AleksandraKołłontajjestsymbolemtychzmian.
ArmiaCzerwona,naprzykład,traktowałapracowniceamorycznejakowrogaklasowego(aponadtoz
powodumożliwościzarażenia,jakodywersanta)igotowałaimtakilos,jakwrogomklasowym(pod
stienku).Niektórzytwierdzą,żeLeninzaraziłsięnaszwajcarskimwygnaniusyfilisemimiałżalpołączony
zprzemożnąchęciąodpłaty.Miałonkierowaćdoczołowychoddziałówrozkazy,bywszystkich
podejrzanychiwszystkieprosty

tutkirozstrzelać(takjakbykategoriapodejrzanegoniebyładostateczniepojemna).Prostytucję

traktowanojakoprzeżytekupiornychczasówwyzyskuczłowiekaprzezczłowieka,którytoprzeżytekwraz
zustaniemwyzyskumusizniknąć.Taksięniestało–więctozniknięciewymuszano.Kulączekistylub
udrękąpracywobozie.

TejnowejEuropy,którawyłoniłasięzdymówigazówwielkiejwojny,GawiloPrincipjużniezobaczył.

ZmarłprzedkońcemwojnynagruźlicęwtwierdzyWienerNeustadt.Najpierwgruźlicakościskazałago
naamputacjęręki.Możetejsamej,wktórej28czerwca1914rokutrzymałbrowning.Umierał
gorączkując.Wysokatemperaturapodsuwałamuprzedoczyfantomy,zwidyiwizje.Czyudałomusię
zobaczyćtenkształtświata,którymiałnadejść?

Topytaniepozostaniebezodpowiedzi.

ROZDZIAŁCZTERNASTY

SZALONELATA

ArmiaiflotaStanówZjednoczonychzamykałyburdele–wramachwalkizchorobamiwenerycznym.

Nawetnajznakomitsijejanalitycyniebyliwstanieprzewidzieć,jakieskutkipociągnietadecyzja.
Storyville,częśćNowegoOrleanu,mieszczącadomyzczerwonymilatarniami,zajmowała38kwartałówi
wzięłaswojąnazwęodradnegomiejskiegoSidneyaStory.W1917rokukomplekstenzostał
zlikwidowanyjakozbytprzyległydobazymarynarki.

Prostytucjabowiemniezmieniłaswejistoty–zmieniłaśrodowisko.Kobietyoddająsięmężczyznomza

pieniądzewzależnościodtego,jakinnekobietyuprawiająsztukęmiłości.To,cojestinteresującedla
przedmiotutejpracy,towłaśnieogólnykontekstzjawiskazwanegoprostytucją.Patrzącnaówkontekst
powierzchownie,możnaprzeoczyćfakt,iżpowielkiejwojnieświatowejrozpanoszyłysiędwawynalazki:
pierwszytoautomobil,bezktóregoniemogłabyistniećzmotoryzowanaprostytucja,którąjeszczedziś
możnaoglądaćnaparyskimPlacuZgody.Drugiwynalazek,któryodmieniłsferęświadczeńerotycznych,
totelefon–powołałondoistnieniacałąkategorięnierządnic,zwanychcaligirls.

CzarnyfordTbyłodpowiedzialnyzawprowadzeniemasowejmotoryzacji,tazaśzato,żetylne

siedzeniaautomobiliokazałysięmiejscemnajwiększejliczbyprokreacjiwStanachZjednoczonych(i
procestenzdajesiętrwaćniezagrożony).Przestałyistnieć„dzielniceczerwonychlatami",aletysiące,
dziesiątkitysięcy,czymożenawetmilionywyzwolonychkobietzaczęłyszafowaćtym,cojeszczedo
niedawnatakotwarciedostępnebyłotylkozaekwiwalentfinansowy.Rozpoczęłasięrewolucja
seksualna.

Rewolucjatakierujeswojeostrzanietylkodosypialni.Bardziejochoczowalczywmiejscachpracy,na

giełdzie,wredakcjach.Jeżelikobietaniemusisprzedawaćsiebie,możenaprzykładsprzedawaćswoją
pracę,inteligencję,wykształcenie.Najstarszyzawódświatacieszysięwtedy–jeśligodzisięmówićo
uciesze-mniejszymwzięciem.

Okrespowielkiejwojnietookresprzyzwolenianastudiadlakobiet,anawettworzeniakoedukacyjnego

szkolnictwa.Tookreszrównaniaprawpłci.Zrównaniepraw-jeżelimajakośodpowiadaćprawdzie–
zawszemusisprawdzaćsięwwymiarzefinansowym.Możemywtymmiejscumówićonowym
historycznymzjawisku:

opojawieniusięfordanseraczy–jakśpiewałaHankaOrdonówna-„małegoGigolo".

Kobietyzaczynająmiećpieniądze.Oznaczato,żenietylkotrudniejjekupić,aleteż–comożebardziej

wartewzmianki–samewchodząnarynekusługerotycznychjakoklientkizespecyficznymipotrzebamii
wymaganiami.Te,którebyłydotychczastylkoprzedmiotem,zaczynająbyćpodmiotem.Cowięcej–
międzytymidwomadużymirynkamiistniejecałaogromnasiećświadczeń,któreniesąupośrednionew
pieniądzu.Jeżelibędziemytosobiewstaniewyobrazić,uprzedmiotowićwkontekścierównychpraw
wyborczych,demokracjiprzedstawicielskiej,obowiązkuszkolnego,równościwobecpraw–to(może!)
będziemywstaniepojąć,jakwielkadokonałasięrewolucja.

Jakiebyłomiejsceinteresującegonaszawoduwobrębietychzmian?Otóżzostałoncałkowicie

zanegowany.Prostytucjazrodziłasię–dowodzonouczenie–zespołecznychnierówności,jestdzieckiem
wyzyskuipozanikuspołecznychróżnic,polikwidacjiopresjiczłowiekawobecczłowiekapryśniejak
mydlanabańka.Ktociekaw,niechajczytaksiążkiprof.Bronnera,delegataCentralnegoInstytutu
PrzeciwwenerycznegowRosjiSowieckiej.Tenuczonymążutrzymywał,żeproblemnierząduzostałw
ojczyźnieświatowegoproletariaturozwiązanyostatecznieinieodwołalnie.Nadrehabilitacjąkobiet
upadłychpracujątzw.profilaktoria–toznaczyzapobiegawczedomypracy.Takiprzybytekskładasię–
wedleuczonegoakademika–zpracowni,internatuilaboratoriumlekarskiego.Każdaupadłapanienka
pragnącapodnieśćsięzupadłościmożeprzekroczyćprogitakiegoprofilaktorium.Zostaniewtedy
poddanabadaniupsychotechnicznemuorazlekarskiemu,byzostał

ocenionyjejstanzdrowia,jakteżrodzajpracy,doktórejnawróconanadrogęcnotynadawałabysię

najlepiej.Pannypracujątam–zapełnymwynagrodzeniem–godzinsześć,ucząsięprzezdwiegodziny
dziennie,resztęczasuzaśspędzająwklubachizawodowychkółkachzainteresowań.Czaspobytutakiej
„magdalenki"niemożetrwaćdłużejniżdwalata.Profesorodnierządugłosi,że„wrepub-blicepracy
prostytucjaniemożeistniećiznikniecałkowiciewówczas,gdyzlikwidujesiębezrobocie".Wszystko
byłobypięknie,gdybyprofilaktorianieokazałysię–wpracachuczonegomęża-propagandowąbzdurą,a
wsmutnejsowieckiejrzeczywistościjednązwieluwysparchipelaguGUŁ-ag.

WAmerycecałysystemreglamentacyjnypolegałnatym,żeprzyjmowanotrzyzasadniczezałożenia:

Pierwsze,żezaspokajaniepopęduseksualnegojestnaturalnąpotrzebąkażdegomężczyzny.

Podrugiezaś,żedojrzałośćprokreacyjnąosiągasięwwiekulat(powiedzmysobie)siedemnastu–

dojrzałośćzaśdomałżeństwa,zarównotęnaturypsychologicznej,jakekonomiczno-społecznejosiągasię
gdzieśokołotrzydziestegorokużycia.

Potrzeciewięc,pozostajeokołotuzinalat,kiedytopopędypowinnybyćzaspokajanewinstytucjach

pozamałżeńskich.Jeżeliistniejepodaż,powinienzaistniećpopyt,iodwrotnie.Dlategonależywtrosceo
dobrospołecznepoddaćtenzawódkontroli,atymzajmowałysięnastępująceinstytucje:Amerykańskie
TowarzystwoSanitarneiMoralnejProfilaktyki,AmerykańskiZwiązekPu-rystów,AmerykańskaFederacja
HigienySeksu,YMCA,YWCA,ChrześcijańskiZwiązekSkromnościKobiet.

Założenietookazałosięniedozrealizowaławpraktyce.Polikwidacjidzielnicrozpusty–do1918roku

zamkniętodomywdwusturóżnychamerykańskichmiastach–zawódtenuległdyspersji,rozproszeniu.
Tymsamymwyzwoliłsięspodkontroli.Świadczeniaamorycznestałysiętrudniejdostępne–u
profesjonalistek-podczasgdyichdostępnośćuamatorekznaczniewzrosła.Szalonelatadwudziesteto
nietylkoczasjazzuiemancypacjikobiet,lecztakżeczaswyzwolonegoseksu.Sędziowiedlanieletnich
narzekają(zwłaściwymichwiekowitetryczeniem),żezamknięciedzielnic„czerwonychlatami"
pomnożyłoilośćniechcianychciążiprzyśpieszonychmałżeństwwśródnieletnich.Kiedyś–powiadali-
ojciecnaosiemnasteurodzinyprowadziłsynadoburdelu,gdzie

życzliwepensjonariuszki(odpowiedniowynagrodzone)gotowebyłyudzielićmupoglądowejlekcjiżycia.

Dzisiaj–utyskiwali-robiątokoleżanki,podkasującsukniematuralnenatylnymsiedzeniurodzinnego
samochodu.Matotylko–narzekalidalej–złestrony,godząc,zarównowprzypadkupartnerajak
partnerki,wżycierodzinneitargającpodstawowedlażyciaspołecznegowięzi.

ROZDZIAŁPIĘTNASTY

„REWOLUCJANIEMARACJIBEZ

POWSZECHNEJKOPULACJE

Podczasjednejznaszychwspólnychprzechadzekzauważyłem,żetuiówdzieokiennicezamkniętego

oknaspinagrubyłańcuch–władze,wyjaśniłEzio,żądajątegoodwszystkichburdeli.Natychmiast
zapragnąłemodwiedzićjakiśburdeliEziowybrałten,którysamnajbardziejlubił.Zarazzadrzwiami
wejściowymigmaszyska,któreniegdyśmusiałobyćwspaniałympałacem,stałakolumnazwieńczona
parąkopulu-jącychkochankówzbrązu;włosykobietywyglądałytak,jakbyrozwiewałjewiatr.Na
marmurowychschodachprowadzącychdodawnejsalibalowejleżałciemnopąsowydywan.Byłatosala
zwierciadlana:barokowezwierciadłasięgałyodposadzkiposufit.Tenostatnibyłbogatorzeźbionyi
zwisałyzniegoogromnekryształoweżyrandole,wktórychćmiłysięzakurzoneżarówki.Podjednąścianą
siedziałookołodwudziestupięciumężczyznwróżnymwieku.Jedniczytaligazety,innigraliwszachy,
jeszczeinnidrzemalialbowpatrywalisięwstojącynaprzeciwkoszeregchybadwunastukobietopartych
olustra,ubranychtowtureckiestanikiibufiastespodnie,towśnieżnobiałesukniedokomunii,tow
zwykłestrojedomowe,wmajtkachipodwiązkachalbobezpodwiązek;

krótko-idługowłosych,zwłosamirozpuszczonymialboupiętymiwwęzeł;bosych,nawysokich

obcasach,wsandałach,butachsportowychlublśniącychpantofelkachzdobionychdiamencikami.Nasz
wiekteatruiaktorów[…]Tedeiija

usiedliśmyobokmężczyzniczekaliśmy.Partieszachówprzeciągałysię,rozkładanoiskładanogazety,a

kobietydalejstałybezczynniejaknaprzystankuautobusowym.Wszystkichnasłączyłaudawana
obojętność.Wreszciejedenmężczyznawstał-potroszejakmewa,któraodbijaodstada,żebysamotnie
zatoczyćkrągwpowietrzu–ipomaszerowałprzezparkietdojakiejśkobiety.Wyszlirazem,onakrokiem
ekspedientkiidącejprzymierzyćklientowibuty.Byłotoemocjonującejakaukcjastarychkostiumów.[…]
Tedeiszczerzyłzębyjakdumnygospodarz,pokazującyjednązgłównychatrakcjirodzinnegomiasta;seks,
rzeczjasna,byłatrakcyjny,przynajmniejterazpodwudziestupięciulatachfaszyzmuistrasznejwojnie,
aledużoatrakcyjniejszabyłażywność,dachnadgłowąiciepłaodzieżdlaciała.Kobietytebyłymoże
artykułempierwszejpotrzeby,aleteższanowanojeniebardziejniżtakieartykuły.[…]Wroku1948
Włochynieznałyjeszczeproblemówdosytu,niemówiącjużoprzesycieizwiązanychztymkaprysów
nieskrępowanego,rozhukanego„ja".Tabrudnasalabalowakorzyłasięprzednaturąludzkąbiorącją
taką,jakąjest,ioczyszczając.

133

TakpisałArthurMillerwspominająclatapodrugiejwojnieświatowej.Zopisumożnabywnosić,żenic

sięodXIXwiekuniezmieniło.Innezdaniemiałnatentematjegorodaki„nazwiśnik"należącydotak
zwanegostraconegopokolenia,HenryMiller,którypenetrowałfrancuskiedomypublicznewlatach
trzydziestych.Ciekawychodsyłamdojegoprac.

134

Prawdziwezmianynastąpiływlaboratoriach

chemikówipracowniachnaukowców.

Drugawojnaświatowabyłamożebardziejokrutnaodpoprzedniej,aleniebardziejrozerotyzowana.

Dałosięzauważyćkilkaodmiennychstanowiskwobezseksu,alemieściłysięonewmilitarnejtradycji.

PaństwaOsi–Niemcy,WłosiiJapończycy–próbowałycentralniezałatwiaćseksualnepotrzebyswych
dzielnychiwalczącychżołnierzy.„Powoływaływięcpodbroń"ruchomedomypubliczne.Dodziśjedenz
głównychsporówmiędzyNipponemaKoreąstanowirewindykacjaczcipensjonariuszek,które
Japończycysiłąwcielilidoswychpunktówusługowych.Robotniczo-chłopskaArmiaCzerwonazostawiała
załatwianiepotrzebseksualnychswychżołnierzywichrękach(jeżelitowłaściwyadresanatomiczny).

Wychodzonozzałożenia,któreodnajdziemywPopiołachŻerom-skiego,żezbiorowegwałceniekruszy

opórprzeciwnikówistanowiuznanyzdawiendawnasposóbbraniawposiadanie.Ówobyczajpotrafił
wydobyćzludziradzieckichznacznezasobyheroizmu.Aliancinatomiast–kierującsiękapitalistyczną
racjonalnośią-dobrzepłaciliswymwojakom.Żołdszeregowcabyłokołopółtorarażąwiększyniżpensja
robotnicza,ztymżeżołnierzniemusiałsięmartwićowiktiopierunek.MógłwięcG.L*lubpoddany
królaJerzegoprzeznaczyćnadwyżkifinansowenaprzygodyzkobietami.Alewszystkietetrzypostawy
wobecżołnierskichpotrzeberotycznychniebyłyniczymnowym.

PierwszanowośćpostroniealiantówtowynalazeksirAleksandraFleminga(1942r.).Wykrycie

bakteriostatycznegodziałaniapleśnipędzlakai-wnastępstwie–całejrodzinyantybiotykówbyłonieomal
kopernikańskimprzewrotemwleczeniuchoróbwenerycznych.To,conapawałopokoleniaogromnym
lękiem,stałosiędziękiodkryciomprofesorazeSzpitalaŚwiętejMariiPannywLondynieprzypadłością
leczonąrówniełatwo,jakzaziębienie.Kiedyśza-jaktosięwtedymówiło–chwilęzapomnieniamożna
byłozapłacićkalectwem,szaleństwemlubśmiercią,terazwymagałoparutysięcyjednostekcudownego
leku.Totylecoseriazastrzyków.

Drugąnowością–tymrazempoprzeciwnejstroniefrontu,postroniewojskOsi–byłoznalezienie

odpowiedzinapytanie:skądsiębiorądzieci?Niemożnapowiedzieć,żeludzkośćdotejporyniemiała
natentematżadnychpomysłów.Niemożnateżtwierdzić,żetłumaczenienarodzininterwencjąbociana
oddajebezresztystanświadomościwtejmierze.Łączonowsposóbintuicyjnyiniejasnyfaktprokreacjiz
faktemkopulacji,alenicpewnegootymniewiedziano.WŻyciuseksualnymdzikich'

35

Bronisław

MalinowskizastanawiasięnadmieszkańcamiTriobriandów,którzyfaktprokreacjikojarzązaktem
małżeństwa,niezaśzaktempłciowym.Podawalionidowodyzpraktyki,żestosunkierotyczneutrzymują
wszyscy,wciążęzaśzachodzątylkomężatki.Wielkietnografniepotrafiłznaleźćodpowiedzinato
pytanie.

Zodpowiedziąpośpieszylidwajginekolodzy:jedenzJaponii,drugizNiemiec–KyusakuOginoiHerman

Knaus.Niezależnieod

GovernmentalIssue(dosł.wydanierządowe)popularnanazważołnierzyamerykańskich.

siebiepodaliwiadomość,żekobietaposiadadnipłodneitakie,wktórychniezachodziwciążę.Co

więcej,potrafili(zpewnymprawdopodobieństwem)odróżniaćjedneoddrugich.Opracowalinawetcoś,
copóźniejzyskałosobienazwę„kalendarzykamałżeńskiego".Korzystałyzniegonietylkomałżeństwa.
Dotejporystosunekerotycznybyłrodzajemloterii:zajdzie,niezajdzie.Dziękiodkryciomobupanów
zyskaliśmyprzybliżonąwiedzę.Przewrót,jakidziękitemunastąpił,byłporównywalnyztakim,jakby
graczomwtotolotkadostarczono(względnie)pewnysposóbnawygraną.

Pytanie,skądsiębiorądzieci,zadalisobietakżebiochemicy.Wynaleźlioniwlatachpięćdziesiątych,a

późniejwyprodukowaliirozpowszechnilihormonalneśrodkiantykoncepcyjne.Zmianachemizmu

organicznegosterującegodziałaniemciałkażółtego,któreodpowiadazapłodność,byłokolejnym
krokiemnadrodzeoddzieleniaaktupłciowegoodaktustwarzania.Jeżelidodaćdotegofakt,żew
większościkrajóweuropejskichzalegalizowanowtymczasieaborcję,tourodzeniedzieckastałosię
aktemwyboru,świadomegoiniezależnego.Dotejporyczęstobywało„wypadkiempf2ypracy".

Niezmiernieważnymczynnikiembyłamożliwośćprowadzeniatzw.turystykiaborcyjnej.Jestona

pochodnąnormalnejturystyki.Trzebazaznaczyć,żelatapodrugiejwojnieświatowejtookres
niezwykłegorozwojuwszelakiejturystyki.Milionyludzicorocznieodbywająmigracjenaniespotykaną
dotądskalę–jesttoniemaldrugawielkawędrówkaludów.Matoswojekonsekwencjedlapłatnej
miłości,którezostanąomówionewkolejnymrozdziale.Chwilowoprzyjmijmydowiadomości,żełatwość
podróżowaniapozwalałaFrancuzkomodwiedzaćSzwajcarię,SzwedkomPolskę,IrlandkomZjednoczone
Królestwo.Bywało,żenagranicachmontowanosamostrzałynapodczerwień,zakładanoskomplikowane
systemypólminowych,drutówiobserwacyjnychwież.Nażadnejjednakgranicy,nawetnajlepiej
strzeżonej,niezamontowanoszeregufoteliginekologicznych.Badaniategotypustosowanojedyniew
szczególniewyrafinowanychprzypadkachprzemytu.

Pociągnęłotozasobąważkiezmianyobyczajowe.Niezamężnematkisytuowanebyłydawniejna

społecznymmarginesieichodziłyzpiętnemgrzechu.Teraz,wśródtylumożliwościzarówno
zapobiegawczych,jakpozbyciasiępłodu,sytuacjazmieniłasięodiametralnie.Samotnemacierzyńtwo
urosłodoroliheroizmu.Słyszałosię:„Jakaonadzielna,żemimowszystkourodziła".

Seks,uwolnionyodzagrożeńiodkonsekwencjimacierzyńskich,stałsięzabawą.Azabawawymaga

pewnychreguł.Stądteżogromnyrozwójporadnictwaseksualnego.Kiedydyrektorklinikiginekologicznej
wHaarlemie,TheodorHendrikVandeVeldepublikuje(w1926r.)swójpodręczniktechnikerotycznych,
tonazywasięonjeszczeMałżeńtwodoskonałe.Terazcertyfikatmałżeńskiniejestjużkonieczny–
najbardziejpopularnypodręczniknazywasiępoprostuRadośćseksu.Towielemówiącazmianatytułów.
Zawartawtympodręcznikufilozofiajesttakaoto:seksjestrozrywkąinależyzrobićwszystko,aby
zwiększyćpłynącezeńprzyjemności.Wszystkojestdozwolone.

Jeżelitenpodręczniknamnieodpowiada,tomożemysięgnąćposprawdzone,liczącewielewieków

receptyzhinduskiejKama-sutry.Jejnakładybijąwydawniczerekordyiwpisująsięwzainteresowanie
Wschodem.StolicąświatastajesięstolicaNepalu-Kathmandu.Tamjeździsięnawakacje,abypalić
narkotykiikochaćsięzewszystkimi.Mąkęlovenotwar-głosipopularnehasło.

Alezanimstałosięonopopularnewlatachsześćdziesiątych,towlatachpięćdziesiątychmusiało

wydarzyćsięwieleróżnychfaktówwzupełnieinnychdziedzinach.Owielubyłamowawyżej.Przyjrzyjmy
się,jakiezdarzeniaprzynosirok1953.NiemamtunamyśliśmierciJózefaStalina,choćiona,prowadząc
doschyłkuzimnejwojny,mogłamiećwpływnazmianyobyczajowe.WDaniiwięcdrChristian
Hamburgerdokonujepierwszejoperacjizmianypłci.Wtymsamymrokuprzychodzinaświatpierwsze
„dzieckozprobówki",przypieczętowująctymsamymrozdziałerotykiodpołożnictwa.Wlistopadzie
1953rokuukazałsię(w70tysiącachnakładu)pierwszynumer«Playboya»zezdjęciamicałkiemnagiej
MarlinMonroe,symboluseksulatpięćdziesiątych.Zgodziłasięonanasesjęzdjęciową,gdybyłajeszcze
początkującąinieznanąstarletką.FotografTomKellyzapłaciłjejzatopięćdziesiątdolarów.

136

NatomiastmiesięcznikHughHefnerastałsięprzykłademwychodzeniapornografiizpodziemia.Z
numerem«Playboya»możnasięterazpokazaćnasalonach,ajegoegzemplarze,żeniewspomnimyo
bardziejwyuzdanychpisemkach,możnadostaćwkażdymkiosku.

Przestajebowiemistniećcenzura.Dziejesiętakwlatachsześćdziesiątychinapoczątku

siedemdziesiątych.MamtunamyślikrajeZachodu,takiejakAngliaczyStanyZjednoczone.To,cokiedyś
byłodostępnetylkowSkandynawii,teraztrafianaksięgar

skiewitryny,atakujewzrokwkioskachzgazetami.KiedymyszmuglowaliśmyzParyżaksiążki«Kultury»,

wtedyAnglicywywozilipotajemnieznadSekwanyksiążki„OlimpiaPress"–wydawnictwa
specjalizującegosięwliteraturzedlahomoseksualistów.KiedymynadWisłątoczyliśmybojeowolne
słowo,nadPotomakiemwalczonoobrzydkie.Swobodaużywanianieprzyzwoitychwyrazówjestteż–
głosilibojownicytejsprawy–swobodąwypowiedzi.BohateremtychzmagańbyłwStanach
ZjednoczonychHarryKellerman.Pojegotragicznejśmierci(zprzedawkowanianarkotyków)nakręconoo
nimwroku1971filmzDustinemHoffmanemwgłównejroli.

Właśnie–filmy.Naekranytrafiająobrazy,którejeszczeprzedparulatyniemogłybybyćpublicznie

prezentowane.OstatnietangowParyżu,EmanuelleczySalo101dniSodomy-niektóreztychprodukcji
dostawałynawetprestiżowenagrody.Pociągnęłotozasobącałąchmaręmniejlubbardziejudanych
naśladownictw.KodeksHaysa,któryprzezwielelatstałnastrażymoralnościamerykańskiegokina,stał
siętakimprzeżytkiem,jakkodeksHam-murabiego.

Wypadaterazmiećproblemyseksualne.Prasapełnajestporadnictwawtejdziedzinie.To,cokiedyś

wstydliwieskrywałylekarskiegabinety,teraztrafiadowysokonakładowychgazet.Naszpaltach,na
którychkiedyśmieściłysięporadyobyczajowe(jaksięzachować)lubmiłosne(czymniejeszczekocha),
dziśprzeczytaćmożnatakżetechniczneporadyerotyczne.Zmianatoznamienna.

Zmieniasięteżstosunekdotakzwanychmniejszościseksualnych.Należeniedonichprzestajebyć

karalne,atrzebaprzypomnieć,żejeszczewlatachczterdziestychhomoseksualizmbyłwUSA
przestępstwemściganymfederalnie.Nietylkoprzestajebyćkaralne,aleteżprzestajebyćwstydliwe.
Powstajągrupyłączącehomoseksualistów,atakżeklubydlasado-masochistów.Zeswojąodmiennością
wypadasięraczejobnosić,niżjąskrywać.Napisynamurachkrzyczą:Gayoppresionisciassoppresion.
Sprawanabieraposmakupolitycznego.WybranieClintonanaprezydentaUSAdowiodło,żesątogrupy,
októrewartozabiegać.

Charakterystyczne,żeerotyceprzypisanowartości,sprowadzającwszystkodorozróżnienia:wsteczne–

postępowe.Albo

Uciskgejówtouciskklasowy.

zachowujemysięodważnie,wsposóbseksualnienieposkromiony,wtedyjesteśmypostępowi,w

awangardzieludzkości,alboteżzachowujemyumiar,awtedydajemydowódswojegozacofania.
„Rewolucjaniemaracjibezpowszechnejkopulacji"–tozdaniepochodzizesztukiPeteraWeissa
MęczeństwoiśmierćJeanPaulMarataprzedstawioneprzezzespólaktorskiprzytułkuCharentonpod
kierownictwempanadeSade(powstałejwtymwłaśnieczasie).Wniejteżpolitykasplatasięzseksem.

Światemzaczynarządzićmłodzież.„Rok1968"stawiabarykadynaulicachParyża,wprowadzawojsko

nakampusyBerkeleyiplacTrzechKulturwMexicoCity,milicjęnauliceWarszawyiPragi.Przezświat,
któryzaczynabyćglobalnąwioską,przetaczasięrewolucjamłodzieży.Dogłosudochodzizbuntowane
pokolenieWoodstock.Przypomnijmy,żejednymzpostulatówstudentówzNanterres(atamzacząłsię

majbarykad)byłoodwiedzanieżeńskichakademikówpogodziniedwudziestejdrugiej.Torewolucja
seksualna.

RewolucjaobyczajowadoprowadzadopowstaniaRuchuWyzwoleniaKobiet(Womlib).Walcząonenie

orówneprawa,botewywalczyłyichstarszesiostrysufrażystkiiprzyniosłahekatombapierwszejwojny
światowej,aleogodnetraktowanie.Niechcą-jakgłosząichmanifesty–byćzabawkąwrękach
mężczyzn,seksualnymprzedmiotem.Symbolemtegouprzedmiotowieniamabyć–niewiadomoczemu
–biustonosz.Tegosięnienosi,tosięprotestacyjniepali.Ciekawe,żeruchtenrozwijasięintensywniejw
krajachzdominowanychprzezprotestantyzmniżwtychotradycjikatolickiej–bardziejwkrajachMarty
niżMarii.RuchWyzwoleniaKobietwalczyoniezależnośćerotycznąkobiet.

Jaksiętowszystkomadointeresującejnasprofesji?Wydajesię,żemożnatudostrzectrzyniezależne

odsiebietendencje.Pierwszatospadekpopytunausługiamoryczne.Taksiędziejezawsze,gdyistnieje
dużapodażbezpłatnychświadczeń.Rewolucjaseksualna,przynoszącmodęnaseks,nieprzynosiłamody
napłaceniezaseks.Tymbardziejżekobietymająwieleinnychmożliwościzarobkowania.

Drugatospecjalizacjapłatnejpodażymiłosnej.Specjalizująsięnietylkopannytrudniącesiętąprofesją,

aleipunktyusługowe.Adeptkinajstarszegozawodupokazują,jakitypusługimogąświadczyć,czychcą
dominować,czyteżbyćzdominowane.Powstają

noweusługidlavoyerów,takiejaklive-showczypipe-show.Powstająspecjalnekluby,wyodrębniająsię

wmiastachcałedzielnicerozpusty.Środkielektronicznesązaangażowanewprzemysłerotyczny:na
przykładweFrancjimożnazamówićusługęprzezsystemtelefoniczno-komputerowyMinitelizapłacić
kartąkredytową,doktórejpanienkamaodpowiedniczytnik.Specjalizacjaiwysokie„uzbrojenie"
technicznetoformazarównoobronytegozawodu,jakteżjegoataku.

Potrzeciezaś,powstajązwiązkipracującychwtymzawodziepanienek.PanieDoloresFrenchoraz

MargotSt.Jamestworząw1973rokupierwszągrupęnaciskuwkampaniinarzeczprofesjonalistekw
dziedzinieseksu.OrganizacjanazywałasięCOYOTE,conależałorozszyfrowaćjakoCaliOffYourOldTired
Ethics.Znaczyto,mniejwięcej:„Zmieńcieswąstarąsfatygowanąetykę".PanienkizNowegoJorku
założyłyorganizacjępodnazwąPONY,czyliProstitutesOfNewYork.IchkoleżankizAtlantywstanie
GeorgiazakładająHIRE–natęnazwęskładająsiępierwszeliteryzdaniaHookingIsRealUnemployment,
comożnaprzełożyćna:

„Zaczepianietoprawdziwebezrobocie".NastępniepowstajeorganizacjapodnazwąUSPROS,czegojuż

wyjaśniaćnietrzeba,obejmującaswymzasięgiemcałeStanyZjednoczone.Napółnocodojczyzny
Washingtona,wKanadziepowstajeASP(AssociationfortheSafetyofProstitutes).Prostytutkiztej
organizacjizorganizowaływ1982pierwszymarszHookerPride,czylimanifestacjędumyz
wykonywanegozawodu.Rzeczywiścieprofesjawychodzizcienia.Kiedywdwalatapóźniejwzrosłafala
przemocyprzeciwadeptomtegozawodu,dzielneKanadyjkiokupowałykościółwVancouver.

137

Kościółposłużyłteżprotestowiokoło150panienekzLyonu,które3czerwca1976rokuschroniłysięw

nim,protestującprzeciwbrutalnościpolicji.„Naszedzieciniechcąmiećswychmatekwwięzieniu"–
głosiłtransparentwywieszonynafrontonieświątyni.Wydarzeniezyskałosobiespołecznąsympatię.
Rozmaiciludzieprzynosilidokościołażywność,kobietyzaśczułysięwobowiązkuzamanifestowaćswoją
solidarnośćzprostytutkami.RuchtenszybkorozprzestrzeniłsięnainnemiastaFrancji.Okupację

kościołówprzedsięwzięłyichsiostryzMarsylii,Grenoble,Montpellier.Za-strajkowałykoleżankizTuluzy,
St.EtienneiCannes.Nakoniecruchdotarłdostolicy,gdzieparyskieprofesjonalistkirozpoczęły

okupacjękościołaŚwiętegoBernardanaMontpamasse.Jestcośsymbolicznegowfakcie,że

protestującesłużebniceWenerywróciłytam,skądwzięłapoczątekichprofesja–doświątyń.

Nadranem,11czerwca,policjabrutalniewtargnęładoświątyniwLyonie(niezważającnaprotesty

sympatyzującegoz„oku-pantkami"księdza),pobiładziewczętaiusunęłazkościoła.Jednocześnie
nastąpiłyidentyczneakcjepolicyjnewinnychmiastachFrancji.Wydarzeniatemiałyogromnyrezonans
społeczny,oparłysięnawetoprezydentaRepublikiGiscardad'Estaing.Zaowocowałynatomiast
utworzeniemorganizacjipolityczno-zawodo-wej,zwanejKolektywemProstytutekFrancuskich.

138

IdeategoruchuszybkoprzekroczyłagraniceFrancjiizdrugiejstronyKanałupowstałaorganizacja

EnglishCollectiveofProstitutes(wzorowananafrancuskiej).Brytyjkitakżeokupująkościółna
londyńskimKing'sCross.Zewsządnapływajądowodypoparcia–ludzieznosząjedzenieinapoje.
ProstytutkizcałegoLondynuchodządopracywmaskachnaznaksolidarności(kobietywświątynisą
całyczaszamaskowane).AotolistapostulatówprotestującychAngielek:

1.Skończyćznielegalnymizatrzymaniamiprostytutek.

2.Skończyćzpolicyjnymnękaniem,szantażem,prześladowaniamiirasizmem.

3.Ręcepreczodnaszychdzieci–niechcemy,abylądowaływprzytułkach.

4.Skończyćzaresztowaniemnaszychchłopców,mężówisynów.

5.Aresztujciezamiastnichgwałcicieliialfonsów.

6.Zapewnijcieochronę,zapomogęidachnadgłowątymkobietom,którechcązmienićzawód.

Presjaopiniispołecznejbyłaogromna,wsprawęzaangażowanizostaliczłonkowieParlamentuipo

dwunastudniachokupacjizawartoporozumienie.Panienkipostawiłynaswoim.

PodobneorganizacjepowstająwNiemczech,weWłoszechczywHolandii.Nawiązująonewspółpracę,

którazaowocujepowstaniemInternationalCommitteeforProstitutes'Rights(ICPR)-międzynarodowego
komitetuobronyprawzawodu.Organizacjataodznaczasiędużąskutecznością,bowiemjejlobbingowi
zawdzięczaćnależypodjęcieprzezParlamentEuropejski(w1986r.)następującejuchwały:

WobecfaktuistnieniaprostytucjiParlamentEuropejskiwzywawładzePaństwCzłonkowskichdo

podjęcianastępującychkrokówprawnych:

a)niekaralnościprostytucjijakozawodu;

b)zagwarantowaniaprostytutkomtakichsamychpraw,jakimiciesząsięinniobywatele;

c)zapewnieniaochronyniezależności,zdrowiaibezpieczeństwatym,któreuprawiajątenzawód;

d)wzmocnieniaśrodkówzaradczychprzeciwtym,którzywinnisąprzymusuiprzemocyprzeciw

prostytutkom;

e)wspieraniagrupsamopomocyprostytutekiwyegzekwowaniaodwładzpolicyjnychisądowych

lepszejochronydlatych,którewybierajądrogęprawną,abydochodzićswychroszczeń.

139

Niestety,niewszystkiekrajeczłonkowskieskorzystałyzewskazówekzawartychwtejuchwale.Na

przykładwNiemczechod1987rokupracowniceseksumusząpłacićnietylkopodatekdochodowy,alei
obrotowy.Opodatkowanesąteżwszystkieogłoszenia,którezamieszczająwprasie.Jednocześnie
państwonierobinic,abypomócimuwolnićsięodalfonsów,ochronićprzedpracującąnaczarno
zagranicznąkonkurencjączywyzyskiemwynajmującychlokale.„Rządjestnajgorszymrodzajemalfonsa"
–powiadająniemieckieprostytutki.

140

Ajestichokołoczterystutysięcy.Zgrupowanesąwtuzinie

organizacji–międzyinnymiw„Kassandrze"i„Hydrze"wBerlinie,w„Cinderelli"wDlisseldorfieczyw
„Lisist-racie"wKolonii.DwarazydorokuprzygotowująKongresLadacznic.Sametaktenkongresnazwały
idomagająsię,bytaktęimprezęnazywano.Ladacznicezwracająuwagęnaniedostatkiwypływająceze
stanuprawawRepubliceFederalnej.Artykuł138kodeksukarnegostanowi,żeumowamiędzystronami
traciważność,jeżeliobrażamoralnośćpubliczną.Aktpłatnejmiłościniemożebyć(zgodniezdyspozycją
tegoartykułu)przedmiotemumowyodzieło,burdelmamazaśniemożewystępowaćwkondycji
prawnegopracodawcy.Związkowcyteżniechcąprzyjąćpanienekpodswojeopiekuńczeskrzydła.
NajpierwzwróciłysiędozwiązkuusługpublicznychOTV,doktóregonależąlistonosze,kierowcy
autobusówikonduktorzy,argumentując–niebezracji–żeoneteżświadcząusługi.OTVskierowałoje
dozwiązkuNGG,któryzrzeszapracownikówgastronomiiirekreacji.Ciodpowiedzielijednak,że

panienkiteniesąoficjalniezatrudnione,azatemniemogąbyćreprezentowaneprzezzwiązki.Prawo

jednak–jaksięwydaje-zostaniezmienione.Zanajstarszymzawodemświataprzemawiajegosiła.Wedle
szacunkówdziennieodwiedzapanienkiponadmilionmężczyzn.Wnosząonedogospodarkijedenaście
miliardówmarekrocznie.Jestsięocobić,alejestteżczymwalczyć.

141

WPolscejedynąorganizacjąpomagającąprostytutkomjest„LaStrada"zajmującasięjednak

przeciwdziałaniemhandlowiżywymtowarem.Eksportzewnętrznyprofesjonalistek–jeżeliim-
plantowanejzPolskikonkurencjinieudasięwcześniejanizdusić,aniprzezwyciężyć–wspierająswą
pomocąorganizacjemiejscowychpanien.Otopróbkaulotkiwydanejprzezberlińską„Hydrę":

Witaj!

JeżelizamierzapanizarabiaćwBerlinie,świadczącusługiseksualne,prosimyzapoznaćsięz

następującymiinformacjami.AbycudzoziemiecmógłpodjąćjakąkolwiekpracęzarobkowąwNiemczech,
musiuzyskaćpozwolenienapracę.Jesttojednakbardzotrudne,wprzypadkuprostytucjizaś-
niemożliwe.Niemożepaniliczyćnato,żejakikolwiekwłaścicielklubu,baruczydomupublicznegojestw
staniezałatwićtakiepozwolenie.Jeżelijednakzdecydujesiępaninatakąpracę,towBerlinieistnieją
następującemożliwościzarobkowania:ulice,kluby,sekskina,bary,domy,pokojehotelowe.Niezależnie
odtego,wjakimmiejscupodejmiepanipracę,radzimy,abywsprawachzwiązanychzzasadamipracy
konsultowaćsięzkoleżankamiwykonującymitakiezajęcieorazdostosowaćsiędopanującychreguł.

142

Taknaswidzą,takonaspiszą,taknasinformują.Polskiedziewczęta,zwłaszczaobdarzoneetykietą

„bezpruderyjnaPolka",znanesąnawetiztego,żegotowesąodbyćstosunekbezprezerwatywy.W

RepubliceFederalnejstanowitodelikt.Naprzykładrządbawarskiw1987rokuwymagałodpracownic
seksupodpisaniatakichotooświadczeń:„Będęzawszekorzystałazprezerwatywyalbozapłacę40tysięcy
marekkary".Posiłkującsiętą„lojalką"agencipolicyjniwcywiluudająklientów,abynagorącymuczynku
schwytać(iobłożyćstosownąkarą)panienkiniezbytchętnedozakładaniagumki.

ŚwiadczenieusługseksualnychwNiemczechulegatakimotopodziałom:

(Źródło:„WareLust"Joachim

Riecker,FischerVerlag)

ROZDZIAŁSZESNASTY

AMORALNOSCSOCJALISTYCZNA

NaradzieckichczołgachzostałprzywiezionydoPolskiustrójszczęśliwościspołecznej.Ustrójtenmiał

przekształcićspołecznestosunki,odmienićmoralnewartości.Nierząd–głosiłaprzodującai
obowiązującawówczasnauka-jestfunkcjąniewłaściwychstosunkówprodukcji,wynikiem
niesprawiedliwegopodziałuwytworzonejwartościdodatkowej.Całasferaseksualnościczłowiekanależy
dotzw.nadbudowy,która–jaknauczajątrzejbrodacinauczycieleijedenzwąsami–jestregulowana
przezbazę.Wrazzprzejęciemśrodkówprodukcjiprzezludpracującymiastiwsiprostytucja,jako
zjawiskospołeczne,musizaniknąć.Takajestlogikadziejów.

Coinnegowkapitalizmie.Tamprostytucjamaracjębytu-jakwszystkieprzejawyniesprawiedliwości

społecznejiwyzysku.SłownikWyrazówObcychz1954rokutrudnesłowo„prostytucja"wyjaśniał
następująco:„Jesttonierząduprawianyzawodowowceluzdobyciaśrodkówutrzymania;społeczne
zjawiskowystępującewkrajachburżuazyjnych,spowodowanekapitalistycznymbezprawiemibrakiem
materialnegozabezpieczenia".Wkrajachsprawiedliwościspołecznej,takmiłującychpokój,niemiałon
prawaistnieć,alejakośnieznikał.WPolscewlatach1945-1948istniałobowiązekrejestracji
profesjonalistek,którymwydawanospecjalneksiążeczkizdrowia.Wstrukturzeorganówściganiabyła
specjalnasekcjadowalkiznierządem.Organytemiałymnóstwoinnychzajęćikłopotówzwrogami
ustrojuiniemogłysiępoświęcaćwrogommoralności,więcpo1948rokuksiążeczkizniesiono.Wtym
samymrokupowołano„domyopiekuńcze"lub„internaty"dlaseksualnegopionuusługowego,które
niczymsięwłaściwienieróżniłyodobozówpracy.Czymśsięjednakmusiałyróżnić,bosamewładze
uznały,że–wprzeciwieństwiedoinnychobozówpracy–

miały„niepochlebnąopinię",iw1952rokujezlikwidowano.KomórkiwMOnajpierwograniczano,aw

roku1954teżzlikwidowano.Wrokpóźniejwszesnastumiastach(ośmiuwojewódzkichiośmiu
powiatowych)utworzonosekcjedowalkiznierządem.Tenjednakjakniechciałzniknąć,taknieznikał.

Rozwojowitejprofesjisprzyjałyzwłaszcza„wielkiebudowysocjalizmu".Paradoksalnie,boprzecieżto

one,wzałożeniu,miałyprzekształcającbazęodmienićtakżenadbudowęorazdokonać„przeanielenia"
(świeckiego,oczywiście)narodu.Takchciałateoria,alewpraktycebyłytowielkieskupiskamężczyznz
dalaoddomów,którzywytwarzaliogromnypopytnausługierotyczne.TakonichpisałAdamWażyk:

Zewsi,miasteczekwagonamijadązbudowaćhutęwyczarowaćmiasto,wykopaćzzieminowe

Eldorado,armiąpionierską,zbieranąhałastrątłocząsięwszopach,barakach,hotelach,człapiąigwiżdżą
wbłotnistychulicach:

wielkamigracja,skundlonaambicja,naszyisznurek–krzyżykzCzęstochowy,trzypiętrawyzwisk,

jasieczekpuchowy,duszanieufna,spodmiedzywyrwana,wpółrozbudzonaiwpółobłąkana,milczącaw

słowach,śpiewającaśpiewki,wypchniętanaglezmrokówśredniowieczamasawędrowna,Polska
nieczłowieczawyjącaznudywgrudniowewieczory…Wkoszachodśmiecinazwieszonymsznurze
chłopcylatająkotamipomurze,żeńskiehotele,teświeckieklasztory,trzeszcząodtarła,apotemgrafinie
miotupozbędąsię–Wisłatupłynie.

Wielkamigracjaprzemysłbudująca,

nieznanaPolsce,aleznanadziejom,

karmionapustkąwielkichsłów,żyjąca

dziko,zdnianadzieńiwbrewkaznodziejom–

zniejsięwytapiarobotniczaklasa.

Dużoodpadków.Anaraziekasza.143

Rzeczywistośćkomunistycznapolegałanatym,żebyłatotalitarna,toznaczy,żeokażdymsegmencie

życiaobywateli,każdymzjawiskużyciaspołecznegodecydowaływładze.Opowiadanotakiotodowcip-
pytanie:Cosięzbierze,jeżelisięniezaorzeiniezasieje?–Plenumpartii!Wsprawiepłatnejmiłości
zebrałsięsekretariatKCwdniu23listopada1955roku.Obecnibylim.in.BolesławBierut,Edward
Ochab,WładysławMartwiniJerzyMorawski.Jakoowoctegozebraniapowstałatakaotonotatka:

Notatkawsprawiewzmożeniawalkiznierządem

Powojniezostałaznacznailośćkobietuprawiającychnierząd(ponad600zarejestrowanych

prostytutek),rekrutującychsięgłówniezprostytutekprzedwojennych,zokresuokupacji,atakżez
dziewczątzdeprawowanychprzezokupantahitlerowskiego(wywiezionychdodomówpublicznych).
Poważnywpływnaupadekmoralnykobietwywarływarunkiwojny(dezorganizacjażyciarodzinnego,
ciężkiewarunkimaterialne).

Wlatach1945-1948prostytucjaniebyłazwalczanawsposóbdostatecznyiskuteczny.Niemniejjużw

tymokresienaskutekprzeobrażeńekonomiczno-społecznych,dokonywanychwnaszymkraju,część
prostytutekmającmożliwośćotrzymaniapracyzmieniłatrybżycia.Wrezultaciew1949rokuichliczba
niecosięzmniejszyłaosiągająccyfręok.4000.

Pierwszykroknadrodzeracjonalnejwalkiznierządem,zmierzającejdolikwidacjidrogąreedukacji

kobiettrudniącychsięnierządem,podjęłapowołanawlistopadzie1946r.przezMinisterstwoZdrowia
komisjaspołecznadozwalczaniachoróbwenerycznych.Pracajejwpłynęławprawdzienazmniejszenie
choróbwenerycznych,leczjejwynikiwzakresiereedukacjispołecznejkobietuprawiającychnierządi
likwidacjiprostytucjibyłyznikome.

NiezostałyrównieżwpełnizrealizowanewnioskikonferencjiprzedstawicieliMO,Ministerstwa

Zdrowia,PracyiOpiekiSpołecznej,Oświaty,atakżeCRZZ,LigiKobietiPCK,zwołanejzinicjatywy
KomendyGłównejMOwstyczniu1948r.ZnałożonychobowiązkówniewywiązałasięzwłaszczaLiga
Kobiet,którejpowierzonowspólniezinnymiresortamipaństwowymiiorganizacjamispołecznymi
kierowaniekobietuprawiającychnierząddopracyiroztoczenia

nadnimiopieki,orazMinisterstwoPracy,którezamiastwykonaniaswychobowiązkówwdziedzinie

pracywychowawczejwinternatachdlaprostytutekizlikwidowaniaistniejącychtamniedociągnięć,
zlikwidowałointernaty.

MilicjaObywatelska,naktórąspadłcałyciężarwalkizprostytucją,niemającoparciawczynniku

społecznym,ograniczałaswądziałalnośćwzakresiezwalczanianierządudościganiasutenerów,
stręczycieli,prostytutek-przestępczyń,likwidowaniadomówschadzek.Działalnośćrepresyjno-wy-

chowawczaMOwobeckobietuprawiającychnierządzostałazahamowananaskutekbraku
odpowiednichpodstawprawnych,wszczególnościprzepisówuznającychprostytucjęzaprzestępstwoi
umożliwiającychnapodstawieorzeczeńsądowychreedukacjęprostytutekrównieżwzamkniętych
domachwychowawczych.Obowiązywałynadalprzedwojenneprzepisyprawne,wedługktórych
prostytucjanietylkoniebyłaprzestępstwem,leczprzeciwnie–oficjalnieuznanymiochranianymprzez
państwoprocederem.

WedługdanychMOliczbazarejestrowanychw1954rokuprostytutekwynosiokoło1700kobiet(wtym

wwieku:dolat25–ok.28%,dolat35–37%,powyżejlat35–35%;zzawodu:

bezzawodu–75%,posiadającychzawód–23%,pracownikówumysłowych–4%;zwykształcenia:

analfabetekipóła-nalfabetek–15%,od4-7klas–73%,od8-11klas–12%).Spadekprostytucji
rejestrowanynieoznaczajednakbynajmniejspadkunierząduwogóle.Przeciwnie,brakszerszeji
systematycznejpracyprowadzonejwkierunkuzwalczanianierządu,brakpracyzapobiegawczejprzedjej
dalszymrozwojemorazbrakpodstawprawnychdlakoniecznejrównieżpracyrepresyjno-wychowawczej
powodujewzrostnierządu.Tylkowpięciumiastach:Warszawie,Wrocławiu,Szczecinie,ŁodziiGdańsku
w1954rokukomisariatyzatrzymałyokoło6000kobietuprawiającychnierząd.Przeważającawśródnich

część:

–„zamieszkuje"nadworcachkolejowych(np.wmiesiącuczerwcubr.tylkonadworcachkolejowychw

Stalinogrodzie,WrocławiuiwWarszawiezatrzymano233kobietynigdzieniemeldowane,niepracujące,
utrzymującesięznierządu);

–trudnisięnierządemwkawiarniach,restauracjachitp.lo-

kałach(kobietyprzeważniemłode,dobrzeubrane,utrzymywaneprzezdobrzesytuowanychmężczyzn,

przeważniespośródinicjatywyprywatnej).

Znacznąliczbękobiettrudniącychsięnierządemstanowiąrównieżkobietypracujące,przeważnie

samotnelubporzuconeprzezmężów,aniekiedyobarczonedziećmiitp.Uźródełprostytucjileżyprzede
wszystkim:

–brakwłaściwejopiekinaddziewczętaminieposiadającymizajęciamiędzyczternastymaszesnastym

rokiemżycia(jesttookresmiędzyukończeniemszkołypodstawowejadolnągranicąwiekurozpoczęcia
pracy,kiedyznacznaczęśćdziewcząt,jakcałejmłodzieży,nieuczysięaniniepracuje)lub
wychowującymisięwzdegenerowanymśrodowisku(nałogowialkoholicy,przestępcy,chuligani),alboteż
znajdującychsięwwyjątkowotrudnychwarunkachbytowych;

–demoralizacjalekkomyślnychiniedoświadczonychżyciowodziewczątprzezmężczyznistręczycieli.

Biernośćopiniispołecznejibezkarnośćułatwiająiośmielająwpoważnymstopniuwieledziewcząti
kobietdonierządu.Skutecznawalkazprostytucjąwymagapełnejkoordynacjiwysiłkówisystematycznej
pracywszystkichpowołanychdotegoorganówaparatupaństwowego–woparciuiwścisłym
współdziałaniuzespołecznymiorganizacjamimasowymi,przedewszystkimzeZwiązkamiZawodowymi,
ZMP,LigąKobietoraz–zmobilizowaniaaktywnejopiniispołecznej.Wdyskusjinadtymproblemembrały
udziałMinisterstwa:

SprawWewnętrznych,Sprawiedliwości,PracyiOpiekiSpołecznej,Zdrowia,Oświatyoraz

przedstawicieleprokuratury,KGMO,CRZZ,GłównegoKomitetudoWalkizAlkoholizmem,ZGLKiPAN.

Wszystkiewymienioneresortyzgadzająsięzocenąiwnioskami.Jednakżekażdyznichwysuwaopory

związanezrozszerzaniempracyswegoresortuozadaniawynikającezwnioskówzmierzającychw
kierunkulikwidacjitegozjawiska.

144

Mimozaangażowanianajwyższychczynnikówpartyjnychkupczonociałemwdalszymciąguinaniczdał

sięwysiłekklasyrobotniczej,którawpocieczoławalczyłaorealizacjęzadańwyni

kającychzplanusześcioletniegoorazkolejnychpięciolatek.Wtakiejsytuacjizwołano9lutego1957

rokuKolegiumMSWpoświęconetejsprawie,naktórymprzedstawiononastępującedane:

145

Obrazprostytucjiw1957roku

Wykształcenie:analfabetki–od2%do10%,wyższeniżpodstawowe–od3%do15%(zależnieod

miasta).

Wiek:do18lat–od1%do13%,18-25lat–od25%do50%,26-40lat-od26%do62%,pow.40lat–

od2%do23%(wszystkozależnieodmiasta).Najmłodszebyływstolicy,najstarszezaśwPoznaniu(23%
powyżej40lat).Mężatkistanowiłyod1%do19%.Dzieckomiało:od16%wWarszawiedo

28%wKrakowie.

Bezdomne:wliczbachbezwzględnych:Warszawa–134,Kraków–93,Wrocław–58.Wewidencji

organówściganiaznalazłosięteż300stręczycieli,kupletówialfonsów.

Latasześćdziesiąteprzyniosłyparęistotnychzmianwinteresującymnaszawodzie.Popierwsze,odwilż

nadtopiłaniecożelaznąkurtynę.Rozpocząłsięruchturystycznyzzagranicy.CizPolonii,którzypo
zawieruszewojennejzostalipozagranicamikraju,terazciągnąodwiedzićbliskich.Powstajecorazwiększa
bazahotelowa,obliczonanazagranicznychgości.Symbolemtegoczasujesthotel„Europejski",który–w
latachpięćdziesiątychzamienionynaSzkołęOficerówPolitycznych–terazwracadoswegohotelowego
przeznaczenia.Gościenowootwartychhoteli

mająswojepotrzeby.

Podrugiezaś,zwiększająsięobrotygospodarczezZachodem–dopolskichportówzawijacorazwięcej

statków,doośrod-

Rówprzemysłowychcorazwięcejhandlowców,abyważe–jaknaprzykładprzybudowiepuławskich

Azotów–pracujązagranicznifachowcy.PodobnierzeczsięmazpłockąPetrochemią.Uruchomienielinii
promowejYstadt-Świnoujściejesttylkoprzykłademdynamicznegorozwojuturystyki.Towszystko
wytwarzapopytnaświadczeniamiłosne,itopopytwyrażonywdewizach.

„Dewizy"tonowesłowo.Wlatachczterdziestychipięćdziesiątychsamoposiadaniedewizbyłokaralne.

Stanowiłodowóddziałalnościszpiegowskiejlubprzynależnościdopodziemia.Terazdewizysąpaństwu
potrzebneistarasięjewszelkimimożliwymisposobamipozyskać.Rośnieliczbatych,któremogąje
pozyskiwać.Liczbazewidencjonowanychprostytutekwynosiwroku1962-7267,w1969rokuzaś–
9847.

146

Jednocześniepowstająpaństwoweinstytucjedrenażudewiz.PowstajebankPKOSA,któryzadewizy

lubasygnatybędąceichwymiennikiem,takzwanebony,prowadzisprzedażtowarówluksusowych.
StefanKisielewski,zwłaściwąsobieironiąpowiadał,żetofenomennaskalęświatową–jedynybank,
którywdetalusprzedajedamskiemajtki.Alenietylkobieliznę.Zadewizymożnabyłomiećtaniej,
szybciejiowyższymstandardziemieszkanie.Możnabyłokupićsamochódiwielenieobecnychnarynku
towarów.Polska,zwłaszczawlatachsiedemdziesiątychiosiemdziesiątych,stajesiękrajem
dwuwalutowym.

Wolnojużnietylkoposiadaćdewizy,alemiećwbankuspecjalnekonto(zwanekonto„A"),naktórym

możnatedewizyprzechowywać.RoladewizwPRLtotematnaosobneopracowanie.Jak,naprzykład,
pracowniksłużbybezpieczeństwamazwalczaćimperialistycznąpropagandęipracowaćnad
rozszerzaniemrewolucjisocjalistycznej,gdyoszczędnościmaulokowanewbiletachrezerwyfederalnej,
takzwanych„zielonych"?Kiedyśposiadanieichbyłoprzestępstwem,terazstałosięsymbolem
społecznegoprestiżuizamożności.

Powstajerzeszazawodowychsiłamorycznych,któretrudniąsiędrenażemdewizowym.Głównym

terenemichdziałaniasąhotelelubichokolice,miastaportoweczy–wokresietargów
międzynarodowych–miastatargowe,takiejakPoznań.Zmieniasięwizerunektychdam,musząznać
języki,więcniebrakujewśródnichkobietwykształconych.

Trzebadodać,żestosunekdolaradozłotówki(wyrażasięonróżnymidanymiliczbowymiwróżnych

okresach)zawszejestnie-

ekwiwalentny.Dolarwkrajachdemokracjiludowej,tzw.demolu-dach,madużowiększąsiłęnabywczą.

Powodujetodwaważnezjawiska:

Popierwsze,służebniceWenerynależądonajlepiejzarabiającychgrupspołecznych.Wciągukilkulat

możnatymprocederemzapracowaćsobienamieszkanie,samochódizdobyćkapitaliknarozkręcenie
uczciwego(jeżeliwrealnymsocjalizmieistniałyjakieśuczciwe–takpostroniepaństwowej,jak
prywatnej)interesu.Częstotedamy,nieztowarzystwa,aledotowarzystwa,posługująsięargumentem,
żeuciuławszysobiesporąsumkęwyjadądoinnegomiasta,gdziebędąwiodłyżywotzasobneji
szanowanejmatro-ny,przykładnejżonyimatki.Wysokistatusmajątkowywyrobnicseksuorazfakt,że
biorąsięzańcorazładniejszeicorazbardziejwykształconedziewczyny,musiałwpłynąćnamoralną
ocenęprofesji.Spotykasięonaznaganą,alejużnietakstanowcząiapodyktycznąjakdrzewiej.Nie
doszłounasdosytuacjitakiejjakwRosjinapoczątkulatdziewięćdziesiątych,kiedytolicealistkina
postawionepytanie:„Kimchciałabymzostać?",odpowiadaływankietach:„Prostytutkązluksusowego
hotelu".

147

Unasniejesttowprawdziejeszczezawódmarzeńisnów,alejużnienapełniatakązgroząjak

kiedyś.

Podrugie,boomgospodarczywRepubliceFederalnejściągnąłdozachodniejczęścipodzielonych

Niemiecmilionowerzeszegastarbeiterów.PochodząonizTurcji,Jugosławiiizkrajówarabskich.
ZwłaszczaztymiostatnimiPolskaRzeczpospolitaLudowapozostajewciepłychstosunkach.Popieraje
przeciwIzraelowiwkonflikciebliskowschodnim,otwieraprzedichobywatelamiswojesercaiswoje
granice.ObywatelkiPRLotwierającośzupełnieinnego.Odpłatnieoczywiście.Tanowakategoria
pracownicusługowo-seksualnychnazywasiępotocznie:„arabeski".Niesątosiłyzawodowesensu
stricto,todziewczynypracującenajakiejśposadzie,któredorabiająwtensposób.„Dorabiają"tomoże
niezbytwłaściwesłowo.Zobaczmy,jakkształtowałasięstrukturapłac.Dziesięćdolarów,jakie
otrzymywałapanienkazanumer,stanowiłorównowartośćśredniejmiesięcznejpłacywgospodarce
uspołecznionej.Czterytakiewyskokiwmiesiącuzaszeregowywałypracownicędogrupydyrektorskich
uposażeń.Pokusabyłazatemogromna,zgrozamoralna-jakwspominaliśmy–nieobecna,więcipodaż
okazałasięznaczna.

Popopytowejstronietransakcji,wśródmiłującychpokójkrajówarabskichchwilowoprzebywającychw

NiemczechFederalnych,cenadziesięciudolarówzashorttimebyłaconajmniejniewygórowana.
Prawdępowiedziawszy,tobyłajednapiątacenobowiązującychnazachódodŁaby.Polskaoferowała

więcnajtańszybiałytowar,itostosunkowonietakdaleko.Jeżelidodamydotegotaniośćutrzymania(za
jednegodolaramożnabyłozjeśćobiadwdobrejrestauracji),tozrozumiemy,dlaczegopopytteż
dopisywał.

Popytzpodażąspotykałysięzazwyczajopodaldworca,gdyżseksualnituryścibylizbytubodzy,by

korzystaćzsamolotów.WWarszawiebyłytokawiarnie„StronyWschodniej",AlejJerozolimskichorazw
tychczasachpowstałysłynny„Pigalak".

Charakterystycznewydająsiędwaprocesykarne,któreprzeprowadzonowlatachsiedemdziesiątych.

Pierwszydotyczyłgrupyportierówzhotelu„Europejskiego"wWarszawie,którzyciągnęlizyskiz
nierządu,awięcorganizowaliikontrolowaliprocedernaterenieswegomiejscapracy.DrugizaśAhmeda
M.,któryzmonopolizowałświadczeniausługdlaswychwspółrodakównawarszawskiej„Ścianie
Wschodniej".Charakterystycznesąmianowiciegrupy,zktórychpodsądniczerpalizyski.Wsamym
procesieniemanicszczególnego–towyjątekpotwierdzającyregułę,żepanienkiipracującyznimi
panowiesązazwyczajkryciprzezorganaścigania.Chroniąonedlapaństwaźródłocennychdewiz
pozyskiwanychwramachtakzwanegoeksportuwewnętrznego(sklepyBankuPKOSAzmieniająnazwę
na„Pewex",czyli:PrzedsiębiorstwoWewnętrznegoEksportu).Dlasamychfunkcjonariuszysązaś
niebagatelnymdodatkiemdobagatelnychpensji.

Tęsytuacjęprzecięłowprowadzeniestanuwojennegow1981roku.Niechodzioto,żeobjęciewładzy

przezWRONspowodowałosanacjęmoralną.Rzeczwtym,żezostałyzamkniętegranice,opustoszały
luksusowehoteleimniejluksusoweprzybytki,gdzieznajdowalilokumprzybyszezkrajówMaghrebu.
Podażzostałagwałtownieograniczona.

Pozostałoponiejspostrzeżenienaturyspołecznej,wyrażonewksiążceMichałaAntoniszynaiAndrzeja

MarkaProstytucjawświetlebadańkryminologicznych.^Tezatejpracy,formułowanazcałąostrożnością
właściwądlaswojegoczasu,głosiła,żeprostytucjaniejestfunkcjąrozpadurodzin,niejestproduktem
marginesuspołecznegoanirezultatemtępotyumysłowejadeptekWe-nery.Jestrezultatemprawrynku,
popytuipodażyusługseksual

nych,bardziejkwestiąwymienialnościzłotegoniżbrakuzasadmoralnychudziewcząt.Cesare

Lombroso,autorGeniuszuiobłąkania^

9

,byłzwolennikiemteorii,żeistniejetyp„urodzonejprostytutki"

(takjakistniejetyp„urodzonegoprzestępcy").Musitobyćosobaupośledzonapsychicznie,
charakteryzującasięzanikiemuczućwyższychiniskimpoziomeminteligencji.Zazwyczajosobytegotypu
powinnysięrekrutowaćspośródniższychwarstwspołecznych.AutorzyProstytucjiwświetlebadań…
poddajątetezymiażdżącejkrytyce.BadalioniśrodowiskousługseksualnychnaterenieWłocławka(duża
„budowasocjalizmu"zprzyśpieszonąindustrializacjąiudziałemzagranicznychrobotników)iTrójmiasta
(dużykompleksportowy).Jednązdziwniejszychkonstatacjiowejpracyjestta,któramówiozgodzie
rodzicówzarabiającychwpodobnysposóbdziewczynnatenrodzajzatrudnienia.Możenietylezgoda,co
–popartyfinansowąargumentacją–brakpotępienia.Argument,żerobięto,bochcęwyjśćzamążza
granicą,zamykaustanajbardziejpryncypialnymmatkomiojcom.Możnazdobyćsięnakażdąpodłość,
abytylkoceljąuświęcającybyłdostateczniegodny.Małżeństwozcudzoziemcemstałotakwysokow
hierarchiicelów,żezmywałowszelkiewiny.

Jakjużzostałostwierdzone,rygorystanuwojennegoprzerwałyzłoteinteresynaturyamorycznej,ale

zostałonnajpierwzawieszony,potemzniesiony,potem–przezniektórych–zapomniany.Natomiastsiła

nabywczadolarawzrosławielokroć.Wgrudniu1981rokuwartośćdolara–prawiedziesięciokrotnie.
Eksportwewnętrznyciałastawałsiębardziejpopłatny,achętnychkonsumentówdewizowych–znowu–
niebrakowało.Interesszedłwięcpełnąparą.

Zaszłyjednakniezmierniecharakterystycznezmiany.Brałysięonezliberalizacjiwładzpartyjnychi

państwowych.Chodziłoprzedewszystkimopolitykępaszportową.Paszport,tęniezmierniechronionąi
niechętniewydzielanąwłasnośćpaństwa,możnajużbyłomiećusiebiewdomuiużywać,ilerazydusza
zapragnie.PonieważruchmiędzyRzeczypospolitąLudowąaRepublikąAustriiiBerlinemZachodnim
odbywałsięwsystemiebezwizowym,polskiepracowniceamoryczne,miastkomentowaćsiętylko
eksportemwewnętrznym,jęłysiętakżejegozewnętrznejformy.Najpierwograniczałosiętotylkodo
krajówobjętychruchembezwizowym,późniejzatoczyłoszerszekręgi.Apogeumosiągnęłowtakzwanej
aferzeDZIWEXU,czylizinstytucjonalizowanegoeksportuna-

szychdziewczątdoWłoch.Tenrodzajeksportuprzeżywaterazzłotyokres,alezostałzapoczątkowanyw

latachosiemdziesiątych.

Drugienovum,jakimobdarzyłynaslataosiemdziesiąteuswegoschyłku,toogłoszeniagazetowe.

Zliberalizowanapolitykacenzorskadopuściłamianowicienowyrodzajrubrykiogłoszeniowej.W
«KurierzePolskim»pojawiłasię–obokzasiedziałejjużrubryki„Matrymonialne"–nowarubryka:
„Towarzyskie".Ogłaszalisiętampanowie(imasięrozumieć,panie),którzychcieliwejśćwzażyłośćbez
formalizowaniatejpoufałościprzedurzędnikiemstanucywilnegoczyprzedołtarzem.Interesującanas
profesjazyskałanowyśrodekprzekazu.Ogłoszeniatefunkcjonujądodzisiaj.

Kolejnąnowościąjestpojawieniesięagencjitowarzyskichisalonówmasażu.Łączyłosiętoz

liberalizacjąustawodawstwaoprowadzeniudziałalnościgospodarczej.Prowadzenietakiejdziałalności
wymagajedyniezgłoszenia,anie–jakbywałozaczasówgospodarkisocjalistycznej–uzyskania
pozwolenia.

Założyćagencjętowarzyskąumiałbyprzedszkolak.Amógłby-każdymaturzysta.Wystarczyodwiedzić

wydziałsprawobywatelskichurzędumiastaizłożyćkwestionariusz„Zgłoszeniedziałalnościgospodarczej
doewidencji".Niewieletuchcą:

personalia,adres,określenieprzedmiotudziałalnościgospodarczejipodaniejejmiejsca.Wtejwłaśnie

rubrycewystarczywpisać:salonmasażualbomasageformen.Działalnośćbywateżbardziej
różnorodna:agencjatowarzyska,salonmasażu,organizacjaspotkańibankietów,impreztowarzyskich,
opiekanaddziećmiistarcami,handelartykułamispożywczymiiprzemysłowymi,remontydekarsko-
malarskie-jaktoująłjedenzwłaścicieli.„Imszerszaformuła,tymlepiej,niemasiędoczegoprzyczepić,
gdybycoś"–wyjaśnia.Agencjemajązazwyczajnazwywdzięczneikuszące:„Róża",„Fantazja",
„Exclusiv",„Angelika",„Diana",„Nimfa",„Emanuel-le"albowprost„Eroscenter".

150

Tasamaautorkaodpylałapanienkinatematmotywów,jakimisiękierowaływswejdrodzedoagencji:

Anita,Wiola,MartenaiSabrinatrafiłydoagencjitowarzyskichprzezogłoszeniawprasie.„Jestemna

zasiłku,chciałamtrochędorobić"–mówiWiola.Pomyślała,dlaczegoniewagencji?„Pieniądzszybkii
pracanietrudna,wystarczyrozło

żyćnogi"–dodaje.60procentzarobkówbierzeszef,resztazostajedlaniej.Alejakkliencisązadowoleni

tomożnasiędogadać,żebędziepółnapół.

Marlenęwprowadziłwsednozajęciawłaścicielsalonumasażu.„Stwierdził,żepracapolegana

świadczeniuusługseksualnych,odbywaniustosunkówiuprawianiumiłościfrancuskiej.Żadnychmasaży
leczniczychniewykonujemy,totylkoprzykrywkadlafaktycznychusług".Martena,zapytanaozawód,
mówi:„Prostytutka".

„Zwykształceniajestemkelnerką,niemasażystką"–wyznajeAnita.Niepytała,conależydojej

obowiązków,ponieważpoprzedniopracowaławsaloniemasażu.Wumowieopracęnapisała:Pracownik
fizyczny.

Sabrinaopowiada,żerzuciławytwórnięguzików,brakowałojejkontaktuzludźmi.Zmieniłapracęna

agencjętowarzyską.„Niemamwykształceniamasażystki.Umiejętnościnabyłamchodzączchłopakiem.
Wkontaktachzmężczyznami-poprawiasię.–Masaż?Tosiętylkotaknazywa.Wrzeczywistościszef
powiedział:„Idź,dajklientowidupy".Więcwszystkojestoczywiste.Wrubrycezawódwpisuje:Damado
towarzystwa.

Iwonajestniepełnoletnia.„Byłamzatrudnionawagencji,aleniepracowałam,dopókinieprzywiozłam

zgodyrodziców.Powiedziałammatce,żebędętuzajmowaćsiędomem,gotowaniem,sprzątaniem"–
opowiada.Matkaniesprzeciwiłasię.

Reporter,któryspędziłnocw„centrali"takiejagencjiwsłuchującsięwzamówieniatelefoniczne–

aparatPanasonicapracowałnapełnenagłośnienie–zanotował:

Misiekunikarozmowyosprawachpłciowych.Boisięprowokacji.Wszaksutenerstwomaswójzapisw

kodeksiekarnym.Agencjajesttowarzyska,anienierządna.Rozmowatelefonicznastajesięgroteskowa.
Zarazryknęśmiechem.Dziewczynyteżniewyrabiają,kiedywkładamdogębypasekreporterskiejtorby.
Misiekodwracasięwściekły.Spojrzeniematakie,żewypluwamtenpasek…–Tak,oczywiście,wszystko
doustaleniaznasząhostessą,agencjazapewniatylkomiłospędzonyczas…

–Ale…–facetanieobowiązujeszyfr,więcnazywasprawępoimieniu.„Orany–szepcektóraśz

dziewczyn–gośćczyta«Catsy»i«PeepShowy»,alezestaw!"„Niebój–uspokajainna–poleciszybko,
mawzwódwgłosie".

–Drogipanie–Misiekjestzlekkazniecierpliwiony–tojużuzgadniaćbędziepanzdziewczyną,agencja

niejestodstręczenia.Niemożnabić,wiązać,sprawiaćbólu,ubliżać,poniżać…

–Ależskąd,jatakzwyczajnie–gośćznowutracirezon.Odzyskujego,gdyprzychodzidoopisywania

wyśnionejkobiety.

–CzymaciejakąśAzjatkę?Nie?Toszkoda.Jabymchciałwtakimrazieniedużą,szczuplutkąbrunetkęz

długimiwłosami.Delikatnątaką,nonie?Żebymiałamalutkiedłonieinieduże,alezgrabnecycuszki…

Opistrwadobrepięćminut.Potemuzgadniająmiejsceiczasspotkania.Misiekdrapiesiępogłowie

ogryzkiemołówka.

–JedźpoBasie–mówidoochroniarza–niechsięodpicujenapokornągejszęimaturzystkęzarazem.

Gośćmiwyglądananauczycielawżeńskimliceum.Malutkiedłonieizgrabnecycuszki…Będziemu
pasowaławbiałejbluzeczceigranatowejspódniczce.

151

Cenywagencji–opłatępobierasięzgóry,bynienarażaćsięnaawanturyzniewypłacalnymigośćmi–

kształtująsięnastępująco:taniecerotycznynakolemożeoglądaćosiemosóbikażdaznichpłacipo5
złotych.Kabinasolokosztuje10złotych–klientsiedzizzamknięciu,azaszybąrozbierasiędziewczyna.
Całośćtrwa10minut.Masażerotycznywpokojuzazamkniętymidrzwiamikosztuje50lub80złotych.A
godzinatowarzyska(teżzazamkniętymidrzwiami)wartajestod100do190złotych.Toostatnieoznacza
pełenstosunek.Ilośćtychpunktówusługowychzależyoczywiścieodwielkościmiasta.Jestichokołostu
wPoznaniu–wkażdejdo10dziewczyn–atrzywOstrowieWielkopolskim.Jednojestpewne-nabrak
klientównienarzekają.

Kolejnanowość,jakąprzyniosłytelata,toprostytucjanastawionanazmotoryzowanegoklienta,na

umileniemupodróży.Szerzejtematzostanieomówionywnastępnymrozdziale,tutylkoprzytoczymy
historię,którąopowiadał(zaobserwowawszypierwej)

JacekKaczmarski.Najpierwopowiadałtoproząpiszącemutesłowa,apotemwpiosenceMetamorfozy

sentymentalnemowąwiązaną.Słuszniedopatrującsięwtymsymboluzmianzachodzącychwnaszym
społeczeństwie.InnymsymbolemtakichzmianjestwydawanieprzezJerzegoUrbana,byłegorzecznika
peerelowskichrządów,przewodnikówpopłatnychprzybytkachrozkoszy.

Metamorfozysentymentalne

KsięgowaDomuKulturyZakładazłotesztyblety,MinispódniczkęzeskóryIdekoltzczarnejżorżety.

Włosroztrzepujeprzedlustrem(Na

palcachkrwawelakiery)Zwypiętym

zachętąbiustemStajeprzyszosie

E-4.JakbytoOwidułożył,W

sekretachpłciobeznany-Cudowne

metamorfozy!Nieustająceprzemiany!

Długonieczekaksięgowa.Nawidokjejstajemercedes,Maszynamruczyzmysłowo.Zakierownicą–

panEdek.Założyłgarniturwprążki,ZegarekmaodCartiera,Skarpetkima–napodwiązki:

Taksięnotariuszubiera!JakbytoOwidułożył,Wsekretachpłciobeznany-Cudownemetamorfozy!

Nieustająceprzemiany!

Wstępnagrasłów:Co?Zaile?Wszakgrzesznychusługpokusa…Księgowa,palącdunhilleOdjeżdżaw

dalznotariuszem.Nocbędzietrwaładorana,

Powstaławyspecjalizowanagrupadziewczątpracującychtylkodlamarynarzywsposób,można

powiedzieć,dorywczy.Rytmichpracywyznaczapobytwiększychjednostekwporcie.Jesttorodzaj
ochotniczejrezerwynajstarszegozawoduświataibywapowoływany„podbroń"wsytuacjach
specjalnych.Trzebasobiezdawaćsprawę,żewizytanaprzykładtakiegolotniskowca,to–wrazz
okrętamieskorty,lotnikami,personelempokładowym,żołnierzamipiechotymorskiej–jednorazowona
przepustcekilkadziesiąttysięcyludzi,młodych,jurnychinieubogich.GloriaLovattwswych
wspomnieniachTakamiładziewczynajakjaopisujezwyczajposiadaniadziewczynywkażdymporcie,
owej„półprostytucji",kiedytodziewczynyniezawodowe(aleopłacanezausługę)miałypokilku
chłopcówspośródzałógregularniekursującychstatków.Opisujeteż,żenadmiarmarynarzywjej
rodzinnymUverpoolupowodowałkłopotyzzaspokojeniempopytuerotycznego.Onasama–wlatach
siedemdziesiątych–odwiedziłapewienstatekchińskiejbandery,gdziemiałasześćdziesięciuklientóww
ciąguczterechgodzin.Każdegoskasowałanapięćfuntów.

154

Dzisiajdotych,którzywkażdymporciemająpanienkę,dołączyli„marynarzesuchychszlaków"–tojest

kierowcywielkichtransportowychciężarówek,aozapewnienieimżyciarozrywkowegodbaprzyszosach
zastęppanienzwanych„tirówkami",odliterTIR–TransportIntemationalRoutier–którenaniebieskim
tlezdobiątewielkietransportoweciężarówki.„Stojąceprzypolskichdrogachdziewczynysą
rekompensatązazaniedbane,źleoznakowanedrogi,kolejkigraniczneibrakkulturyjazdy"–mówi
holenderskikierowca.

155

NigdziebowiemwEuropieZachodniejniemożnaznaleźćtakbogatej

seksofertyzaokołodwadzieściamarek.JesttowłaściwedlakrajówEuropyCentralnej.DlaPolski,Węgier,
SłowacjiiCzech.Wkrajachpostradzieckich(mimożecenysąniższe),podobniewRumuniiczyBułgarii

zjawiskotoprawienieistniejezewzględunaniskistopieńbezpieczeństwanadrogach.

Jednakwłaściwaturystykaseksualnaobejmujedwiekategorieludzi:tych,którzyudająsięwpodróż,

abyskorzystaćzusługierotycznej,itych,którzypodróżują,żebyjązbyć.Jaksięmożnadomyślać,oba
typypodróżyodbywająsięwróżnestrony.OmotywachpodróżowaniazNiemiecdoTajlandiibyłajuż
mowawyżej.Teraznależywspomnieć,żeTajkinależądonajliczniejszejgrupysłużebnicWeneryw
Niemczech.Ktośzorganizowałimtransportiterazzarabianaichmiłosnymtrudzie.Wjednąstronę
peregrynują

więcci,którzyposzukująpracywdziedzinieseksu;wdrugąci,którychinteresująseksualnewakacje.

Możliwezresztą,żeTajkiutracąswójprymatwNiemczechnarzecznaszychrodaczek,tezaśsą
wypieranewswejojczyźnieprzezobywatelkiWspólnotyNiepodległychPaństw(nawetzKazachstanuczy
Uzbekistanu),RumuniiczyteżBułgarii.Wtejchwiliokoło40procentkobietpracującychprzypolskich
drogachtocudzoziemki.JesttorodzajprawaKopemika-Grashama:tańszapannawypieradroższą.

Acenyupracującychnapoboczachiparkingachpanienekkształtująsięnastępująco:zatakzwaną

miłośćfrancuskąpłacisięod25do40złotych,zapełnystosunekozdobynaszychdziurawychszosżyczą
sobieod50do70złotych.Zresztąnacenymawpływgeografia–imdalejnawschód,tymtaniej.
NajdrożejjestprzyprzejściachwŚwieckuiOlszynie.Odoczekującychwgigantycznychkolejkach
kierowcówwozówciężarowychpanienkipobierają50marek.Realizacjatransakcjinastępujew
warunkachpolowych,tojestwnamiotachrozbitychnapoboczu.KierowcykorzystająteżzCB-radio,
przezktóremożnasobiezamówićusługę.Wpogodnedniwzdłużstojącychwkolejcecięarówekkrąży
takzwanyFrankfurtExpress–kabrioletzczteremapanienkamidowyboru.

156

Poboczepolskichdrógjestjednocześniezawodowymprzedszkolem(tuprzechodząprzysposobieniedo

zawodunajmłodszeadeptki)imiejscempracywysłużonychsiłzawodowych.

Przydrodzenajważniejszyjestwyglądibłyszczącyciuch.Klient,decydującsięnadziewczynę,

najczęściejniemaokazjiprzyjrzećsięjejdokładnie.Większośćlubiuprawiaćsekswieczorem,agdyjest
ciemno,niewidać,czytwarzjestmłoda,czynogidługie.Liczysięświecącykostiumibłyszczącerajstopy.
Starszeznaswogólezadnianiewychodząnadrogę,natomiastwieczoremmajądużewzięcie–mówi
Ania,dziewczynazpobocza.

157

Imdalejnawschód,tym–jakjużmówiliśmy–taniej.NaprzykładnaŁotwie,wcentrumRygimożna

miećnastoletniąpanienkęzalłata(dwadolary).WEstoniinatomiastMinisterstwoSprawSocjalnych
szacuje,żewtymliczącym1,6milionamieszkańcówkrajuzprostytucjiżyjeokołodwutysięcykobiet(w
tym30procentnieletnich).Państwapobrzeżabałtyckiegosąchętnienawiedzaneprzezturystówz
krajówskandynawskich.

WMoskwiekilkunastoletniepanienkikoczującewokolicachdworcówBiałoruskiegoiKurskiegomożna

poznaćbliżejzacenęniższąniżjedendolar.Jesttoprofesja,któranietylkocieszysiędużympoważaniem
(58procentuczennicmoskiewskichszkółśrednichuznałow1992rokuzawódprostytutkiza
najatrakcyjniejszezajęciedlamłodejkobiety),lecztakżeprzeżywaburzliwywzrostilościowy.Danezroku
1992mówiłyosześciutysiącachdorosłychcórKoryntuitakiejsamejliczbieichnieletnichkoleżanek.W
roku1995liczbatawzrosładoczterdziestutysięcy.Większośćznichpracujewprawiedwutysiącach
domówpublicznych.

158

Aleabyprowadzićseksturystykę,trzebawalczyćoofertyspecjalne.Jednąztakichspecjalnychofertjest

pedofilia.Niektórzyuważają,żetegoowocunależyskosztowaćtużpozerwaniuzdrzewa.Dlatego
turystykaerotycznaprowadzinasdo„źródła".Wmiejscadobreitanie.DotakichnależyTajlandiai
Filipiny,dotakichnależąteżkrajeblokupostsowieckiego.

WTajlandiiprostytucjadziewczątichłopcówstałasięgałęziąnarodowegoprzemysłu.Zfaktu,żejakiś

EuropejczykmachwilęradościzTajką(lubTajeni),czerpiąkorzyścibiurapodróży,któretowszystko
załatwiają,atakżeprzedsiębiorcyhotelowi,którzyoferująnoclegi,kawiarnie,baryirestauracje,gdzie
musisiępokrzepić.Następniebutiki,sklepyisupermarkety,gdziezechcewydaćpieniądze.Seksturyści,
zostawiającpieniądzeniezbędnedlagospodarkidanegokraju,niszcząjednakmoralnośćjegoobywateli.

Zdaniemautorówwstrząsającegoraportu,najgorszasytuacjapanujewRosji,Rumuniiikrajach

nadbałtyckich.Choćzjawiskoseksualnegowykorzystywaniadzieciprzezturystówznanejestoddawna,
sprawcypozostająnajczęściejbezkarni.Kodeksykarneposzczególnychpaństwzawierająlukiprawne,a
policjajestbezradnalubcelowoniewrażliwa.

Tymczasemnastawionanaseksnieletnichmiędzynarodowaturystykaerotycznastajesięcorazlepiej

zorganizowana.ChoćwostatnimczasiewsamejMoskwiezatrzymanoztegopowodu450osób,milicja
zadajesobiesprawę,żetozaledwiewierzchołekgórylodowej.Światemdziecięcegoseksuipornografii
niepodzielnierządzimafia.TylkodojednegofińskiegodomupublicznegowViborgprzemycono15
dziewczynekizmuszonojedoprostytucji.„Sekszdziećmiinastolatkamistajesięszczególnegorodzaju
modą"–ostrze

gałajużtrzylatatemu«KomsomolskaPrawda».Wedługnajskromniejszych(ibardzoprzybliżonych)

szacunków,wMoskwiepracujeponadtysiącdziewczynek.„Starsze"(trzynaste-,piętnastoletnie)kręcą
sięwokółhoteli;młodsze-wyczekująnaPlacuCzerwonymiwokolicachkasyn.Zdaniemmoskiewskich
dziennikarzy,najmłodszenieopuszczajązaparkowanychwpobliżusamochodów,awszystkiesprawy
załatwiajązaniesutenerzy.Siedmio-,ośmioletniedziewczynkinigdzieniejeżdżą,czekająnaklientóww
mieszkaniach.„Opiekunowie"nazywająjeczule„prostytutkamizkokardą".Zaichusługitrzebapłacić
więcejniżzaobcowaniezdwu-nasto-,piętnastolatkami:godzinakosztuje100-200USD.Cenadochodzi
do500USD,jeżelidziewczynkajestjeszczedziewicą.

Wedleubiegorocznychdanych3110spośród38minrosyjskichdziecimolestowanoseksualnie.Trzeba

przytympamiętać,żeoficjalnymdanymdalekodosmutnejrzeczywistości.Wostatnimczasienietylkow
moskiewskichhotelachirestauracjachnastawionychnaobsługęobcokrajowcówutarłsięzwyczaj
podrzucaniagościomkolorowychkatalogów,przeważniewjęzykuangielskim.Oferująonenp.
„przyjemnośćzsiedmioletniąGalinką"lub„zmiłymSaszązpierwszejklasy",atakże„dziewczynkii
chłopcówdlamężczyznikobiet".

Jakpodajerosyjskaprasa,wmoskiewskichklubachiapartamentachzatrudniasiędwunaste-,

czternastoletniestriptizerki,tzw.nimfetki.Dzieciwykorzystujesięrównieżdozdjęćifilmów
pornograficznych.

159

Polskawyglądanatymtle–niestety–nienajlepiej.Kartotekaprowadzonaprzezemerytowanego

majoraWPipracownikaUrzęduWojewódzkiegowSzczeciniebyłaskomputeryzowana.Szybkość
procesoraułatwiałałączeniepedofil!znieletnimi.WtymżeSzczeciniezostałwpaździerniku1995roku

aresztowanyPiotrR.,któremuzarzucasięhandelżywymtowaremsprzedawaniedziewczątdodomów
publicznych,zacopobierałodtysiącadodwutysięcymarek.Prokuraturazarzucamusprzedanie86
kobiet,niemniejszczecińskapolicjauważa,żemogłoichbyćnawetkilkaset.

Kiedymasz10lat,jesteśjużdorosła,kiedymasz20lat,jesteśjużstaruszką,kiedymasz30lat-jużnie

żyjesz.ZaogromnąszybąwystawowąwManilichichoczeConcordiaijejkoleżanki.Jednaznich
otrzymaławłaśniepluszowegomisianaswojedwunasteurodziny.Tobyłajejpierwszazabawkawżyciu.
–Dziewczętawyglądająradośnie–powiedziałbrodatyklientwpatrującsięwokno.–Wezmęnumer28.
Numerem28byławłaśnieConcordia,małaprostytutkafilipińska.Zakilkalatwrócidoswejwioski,120
kmodManili.Madwanaścielatiwie,żenigdyjużnieznajdziemęża.

160

WTajlandiiinaFilipinachrozwójprostytucjiwyprzedzaczasymasowejturystyki.Łączysięzwojnąw

Wietnamie,kiedykontyngentG.I.poszukiwałodpoczynkuirozrywkizdalaodrakietWiet-kongu.
Zajmowałysiętymjednakkobietydorosłe.Wpołowielatosiemdziesiątychmożnabyłozaobserwować
napływturystówspecjalnych,którymodpowiadałaspecjalnapodażnierządu.Sprzyjajątemuteż
stosunkiekonomicznepanującechoćbywTajlandii.

Jednakżestrukturaspołecznakrajówrozwijającychsięsprzyjadziecięcejprostytucji.Ludziegórz

północnegowschoduTajlandiiniemajązagwarantowanychprawdoziemi,żyjąnakrawędzinędzyi
zazwyczajobciążenisądługami.Rolnikpożyczapieniądzenaziarnoinawozysztuczne.Jeżiizbiorysą
marne,niemożespłacićdługu.Lichwiarzdajemuwybór:

sprzedaćziemię,przenieśćsiędomiastaitamszukaćzajęcialubteżodstąpićcórkę.Rodziceniezawsze

wiedzą,jakąpracępodejmieichdziecko.Czasamiosobiściezawożącórkidodomupublicznego.

161

Liczbamłodocianychprostytutekw

krajachpołudniowo-wschodniej

Azji.

162

Światcorazbardziejstajesięglobalnąwioską.Tam,gdziekiedyśmieliśmydzielnicezczerwonymi

latarniami,mamyterazkrajezczerwonąlatarnią.Gdziekiedyśmieliśmynajstarszyzawód
świata,wymuszonyprzeznierównościspołecznewobrębiejednegospołeczeństwa,dziśmamygojako
wyniknierównościnaplanie

międzynarodowym.

NakonieczacytujmyfragmentwywiaduzDariuszemWaw-rzenieckim–tzw.ulicznympracownikiem

socjalnym–którypozachodniejstronieOdrypracujezpanienkamidowynajęcia:

Prowadzimyrozmowyuświadamiającewagencjachtowarzyskich,wklubachnocnychiprzy

autostradach.Onewasniepędzą?

Nie.Znająnaszsłużbowysamochód,naszewizytówki.Jesteśmydlanichjedynymogniwemłączącymje

zespołeczeństwem.Onedusząsięwewłasnymsosie:klienci,sutenerzy,koleżankizpracy.Imająmałe
poczuciewartości?

Żadnegoniemają.Staramysięjewnichobudzić.Mówimy,żeakceptujemyrodzajpracy,który

wykonują.Namawiamydotego,żebystworzyływspólnotę,żebynauczyłysiębyćsolidarne,żebydbałyo
siebieistosowałyprezerwatywy,boichciałotoichkapitał.Mówimy,żejeżelionebędązdrowe,zdrowe
będzietakżespołeczeństwo,dlategoonomusioniedbać.

Niestaraciesięsprowadzićjenadobrądrogę?DlakobietzeWschodutoniemożliwe,dlainnychteż

trudne,boonewszystkienabierającech,któresąjuż„niezmywalne"-określonysposóbmówienia,
chodzenia.Głośnonaprzykładmówią,cojestrodzajem„kompensacjigłosem".Zdarzasię,żeporzucają
prostytucję?Zdarza,alebardzorzadko.Mogąwówczasznaleźćtymczasoweschronieniew
przeznaczonychdlanichdomachorga-

nizacji„Belladonna".WPolscetakiegoazyluniema,aleMonargotówjestudostępnićmiejscadlanich

wjednejzeswychosaddlabezdomnych.[…]DużowśródnichPolek?

KiedyświększośćprostytutekcudzoziemskichtobyłyPolki.Teraznaszychjestznaczniemniej.Ostatnio

przyjeżdżającałetransportyBułgarek.

SwoichwłasnychNiemcyjużniemają?WewschodnichNiemczechprostytutekniemieckichjestwięcej

niżzagranicznych.Wieleznich,atakżealfonsów,tosąbylisportowcyzNRD,którzysięwnowej
rzeczywistościniepotrafiliodnaleźć.Prostytutkiniemieckiemająwiększewzięcieodzagranicznych,bo
sączyste,zadbaneiszczupłe.Przeciętnedziewczynyzagencjipopolskiejstroniegranicymająlekką
nadwagę,wniemieckiej–bardzorzadko.OnesąwszystkiepodobnedoBarbie:kusespódniczki,wysokie

buty,tlenionewłosy.

Przespałbysiępanzprostytutką?Prostytutkanieprzestajebyćdlamniekobietą.Nieprzykładam

osądówmoralnychdotego,corobi.Mógłbymwięcpójśćdołóżkazprostytutką,alewówczasmusiałbym
zrezygnowaćzpracyznimi.Niemożnaprzekraczaćpewnejgranicyzażyłości.Alelubięprzebywaćwich
towarzystwie.Sąotwarteiszczere,jeślinawetcyniczne.Możnaznimirozmawiaćbezpodtekstów,bez
pruderii.Bywająwśródnichnaprawdęfajnedziewczyny.Naszemająwzięcie?

NajwiększewzięciewśródzagranicznychmająRosjanki.Sądzę,żeniemieckiemumężczyźniemiłojest

miećrosyjskąkobietę,częstolekarkęlubinżyniera.Tomusipoprawiaćnastrój.

Dlaczegomężczyźnikorzystajązichusług?Prostytutkaniestawiawymagań,jestdospełnianiażyczeń.

Nietrzebazabiegaćojejzdobycie.Poseksiesobieidzieiniemakłopotu.Możnateżpodnieśćwłasną
wartośćprzezwyżyciesięnaniej,możnauznaćtozaprzygodę.Sadzę,żeseksjesttunadalszymplanie.
Natomiastnaautostradzieszybkiseksjestgłównymcelem.[…]

163

ZAKOŃCZENIE

Możnapostawićpytanie:Dlaczegowłaśniehistoriaprostytucji?.Dlategożejestto-jakzostało

zaznaczonewtytule–najstarszyzawódświata.Historięludzkościmożnawyweśćzdziejówreligii,
obyczajów,narzędziorazprofesji.Imdawniejsząmetrykęmabadanyprzeznasprzedmiot,tym
pełniejszabędziewywiedzionazeńhistoria.Pełniejsza,conieznaczykompletnalubwolnaodbrakówczy
opuszczeń.

Pracapowyższanierościsobiepretensjidowyczerpaniatematu,niejestteżmonografiąusług

seksualnych.Niejestdziełemhistoryka,leczdziennikarza.Należyzatemtraktowaćjąjakozbióresejów
lubfelietonów.Tyleżepoświęconychjednemutematowi(couprawniadowydaniaichwksiążce)i
trzymającychsię(jakotako)chronologii.

Niejestteżpracąprawnika,moralisty,lekarza,badaczapatologiispołecznych,wojującegofeministyczy

antyfeministy.Choćkorzystaobficiezdorobkuwszystkichtychluminarzywiedzy,niepodzielazazwyczaj
aniichkompetencji,anikonkluzji.

Autordoszedłdowniosku,żemałojestdziedzin,wktórychmoralnośćtaksplatasięzekonomią,religia

zpolityką,poziomwiedzymedycznejzobyczajowością,wiedzaospołeczeństwiezprawem.Jeżelitak
jest,totematmusibyćdlabadaczaciekawyitenfaktwystarcza,abydrążyćdanątematykę.Ciekawe
tematyposzerzająnasząwiedzęoczłowieku.

Pochyleniesięnadtematemprostytucjitonietylkopoznawaniepanien,któreświadcząusługimiłosne,

aletakżetych,którymsięjeświadczy.Cowięcej,równieżtych,którzyzprostytucjiniekorzystają;tych,
którzyjejzakazują,którzyjązwalczają.Topochyleniesięnadczłowiekiem.

Piszącytesłowanigdynieskorzystałzokazjidorynkowegozrealizowaniaswoichpotrzebseksualnych.

Niedlategożebyłszczególniemoralny,aledlategożeongimożliwościbezgotówkowejrealizacjitych
potrzebbyłyogromne,adziśzmalałypotrzeby.Pracamawięccharakterteoretycznytakwczęści
historycznej,jakwspółczesnej.

Przypisy:

HerodotDzieje,[za:]WładysławKopalińskiEncyklopedia„drugiejpici",Warszawa1995.

2

JózefMackoNierządjakochorobaspołeczna,Warszawa1938,ss.2,3.

3

RobertFlaceliereŻyciecodziennewGrecjizaczasówPeryklesa,przekład:

ZofiaBobowicziJerzyTargalski,Warszawa1985.

4

NickeRobertsWhoresinhistory.ProstitutioninWesternSociety,London1993.

5

PaułFriedrichThemeaningofAphrodite,Chicago1978.

6

AlkifronListyheler,przekład:HalinaWiszniewska,Wrocław1962.

7

Macko,op.cii.,s.30.

8

WilliamSangerHistoryofProstitution,NewYork1859.

9

Jłzejsatyrycyrzymscy,przekład:JanSękowski,Wrocław1958.

10

ProkopiuszzCezareiHistoriasekretna,przekład:AndrzejKonarek,Warszawa1969.

11

BarbaraG.WalkerTheWomen'sEncyclopediaofMythsandSecrets,SanFrancisco1983.

12

Roberts,op.cit.,s.40.

13

OttoKeiferSexuallifeinAncientRome,London1934.

14

KatullusPoezje,przekład:AnnaŚwiderkówna,Wrocław1956.

15

RobertGraves,RaphaelPataiMityhebrajskie.KsięgaRodzaju,przekład:

ReginaGromadzka,Warszawa1993,ss.67,68.

BronisławMalinowskiŻycieseksualne

dzikich.Warszawa1957.

17

Graves,op.cit.,s.263.

18

LeszekKołakowskiKluczniebieskialboopowieścibudującezhistoriiświętetejzebranekupouczeniui

przestrodze.Warszawa1965,s.73.

19

BibliatojestcałePismoŚwięteStaregoiNowegoTestamentu,Warszawa1975.

20

PliniuszStarszyHistorianaturalna[za:]Kopaliński,op.cii.Roberts,op.cii.,s.61.

22

[Za:]Kopaliński,op.cit.

23

Macko,op.cii.,s.10.^/fcid.s.ll-U.

25

VernL.andBonnieBulloughTheHistoryofProstitution,NewYork1968.

26

LidiaOtisLeachProstitutioninMedievalSociety,Chicago1985.

27

BronisławGeremekTheMarginsofSocietyinlaleMedievalParis,Camb-rige1989.

Bullough,op.cit.

29

FranciszekVillonWielkitestament,przekład:TadeuszBoy-Żeleński,Warszawa1950.

30

HalinaManikowskaNadzórirepresja.WładzaispołeczeństwowpóźnośredniowiecznejFlorencji,

Warszawa1993,s.266.

ThisfilewascreatedwithBookDesignerprogram

bookdesigner@the-ebook.org

2010-12-02

LRStoLRFparserv.0.9;MikhailSharonov,2006;msh-tools.com/ebook/