„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego” 

 

 

 

 
 
 

MINISTERSTWO EDUKACJI 

NARODOWEJ 

 
 
Ewa Zajączkowska 

 
 
 
 
 
 
 
 

 

Wykonanie  montaŜu  zespołów  mechanicznych  sprzętu 
optycznego 731[04].Z2.01

 

 

 

 

 
 
 
 
 

Poradnik dla ucznia 

 
 
 
 
 

 
 

 
 
 
 
 

 

 

Wydawca 

Instytut Technologii Eksploatacji – Państwowy Instytut Badawczy 
Radom 2007 

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego” 

1 

Recenzenci: 
mgr inŜ. Zdzisław Anglart 
inŜ. Teresa Piotrowska 
 
 
Opracowanie redakcyjne: 
mgr inŜ. Ewa Zajączkowska 
 
 
Konsultacja: 
dr inŜ. Anna Kordowicz Sot 
 
 
 

 
 
 
 
 
 

 
Poradnik  stanowi  obudowę  dydaktyczną  programu  jednostki  modułowej  731[04].Z2.01 
„Wykonywanie  montaŜu  zespołów  mechanicznych  sprzętu  optycznego”,  zawartego 
w modułowym programie nauczania dla zawodu optyk-mechanik. 
 

 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 

 

 
Wydawca 

Instytut Technologii Eksploatacji – Państwowy Instytut Badawczy, Radom 2007 

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego” 

2 

SPIS TREŚCI

 

 

1.

 

Wprowadzenie 

3 

2.

 

Wymagania wstępne 

4 

3.

 

Cele kształcenia 

5 

4.

 

Materiał nauczania 

6 

4.1.

 

MontaŜ zespołów mikroskopów 

6 

4.1.1.

 

Materiał nauczania 

6 

4.1.2.  Pytania sprawdzające 

31 

4.1.3.  Ćwiczenia 

32 

4.1.4.  Sprawdzian postępów 

38 

4.2.

 

MontaŜ zespołów lunety 

39 

4.2.1.   Materiał nauczania 

39 

4.2.2.   Pytania sprawdzające 

42 

4.2.3.  Ćwiczenia 

42 

4.2.4.  Sprawdzian postępów 

44 

4.3.

 

MontaŜ zespołów lornet  

45 

4.3.1.

 

Materiał nauczania 

45 

4.3.2.  Pytania sprawdzające 

49 

4.3.3.  Ćwiczenia 

49 

4.3.4.  Sprawdzian postępów 

50 

4.4.

 

MontaŜ zespołów aparatów fotograficznych 

51 

4.4.1.

 

Materiał nauczania 

51 

4.4.2.  Pytania sprawdzające 

57 

4.4.3.  Ćwiczenia 

58 

4.4.4.  Sprawdzian postępów 

59 

5.

 

Sprawdzian osiągnięć 

60 

6.  Literatura 

67 

 
 
 

 

 

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego” 

3 

1.  WPROWADZENIE

 

 

Poradnik  będzie  Ci  pomocny  w  przyswajaniu  wiedzy  o  podstawowych  sposobach 

mocowania  elementów  optycznych,  ich  wykonywaniu  oraz  czyszczeniu  zmontowanych 
zespołów. 

W poradniku zamieszczono: 

–

 

wymagania  wstępne  –  wykaz  umiejętności,  jakie  powinieneś  mieć  juŜ  ukształtowane, 
abyś bez problemów mógł korzystać z poradnika,  

–

 

cele kształcenia – wykaz umiejętności, jakie ukształtujesz podczas pracy z poradnikiem, 

–

 

materiał  nauczania  –  wiadomości  teoretyczne  niezbędne  do  opanowania  treści  jednostki 
modułowej, 

–

 

zestaw pytań, abyś mógł sprawdzić, czy juŜ opanowałeś określone treści, 

–

 

ć

wiczenia,  które  pomogą  Ci  zweryfikować  wiadomości  teoretyczne  oraz  ukształtować 

umiejętności praktyczne, 

–

 

sprawdzian postępów, 

–

 

sprawdzian  osiągnięć,  przykładowy  zestaw  zadań.  Zaliczenie  testu  potwierdzi 
opanowanie materiału całej jednostki modułowej, 

–

 

literaturę uzupełniającą. 

 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 

 

Schemat układu jednostek modułowych 

731[04].Z2.01  

Wykonywanie montaŜu zespołów 

mechanicznych sprzętu optycznego 

 

731[04].Z2.02  

Mocowanie elementów  

optycznych 

731[04].Z2 

MontaŜ i justowanie urządzeń 

optycznych 

731[04].Z2.03  

Wykonywanie montaŜu i justowanie 

zespołów sprzętu optycznego 

731[04].Z2.04  

Wykonywanie montaŜu końcowego 

i justowanie kompletnego sprzętu 

optycznego 

731[04].Z2.05  

Wykonywanie montaŜu i justowanie 

sprzętu optoelektronicznego 

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego” 

4 

2.  WYMAGANIA WSTĘPNE

 

 

Przystępując do realizacji programu jednostki modułowej powinieneś umieć: 

–

 

stosować jednostki układu SI, 

–

 

przeliczać jednostki, 

–

 

posługiwać się podstawowymi pojęciami z zakresu fizyki, charakteryzowania elementów 
optycznych,  dobierania  przyrządów  optycznych  oraz  wykonywania  mechanizmów 
drobnych i precyzyjnych, 

–

 

określać właściwości materiałów stosowanych w przemyśle optycznym i precyzyjnym, 

–

 

czytać rysunki wykonawcze, 

–

 

czytać schematy optyczne, 

–

 

czytać instrukcje technologiczne i montaŜowe, 

–

 

korzystać z róŜnych źródeł informacji, 

–

 

obsługiwać komputer, 

–

 

współpracować w grupie. 

 
 
 

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego” 

5 

3.  CELE KSZTAŁCENIA

 

 

W wyniku realizacji programu jednostki modułowej powinieneś umieć: 

–

 

odczytać dokumentację techniczną, 

–

 

zorganizować stanowisko pracy, 

–

 

dobrać materiały do montaŜu sprzętu i urządzeń optycznych i optoelektronicznych, 

–

 

dobrać narzędzia do montaŜu sprzętu optycznego i optoelektronicznego, 

–

 

dobrać przyrządy pomiarowe i kontrolne wykorzystywane przy montaŜu.  

–

 

zaplanować kolejność czynności podczas montaŜu mechanicznego, 

–

 

dobrać  i  zastosować  elementy  mechanizmów  drobnych  i  precyzyjnych  do  montaŜu  na 
podstawie dokumentacji technicznej, 

–

 

dobrać i zastosować elementy mechaniczne do wstępnego i ostatecznego montaŜu, 

–

 

określić właściwości materiału uszczelniającego, 

–

 

zastosować materiały uszczelniające w procesie montaŜu mechanicznego, 

–

 

ocenić  zgodność  wykonywania  czynności  technologicznych  z normami  technicznymi, 
jakościowymi oraz dokumentacją, 

–

 

sprawdzić działanie montowanego sprzętu,  

–

 

sprawdzić momenty oporowe, martwe ruchy i płynność ruchów, 

–

 

zamontować migawki, mechanizmy przesuwu taśmy filmowej, przekładnie i mechanizmy 
napędowe, 

–

 

zamontować  zespoły  mechaniczne  w  mikroskopach,  lunetach,  lornetach,  aparatach 
fotograficznych,  powiększalnikach,  rzutnikach,  niwelatorach,  teodolitach,  kolimatorach, 
noktowizorach, laserach, aparaturze optoelektronicznej i innych, 

–

 

ocenić jakość wykonywanych prac montaŜowych, 

–

 

zastosować przepisy bezpieczeństwa i higieny pracy. 

 

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego” 

6 

4.  MATERIAŁ NAUCZANIA

 

 
4.1.  MontaŜ zespołów mikroskopów  

 

4.1.1.  Materiał nauczania

 

 

Wiadomości wstępne 

MontaŜ  jest  łączeniem  oddzielnych  części  w  całość.  W  technice  wiąŜe  się  to  ze 

składaniem  elementów  w  zespoły  konstrukcyjne,  a  tych  w  maszyny  i  urządzenia.  Działania 
montaŜowe realizowane są w oparciu o dokumentacje techniczną. 
 

MontaŜ przyrządów optycznych moŜemy podzielić na etapy: 

–

 

montaŜ  mechanicznych  zespołów  urządzeń  optycznych  np.  mechanizmów  przekładni, 
mechanizmów napędowych , 

–

 

montaŜ elementów i zespołów optycznych, 

–

 

montaŜ gotowych urządzeń optycznych, 

–

 

justowanie i regulacja zmontowanego sprzętu. 

 

 

 

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego” 

7 

 

Rys. 1. Klucze specjalne [dokumentacja techniczna PZO]: 

a)

 

klucz hakowy z pojedynczym ząbkiem stosowany do nakrętek okrągłych z otworami z boku, 

b)

 

klucz  płaski  do  nakrętek  okrągłych  z  nacięciami  na  średnicy  zewnętrznej  (średnica 
odkręcanej lub dokręcanej nakrętki zgodna z wymiarem klucza), 

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego” 

8 

c)

 

klucz płaski do nakrętek okrągłych z sześcioma nacięciami na obwodzie, 

d)

 

klucz sztorcowy do nakrętek tulejkowych (najczęściej z gwintem zewnętrznym) z otworami 
na powierzchni czołowej nakrętki, 

e)

 

podstawowe wymiary klucza hakowego, 

f)

 

 

klucz  płaski  nastawny  do  nakrętek  tulejkowych  (najczęściej  z  gwintem  zewnętrznym) 
z otworami na powierzchni czołowej nakrętki, 

g)

 

klucz nastawny sztorcowy do nakrętek okrągłych z nacięciami na średnicy zewnętrznej, 

h)

 

komplet kluczy sztorcowych do nakrętek tulejkowych z nacięciami na powierzchni czołowej 
nakrętki, 

i)

 

 

komplet kluczy sztorcowych do nakrętek tulejkowych z otworami na powierzchni czołowej 
nakrętki, 

j)

 

 

klucze specjalistyczne róŜne, 

k)

 

klucze płaskie podwójne, 

l)

 

 

klucze płaskie jednostronne, 

m)

 

klucze oczkowe sześciokątne jednostronne, 

n)

 

klucze oczkowe dwunastokątne dwustronne, 

o)

 

klucze rurowe, 

p)

 

klucze sześciokątne wewnętrzne, 

q)

 

klucz sztorcowy specjalny, 

r)

 

 

klucz do śrub ampulowych (z sześciokątem wewnętrznym), 

s)

 

klucz nasadowy przegubowy łamany, 

t)

 

 

pokrętka (grzechotka) do kluczy nasadowych (końcówki pokrętek ¾’’, ¼’’, ½’’) 

 

 

Rys. 2. Klucz płasko-oczkowy odsadzony [http://www.topserw.com.pl/_pl,pl/35/klucz+plasko+oczkowy.html] 

 

 

Klucze płaskie, oczkowe, płasko-oczkowe występują w wymiarach s x l w milimetrach: 

6 x 120; 7 x 120; 8 x 150; 9 x 150; 10 x 175; 11 x 175; 12 x 205; 13 x 205; 14 x 205; 15 x 
225; 16 x 225; 17 x 270; 18 x 270; 19 x 270; 20 x 295; 21 x 295; 22 x 295; 23 x 325; 24 x 
325; 25 x 325; 26 x 355; 27 x 355; 28 x 390; 29 x 390; 30 x 390; 32 x 430; 34 x 430; 36 x 
475; 38 x 475; 41 x 525; 46 x 575; 50 x 575; 55 x 575; 60 x 575; 65 x 575; 70 x 575. 
  

 

Rys. 3. Komplet kluczy imbusowych DIN 911 f-my CIMCO [http://www.agat-system.pl/cimco.php] 

 

 

Komplet kluczy składa się z kluczy: SW 2-2,5-3-4-5-6-8-10 [w milimetrach] lub 5/64’’-

2/32’’-1/8’’-5/32’’-3/16’’-7/32’’-1/4’’-5/16’’ [w calach]. 

 

 

Klucze imbusowe są produkowane równieŜ z grotem kulowym rysunek 3 co pozwala na 

odkręcanie śrub pod innym kątem niŜ prostopadły do powierzchni łba śruby. 

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego” 

9 

a)

b)

 

 

Rys. 4. Grot kulisty. a) widok końcówki wkrętaka, b) oznaczenie graficzne grota 

 [http://www.agat-system.pl/cimco.php] 

 

Klucze  do  zastosowań  profesjonalnych  powinny  być  wykonane  ze  stali  hartowanej 

chromowo  wanadowo molibdenowej lub chromowo-niklowej wykończenie powierzchniowe: 
polerowanie i chromowanie. 
 

Produkowane są klucze i pokrętki izolowane do zadań elektrotechnicznych. 

 
Wkrętaki precyzyjne 

 

 

Rys. 5. Wkrętaki precyzyjne f-my CIMCO [http://www.agat-system.pl/cimco.php] 

 
1.

 

DuŜe, pewne zagłębienie pod palec. 

2.

 

Obrotowa głowica centrująca. 

3.

 

Kolorowy pierścień kodowy, określający kształt grota (rysunek 6). 

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego” 

10 

4.

 

Zgrubienie do precyzyjnego pokręcania. 

5.

 

WzdłuŜnie rowkowana części rękojeści do mocniejszego i szybszego dokręcania. 

 

 

Rys. 6. Oznaczenie graficzne grotów wkrętaków f-my CINCO [http://www.agat-system.pl/cimco.php] 

 

 

Rys. 7. Przekroje grotów wkrętaków precyzyjnych f-my CINCO [opracowanie własne] 

a)

 

wkrętaki precyzyjne do wkrętów płaskich: 1,0 x 0,18; 1,2 x 0,25; 1,8 x 0,3; 2,0 x 0,4; 
2,5 x 0,4; 3,0 x 0,5; 3,5 x 0,6; 4,0 x 0,8, 

b)

 

wkrętaki  precyzyjne  do  wkrętów  krzyŜakowych  typu  Philips:  PH  000;  PH  00;  PH  0; 
PH 1, 

c)

 

wkrętaki precyzyjne typu Torx: T 5; T 6; T 7; T 8; T 9; T10; T 15, 

d)

 

wkrętaki precyzyjne sześciokątne imbusowe: SW 0,7; SW 0,9; SW 1,3; SW 1,5; SW 
2,0; SW 2,5; SW 3,0, 

e)

 

wkrętaki precyzyjne krzyŜowe typu Pozidriv: PZ 0; PZ 1, 

f)

 

wkrętaki  precyzyjne  nasadowe  sześciokątne: SW 2,5; SW 3,0; SW 3,2; SW 3,5; SW 
4,0; SW 5,0; SW 5,5 

 

Wkrętaki elektrotechniczne i warsztatowe 
 

 

 

Rys. 8. Groty wkrętaków elektrotechnicznych i warsztatowych f-my CINCO 

[http://www.agat-system.pl/cimco.php]: 

a)

 

wkrętaki płaskie warsztatowe DIN5265 A – ISO 2380 o wymiarach: 3,5 x 0,6 x 75; 4,0 x 
0,8 x 75; 5,5 x 1,0 x 100; 6,5 x 1,2 x 150; 8,0 x 1,2 x 150; 8,0 x 1,6 x 175; 10,0 x 1,6 x 
200, 

b)

 

wkrętaki płaskie elektrotechniczne DIN 5265 A o wymiarach: 2,5 x 0,4 x 75; 3,0 x 0,5 x 
100; 3,5 x 0,6 x 100; 4,0 x 0,8 x 100; 5,5 x 1,0 x 125; 5,5 x 1,0 x 200, 

c)

 

wkrętaki krzyŜakowe typu Philips DIN 5262B o oznaczeniach: PH 0 x 60; PH 1 x 80; PH 
2 x 100; PH 3 x 150, 

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego” 

11 

d)

 

wkrętaki typu Pozidriv 5262 B o oznaczeniach: PZ 0 x 60; PZ 1 x 80; PZ 2 x 100; PZ 3 x 
150, 

e)

 

wkrętaki  typy  Torx  z  otworem  (oznaczenie  graficzne  grota  rysunek  ??????) 
o oznaczeniach: T 6 x 50; T 7 x 50; T 8 x 60; T 9 x 60; T 10 x 80; T 15 x 80; T 20 x 100; 
T 25 x 100; T 30 x 115; T 40 x 115, 

f)

 

wkrętaki sześciokątne nimbusowe z końcówką kulową DIN 52 65 o oznaczeniach: SW 3,0 
x 100; SW 4,0 x 100; SW 5,0 x 100; SW 6 x 125; SW 8,0 x 150, 

g)

 

wkrętaki  sześciokątne  nasadowe  DIN  3125  o  oznaczeniach:  SW  5  x  125;  SW  5,5  x 125; 
SW 6,0 x 125; SW 7 x 125; SW 8 x 125; SW 9 x 125; SW 10 x 125; SW 11 x 125; SW 13 
x 125; SW 13 x 125; SW 14 x 125; SW 17 x 125 

 

Rys. 9. Oznaczenie graficzne grota wkrętaka Torx z otworem [http://www.agat-system.pl/cimco.php] 

 

Wkrętaki gaźnikowe o krótkim grocie 

 

Rys. 10 Wkrętak gaźnikowy [http://www.agat-system.pl/cimco.php] 

 

Wkrętaki  gaźnikowe  (długość  grota  25  mm)  produkowane  są  jako  wkrętaki  z  grotem 

płaskim i grotem krzyŜowym o oznaczeniach i wymiarach:  
a)

 

grot płaski: 5,5 x 1,0 x 25; 8,0 x 1,2 x 25, 

b)

 

grot krzyŜowy : PH 1 x 25; PH 2 x 25. 

 

Wkrętaki  elektrotechniczne  i  warsztatowe  wg  normy  ISO  2380  EN  29001, 

z wysokostopowej  stali  narzędziowej  chrom-vanadium,  chromowane  z  czernionym  grotem, 
z rękojeścią 

dwukomponentową, 

ze 

specjalnych 

tworzyw. 

Dodatkowo 

wkrętaki 

elektrotechniczne muszą być izolowane. 
 
Pęsety 

Pęsety wykonywane są z wysokogatunkowej stali nierdzewnej. Posiadają róŜne kształty 

części  chwytnej  (rysunek  11).  Występują  jako  narzędzia  chromowane  nie  izolowane 
i izolowane. 

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego” 

12 

 

 

Rys. 11. Pęsety [dokumentacja techniczna PZO] 

 

PoniewaŜ  w  tym  zawodzie  mamy  do  czynienia  z  optyką  (soczewkami,  pryzmatami  itp.) 

musimy  uwaŜać  aby  nie  dotykać  tych  elementów.  Wszelki  montaŜ  lub  demontaŜ 
przeprowadzamy za pomocą odpowiednich narzędzi. Jednymi z takich narzędzi stosowanymi 
do  małych  szkieł  optycznych  są  specjalne  pęsety  z naklejonymi  kawałeczkami  prasowanego 
korka (rysunek 12). 
 

 

 

Rys. 12. Pęsety z częścią chwytną do optyki. a) płaska, b) do soczewek 

c) o kształtach wielokątnych [opracowanie własne] 

 
 

Pęsety z rysunku 12 b i c są wykonywane o róŜnych promieniach lub kątach. 

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego” 

13 

Pilniki 
 

Pilnik  –  jest  narzędziem  słuŜącym  do  piłowania,  czyli  skrawania  z  obrabianej 

powierzchni cienkiej warstwy o grubości od 0,01 do 1 mm. 
 
Budowa 
 

Pilniki  wykonane  są  z  wysokiej  jakości  stali  węglowej  T12,  z  dodatkami  krzemu 

i manganu.  Materiał  ten  jest  bardzo  twardy:  66  HRC  oraz  monolityczny,  co  podwyŜsza  jego 
wytrzymałość  na  złamanie.  Składają  się  z  części  roboczej  i  uchwytu.  Na  uchwycie  zwykle 
osadzona jest rękojeść. Na powierzchniach części roboczej nacięte są zęby, nachylone w jedną 
stronę,  ustawione  skośnie  względem  osi  pilnika.  Pilniki  róŜnią  się  miedzy  sobą  wielkością, 
wielkością zębów oraz kształtem.  

Główny podział pilników: 

a)

 

pilniki ślusarskie, 

b)

 

pilniki ślusarskie do pił, 

c)

 

pilniki kluczykowe, 

d)

 

pilniki precyzyjne, 

e)

 

pilniki igiełkowe precyzyjne, 

f)

 

pilniki igiełkowe zegarmistrzowskie, 

g)

 

pilniki frezowane, 

h)

 

pilniki maszynowe, 

i)

 

pilniki rzeźbiarskie, 

j)

 

tarniki, 

k)

 

tarniki ręcznie nacinane, 

l)

 

tarniki igiełkowe ręcznie nacinane. 
Pilniki mogą mieć przekrój owalny, trójkątny, okrągły, prostokątny, płaski, soczewkowy, 

kwadratowy, mieczowy, półokrągły lub inny. 

W  zaleŜności  od  liczby  nacięć  przypadających  na  centymetr  długości  rozróŜnia  się 

następujące pilniki: 

−

 

pilnik zdzierak (4,5–12,5), 

−

 

pilnik równiak (5,6–16),  

−

 

pilnik półgładzik (9,5–23,6),  

−

 

pilnik gładzik (13,2–31,5),  

−

 

pilnik gładzik podwójny (20–45),  

−

 

pilnik jedwabnik (35,5–67).  

 
Zastosowanie 
 

Pilniki  stosowane  są  głównie  w  ślusarstwie,  ale  są  uŜywane  równieŜ  w  wielu  innych 

dziedzinach. SłuŜą do piłowania metalu, drewna, tworzyw sztucznych. 
 
Igiełkowe  precyzyjne  i  igiełkowe  zegarmistrzowskie  –  mały  pilnik  z  bardzo  drobnymi 
nacięciami, uŜywany bez rękojeści do drobnych, precyzyjnych prac. 
 

Wymiary pilników igiełkowych precyzyjnych [szerokość x długość w milimetrach]:

  

100 x 2; 140 x 3; 160 x 3; 180 x 3; 200 x 3,5. 

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego” 

14 

a)

 

b)

 

c)

 

d)

 

e)

 

f) 

  

g) 

 

h)

 

i)

 

j) 

 

k) 

 

l) 

 

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego” 

15 

m) 

 

n) 

 

o) 

 

Rys. 13. Pilniki igiełkowe precyzyjne o przekroju: a) płaski RPJa, b) okrągły RPJb, c) półokrągły RPJc, 

c)

 

kwadratowy RPJd, e) trójkątny RPJe, f) płaski zbieŜny, g) noŜowy RPJg, h) owalny RPJh, 

h)

 

soczewkowy RPJk, j) mieczowy RPJm, k) płaski z zaokrąglonymi brzegami RPJs, l) płaski 

z zaokrąglonymi naciętymi brzegami RPJs m) płaski zbieŜny z zaokrąglonymi brzegami RPJp, 

n) Barett RPJn, o) półokrągły RPJr [http://www.befana.com.pl/polska/index.html] 

 
Pilniki precyzyjne o kształtach nie omówionych powyŜej: 

a)

 

b) 

 

c) 

 

d)

 

e)

 

f) 

 

 

Rys. 14 Pilniki precyzyjne (wymiary w [mm] długość x szerokość x grubość): a) płaski szeroki: 100 x 13 x 3; 

125 x 16 x 3,5; 150 x 19 x 4; 200 x 22 x 5; 220 x 26 x 5; 250 x 18 x 6,3; 300 x 30 x 7,7, b) płaski bardzo wąski 

dwie strony nacięte: 100 x 4 x 2; 125 x 4,5 x 2,5; 150 x 5 x 3; 200 x 7 x 3,5; 250 x 9 x 4,5, c) noŜowy: 100 x 12 
x 3; 125 x 15 x 3,5; 150 x 18 x4; 200 x 22 x 5, d) soczewkowo noŜowy: 100 x 6 x 2,2; 150 x 10 x 3,5; 200 x 12 

x 4,5, e) Karett: 100 x 12 x 3; 125 x 14 x 3,5; 150 x 16 x 4; 200 x 21 x 5, półokrągły dwustronny: 150 x 12,5 x 

3,5; 200 x 14,5 x 3,5 [http://www.befana.com.pl/polska/index.html] 

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego” 

16 

Pilniki diamentowe 

Pilniki  diamentowe  słuŜą  do  obróbki  końcowej  bardzo  twardych  materiałów  np. 

złoŜonych  profilów  wykrojników,  matryc  i  sprawdzianów  wykonanych  z  węglików 
spiekanych  i  hartowanej  stali.  Kształt  pilnika  dobiera  się  w  zaleŜności  od  profilu  obrabianej 
powierzchni.  Pilnik  diamentowy  składa  się  z  trzpienia  ze  stali  węglowej  narzędziowej  oraz 
z warstwy diamentowej osadzonej na trzpieniu metodą elektrolityczną w kąpieli galwanicznej. 

 

Szczypce 
 

Najczęściej stosuje się szczypce uniwersalne (rysunek 15), przeznaczone do prac zarówno 

z elementami płaskimi, jak i okrągłymi. Szczypce te wyposaŜone są w ostrza tnące specjalnie 
utwardzane,  słuŜące  do  cięcia  drutu.  Rozmiary  szczypiec  zaleŜą  wyłącznie  od  ich 
przeznaczenia.  Wiele  modeli  szczypiec  jest  dostępnych  z  róŜnymi  kształtami  i  pozycjami 
główki. Oznacza to, Ŝe szczypce mogą być dokładnie dobrane do określonego zadania. Warto 
pamiętać,  Ŝe  do  prac pod  napięciem  naleŜy  dobierać  szczypce  specjalnie  do  tego  celu 
przeznaczone izolowane, posiadające właściwe atesty i certyfikaty.  

 

Szczypce uniwersalne 

a)

b) 

 

 

Rys. 15. Szczypce uniwersalne (kombinerki): a) typ mocny, b) typ delikatny [http://www.techsam.com.pl] 

 

Szczypce do cięcia 

a) 

b) 

 

 

Rys. 16. Szczypce do cięcia: a) bocznego (cęgi boczne), b) czołowego (cęgi czołowe) 

[http://www.techsam.com.pl] 

 

Szczypce płaskie 

 

Rys. 17 Szczypce płaskie f-my Wiha [materiały reklamowe f-my Wiha] 

 
 

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego” 

17 

Szczypce okrągłe 

 

Rys. 18. Szczypce okrągłe f-my Wiha [materiały reklamowe f-my Wiha] 

 
Szczypce półokrągłe 

 

a)

b) 

 

 

Rys. 19. Szczypce półokrągłe f-my Wiha: a) proste, b) odgięte [materiały reklamowe f-my Wiha] 

 
Szczypce specjalne 

 

Rys. 20. Szczypce proste precyzyjne 11’’ f-my Jonnesway [http://www.narzedziowy.pl] 

 

Rys. 21. Szczypce specjalne: a) imadełkowe, b) regulowane [dokumentacja techniczna PZO]

 

 

Szczypce  profesjonalne  powinny  być  odkuwane  ze  stali  węglowej  lub  chromowo-

wanadowej i hartowane indukcyjnie do 64HRC dla osiągnięcia maksymalnej wytrzymałości. 
 
Cęgi do pierścieni Segiera 

Do  montaŜu  i  demontaŜu  pierścieni  zabezpieczających  typu  Segera  uŜywamy 

specjalnych szczypiec. 

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego” 

18 

 

Rys. 22. Szczypce do pierścieni Segera wewnętrznych: a) proste, b) wygięte [http://www.techsam.com.pl] 

 

Rys. 23. Szczypce do pierścieni Segera zewnętrznych: a) proste, b) wygięte [http://www.techsam.com.pl] 

 
Ściągacze 

Ś

ciągacze są uŜywane do demontaŜu: łoŜysk, tulei wciskanych itp. 

Ś

ciągacze występują jako dwuramienne, trójramienne (rysunek 24), uniwersalne (rysunek 25) 

i specjalne, śrubowe i hydrauliczne. 
 

 

Rys. 24. Ściągacz do łoŜysk trójramienny [http://www.techsam.com.pl] 

 

Parametry ściągacza na rysunku 24: średnica ściąganego elementu 19 do 45 mm i nacisk 1T. 
 

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego” 

19 

 

Rys. 25. Ściągacz dwuramienny i trójramienny [http://www.techsam.com.pl] 

 

Rysunki  od  1  do  25  przedstawiają  przykłady  przydatnych  narzędzi  stosowanych  do 

montaŜu i demontaŜu mechanicznego urządzeń optycznych. 

 

MontaŜ zespołów mechanicznych mikroskopu 

 

Rys. 26. Mikroskop studencki – schemat [opracowanie własne] 

 

Budowę  mikroskopu  optycznego  przedstawia  rysunek  26.  Podstawa  mikroskopu 

w połączeniu  ze  statywem  stanowi  szkielet  do  mocowania  zespołów  funkcjonalnych.  Stolik 
słuŜy do ustawiania obserwowanych preparatów, które mogą być przytrzymywane spręŜystymi 
łapkami. Łapki moŜna obracać dokoła czopów lub wyjmować ze stolika razem z czopami. Do 
pionowego  przesuwania  stolika  słuŜy  mechanizm  ruchu  mikro-makro:  większe  pokrętki  słuŜą 
do  uzyskania  przesuwu  zgrubnego  (makro),  a  mniejsze  –  przesuwu  drobnego  (mikro). 

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego” 

20 

Rewolwer  zmieniacz  obiektywów  słuŜy  do  szybkiej  wymiany  zmiany  obiektywu  podczas 
pracy mikroskopu. W górnej części tubusa mocuje się kolankową nasadkę okularową, która – 
poprzez pryzmat – zmienia kierunek biegu promieni, ułatwiając obserwację bez konieczności 
pochylenia  stolika.  W  górną  część  nasadki  wsuwa  się  dowolny  okular.  Lusterko  słuŜy  do 
kierowania światła w stronę kondensora. Lusterko moŜe obracać się wokół osi poziomej  
i pionowej. Kondensor skupia wiązkę światła na obserwowanym szczególe preparatu. 
 

Do podstawowych zespołów mechanicznych mikroskopów montowanych jako oddzielne 

zespoły zaliczamy: 

−

 

prowadnice, 

−

 

mechanizm mikro-makro, 

−

 

nasadka krzyŜowa, 

−

 

stolik z ruchem krzyŜowym, 

−

 

rewolwerowy zmieniacz obiektywów. 
Istnieją  równieŜ  zespoły  mikroskopów,  które  wstępnie  montujemy  podczas  montaŜu 

mechanicznego, są to: 

−

 

zespół przesuwu dioptryjnego okulara, 

−

 

zespół nasadki dwuokularowej. 

 

MontaŜ przysłon stałych 

 

 

Rys. 27. Przysłony stałe: a) przysłona wciskana w rurkę, b) przysłona stała z ołytką ogniskową [2, s. 61] 

 

Przysłony  stałe  w  przyrządach  optycznych  mają  najczęściej  kształt  koła  lub  pierścienia, 

rzadziej  szczeliny.  Spotyka  się  czasem  kształty  bardziej  urozmaicone  naniesione  metodą 
fotograficzną w postaci warstwy zaczernionej emulsji lub nieprzezroczystej cienkiej powłoki 
metalicznej. Rolę przysłon spełniają równieŜ krawędzie opraw elementów optycznych. 

 

MontaŜ prowadnic tocznych 

Części  do  montaŜu  układu  mechanicznego  powinny  być  dostarczone  po  umyciu  ich 

w myjce ultradźwiękowej. Zwykle w poszczególnych komorach odbywa się: 
–

 

wstępne mycie przez natryskiwanie gorącym rozpuszczalnikiem organicznym, 

–

 

mycie ultradźwiękowe,  

–

 

płukanie w parach rozpuszczalnika, 

–

 

suszenie strumieniem gorącego powietrza. 

Jeśli  części  nie  są  myte  w  agregacie,  to  naleŜy  je  umyć  w  kilku  kolejnych  wanienkach 

z benzyną i opłukać w trzeciej wanience z benzyną czystą.  

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego” 

21 

Po  umyciu  części  suszy  się  je  przez  godzinę  w  temperaturze  60°C,  a  następnie 

w temperaturze otoczenia.  

Przed  rozpoczęciem  właściwego  montaŜu  naleŜy  sprawdzić,  czy  części  nie  mają 

wgnieceń, zadziorów, zacieków emalii na powierzchniach roboczych itp. skaz. Drobne skazy 
usuwa  się  pilnikiem  iglakiem  lub  skrobakiem;  części  z  większymi  wadami  naleŜy 
wybrakować. 

 

Rys. 28. Prowadnice toczne w mikroskopie: 1 – statyw, 2 – korpus prowadnicy, 

3, 7, 9, 15, 16, 20, 23 – wkręty, 4 – zębatka, 5 – prowadnica boczna, 6 – prowadnica środkowa, 

8 – mechanizm mikro-makro, 10 – kołek, 11 – spręŜyna hamująca, 12 – korek, 13 – kołek, 

I4 – kulki, 17 – prowadnica boczna, 18, 19, 21, 22 – bieŜnie drucikowe [11, s. 154] 

 

MontaŜ prowadnic przeprowadzamy zgodnie z instrukcją montaŜową wg planu: 

–

 

do statywu 1 (rysunek 28) przykręca się korpus prowadnic 2, 

–

 

w  korpusie  2  umieszcza  się  mechanizm  mikro-makro  8  tak,  aby  okienko  mechanizmu 
z wystającym kółkiem zębatym było skierowane w stronę zębatki 4, 

–

 

do  prowadnicy  środkowej  6  montujemy  cztery  bieŜnie  drucikowe  22  po  dwie  z  kaŜdej 
strony tak, aby wystające końce miały jednakową długość,  

–

 

do prowadnic bocznych przykręca się po dwie bieŜnie drucikowe 2, bieŜnie drucikowe są 
dłuŜsze od prowadnic ok. 20 mm, 

–

 

wystające końce bieŜni po dokręceniu naleŜy odłamać szczypcami i wyrównać pilnikiem 
ś

ciernym.  Taka  konstrukcja  bieŜni  jest  technologicznie  prosta  i  umoŜliwia  uzyskanie 

bardzo  lekkich  i  płynnych  ruchów  stolika.  Kasowanie  luzów  uzyskuje  się  wkrętami 
bocznymi 16, 

–

 

po zamontowaniu prowadnic naleŜy wprowadzić zębnik ruchu mikro-makro. Ustawienie 
zębnika  uwaŜa  się  za  prawidłowe,  jeŜeli  nie  wyczuwa  się  luzów  w  układzie  zębnik-
zębatka, a przesuw zębatki odbywa się płynnie, bez drgań i, zacięć, 

–

 

wartość  momentu  obrotowego  pokrętek  ruchu  makro  reguluje  się  przez  wkręcanie  lub 
wykręcanie korka 12, od którego jest uzaleŜniony nacisk spręŜyny hamującej 11, 

–

 

wszystkie  połączenia  ruchowe  naleŜy  pokrywać  cienką  warstwą  smaru,  wskazanego 
w instrukcji  technologicznej.  NaleŜy  zwrócić  uwagę,  aby  przed  smarowaniem 
powierzchnie były oczyszczone.  

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego” 

22 

Budowa i montaŜ mechanizmu mikro-makro 
 

Budowę  mechanizmu  mikro-makro  prostego  mikroskopu  studenckiego  przedstawia 

rysunek 29.  

 

Rys. 29. Mechanizm mikro-makro: 1, 7, 11, 16, 24 – wkręty, 2 – tuleja korpusu, 

3, 20, 21 – koszyki prowadnic kulki, 4 – tarczka dociskowa, 5, 10 – spręŜyny talerzykowe, 

12, 25 – pokrętki ruchu drobnego (mikro), 13, 18 – pokrętki ruchu zgrubnego (makro), 14 – oś, 

15 – zębnik, 17, 19 – pierścienie z bieŜniami kulek, 22 – talerzyk, 23 – tarczka [11, s. 156] 

 

MontaŜ  mechanizmu  mikro-makro  przeprowadzamy  wg  instrukcji  technologicznej. 

 

Podczas montaŜu naleŜy zwrócić uwagę na: 

–

 

dokładne mycie wszystkich części,  

–

 

selekcję kulek w grupach co 2 µm, 

–

 

uŜywanie  odpowiednich  środków  chemicznych  np.:  kleje,  smary,  oleje,  uszczelniacze 
(silikony, akryle), lakiery wskazanych w instrukcji montaŜowej, 

–

 

przeprowadzenie odpowiedniej regulacji. 
Zmontowany  zespół  mocuje  się  na  przyrządzie  kontrolnym  i  sprawdza  płynność  ruchu 

oraz  moment  obrotowy  pokrętek.  W  razie  przekroczenia  dopuszczalnych  granic  momentu 
naleŜy wyregulować tarczkę 23 i złączyć ją klejem szelakowym z tuleją 18. 

 

Mechanizm  mikro-makro  z  kołami  zębatymi  jest  przedstawiony  na  rysunku  30. 

W mechanizmie tym zastosowano pryzmatyczne prowadnice. Dzięki zastosowaniu przekładni 
planetarnej  i  kolejnych  przełoŜeń  redukujących  ruch  mikro  jest  bardzo  powolny,  tak  Ŝe  na 
jeden obrót pokrętki 2 lub 28 przypada przesunięcie stolika o 0,1 mm. Na obwodzie pokrętki 
28  jest  podziałka  o  100  działkach.  Obrót  o  1  działkę  elementarną  powoduje  przesunięcie 
stolika o 1µm. Pokrętka 26 ma na obwodzie 4 wskazówki, które moŜna ustawić na dowolny 
wskaz  podziałki.  Podwójne  koła  6+7,  12+13  i  19+20  są  wzajemnie  ściągane  za  pomocą 
spręŜyn, które zabezpieczają przed powstawaniem martwych ruchów (luzów międzyzębnych). 

 

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego” 

23 

 

 

Rys. 30. Mechanizm mikro-makro z kołami zębatymi: 1, 5, 21, 25, 27, 30 – nakrętki, 2 – pokrętka ruchu mikro, 
3 – korpus pokrętki, 4, 16, 54, 55 – wkręty, 6, 7, 19, 20 – koła pośrednie ruchu makro, 8, 10, 14, 17, 22, 29, 32, 

36 – podkładki, 9, 11, 15, 40, 42, 45, 46 – koła zębate, 12, 13 – koła pośrednie ruchu mikro, 18 – wałek, 

23, 33 – tuleje łoŜyskujące, 24, 35 – koła ruchu makro, 26 – pierścień nastawczy, 28 – korpus pokrętki mikro 

z podziałką, 31 – spręŜyna talerzowa, 34 – pokrętka ruchu makro, 37 – korpus mechanizmu, 38 – zębnik, 

39 – oś, 41,44 – łoŜyska kulkowe, 43 – mostek, 47 – zębatka, 48 – wałek, 49, 53 – listwy boczne, 50 – kulka, 

51 – koszyczek, 52 – wspornik [11, s. 158] 

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego” 

24 

W  procesie  montaŜu  stosuje  się  dobieranie  łoŜysk  ślizgowych  i  uzębień.  Do  docierania 

powierzchni  mosięŜnych  i  ze  stopów  lekkich  uŜywa  się  mączki  pumeksowej  zmieszanej 
z olejem  wazelinowym.  Docieranie  powierzchni  stalowych  wykonuje  się  z  uŜyciem  pasty 
docierakowej  złoŜonej  z  praŜonego  tlenku  chromu,  stearyny,  nafty  i  chlorku.  Luz  osiowy 
mechanizmu usuwa się przez dobieranie podkładek 8, 10, 14 i 17, wykonywanych w róŜnych 
grubościach.  Wartość  momentu  obrotowego  reguluje  się  przez  dokręcanie  pierścieni  25,  27 
i 30, napinających spręŜyny 31 pod kaŜdym z pierścieni.  
 
Śruba mikrometryczna mikroskopu warsztatowego 
 

Budowę zespołu bębna mikrometrycznego przedstawia rysunek 31.  

 

Rys. 31. Śruba mikrometryczna: 1– wspornik, 2, 4, 15, 20 – wkręty, 3 – wpust, 5 – nakrętka mikrometryczna, 

6 – bęben stały, 7, 14 – pierścienie dociskowe, 8 – nakrętka kasująca luzy, 9 – śruba mikrometryczna; 

10 – trzpień przesuwny, 11 – bęben obrotowy, 12 – wkręt, 13 – korbka, 16 – korek, 17 – płytka, 18 – kulka, 

19 – spręŜyna, 21 – wkręt oporowy [11, s. 168] 

 

Luzy  gwintu  mikrometrycznego  usuwa  się  przez  dokręcanie  nakrętki  8  z  gwintem 

stoŜkowym,  co  powoduje  zaciskanie  się  nakrętki  5  (jest  ona  przecięta  w  kilku  miejscach  na 
obwodzie).  Śruba  mikrometryczna  przesuwa  stolik  mikroskopu  za  pośrednictwem  trzpienia 
10, który jest zabezpieczony przed moŜliwością obrotu przez płytkę 3 wchodzącą w kanałek 
wykonany  wzdłuŜ trzpienia. Ograniczenie swobody trzpienia do jednego ruchu posuwowego 
eliminuje  wpływ  ewentualnych  błędów  bicia  czoła  trzpienia  w  połączeniu  z  płaszczyzną 
stolika. Luzy osiowe między trzpieniem i śrubą kasuje silna spręŜyna śrubowa 19. 

Podczas montaŜu naleŜy zwrócić uwagę na: 

–

 

przecieranie  na  smarze  całej  długości  gwintu  w  śrubie  mikrometrycznej  z  nakrętką 
mikrometryczną przy lekkim dociągnięciu nakrętki stoŜkowej,  

–

 

wspólne rozwiercanie skręconej do oporu śruby 9 z nakrętką 5, 

–

 

docieranie pastą chromową średnicy D na trzech odcinkach wskazanych na rysunek 31, 

–

 

szlifowanie średnicy D w trzpieniu 10 w celu dopasowania trzpienia do śruby z nakrętką,  

–

 

przecieranie wspólne na smarze trzpienia ze śrubą i nakrętką na średnicy D, 

–

 

sprawdzenie płynności przesuwu, 

–

 

kontrola, czy nie ma martwego ruchu trzpienia na wpuście,  

–

 

regulację połoŜenia kątowego bębna obrotowego względem bębna stałego, 

–

 

ustawienie wskazu zerowego bębna obrotowego na kreskę milimetrową bębna stałego. 

 
 

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego” 

25 

Przesuw dioptryjny okulara 

W  celu  umoŜliwienia  obserwacji  przez  uŜytkownika  bez  uŜycia  okularów  korekcyjnych 

okulary przyrządów optycznych są dostosowane do regulacji dioptryjności.  

 

Rys. 32. Okular z regulacją dioptryjną: 1 – tuleja, 2 – korpus, 3, 4 – pierścienie dociskowe, 5 – pierścień 

dioptryjny, 6 – pierścień radełkowany, 7 – wkręt, 8 – muszla oczna, 9 – filtr F w oprawie [13, s. 169] 

 

UŜytkownik  posługujący  się  okularami  o  mocy  np.  –  3  dioptrie  moŜe  dokonywać 

obserwacji  przez  przyrząd  optyczny  bez  okularów,  jeśli  powiększenie  dioptryjne  5  (rysunek 
32)  przyrządu  ustawi  się  na  wskaz  –  3.  Pierścienie  dioptryjne  w  obu  okularach  moŜna 
ustawiać niezaleŜnie. 
 

Rysunek 32 przedstawia typowe rozwiązanie okulara z regulacją dioptryjną. Jest to okular 

lornetki  pryzmatycznej.  Zespoły  sklejonych  soczewek  S

1

  i  S

2

  są  mocowane  za  pomocą 

gwintowanych pierścieni. Wkręcanie dokonuje się przez obracanie pierścienia radełkowanego 
6.  Razem  z  pierścieniem  radełkowanym  obraca  się  pierścień  5  z  widoczną  na  rysunku 
podziałką dioptryjną. Wskazy podziałki ustawia się na kreskę K wykonaną na korpusie.  

Gwint  dioptryjny  G  jest  wykonywany  jako  wielozwojny  gwint  trapezowy  o  kącie  60° 

i podziałce 1,5 lub 2 mm. Głębokość gwintu wynosi ok. 0,4 podziałki. 

Podczas montaŜu stosuje się tylko przecieranie wykonanych części na smar, mycie  

i  suszenie  w  temperaturze  60  do  80°C,  a  następnie  studzenie  i  składanie  na  smar 
eksploatacyjny. Suszenie części w podwyŜszonej temperaturze jest niezbędne dla całkowitego 
odparowania benzyny, poniewaŜ powodowałaby ona rozkład smaru, jego pełzanie, parowanie 
i zanieczyszczanie powierzchni optycznych nalotami tłuszczowymi  
w czasie eksploatacji wyrobu. 
 
Budowa i montaŜ nasadki krzyŜowej 

Dokładny przesuw preparatu w kierunku wzdłuŜnymi poprzecznym moŜna uzyskać, jeśli 

na stolik nałoŜy się nasadkę krzyŜową przedstawioną na rysunku 33. 

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego” 

26 

 

Rys. 33. Nasadka krzyŜowa na stolik mikroskopu produkcji PZO: 7 – wkręt mocujący nasadkę, 

2 – łapka nieruchoma, 3 –łapka odchylna, 4 – pokrętka przesuwu wzdłuŜnego, 

5 – pokrętka przesuwu poprzecznego, 6, 8 – podziałki, 7, 9 – noniusze [13, s. 199] 

 

Nasadka  jest  mocowana  do  stolika  za  pomocą  dwu  kołków  i  wkręta.  Badany  preparat 

umieszcza  się  w  uchwycie  złoŜonym  z  łapek:  nieruchomej  2  i  spręŜyście  odchylnej  3.  Do 
przesuwu wzdłuŜnego słuŜy pokrętka 4, do poprzecznego – pokrętka 5. Wygodny powrót do 
kaŜdego miejsca preparatu oraz pomiary umoŜliwiają: podziałka 6 ruchu wzdłuŜnego  
z noniuszem 7 i podziałka 8 ruchu poprzecznego z noniuszem 9. 
 

W przypadku nasadki krzyŜowej rozróŜniamy montaŜ wstępny i końcowy.  
W montaŜu wstępnym: 

–

 

selekcjonuje  się  prowadnice  10  i  17  (rysunek  34)  z  jaskółczymi  ogonami  oraz  dociera 
z uŜyciem pasty, 

–

 

następnie  selekcjonuje  się  zębatki, a w razie potrzeby dopiłowuje się stopki oporowe S

1

 

i S

2

 do uzyskania płynnego ruchu z kołami zębatymi. 

Po umyciu i wysuszeniu części przystępuje się do montaŜu końcowego, który obejmuje: 

–

 

montaŜ  łapki  odchylnej  –  naleŜy tak przeprowadzić, aby uzyskany luz wynosił L = 0,02 
do 0,06 mm, a ruchu łapki uzyskiwał kąt a = 40 ÷ 80°, 

–

 

montaŜ  napędów  podziałek  –  naleŜy  (wykorzystując  luzy  wkrętów  ze  łbami 
cylindrycznymi)  doprowadzić  prowadnice  i  zębatki  do  równoległości  z  płaszczyzną 
podstawy,  naleŜy  równieŜ  zwrócić  uwagę,  aby  krawędzie  podziałek  i  noniuszy  były 
równoległe, a szczelina między nimi wynosiła 0,014 do 0,05 mm, 

–

 

złoŜenie całości wykonuje się po zmontowaniu napędów i podziałek. 

Po  zmontowaniu  całej  nasadki  sprawdza  się  docisk  szkiełka  podstawkowego 

i rozstawienie elementów mocujących na stoliku wzorcowym oraz płynność ruchów w całym 
zakresie po dokręceniu wkręta 22 do stolika. 

 

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego” 

27 

 

Rys. 34. Mechanizmy nasadki krzyŜowej: 1 – pokrywka, 2 – spręŜyna, 3, 23 – kołki, 4 – łapka odchylna, 

5, 13 – wkręty, 6 – wspornik łapki, 7, 8, 19 – jaskółcze ogony, 9, 18 – zębatki, 10, 17 – prowadnice, 

11, 20 – kółka zębate, 12 – pokrętka, 14 – łapka stała, 15 – noniusz, 16 – podziałka, 

21 – korpus, 22 – wkręt mocujący nasadkę [13, s. 200] 

 

Budowa i montaŜ stolika krzyŜowego 

W  mikroskopach  do  ustawiania  preparatu  występują  równieŜ  stoliki  krzyŜowe, 

umoŜliwiające  przesuw  preparatu  we  współrzędnych  prostokątnych.  Na  podstawie  stolika 
znajdują się łapki: sztywna i odchylna. Przesuw podłuŜny otrzymuje się przez obrót pokrętła 
4,  poprzeczny  przez  obrót  pokrętki  5.  Umieszczenie  pokrętek  na  wspólnej  osi  i  skierowanie 
ich w dół, ku podstawie mikroskopu, znacznie ułatwia manewrowanie preparatem.  

MontaŜ łapki wychylnej 1 (rysunek 35) wykonuje się jak dla nasadki krzyŜowej. MontaŜ 

prowadnic  z  drucikami  I  po  których  toczą  się  kulki  1  złoŜone  w  koszyczku  11,  opisano 
w punkcie 3.1. 

Przy montaŜu zespołu napędowego naleŜy zwrócić uwagę na: 

–

 

dobieranie przez selekcję zębatki Z

1

 i Z

2

,  

–

 

dotarcie na smar łoŜysk kół zębatych,  

–

 

zestawienie na luzach wkrętów wspornika, aby toczenie się kół po zębatkach było płynne, 
lecz  bez  wyczuwalnych  luzów,  a  następnie  wkręty  silnie  dokręcić  i  wspornik  połączyć 
kołkami z korpusem 14, 

–

 

samoczynny  obrót  pokrętki  ruchu  wzdłuŜnego  przy  obracaniu  pokrętki  ruchu 
poprzecznego (lub odwrotnie) jest niedopuszczalny. 

 

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego” 

28 

 

 

Rys. 35. Mechanizmy stolika krzyŜowego: 1 – łapka wychylna, 2 – belka prowadnic ruchu wzdłuŜnego, 

3 – tuleja łoŜyskująca, 4 – wspornik, 5, 10 – kulki, 6, 11 – koszyczki, 7 – podkładka, 

8 – spręŜyna talerzowa, 9 – pokrętka ruchu wzdłuŜnego, 12 – drucik bieŜni, 

13 – belka prowadnic ruchu poprzecznego, 14 – korpus [13, s. 202] 

 

Budowa i montaŜ mechaniczny nasadki dwuokularowej 

Przy  jednoocznej  obserwacji  oko  niepracujące  ulega  szybkiemu  zmęczeniu.  Nasadka 

dwuokularowa  umoŜliwia  obserwację  obuoczną  (nie  mylić  z  obserwacją  stereoskopową). 
Wiązka  światła  padająca  w  kierunku  A  (rysunek  36)  ulega  na  światłodzielącej  powierzchni 
BC  częściowemu  (około  50%)  odbiciu  w  kierunku  D,  a  później  E.  Druga  część  wiązki 
przechodzi  dalej  i  w  pryzmacie  ulega  odbiciu  w  kierunku  G  i  H.  Kostka  ma  za  zadanie 
wyrównanie drogi optycznej. 

Aby  umoŜliwić  poprawną  obserwację  uŜytkownikom  o  róŜnym  rozstawieniu  źrenic, 

korpusy z tubusami buduje się jako obracalne wokół osi D; dzięki czemu jest moŜliwa zmiana 
rozstawienia między osiami tubusów od Lmin = 55 mm do Lmax = 75 mm. JeŜeli uŜytkownik 
ma  róŜnicę  dioptryjną  obu  oczu,  to  moŜe  dokonywać  obserwacji  bez  okularów,  ustawiając 
podziałkę  P  prawego  tubusa  na  odpowiednią  działkę  i  dalej  ogniskować  całość  tubusem 
mikroskopu. 

Korpus prawy i nasadki jest wykonany jako ciśnieniowy odlew aluminiowy z mosięŜnymi 

wtopkami  panewek  2.  Podobnie  korpus  lewy)  ma  wtopki  r  .  Oba  korpusy  mogą  się  obracać 
wokół stalowej osi. 

W montaŜu mechanicznym nasadki dwuokularowej naleŜy zwrócić uwagę na następujące 

czynności:  
–

 

mierzenie średnic i selekcja osi z korpusami,  

–

 

docieranie osi z korpusem z uŜyciem pasty,  

–

 

dobranie grubości trzech podkładek, dla usunięcia luzu wzdłuŜnego,  

–

 

wyregulowanie momentu oporowego obrotu korpusów, 

–

 

ustawienie  zakrywki  z  podziałką  tak,  aby  przy  maksymalnym  rozstawieniu  tubusów 
odczyt podziałki wynosił „75”,  

–

 

sprawdzenie płynności ruchu i momentu oporowego korpusów oraz luzów poprzecznego 
i wzdłuŜnego. 

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego” 

29 

 

Rys. 36. Mikroskopowa nasadka dwuokularowa: 1 – korpus prawy, 2 – panewki, 3 – osłona prawa, 

4 – tubus prawy, 5 – oś, 6 – zakrywka, 7 – korek, 8 – korpus lewy, 9 – tubus lewy, 10 – osłona lewa, 

11 – wtopki panewkowe, 12, 17 – przysłony, 13 – docisk, 14, 15 – wkręty, 16 – podkładka, 

18 – główka [13, s. 204] 

 

Budowa i montaŜ rewolwerowego zmieniacza obiektywów 
 

Zmieniacz  obiektów  jest  wykonywany  najczęściej  w  kształcie  kulistej  miseczki  1 

(rysunek 37), osadzonej obrotowo na pochylonym czopie stoŜkowym 2. W miseczce znajduje 

się  3÷5  gwintowanych  gniazd  z  gwintem 

36

1

5

4

′′

×

′′

,  w  które  s

ą

  wkr

ę

cone  ró

Ŝ

ne  obiektywy. 

Wybrany  obiektyw  wprowadza  si

ę

  w  poło

Ŝ

enie  pracy  (pod  tubus),  przez  obracanie  czaszy 

wokół czopa. Do ustalania poło

Ŝ

enia miseczki słu

Ŝ

y kulka 3, która pod działaniem spr

ęŜ

yny 4 

wpada w jeden z kanałów K pier

ś

cienia 5 wci

ś

ni

ę

tego w korpus z czopem.  

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego” 

30 

 

Rys. 37. Rewolwerowy zmieniacz obiektywów: 1 – miseczka, 2 – czop, 3 – kulka, 4 – spręŜyna płaska, 

5 – pierścień, 6 – prowadnica, 7 – kołek oporowy, 8 – spręŜyna płaska, 9, 10 – wkręty, 11 – kołek [13, s. 206] 

 

W  celu  uzyskania  ustawienia  wszystkich  zmienianych  obiektywów  na  ten  sam  punkt 

preparatu  wszystkie  otwory  z  gwintem  muszą  się  znajdować  z  duŜą  dokładnością  w  tym 
samym  miejscu  pod  tubusem  (warunek  paracentryczności).  Dla  zapewnienia  niezmiennej 
ostrości  obrazu  preparatu  przy  wymianie  obiektywów  odległość  a  czoła  oporowego  C  od 
stałego punktu powinna być taka sama dla wszystkich otworów (warunek parfokalności). 

Cały zmieniacz jest wsuwany do tubusa na prowadnicy 6 w kształcie jaskółczego ogona 

do  oparcia  się  o  kołek  7.  Wymienność  całego  zmieniacza  stosuje  się  w  tym  celu,  aby  nie 
zachodziła potrzeba wykręcania obiektywów, jeśli uŜytkownik zamierza posługiwać się liczbą 
obiektywów większą od liczby gniazd w jednej miseczce. Dla zapewnienia długiej Ŝywotności 
zmieniacza wszystkie jego części muszą być wykonane z wysoką dokładnością  
i ze starannie dobranych materiałów. 

W celu otrzymania paracentryczności i parfokalności naleŜy obróbkę otworów  

z gwintem 4/5" x 1/36" i czół C wykonywać po wstępnym zmontowaniu zmieniacza. 

Pierwszą operacją montaŜu jest wciskanie na prasie ręcznej pierścienia 5 (rysunek 37) do 

miseczki  1  i  zaciśnięcie  obrzeŜa  miseczki  na  krawędziach  przecięć  pierścienia.  Następnie 
w tak  wykonanym  podzespole  obrabia  się  czoło  P  i  powierzchnię  stoŜkową  S  miseczki  1, 
współpracujące z korpusem 2. 

Drugi  podzespół  składa  się  z korpusu 2, jaskółczego ogona 6 i spręŜyny 8, połączonych 

wkrętami  i  kołkami.  Korpus  z  jaskółczym  ogonem  ustawia  się  względem  siebie  za  pomocą 
specjalnego  uchwytu,  w  którym  następnie  wierci  się  w  obu  częściach  wspólne  otwory  pod 
kołki. Wkręt 9 mocujący spręŜynę wkleja się na klej szelakowy. 

Kolejną  operacją  jest  kompletowanie  parami  wykonanych  poprzednio  podzespołów 

i toczenie  w  korpusie  2  płaszczyzny  P  oraz  czopa  stoŜkowego  3  z  pozostawieniem 
niewielkiego  zapasu  na  docieranie  tych  powierzchni.  Po  toczeniu  następuje  dociera 
powierzchniach stoŜkowej S i płaskiej P. Po docieraniu naleŜy części umyć w trzech wannach 
z  benzyną  i  wysuszyć.  W  skompletowanym  i  dotartym  jak  wyŜej  zespole  łączy  się  wspólnie 
czoło miseczki i korpusy po czym dociera razem z wkrętem do uzyskania płynnego ruchu beŜ 
wyczuwalnych luzów. Po docieraniu części myje się w benzynie i suszy. 

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego” 

31 

W  kolejnej  operacji  odkręca  się  wkręt  odłącza  korpus  od  miseczki  i  przykręca do niego 

spręŜynę  płaską  k.  Do  spręŜyny  wkłada  się  kulkę  składa  zatrzask,  wypróbowuje  jego 
działanie, zdejmuje miseczkę, wierci dwa otwory pod kołki i kołkuje spręŜynę z korpusem. 

Następnie  w  specjalnym  przyrządzie  określa  się  wysokość  kołka  oporowego  dla 

uzyskania wymiaru M toczy jego czoło oporowe i wciska do prowadnicy. 

Wszystkie  części  zmieniacza  są  więc  juŜ  zmontowane.  W  zmontowanym  zmieniaczu 

wykonuje  się  ostateczne  wytaczanie  i  gwintowanie  otworów  5  x  36  oraz  toczenie  czół 
oporowych. 

Dla  uzyskania  warunków  paracentryczności  i  parfokalności  zmieniacz  mocuje  się  na 

jaskółczy  ogon  w  specjalnym  przyrządzie  na  tokarce  i  toczenie  poszczególnych  gniazd 
wykonuje się przez obrót miseczki w kolejne połoŜenie zatrzasku. 

Po  wykonaniu  gniazd  zmieniacz  demontuje  się,  nie  naruszając  jedynie  połączeń 

kołkowych,  myje  w  benzynie  i  suszy.  Po  wysuszeniu powierzchnie współpracujące ruchowo 
pokrywa się cienką warstwą odpowiednich smarów i ponownie montuje. 
Kontrola  międzyoperacyjna  zmieniacza  jest  prowadzona  wyrywkowo.  Zmontowane  na 
gotowo zmieniacze są poddawane w 100% kontroli końcowej, która obejmuje: 
–

 

sprawdzenie płynności ruchu i powtarzalności działania zapadki, 

–

 

sprawdzenie centralności ustawienia obiektywów w gniazdach, 

–

 

sprawdzenie ostrości obrazu w gniazdach, 

–

 

sprawdzenie powtarzalności wymiaru M kołka oporowego. 

 
4.1.2. Pytania sprawdzające

 

 
Odpowiadając na pytania, sprawdzisz, czy jesteś przygotowany do wykonania ćwiczeń. 

1.

 

Z jakich podstawowych zespołów mechanicznych zbudowany jest mikroskop? 

2.

 

W jakich zespołach mikroskopu uŜyto prowadnic tocznych? 

3.

 

Jakie ma zadanie mechanizm mikro-makro w mikroskopie? 

4.

 

Jakie rozróŜniamy mechanizmy mikro-makro? 

5.

 

Jak działa regulacja dioptryjna w okularze mikroskopowym? 

6.

 

Jakie zadanie w mikroskopie ma rewolwerowy zmieniacz obiektywów? 

7.

 

Jak zbudowana jest nasadka okularowa? 

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego” 

32 

4.1.3.  Ćwiczenia

 

 
Ćwiczenie 1 

Zmontuj prowadnice toczne w mikroskopie szkolnym według rysunku. 

 

Rysunek do ćwiczenia 1: Prowadnice toczne w mikroskopie: 1 – statyw, 2 – korpus prowadnicy, 

3, 7, 9, 15, 16, 20, 23 – wkręty, 4 – zębatka, 5 – prowadnica boczna, 6 – prowadnica środkowa, 

8 – mechanizm mikro-makro, 10 – kołek, 11 – spręŜyna hamująca, 12 – korek, 13 – kołek, 

I4 – kulki, 17 – prowadnica boczna, 18, 19, 21, 22 – bieŜnie drucikowe [11, s. 154] 

 

Sposób wykonania ćwiczenia 

 
 

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś: 

1)

 

wyszukać w materiałach dydaktycznych informacje dotyczące budowy i zasady działania 
mikroskopów, 

2)

 

wyszukać  w  materiałach  dydaktycznych  informacje  dotyczące  mechanizmów  drobnych 
i precyzyjnych, 

3)

 

wyszukać  w  materiałach  dydaktycznych  informacje  dotyczące  przyrządów  pomiarowo-
kontrolnych  do  wykonania  montaŜu  mechanicznego  zespołów  mechanicznych 
przyrządów optycznych, 

4)

 

zapoznać się z rysunkiem prowadnicy (rysunek 28 – poradnik dla ucznia), 

5)

 

zapoznać się z instrukcją technologiczną montaŜu prowadnicy w mikroskopie, 

6)

 

przygotować stanowisko montaŜowe, 

7)

 

dobrać narzędzia do wykonania montaŜu prowadnicy w mikroskopie, 

8)

 

dobrać przyrządy kontrolno-pomiarowe do wykonania wybranych typów mocowań, 

9)

 

przygotować elementy do montaŜu, 

10)

 

zmontować prowadnice w mikroskopie zgodnie z instrukcją montaŜową. 

 

WyposaŜenie stanowiska pracy: 

−

 

poradnik dla ucznia, 

−

 

komplet elementów prowadnicy tocznej w mikroskopie, 

−

 

komplet narzędzi potrzebnych do montaŜu prowadnic, 

−

 

komplet przyrządów pomiarowo-kontrolnych, 

−

 

komplet uniwersalnych przyrządów pomiarowych. 

 
 

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego” 

33 

Ćwiczenie 2 

Opisz proces technologiczny wykonania montaŜu ruchu mikro-makro według rysunku. 

 

Rysunek do ćwiczenia: Mechanizm mikro-makro: 1, 7, 11, 16, 24 – wkręty, 2 – tuleja korpusu, 

3, 20, 21 – koszyki prowadnic kulki, 4 – tarczka dociskowa, 5, 10 – spręŜyny talerzykowe, 

12, 25 – pokrętki ruchu drobnego (mikro),13, 18– pokrętki ruchu zgrubnego (makro), 

14 – oś, 15 – zębnik, 17, 19 – pierścienie z bieŜniami kulek, 22 – talerzyk, 23 – tarczka [11, s. 156] 

 

Sposób wykonania ćwiczenia 

 

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:  

1)

 

wyszukać w materiałach dydaktycznych informacje dotyczące budowy mikroskopów,  

2)

 

wyszukać w materiałach dydaktycznych informacje dotyczące budowy i zasady montaŜu 
mechanizmu mikro-makro w mikroskopie, 

3)

 

wyszukać  w  materiałach  dydaktycznych  informacje  dotyczące  przyrządów  pomiarowo-
kontrolnych do wykonania montaŜu zespołu mikro-makro, 

4)

 

przygotować arkusze do wykonania technologii montaŜu zespołu mikro-makro, 

5)

 

opisać proces wykonania montaŜu zespołu mikro-makro. 

 

WyposaŜenie stanowiska pracy: 

−

 

poradnik dla ucznia,  

−

 

rysunek konstrukcyjny zespołu ruchu mikro-makro w mikroskopie, 

−

 

wzorcowa karta technologiczna wykonania montaŜu zespołu mechanicznego mikroskopu, 

−

 

przybory kreślarskie, 

−

 

arkusze papieru A4. 

 

Ćwiczenie 3 

Zmontuj  zespół  mechanizmu  przesuwu  dioptryjnego  okulara  mikroskopowego 

wg. otrzymanego rysunku konstrukcyjnego. 
 

Sposób wykonania ćwiczenia 

 

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:  

1)

 

wyszukać  w  materiałach  dydaktycznych  informacje  dotyczące  montaŜu  mechanicznego 
zespołów sprzętu optycznego, 

2)

 

wyszukać  w  materiałach  dydaktycznych  informacje  dotyczące  zespołów  mechanicznych 
mikroskopów, 

3)

 

wyszukać w materiałach dydaktycznych informacje dotyczące budowy i zasady działania 
mikroskopów, 

4)

 

wyszukać  w  materiałach  dydaktycznych  informacje  dotyczące  mechanizmów  drobnych 
i precyzyjnych, 

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego” 

34 

5)

 

wyszukać  w  materiałach  dydaktycznych  informacje  dotyczące  przyrządów  pomiarowo-
kontrolnych  do  wykonania  montaŜu  mechanicznego  zespołów  mechanicznych 
przyrządów optycznych, 

6)

 

zapoznać się z rysunkiem zespołu mechanizmu dioptryjnego, 

7)

 

zapoznać się z instrukcją technologiczną montaŜu prowadnicy w mikroskopie, 

8)

 

przygotować stanowisko montaŜowe, 

9)

 

dobrać narzędzia do wykonania montaŜu okulara z regulacją dioptryjną w mikroskopie, 

10)

 

przygotować elementy do montaŜu, 

11)

 

zmontować okular z regulacją dioptryjną w mikroskopie zgodnie z instrukcją montaŜową. 

 

WyposaŜenie stanowiska pracy: 

−

 

poradnik dla ucznia, 

−

 

komplet elementów okulara z regulacją dioptryjną, 

−

 

komplet narzędzi potrzebnych do montaŜu okulara z regulacją dioptryjną, 

−

 

komplet przyrządów pomiarowo-kontrolnych, 

−

 

komplet uniwersalnych przyrządów pomiarowych. 

 

Ćwiczenie 4 

Zmontuj nasadkę krzyŜową. 

 

Sposób wykonania ćwiczenia 

 

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:  

1)

 

wyszukać w materiałach dydaktycznych informacje dotyczące budowy i zasady działania 
mikroskopów, 

2)

 

wyszukać  w  materiałach  dydaktycznych  informacje  dotyczące  mechanizmów  drobnych 
i precyzyjnych, 

3)

 

wyszukać  w  materiałach  dydaktycznych  informacje  dotyczące  zespołów  mechanicznych 
mikroskopów, 

4)

 

wyszukać  w  materiałach  dydaktycznych  informacje  dotyczące  montaŜu  mechanicznego 
zespołów sprzętu optycznego, 

5)

 

wyszukać  w  materiałach  dydaktycznych  informacje  dotyczące  przyrządów  pomiarowo  – 
kontrolnych  do  wykonania  montaŜu  mechanicznego  zespołów  mechanicznych 
przyrządów optycznych, 

6)

 

zapoznać się z rysunkiem zespołu nasadki krzyŜowej, 

7)

 

zapoznać się z instrukcją technologiczną montaŜu nasadki krzyŜowej w mikroskopie, 

8)

 

przygotować stanowisko montaŜowe, 

9)

 

dobrać narzędzia do wykonania montaŜu nasadki krzyŜowej w mikroskopie, 

10)

 

przygotować elementy do montaŜu, 

11)

 

zmontować nasadkę krzyŜową w mikroskopie zgodnie z instrukcją montaŜową, 

12)

 

sprawdzić działanie nasadki krzyŜowej. 

 

WyposaŜenie stanowiska pracy: 

−

 

poradnik dla ucznia, 

−

 

komplet elementów nasadki krzyŜowej, 

−

 

komplet narzędzi potrzebnych do montaŜu nasadki krzyŜowej, 

−

 

komplet przyrządów pomiarowo-kontrolnych, 

−

 

komplet uniwersalnych przyrządów pomiarowych. 

 

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego” 

35 

Ćwiczenie 5 

Opracuj proces technologiczny wykonania montaŜu stolika krzyŜowego według rysunku. 

 

 

Rysunek do ćwiczenia 5: Mechanizmy stolika krzyŜowego: 1 – łapka wychylna, 2 – belka prowadnic ruchu 

wzdłuŜnego, 3 – tuleja łoŜyskująca, 4 – wspornik, 5, 10 – kulki, 6, 11 – koszyczki, 7 – podkładka, 

8 – spręŜyna talerzowa, 9 – pokrętka ruchu wzdłuŜnego, 12 – drucik bieŜni, 

13 – belka prowadnic ruchu poprzecznego, 14 – korpus [13, s. 202] 

 

Sposób wykonania ćwiczenia 

 

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:  

1)

 

wyszukać w materiałach dydaktycznych informacje dotyczące budowy mikroskopów,  

2)

 

wyszukać w materiałach dydaktycznych informacje dotyczące budowy i zasady montaŜu 
stolika krzyŜowego w mikroskopie, 

3)

 

wyszukać  w  materiałach  dydaktycznych  informacje  dotyczące  przyrządów  pomiarowo-
kontrolnych do wykonania montaŜu zespołu stolika krzyŜowego, 

4)

 

przygotować arkusze do wykonania technologii montaŜu zespołu stolika krzyŜowego, 

5)

 

opisać proces wykonania montaŜu stolika krzyŜowego. 

 

WyposaŜenie stanowiska pracy: 

−

 

poradnik dla ucznia,  

−

 

rysunek konstrukcyjny stolika krzyŜowego w mikroskopie, 

−

 

wzorcowa karta technologiczna wykonania montaŜu zespołu mechanicznego mikroskopu, 

−

 

przybory kreślarskie, 

−

 

arkusze papieru A4. 

 
Ćwiczenie 6 

Zmontuj nasadkę dwuokularową. 

 

Sposób wykonania ćwiczenia 

 

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:  

1)

 

wyszukać w materiałach dydaktycznych informacje dotyczące budowy i zasady działania 
mikroskopów, 

2)

 

wyszukać  w  materiałach  dydaktycznych  informacje  dotyczące  mechanizmów  drobnych 
i precyzyjnych, 

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego” 

36 

3)

 

wyszukać  w  materiałach  dydaktycznych  informacje  dotyczące  zespołów  mechanicznych 
mikroskopów, 

4)

 

wyszukać  w  materiałach  dydaktycznych  informacje  dotyczące  montaŜu  mechanicznego 
zespołów nasadki okularowej, 

5)

 

wyszukać  w  materiałach  dydaktycznych  informacje  dotyczące  przyrządów  pomiarowo-
kontrolnych  do  wykonania  montaŜu  mechanicznego  zespołów  mechanicznych 
przyrządów optycznych, 

6)

 

zapoznać się z rysunkiem zespołu nasadki dwuokularowej, 

7)

 

zapoznać 

się 

z 

instrukcją 

technologiczną 

montaŜu 

nasadki 

dwuokularowej 

w mikroskopie, 

8)

 

przygotować stanowisko montaŜowe, 

9)

 

dobrać narzędzia do wykonania montaŜu nasadki dwuokularowej w mikroskopie, 

10)

 

przygotować elementy do montaŜu, 

11)

 

zmontować nasadkę dwuokularową w mikroskopie zgodnie z instrukcją montaŜową, 

12)

 

sprawdzić działanie nasadki dwuokularowej. 

 

WyposaŜenie stanowiska pracy: 

−

 

poradnik dla ucznia, 

−

 

komplet elementów nasadki dwuokularowej, 

−

 

komplet narzędzi potrzebnych do montaŜu nasadki dwuokularowej, 

−

 

komplet przyrządów pomiarowo-kontrolnych, 

−

 

komplet uniwersalnych przyrządów pomiarowych. 

 
Ćwiczenie 7 

Zmontuj nasadkę krzyŜową. 

 

Sposób wykonania ćwiczenia 

 

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:  

1)

 

wyszukać w materiałach dydaktycznych informacje dotyczące budowy i zasady działania 
mikroskopów, 

2)

 

wyszukać  w  materiałach  dydaktycznych  informacje  dotyczące  mechanizmów  drobnych 
i precyzyjnych, 

3)

 

wyszukać  w  materiałach  dydaktycznych  informacje  dotyczące  zespołów  mechanicznych 
mikroskopów, 

4)

 

wyszukać  w  materiałach  dydaktycznych  informacje  dotyczące  montaŜu  mechanicznego 
zespołów sprzętu optycznego, 

5)

 

wyszukać  w  materiałach  dydaktycznych  informacje  dotyczące  przyrządów  pomiarowo-
kontrolnych  do  wykonania  montaŜu  mechanicznego  zespołów  mechanicznych 
przyrządów optycznych, 

6)

 

zapoznać się z rysunkiem zespołu nasadki krzyŜowej, 

7)

 

zapoznać się z instrukcją technologiczną montaŜu nasadki krzyŜowej w mikroskopie, 

8)

 

przygotować stanowisko montaŜowe, 

9)

 

dobrać narzędzia do wykonania montaŜu nasadki krzyŜowej w mikroskopie, 

10)

 

przygotować elementy do montaŜu, 

11)

 

zmontować nasadkę krzyŜową w mikroskopie zgodnie z instrukcją montaŜową, 

12)

 

sprawdzić działanie nasadki krzyŜowej. 

 
 

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego” 

37 

WyposaŜenie stanowiska pracy: 

−

 

poradnik dla ucznia, 

−

 

komplet elementów nasadki krzyŜowej, 

−

 

komplet narzędzi potrzebnych do montaŜu nasadki krzyŜowej, 

−

 

komplet przyrządów pomiarowo-kontrolnych, 

−

 

komplet uniwersalnych przyrządów pomiarowych. 

 
Ćwiczenie 8 

Zmontuj rewolwerowy zmieniacz obiektywów. 

 

Sposób wykonania ćwiczenia 

 

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:  

1)

 

wyszukać w materiałach dydaktycznych informacje dotyczące budowy i zasady działania 
mikroskopów, 

2)

 

wyszukać  w  materiałach  dydaktycznych  informacje  dotyczące  mechanizmów  drobnych 
i precyzyjnych, 

3)

 

wyszukać  w  materiałach  dydaktycznych  informacje  dotyczące  zespołów  mechanicznych 
mikroskopów, 

4)

 

wyszukać  w  materiałach  dydaktycznych  informacje  dotyczące  montaŜu  mechanicznego 
zespołów sprzętu optycznego, 

5)

 

wyszukać  w  materiałach  dydaktycznych  informacje  dotyczące  przyrządów  pomiarowo-
kontrolnych  do  wykonania  montaŜu  mechanicznego  zespołów  mechanicznych 
przyrządów optycznych, 

6)

 

zapoznać się z rysunkiem zespołu rewolwerowego zmieniacza obiektywów  

7)

 

zapoznać  się  z  instrukcją  technologiczną  montaŜu  rewolwerowego  zmieniacza 
obiektywów w mikroskopie, 

8)

 

przygotować stanowisko montaŜowe, 

9)

 

dobrać  narzędzia  do  wykonania  montaŜu  rewolwerowego  zmieniacza  obiektywów 
w mikroskopie, 

10)

 

przygotować elementy do montaŜu, 

11)

 

zmontować  rewolwerowy  zmieniacz  obiektywów  w  mikroskopie  zgodnie  z  instrukcją 
montaŜową, 

12)

 

sprawdzić działanie rewolwerowego zmieniacza obiektywów. 

 

WyposaŜenie stanowiska pracy: 

−

 

poradnik dla ucznia, 

−

 

komplet elementów rewolwerowego zmieniacza obiektywów, 

−

 

komplet narzędzi potrzebnych do montaŜu rewolwerowego zmieniacza obiektywów, 

−

 

komplet przyrządów pomiarowo-kontrolnych, 

−

 

komplet uniwersalnych przyrządów pomiarowych. 

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego” 

38 

4.1.4.  Sprawdzian postępów

 

 
Czy potrafisz: 
 

Tak 

Nie 

1)

 

zdefiniować pojęcie montaŜu mechanicznego? 

 

 

2)

 

zaplanować  czynności  montaŜu  mechanicznego  poszczególnych 
zespołów mechanicznych? 

 

 

3)

 

wykonać montaŜ prowadnicy tocznej w mikroskopie? 

 

 

4)

 

wykonać montaŜ zespołu ruchu mikro-makro w mikroskopie? 

 

 

5)

 

wykonać  montaŜ  mechaniczny  okulara  mikroskopowego  z  regulacją 
dioptryjną? 

 

 

6)

 

wykonać montaŜ nasadki krzyŜowej? 

 

 

7)

 

wykonać montaŜ stolika krzyŜowego? 

 

 

8)

 

wykonać montaŜ nasadki dwuokularowej? 

 

 

9)

 

wykonać montaŜ rewolwerowego zmieniacza obiektywów? 

 

 

10)

 

dobrać narzędzia do montaŜu mechanicznego sprzętu optycznego? 

 

 

11)

 

opisać  przyrządy  pomiarowo-kontrolne  uŜywane  do  montaŜu 
mechanicznego sprzętu optycznego? 

 

 

12)

 

dobrać przyrządy pomiarowo-kontrolne do montaŜu mechanicznego? 

 

 

 

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego” 

39 

4.2.  MontaŜ zespołów lunety 

 

4.2.1.  Materiał nauczania

 

 
Wiadomości wstępne 
 

Do podstawowych optycznych instrumentów geodezyjnych zaliczamy: 

–

 

niwelatory słuŜące do wyznaczania kierunku poziomego lub małych kątów odchylenia od 
tego kierunku (rysunek 38). 

 

Rys. 38. Niwelator libelowy [2, s. 177]

 

 

NaleŜy  on  do  podstawowych  optycznych  instrumentów  geodezyjnych.  Jest 

przyrządem  do  wyznaczania  kierunku  poziomego  lub  ma-łych  kątów  odchylenia  (osi 
celowej) od tego kierunku.  
Budowa niwelatora 

Luneta  niwelatora  sprzęgnięta  jest  zawsze  z  poziomnicą  cieczową  lub  wahadłową. 

Tradycyjny  libelowy  niwelator  techniczny  przedstawiono  na  rysunku  38.  Podstawową 
częścią  niwelatora  jest  luneta  której  korpus  1  połączony  jest  przegubem  2  z  układem 
osiowym  7.  Przegub  2  wraz  ze  sworzniem  9  i  spręŜyną  dociskającą  lunetę  do  sworznia 
ś

ruby  elewacyjnej  10  stanowią  mechanizm  precyzyjnego  poziomowania  lunety 

z poziomnicą.  Pokrętka  zaciskowa  3  stanowi  część  mechanizmu  naprowadzania 
poziomego  lunety  na  cel  ruchem  drobnym  (leniwym).  Geodeci  często  nazywają  ten 
mechanizm leniwką. W podstawie 4 niwelatora (a takŜe teodolitu), nazywanej spodarką, 
umieszczony  jest  w układ  osiowy  7  oraz  trzy  śruby  poziomujące  5  wsparte  na  płytce 
podstawowej  6  z gwintowanym  otworem  do  śrub  sprzęgającej  instrument  ze  statywem. 
Niwelator  z kręgiem  podziałowym  8,  który  moŜe  znajdować  się  w  spodarce  niwelatora, 
wyposaŜa  się  w  mikroskop  odczytowy  11.  Dokładności  pomiaru  kątów  poziomych 
niwelatorami sięgają najwyŜej kilku minut. 

–

 

teodolity  słuŜące  do  wyznaczania  kierunku  w  przestrzeni,  czyli  do  pomiaru  kątów 
poziomych i pionowych. 

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego” 

40 

 

Rys. 39. Teodolit [Internet] 

 

Podstawowymi zespołami teodolitu są:  

–

 

luneta do obserwacji celów, 

–

 

system  pomiarowo-odczytowy  składający  się  z  kręgu  poziomego  osadzonego  na  osi 
głównej, 

–

 

obiektywu odczytowego, 

–

 

kręgu pionowego, 

–

 

obiektywu, 

–

 

mikroskopu odczytowego.  
Z  waŜniejszych  elementów  konstrukcyjnych  teodolitu  wymienić  moŜna,  poziomnicę 

kręgu  pionowego  oraz  układy  zaciskowe  i  naprowadzające  obrotu  poziomego  i  pionowego. 
Ramiona  kadłuba  teodolitu  zamknięte  są  płytami.  Tuleja  słuŜy  do  mocowania  całości 
w spodarce.  Część  teodolitu,  w  której  umieszczony  jest  zespół  pomiarowo-odczytowy 
osadzony współosiowo z kręgiem nazywa się alidadą. Krąg podziałowy, a dokładniej tę jego 
część, na której naniesiono podział, geodeci nazywają limbusem. 
 

Podstawowym  zespołem  mechanicznym  wymagającym  montaŜu  mechanicznego  jest 

spodarka geodezyjna.  

Spodarka  geodezyjna  pełni  rolę  podstawy  instrumentu.  Głównymi  jej  zadaniami  jest 

pewne  powiązanie  przyrządu  ze  statywem  za  pomocą  śruby  statywowej  i  precyzyjne 
wypoziomowanie przyrządu na stanowisku pomiarowym. 

 

 

Rys. 40. Spodarka teodolitu [2, s. 187]

 

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego” 

41 

Na  rysunku  40  pokazano  przekrój  spodarki  teodolitu.  W  środku  kadłuba  1  znajduje  się 

duŜy  otwór  przelotowy  o  średnicy  odpowiadającej  obudowie  osi  głównej  instrumentu.  Po 
wstawieniu  teodolitu  w  otwór  spodarki  zaciska  się  go  wkrętem  5  przez  spręŜysty  segment 
pierścienia 3. PoniewaŜ kadłub jest wykonany z odlewu stopu aluminiowego, więc konieczne 
jest  zastosowanie  tulejki  4  z  mosiądzu  odpornego  na  ścieranie.  Trzy  śruby  poziomujące  2 
opierają się za pośrednictwem kulek 11 o górną powierzchnię gniazd 10 płyty podstawowej 9. 
Jedno gniazdo ma promieniowy rowek pryzmatyczny i jedno ustalające wgłębienie stoŜkowe. 
Taka  konstrukcja  pozwala  wyeliminować  przemieszczenia  instrumentu  na  płycie  9  bez 
wytwarzania zbędnych napręŜeń np. przy zmianach temperatury. Płyta podstawowa połączona 
jest  trzema  wkrętami  8  z  płytką  spręŜystą  12,  do  której  przymocowane  jest  wkrętami  7 
gniazdo  6  statywowej  śruby  sprzęgającej.  Obudowy  17  śrub  poziomujących  zamocowane  są 
gwintowanymi  tulejkami  16  w  gniazdach  kadłuba  1.  Do  obrotu  śrubą  2  słuŜy  pokrętło  13. 
Luzy  na  śrubie  kasuje  się  dokręcając  nakrętkę  14,  która  wciska  stoŜkową  tulejkę  18  na 
nakrętkę spręŜystą 15. Nakrętka 15 ma występ zabezpieczający ją przed obrotem, tkwiący  
w przecięciu obudowy 17. 
 
Soczewka ogniskująca w lunecie geodezyjnej 

 

Rys. 41. Zespół przesuwu soczewki ogniskującej: 1– tubus, 2 – czop, 3 – nakrętka, 4 – pokrętka, 

5 – korpus okulara, 6 – suwnica, 7 – soczewka ogniskująca, 8– pierścień dociskowy [13, s. 166] 

 

Jest  to  równieŜ  często  stosowany  przykład  zespołu  gwintu  pociągowego.  W  tubusie  1 

(rysunek  41)  lunety  jest  wykonany  podłuŜny  kanałek  K,  w  którym  przesuwa  się  czop  2, 
uniemoŜliwiający  obracanie  się  nakrętki  3.  Ruch  obrotowy  pokrętki  4  z  radełkowaniem  R 
powoduje przesuwanie się wzdłuŜ osi tubusa nakrętki 3 z kołkiem 2 zabierającym suwnicę 6 
z soczewkami ogniskowania wewnętrznego lunety. Na suwnicy są wykonane w obu końcach 
po  trzy  występy  M,  N,  P,  umoŜliwiające  bardzo  dokładne  dopasowanie  wzajemne  suwnicy 
i tubusa  na  średnicy  D.  Widoczne  na  przekrojach  przecięcia  utrzymują  występy  M  na 
spręŜystych  beleczkach  dociskających  suwnicę  w  kierunku  tworzących  wzdłuŜ  występów  N 
i P. Konstrukcja taka usuwa luzy przy przesuwaniu zespołu ogniskującego. 

MontaŜ zespołu przebiega następująco: 

–

 

skręcenie tubusa 1 z korpusem okulara 5, 

–

 

zmierzenie  długości  pokrętki  i  odpowiadającego  jej  wymiaru  między  czołami  tubusa 
i korpusu okulara, 

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego” 

42 

–

 

rozmontowanie tubusa i okulara,  

–

 

toczenie czoła C do uzyskania luzu L mniejszego niŜ 0,02 mm,  

–

 

posmarowanie pastą powierzchni ruchowych,  

–

 

montaŜ wstępny zespołu (oprócz elementów 7 i 8), 

–

 

docieranie mechanizmu,  

–

 

demontaŜ, 

–

 

mycie części, 

–

 

suszenie, 

–

 

montaŜ  oraz  nasmarowanie  powierzchni  roboczych  cieniutką  warstewką  smarów 
wskazanych w instrukcji technologicznej. 

 

4.2.2. Pytania sprawdzające

 

 
Odpowiadając na pytania, sprawdzisz, czy jesteś przygotowany do wykonania ćwiczeń. 

1.

 

Z jakich podstawowych zespołów mechanicznych zbudowany jest niwelator?  

2.

 

Z jakich podstawowych zespołów mechanicznych zbudowana jest teodolit? 

3.

 

Jak działa zespół spodarki geodezyjnej? 

4.

 

Jakie ma zadanie zespół przesuwu soczewki ogniskującej? 

5.

 

Jak działa zespół przesuwu soczewki ogniskującej? 

 

4.2.3.  Ćwiczenia

 

 
Ćwiczenie 1 

Zmontuj zespół przesuwu soczewki ogniskującej według rysunku. 

 

Rysunek do ćwiczenia 1: Zespół przesuwu soczewki ogniskującej: 1– tubus, 2 – czop, 3 – nakrętka, 

4 – pokrętka, 5 – korpus okulara, 6 – suwnica, 7 – soczewka ogniskująca, 8– pierścień dociskowy [13, s. 166] 

 

Sposób wykonania ćwiczenia 

 
 

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś: 

1)

 

wyszukać w materiałach dydaktycznych informacje dotyczące budowy i zasady działania 
lunet geodezyjnych, 

2)

 

wyszukać  w  materiałach  dydaktycznych  informacje  dotyczące  mechanizmów  drobnych 
i precyzyjnych, 

3)

 

wyszukać  w  materiałach  dydaktycznych  informacje  dotyczące  przyrządów  pomiarowo-
kontrolnych  do  wykonania  montaŜu  mechanicznego  zespołów  mechanicznych 
przyrządów optycznych, 

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego” 

43 

4)

 

zapoznać się z rysunkiem zespół przesuwu soczewki ogniskującej

,

 

5)

 

zapoznać  się  z  instrukcją  technologiczną  montaŜu  zespołu  przesuwu  soczewki 
ogniskującej, 

6)

 

przygotować stanowisko montaŜowe, 

7)

 

dobrać narzędzia do wykonania montaŜu zespół przesuwu soczewki ogniskującej, 

8)

 

dobrać przyrządy kontrolno-pomiarowe do wykonania montaŜu,  

9)

 

przygotować elementy do montaŜu, 

10)

 

zmontować zespół przesuwu soczewki ogniskującej zgodnie z instrukcją montaŜową. 

 

WyposaŜenie stanowiska pracy: 

−

 

poradnik dla ucznia, 

−

 

stanowisko do montaŜu mechanicznego, 

−

 

komplet elementów zespołu przesuwu soczewki ogniskującej, 

−

 

komplet narzędzi potrzebnych do montaŜu zespołu przesuwu soczewki ogniskującej, 

−

 

komplet przyrządów pomiarowo-kontrolnych, 

−

 

komplet uniwersalnych przyrządów pomiarowych. 

 
Ćwiczenie 2 

Zmontuj zespół spodarki geodezyjnej wg rysunku. 

 

 

Rysunek do ćwiczenia 2: Spodarka teodolitu [2, s. 187]

 

 

Sposób wykonania ćwiczenia 

 
 

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś: 

1)

 

wyszukać w materiałach dydaktycznych informacje dotyczące budowy i zasady działania 
lunet geodezyjnych, 

2)

 

wyszukać  w  materiałach  dydaktycznych  informacje  dotyczące  mechanizmów  drobnych 
i precyzyjnych, 

3)

 

wyszukać  w  materiałach  dydaktycznych  informacje  dotyczące  przyrządów  pomiarowo-
kontrolnych  do  wykonania  montaŜu  mechanicznego  zespołów  mechanicznych 
przyrządów optycznych, 

4)

 

zapoznać się z rysunkiem zespołu spodarki geodezyjnej

,

 

5)

 

zapoznać się z instrukcją technologiczną montaŜu zespołu spodarki geodezyjnej, 

6)

 

przygotować stanowisko montaŜowe, 

7)

 

dobrać narzędzia do wykonania montaŜu zespół przesuwu spodarki geodezyjnej, 

8)

 

dobrać przyrządy kontrolno-pomiarowe do wykonania montaŜu,  

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego” 

44 

9)

 

przygotować elementy do montaŜu, 

10)

 

zmontować zespół przesuwu spodarki geodezyjnej zgodnie z instrukcją montaŜową. 

 

WyposaŜenie stanowiska pracy: 

−

 

poradnik dla ucznia, 

−

 

stanowisko do montaŜu mechanicznego, 

−

 

komplet elementów zespołu spodarki geodezyjnej, 

−

 

komplet narzędzi potrzebnych do montaŜu zespołu spodarki geodezyjnej, 

−

 

komplet przyrządów pomiarowo-kontrolnych, 

−

 

komplet uniwersalnych przyrządów pomiarowych. 

 

4.2.4.  Sprawdzian postępów

 

 
Czy potrafisz 
 

Tak 

Nie 

1)

 

opisać działanie zespołu przesuwu soczewki ogniskujących? 

 

 

2)

 

opisać  czynności  obejmujące  montaŜ  mechanicznych  zespołów 
sprzętu geodezyjnego? 

 

 

3)

 

dobrać  narzędzia  uŜywane  do  montaŜu  zespołu  przesuwu  soczewki 
ogniskujących? 

 

 

4)

 

zmontować zespół przesuwu soczewki ogniskującej? 

 

 

5)

 

dobrać narzędzia uŜywane do montaŜu zespołu spodarki geodezyjnej? 

 

 

6)

 

zmontować zespół spodarki geodezyjnej? 

 

 

 

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego” 

45 

4.3.  MontaŜ zespołów lornet 

 

4.3.1.  Materiał nauczania

 

 
Zespoły mechaniczne lornetek pryzmatycznych 
Ogólne wiadomości o budowie lornetki pryzmatycznej 

Lornetkę  pryzmatyczną  przedstawia  rysunek  42.  Korpusy  oraz  wszystkie  części 

mechanizmów  ruchowych  są  wykonane  z  metali.  Lornetka  jest  całkowicie  szczelna  dzięki 
odpowiednim uszczelkom kauczukowym, zastosowanym zarówno w połączeniach stałych, jak 
i ruchowych. Lornetki wykonuje się w wielu odmianach, np. 6x30 (co oznacza powiększenie 
6-krotne i średnicę obiektywu 30 mm); 8x40; 12x50. 
 

 

 

Rys. 42. Lornetka pryzmatyczna [http://www.optyczne.pl/artykuły.html] 

 

Lornetka składa się z dwu lunet połączonych przegubowo osią (rys. 44). Dzięki takiemu 

połączeniu  moŜna  regulować  odległość  między  osiami  okularów  stosownie  do  rozstawienia 
ź

renic  obserwatora.  Odległość  między  okularami  w  milimetrach  odczytuje  się  na  tarczce 

(część 13 na rys. 44). Przez pokręcanie pierścienia prawego okulara ustawia się na podziałce 
róŜnicę dioptryjną poszczególnych oczu obserwatora. Do zmiany ogniskowania jednocześnie 
obu lunet lornetki słuŜy pokrętka napędu centralnego (część 7 na rys. 44). Obracając pokrętką 
wkręca się (lub wykręca) śrubę znajdującą się wewnątrz osi. Śruba pociąga beleczki (części 5 
i  6  na  rys.  44),  do  których  są  umocowane  okulary.  Zespół  beleczek  tworzy  tzw.  mostek 
centralny.  Lornetki  zaopatruje  się  w  nasadowe  filtry:  pomarańczowy  poprawiający  warunki 
obserwacji we mgle, i jasnozielony – uŜywany przy silnym świetle słonecznym. 

 

Wymagania dotyczące zespołów mechanicznych: 

–

 

wszystkie przesuwy mechaniczne powinny być płynne w całym zakresie, 

–

 

momenty oporowe nie mogą przekraczać wartości podanych w instrukcji technologicznej, 

–

 

luz na powierzchni stoŜkowej S (rys. 44) nie moŜe być wyczuwalny, 

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego” 

46 

–

 

przesunięcie  płaskich  powierzchni  uszu  Al  i  A2  oraz  B1  i  B2  nie  moŜe  przekraczać 
0,2 mm, 

–

 

zakres  przesuwu  centralnego  powinien  wynosić  minimum  3,5 mm,  a  zakres  ruchu 
dioptryjnego minimum 3 mm, 

–

 

zmiana  rozstawienia  osi  okularów  powinna  obejmować  zakres  od  56  do  74 mm, 
a wskazanie tarczki 13 nie moŜe róŜnić się od rzeczywistego rozstawienia osi więcej niŜ 
0,3 mm, 

–

 

połączenia stałe i przesuwne powinny wykazywać szczelność, 

–

 

przecięcia oraz otwory wkrętów i nakrętek nie mogą wykazywać uszkodzeń od wkrętaka 
lub klucza. 

 
Budowa osi przegubu i napędu centralnego 

Budowa  osi  przegubu  jest  przedstawiona  na  rys.  43  i  44.  Ruch  obrotowy  obu korpusów 

wokół  osi  0-0,  umoŜliwiający  zmianę  rozstawienia  okularów,  odbywa  się  na  powierzchni 
stoŜkowej S.  

W  celu  zmniejszenia  tarcia  i  zapewnienia  płynności  ruchów  zarówno  zmiany 

rozstawienia  okularów,  jak  i  przesuwu  mostka  centralnego  elementy  są  obrobione  bardzo 
starannie, ponadto stosuje się odpowiednie smary oraz teflonowe podkładki. 

 

Rys. 43. Dobieranie osi do docierania [13, s. 197] 

 

Podczas montaŜu przegubu naleŜy zwrócić uwagę na: 

–

 

docieranie  przegubu  –  do  korpusu  prawego  (rysunek  43)  dobiera  się  osie  tak,  aby 
uzyskany wymiar a pokrywał się z podanym w instrukcji technologicznej, 

–

 

docieranie pastą gwintów Gl i G2 (rys. 44) oraz średnic D1 i D2 w tulejkach 8 (rys. 44) 
i 10 (rys. 45), 

–

 

dobór  grubości  podkładek  tak,  aby  przesunięcie  między  płaszczyznami  Al  i  A2 oraz B1 
i B2 nie przekraczało 0,2 mm, 

–

 

docieranie  pastą  osi  z  korpusami,  aŜ  do  uzyskania  płynnego  ruchu  obrotowego  bez 
wyczuwalnych luzów, 

–

 

mycie i suszenie części. 

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego” 

47 

 

 

Rys. 44. Oś przegubu lornetki: 1 – tuleja prawego korpusu, 2 – oś, 3 – korpus lewy, 4 – kolek, 

5, 6 – beleczki mostka, 7 – pokrętka napędu centralnego, 8 – tuleja środkowa, 9, 23, 37 – nakrętki, 

10 – tuleja wewnętrzna, 13 – tarczka, 14, 15, 16 – podkładki, 22, 34, 35, 36 – wkręty [13, s. 194] 

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego” 

48 

Budowa okularów lornetkowych

 

 

 

 

Rys. 45. Zespół okularów lornetki: 1 – korpus prawy, 5,6 – beleczki mostka, 7 – pokrętka napędu centralnego, 

10 – tuleja wewnętrzna, 11 – rękawek kauczukowy, 12, 14, 28, 29 – podkładki, 17 – tuleja przysłony, 

18, 27 – nakrętki, 19 – pierścień lewego okulara, 20, 33 – wkręty, 24, 38 – pokrywy, 25, 26 – tulejki, 

27 – pierścień dociskowy, 30 – wkręt oporowy, 31 – pierścień z podziałką dioptryjną, 

32 – korpus okulara [13, s. 196] 

 

Obrót  pokrętki  7  (rysunek  45)  powoduje  osiowy  przesuw  tulei  wewnętrznej  10,  a  z  nią 

beleczek prawej 5 i lewej 6, w których są zamocowane okulary. 

Obrót  radełkowanego  pierścienia  31  na  prawym  okularze  powoduje  wykręcanie  się  na 

gwincie  dioptryjnym  G  korpusu  32  z  soczewkami,  w  celu  wyrównania  ewentualnej  róŜnicy 
mocy obu oczu uŜytkownika. 

Prowadzenie  okulara  zarówno  w  ruchu  dioptryjnym,  jak  i  mostka  centralnego  uzyskuje 

się na średnicy D. 

Uszczelnienie lornetki i jej zabezpieczenie przed wilgocią realizuje się stosując warstwę 

specjalnego kitu w miejscach K, kauczukowy rękawek 11 i polietylenową podkładkę 12 oraz 
specjalny smar na gwincie G. 

Ś

rednica  P  tulejki  17  odgrywa  rolę  przysłony  pola.  Jej  ustawienie  w  płaszczyźnie 

ogniskowej  obiektywu  uzyskuje  się  przez  wciśnięcie  tulejki  do  nakrętki  18  na  odpowiednią 
głębokość. 

Podczas montaŜu montaŜ mostka z okularami naleŜy zwrócić uwagę na: 

–

 

pokrycie  cieniutką  warstwą  oleju  parafinowego  rękawków  uszczelniających  11  (rysunek 
45) przed montaŜem,  

–

 

regulację momentu oporowego beleczek, 

–

 

sprawdzenie szczelności zmontowanych zespołów za pomocą spręŜonego powietrza,  

–

 

ustawienie odległości między osiami tulejek 25 na wymiar 65 mm,  

–

 

ustawienie podziałki tarczki na wskazanie „65”. 

 

 

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego” 

49 

4.3.2. Pytania sprawdzające

 

 
Odpowiadając na pytania, sprawdzisz, czy jesteś przygotowany do wykonania ćwiczeń. 

1.

 

Z jakich podstawowych zespołów mechanicznych zbudowana jest lorneta? 

2.

 

Jakie ma zadanie zespół przegubu lornety? 

3.

 

Na jakie czynności naleŜy zwrócić uwagę przy montaŜu przegubu lornetki? 

4.

 

Jak działa zespół okulara dioptryjnego lornetki? 

 

4.3.3.  Ćwiczenia

 

 
Ćwiczenie 1 

Zmontuj zespół przegubu lornetki według otrzymanego rysunku. 

 

Sposób wykonania ćwiczenia 

 
 

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś: 

1)

 

wyszukać w materiałach dydaktycznych informacje dotyczące budowy i zasady działania 
lornet, 

2)

 

wyszukać  w  materiałach  dydaktycznych  informacje  dotyczące  mechanizmów  drobnych 
i precyzyjnych, 

3)

 

wyszukać  w  materiałach  dydaktycznych  informacje  dotyczące  przyrządów  pomiarowo-
kontrolnych  do  wykonania  montaŜu  mechanicznego  zespołów  mechanicznych 
przyrządów optycznych, 

4)

 

zapoznać się z rysunkiem zespołu przegubu lornetki pryzmatycznej, 

5)

 

zapoznać się z instrukcją technologiczną montaŜu przegubu lornetki pryzmatycznej, 

6)

 

przygotować stanowisko montaŜowe, 

7)

 

dobrać narzędzia do wykonania montaŜu zespołu przegubu lornetki pryzmatycznej, 

8)

 

dobrać przyrządy kontrolno-pomiarowe do wykonania montaŜu,  

9)

 

przygotować elementy do montaŜu, 

10)

 

zmontować zespół przegubu lornetki pryzmatycznej zgodnie z instrukcją montaŜową. 

 

WyposaŜenie stanowiska pracy: 

−

 

poradnik dla ucznia, 

−

 

instrukcja montaŜowa przegubu lornetki pryzmatycznej, 

−

 

stanowisko do montaŜu mechanicznego, 

−

 

komplet elementów zespołu przegubu lornetki pryzmatycznej, 

−

 

komplet narzędzi potrzebnych do montaŜu zespołu przegubu lornetki pryzmatycznej, 

−

 

komplet przyrządów pomiarowo-kontrolnych, 

−

 

komplet uniwersalnych przyrządów pomiarowych. 

 
Ćwiczenie 2 

Zmontuj zespół okulara lornetki według otrzymanego rysunku. 

 

Sposób wykonania ćwiczenia 

 
 

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś: 

1)

 

wyszukać w materiałach dydaktycznych informacje dotyczące budowy i zasady działania 
lornet, 

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego” 

50 

2)

 

wyszukać  w  materiałach  dydaktycznych  informacje  dotyczące  mechanizmów  drobnych 
i precyzyjnych, 

3)

 

wyszukać  w  materiałach  dydaktycznych  informacje  dotyczące  przyrządów  pomiarowo-
kontrolnych  do  wykonania  montaŜu  mechanicznego  zespołów  mechanicznych 
przyrządów optycznych, 

4)

 

zapoznać się z rysunkiem zespołu okulara lornetki

 

 

5)

 

zapoznać się z instrukcją technologiczną montaŜu mechanicznego okulara lornetki, 

6)

 

przygotować stanowisko montaŜowe, 

7)

 

dobrać narzędzia do wykonania montaŜu zespołu mechanicznego okulara lornetki, 

8)

 

dobrać przyrządy kontrolno-pomiarowe do wykonania montaŜu,  

9)

 

przygotować elementy do montaŜu, 

10)

 

zmontować zespół okulara lornetki zgodnie z instrukcją montaŜową. 

 

WyposaŜenie stanowiska pracy: 

−

 

poradnik dla ucznia, 

−

 

instrukcja montaŜowa okulara lornetki, 

−

 

stanowisko do montaŜu mechanicznego, 

−

 

komplet elementów zespołu mechanicznego okulara lornetki, 

−

 

komplet narzędzi potrzebnych do montaŜu zespołu okulara lornetki, 

−

 

komplet przyrządów pomiarowo-kontrolnych, 

−

 

komplet uniwersalnych przyrządów pomiarowych. 

 

4.3.4.  Sprawdzian postępów

 

 
Czy potrafisz: 
 

Tak 

Nie 

1)

 

opisać działanie zespołu przegubu lornety? 

 

 

2)

 

opisać  czynności  obejmujące  montaŜ  zespołu  przesuwu  soczewki 
ogniskujących? 

 

 

3)

 

dobrać  narzędzia  uŜywane  do  montaŜu  zespołu  przesuwu  soczewki 
ogniskujących? 

 

 

4)

 

dobrać przyrządy pomiarowo-kontrolne uŜywane do montaŜu zespołu 
przesuwu soczewki ogniskujących? 

 

 

5)

 

zmontować zespół przegubu lornety? 

 

 

6)

 

opisać czynności obejmujące montaŜ zespołu okulara lornety? 

 

 

7)

 

dobrać narzędzia uŜywane do montaŜu zespołu okulara lornety? 

 

 

8)

 

zmontować zespół okulara lornety? 

 

 

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego” 

51 

4.4.  MontaŜ zespołów aparatów fotograficznych 

 

4.4.1.

 

Materiał nauczania 

 

 

 

Rys. 46. Przekrój aparatu PRAKTIKA [http://pl.wikipedia.org/wiki/Grafika:Spiegelreflex_Praktika_kol.jpg] 

 

Do głównych zespołów mechanicznych aparatu fotograficznego naleŜą:  

–

 

migawka  –  zespół  realizujący  czas  naświetlenia  otrzymanego  obrazu  na  elemencie 
ś

wiatłoczułym, 

–

 

przysłona – zespół realizujący ilość światła naświetlającego materiał światłoczuły, 

–

 

korpus kamery. 

W aparatach fotograficznych występują dwa rodzaje migawek: 

–

 

migawka centralna, 

–

 

migawka szczelinowa. 

 
Budowa i montaŜ migawki centralnej 

Zespół  migawki  centralnej  (rysunek  47)  jest  zmontowany  na  płycie  1,  którą  przez 

otwory  0

1

  i  0

2

  mocuje  się  w  kamerze.  Otwór  o  średnicy  D

l

  ogranicza  średnicę  czynną 

obiektywu i jest przysłonięty przez listki 2 i 3. 

Wykonanie  zdjęcia  o  czasie  zaleŜnym  od  czasu  przetrzymania  spustu  uzyskuje  się 

w połoŜeniu dźwigni 4 jak na rysunku. Po naciśnięciu dźwigni 6 listek 3 obraca się dokoła osi 
O  i  opiera  się  o  korpus  aparatu  w  momencie,  gdy  jego  otwór  0

4

  znajduje  się  w  jednej  osi 

z otworem D

1

 w płycie 1. Listek 2, który do tej pory był przytrzymywany przez ząbek Z listka 

3, przesuwa się razem z tym listkiem pod naporem agrafkowej spręŜyny 5, której jeden koniec 
K

1

 opiera się o stały występ w płycie 1, a drugi K

2

 – o zagięcie w listku 2. Ruch listka trwa aŜ 

do oparcia się jego występu W

1

 o występ W

2

 dźwigni 4. W tym momencie otwór 0

5

 pokrywa 

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego” 

52 

się  z  otworami  0

4

  i  średnica  D

l

,  umoŜliwiając  przepływ  światła.  Po  zwolnieniu  nacisku  na 

dźwignię  6,  pod  wpływem  naporu  silnej  spręŜyny  7,  listek  3  wraca  do  połoŜenia  jak  na 
rysunku,  pociągając  ząbkiem  Z  listek  2,  którego  mały  opór  spręŜyny  5  jest  pokonywany 
większym naporem spręŜyny 7. Jeden koniec K

3 

spręŜyny 7 jest oparty o stały występ w płycie 

1, a drugi K

4

 – o górny brzeg listka 3. 

Dla  uzyskania  naświetlenia  naleŜy  dźwigienkę  4  przesunąć  w  kierunku  M.  Obrócony 

dokoła  osi  0

6

  występ  W

2

  nie  będzie  juŜ  zatrzymywał  występu  W

1

  listka  2.  Pod  naciskiem 

dźwigni 6, jak poprzednio, przesuwa się do oporu listek 3 tak, Ŝe jego otwór 0

4

 pokrywa się 

z otworem średnicy D

1

 w płycie 1. Nie zatrzymywany występem W

2

 listek 2 porusza się aŜ do 

oparcia  się  o  korpus,  tak  Ŝe  jego  otwór  0

5

  tylko  przez  czas  ok.  0,02s  przesuwa  się  przed 

otworem  0

4

  i  średnicę  D

1

,  po  czym  pełna  część  listka  zamyka  otwór  D

1

.  Po  zwolnieniu 

nacisku  na  dźwignię  6  pod  naporem  silnej  spręŜyny  7  wraca  (jak  poprzednio)  listek  3, 
zabierając swym ząbkiem Z listek 2. PoniewaŜ otwory 0

4

 i 0

5

 są przesunięte względem siebie, 

to w ruchu powrotnym nie następuje odsłonięcie obiektywu.  

Na  płycie  1  jest  zamocowana  dźwigienka  8,  która  w  drugim  końcu  ma  otworek  D

2

. 

W połoŜeniu  jak  na  rysunku  otwór  czynny  obiektywu  jest  ograniczony  otworem  D

2

.  Po 

przesunięciu  dźwigni  8  w  kierunku  R  przysłona  zostaje  usunięta  poza  otwór  D

l

,  który 

ogranicza wtedy otwór czynny obiektywu. 

 

MontaŜ migawki obejmuje następujące czynności: 

–

 

przynitowanie dźwigni zmiany czasu za pomocą nita 9 (przekrój C–C) poprzez podkładkę 
spręŜynującą 10 (nitowanie wykonuje się na śrubowej prasce stołowej), 

–

 

przynitowanie  przysłony  8  za  pomocą  nita  11  (przekrój  D–D)  poprzez  podkładkę 
spręŜynującą 12, 

–

 

podginanie  zderzaka  P  w  płycie  1  do  osiągnięcia  współosiowości  otworów  D1  i  D2 
z błędem nie przekraczającym 0,2 mm, 

–

 

nawleczenie  spręŜyny  5  na  wkręt  13  (przekrój  B-B)  i  przykręcenie  listka  3 
z zaprasowanym spustem 6 oraz listka 2 za pomocą wkrętu 13 i nakrętki 14 od płyty 1, 

–

 

załoŜenie końców K

3

 i K

4

 spręŜyny 7 i nasunięcie części śrubowej spręŜyny na nakrętkę 

14, 

–

 

załoŜenie końców K

1

 i K

2

 spręŜyny 5 w występy płyty i listka,  

–

 

sprawdzenie działania zespołu. 

 

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego” 

53 

 

Rys. 47. Zespół migawki: 1 – płyta, 2 – listek zewnętrzny, 3 – listek środkowy, 4 – dźwignia zmiany czasu, 

5 – spręŜyna listka zewnętrznego, 6 – dźwignia spustu migawki, 7 – spręŜyna listka środkowego, 8 – dźwignia 

zmiany przysłony, 9, 11 – nity, 10, 12 – podkładki spręŜynujące, 13 – wkręty, 14 – nakrętka [13, s. 212] 

 
Migawka szczelinowa 

Stosowana  powszechnie  w  lustrzankach  małoobrazkowych  umieszczona  jest  pomiędzy 

obiektywem  a  materiałem  światłoczułym.  Składa  się  z  dwóch  lub  kilku  równolegle 
prowadzonych taśm stalowych (lamelek) lub płóciennych. Zmiana połoŜenia taśm względem 
siebie  (odległość  lamelek  =  wielkość  szczeliny)  skutkuje  zmianą  czasu  ekspozycji  materiału 
ś

wiatłoczułego.  Naciągnięcie  i  zwolnienie  mechanizmu  migawki  powoduje  przesuwanie  się 

szczeliny  utworzonej  przez  lamelki  wzdłuŜ  materiału  światłoczułego,  czego  skutkiem  jest 
jego równomierne naświetlenie.  

Pod  względem  konstrukcyjnym  rozróŜnia  się  migawki:  szczelinowe  poziome  i  pionowe 

w zaleŜności od orientacji ruchu (konstrukcji) lamelek. 
 

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego” 

54 

 

 

Rys. 48. Migawka szczelinowa [http://pl.wikipedia.org/wiki/Grafika:MigawkaSzczelinowa.jpg] 

 

Migawki  pionowe,  w  związku  z  krótszą  drogą  do  pokonania,  pozwalają  na  najkrótsze – 

do 1/250 s. – czasy pełnej synchronizacji standardowego błysku lampy błyskowej (flesza). 

Większość  obecnie  produkowanych  modeli  ma  migawkę  sterowaną  elektronicznie,  co 

skutkuje  większą  dokładnością  i  lepszą  powtarzalnością  czasu  naświetlania.  Standardowo 
oferowany przedział czasu otwarcia migawki to obecnie od 1/2000 sekundy, do 30 sekund. 

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego” 

55 

Przysłona irysowa 

 

Rys. 49. Przysłona irysowa: 1 – korpus, 2 – listek, 3 – pierścień, 4 – spręŜyna, 5 – języczek [13, s. 214] 

 

W  droŜszych  aparatach  fotograficznych  między  soczewkami  obiektywu  umieszcza  się 

przysłonę,  która  umoŜliwia  regulację  średnicy  D  (rysunek  49)  ograniczającej  otwór  czynny 
obiektywu w sposób ciągły w szerszym zakresie (np. od 1,5 do 25 mm).  

Przysłony takie nazywa się irysowymi. W tłoczonym korpusie 1 jest umieszczonych kilka 

listków  2,  przykrytych  pierścieniem  3.  Pierścień  jest  umocowany  w  korpusie  za  pomocą 
kołowej  spręŜyny  4.  KaŜdy  listek  ma  dwa  kołki  K  (rysunek  50):  jeden  na  jednej,  drugi  na 
przeciwnej stronie płaszczyzny listka. 

 
 
 
 
 

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego” 

56 

 

Szczegół s 

przed zanitowaniem   

 

 

po zanitowania 

 

 

Rys. 50. Listek przysłony irysowej [13, s. 215] 

 

UłoŜone w korpusie 1 (rysunek 49) listki mają jedne kołeczki umieszczone w otworach 0 

korpusu,  drugie  zaś  –  w  promieniowych  rowkach  R  pierścienia  3.  Przez  obrót  języczka  5 
wystającego na zewnątrz aparatu przesuwa się kołeczki umieszczone w pierścieniu. PoniewaŜ 
kołeczki umieszczone w korpusie są nieruchome, to dokoła nich obracają się listki, zmieniając 
ś

rednicę D przysłony. Przy przesuwaniu języczka w kierunku zgodnym z ruchem wskazówek 

zegara uzyskuje się zmniejszenie średnicy D: 

−

 

pierwszą czynnością w montaŜu przysłony jest nitowanie. Kołeczki przed roznitowaniem 
mają  wgłębienia  W

1

  i  W

2

  (rysunek  50).  Po  roznitowaniu  niedopuszczalne  jest 

wystawianie roznitowanego materiału kołeczka ponad płaszczyznę P listka, 

−

 

następnie listki umieszcza się po kolei kołeczkami w otworach O korpusu 1 (rysunek 49) 
tak, aby utworzyły maksymalną średnicę D, i przykrywa pierścieniem 3, 

−

 

kilkoma drobnymi ruchami pierścienia wprowadza się drugie kołeczki listków w rowki R, 

−

 

ś

ciśniętą lekko spręŜynę 4 wprowadza się we wgłębienie W korpusu.  

Puszczona  swobodnie  spręŜyna  uniemoŜliwia  wypadnięcie  pierścienia  i  listków, 

pozostawiając im jednocześnie luz potrzebny do swobodnego przesuwania się. 

 

Budowa i montaŜ korpusu kamery 

Korpus  kamery  (rysunek  51)  jest  wykonany  z  kilku  części  formowanych  z  tworzyw 

sztucznych. MontaŜ korpusu przebiega następująco: 
–

 

wklejenie  pierścienia  dekoracyjnego  1  do  korpusu  obiektywu  2  za  pomocą  kleju 
butaprenowego, 

–

 

wklejenie płyty dekoracyjnej 6 i bieŜni filmu 7 do korpusu głównego 5, 

–

 

skręcenie zespołu migawki 3 z korpusem obiektywu 2 i korpusem głównym 5 za pomocą 
dwu wkrętów 4. 

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego” 

57 

 

Rys. 51. Korpus kamery: 1 – pierścień dekoracyjny, 2 – korpus obiektywu, 3 – zespół migawki, 

4 – wkręt. 5 – korpus główny, 6 – płyta dekoracyjna, 7 – bieŜnia filmu, 8 – pokrywa, 

9 – wziernik, 10 – celownik [13, s. 216] 

 

 

Następnie  montuje  się  zamki  korpusu,  pokrętkę  filmu,  czop  drugiej  rolki  filmowej 

i składa mechaniczną całość kamery.  
 

4.4.2. Pytania sprawdzające

 

 
Odpowiadając na pytania, sprawdzisz, czy jesteś przygotowany do wykonania ćwiczeń. 

1.

 

Z jakich podstawowych zespołów mechanicznych zbudowana jest migawka centralna?  

2.

 

Z jakich podstawowych zespołów mechanicznych zbudowana jest migawka szczelinowa? 

3.

 

Jakie ma zadanie zespół migawki w aparacie fotograficznym? 

4.

 

Z jakich podstawowych zespołów mechanicznych zbudowana jest przysłona irysowa? 

5.

 

Z jakich podstawowych zespołów mechanicznych zbudowany jest korpus kamery aparatu 
fotograficznego? 

6.

 

Jakie  podstawowe  czynności  naleŜy  wykonać  przy  montaŜu  korpusu  kamery  aparatu 
fotograficznego? 

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego” 

58 

4.4.3.  Ćwiczenia

 

 
Ćwiczenie 1 

Zmontuj zespół przysłony irysowej. 

 

Sposób wykonania ćwiczenia 

 
 

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś: 

1)

 

wyszukać w materiałach dydaktycznych informacje dotyczące budowy i zasady przysłon, 

2)

 

wyszukać  w  materiałach  dydaktycznych  informacje  dotyczące  mechanizmów  drobnych 
i precyzyjnych, 

3)

 

wyszukać  w  materiałach  dydaktycznych  informacje  dotyczące  przyrządów  pomiarowo-
kontrolnych  do  wykonania  montaŜu  mechanicznego  zespołów  mechanicznych 
przyrządów optycznych, 

4)

 

zapoznać się z rysunkiem diafragmy irysowej

,

 

5)

 

zapoznać się z instrukcją technologiczną montaŜu zespołu diafragmy irysowej, 

6)

 

przygotować stanowisko montaŜowe, 

7)

 

dobrać narzędzia do wykonania montaŜu diafragmy irysowej, 

8)

 

dobrać przyrządy kontrolno-pomiarowe do wykonania montaŜu,  

9)

 

przygotować elementy do montaŜu, 

10)

 

zmontować zespół diafragmy irysowej zgodnie z instrukcją montaŜową. 

 

WyposaŜenie stanowiska pracy: 

−

 

poradnik dla ucznia, 

−

 

instrukcja montaŜu diafragmy irysowej, 

−

 

komplet elementów zespołu diafragmy irysowej, 

−

 

komplet narzędzi potrzebnych do montaŜu zespołu diafragmy irysowej, 

−

 

komplet przyrządów pomiarowo-kontrolnych, 

−

 

komplet uniwersalnych przyrządów pomiarowych. 

 
Ćwiczenie 2  

Opisz proces technologiczny wykonania montaŜu migawki według otrzymanego rysunku. 

 

Sposób wykonania ćwiczenia 

 

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:  

1)

 

wyszukać w materiałach dydaktycznych informacje dotyczące aparatu fotograficznego,  

2)

 

wyszukać w materiałach dydaktycznych informacje dotyczące budowy i zasady montaŜu 
migawki, 

3)

 

wyszukać  w  materiałach  dydaktycznych  informacje  dotyczące  przyrządów  pomiarowo-
kontrolnych do wykonania montaŜu zespołu migawki, 

4)

 

przygotować arkusze do wykonania technologii montaŜu zespołu stolika krzyŜowego, 

5)

 

opisać proces wykonania montaŜu migawki. 

 

WyposaŜenie stanowiska pracy: 

−

 

poradnik dla ucznia,  

−

 

rysunek konstrukcyjny migawki w mikroskopie, 

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego” 

59 

−

 

wzorcowa  karta  technologiczna  wykonania  montaŜu  zespołu  mechanicznego  aparatu 
fotograficznego, 

−

 

przybory kreślarskie, 

−

 

arkusze papieru A4. 

 

4.4.4.  Sprawdzian postępów

 

 
Czy potrafisz: 
 

Tak 

Nie 

1)

 

opisać działanie zespołu migawki? 

 

 

2)

 

opisać czynności obejmujące montaŜ zespołu migawki? 

 

 

3)

 

dobrać narzędzia uŜywane do montaŜu zespołu migawki? 

 

 

4)

 

wykonać montaŜ migawki? 

 

 

5)

 

opisać czynności obejmujące montaŜ zespołu przysłony irysowej? 

 

 

6)

 

wykonać montaŜ diafragmy irysowej? 

 

 

7)

 

opisać budowę korpusu kamery aparatu fotograficznego? 

 

 

8)

 

opisać  czynności  obejmujące  montaŜ  korpusu  kamery  aparatu 
fotograficznego? 

 

 

9)

 

wykonać montaŜ korpusu aparatu fotograficznego? 

 

 

10)

 

dobrać przyrządy pomiarowo-kontrolne uŜywane do montaŜu zespołu 
przesuwu soczewki ogniskujących? 

 

 

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego” 

60 

5.  SPRAWDZIAN OSIĄGNIĘĆ 
 

INSTRUKCJA DLA UCZNIA

 

1.

 

Przeczytaj uwaŜnie instrukcję. 

2.

 

Podpisz imieniem i nazwiskiem kartę odpowiedzi. 

3.

 

Zapoznaj się z zestawem zadań testowych. 

4.

 

Test zawiera 25 zadania. Do kaŜdego zadania dołączone są 4 moŜliwe odpowiedzi. Tylko 
jedna jest prawidłowa. 

5.

 

Udzielaj odpowiedzi na załączonej karcie odpowiedzi, stawiając w odpowiedniej rubryce 
znak X. W przypadku pomyłki naleŜy błędną odpowiedź zaznaczyć kółkiem, a następnie 
ponownie zakreślić odpowiedź prawidłową. 

6.

 

Zadania  wymagają  stosunkowo  prostych  obliczeń,  które  powinieneś  wykonać  przed 
wskazaniem poprawnego wyniku.  

7.

 

Pracuj samodzielnie, bo tylko wtedy będziesz miał satysfakcję z wykonanego zadania. 

8.

 

Jeśli udzielenie odpowiedzi będzie Ci sprawiało trudność, wtedy odłóŜ jego rozwiązanie 
na później i wróć do niego, gdy zostanie Ci wolny czas. 

9.

 

Na rozwiązanie testu masz 45 min. 

 
 
 

ZESTAW ZADAŃ TESTOWYCH

 

 
1.

 

Do pionowego przesuwu stolika w mikroskopie słuŜy 
a)

 

pokrętka ruchu mikro. 

b)

 

rewolwerowy zmieniacz obiektywów. 

c)

 

pokrętło ruchu krzyŜowego. 

d)

 

pokrętło kondensora. 

 

2.

 

Do przesuwu pionowego stolika mikroskopu wykorzystano prowadnice 
a)

 

drucikowe. 

b)

 

stoŜkowe. 

c)

 

noŜowe. 

d)

 

płaskie. 

 

3.

 

Kasowanie luzów w prowadnicy drucikowej uzyskujemy poprzez 
a)

 

zmianę średnicę kulek. 

b)

 

zmianę średnicy drucików bieŜni. 

c)

 

dokręcenie wkrętów bocznych. 

d)

 

wymianę prowadnic. 

 

4.

 

W  mechanizmie  mikro-makro  do  przeniesienia  ruchu  pokrętki  na  zębnik  uŜywamy 
przekładni 
a)

 

zębatej. 

b)

 

ś

lizgowej. 

c)

 

ś

limakowej. 

d)

 

planetarnej. 

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego” 

61 

5.

 

Do regulacji momentu obrotowego słuŜy element oznaczony numerem 

 

 

a)

 

16. 

b)

 

4. 

c)

 

19. 

d)

 

23. 

 
6.

 

Do  docierania  łoŜysk  ślizgowych  w  mechanizmie  mikro-makro  wykonywanych 
z mosiądzu uŜywa się 
a)

 

pasty poleskiej z tlenku ceru. 

b)

 

pasty docierakowej z praŜonego tlenku chromu, stearyny, nafty i chlorku. 

c)

 

mączki pumeksowej zmieszanej z wazeliną. 

d)

 

pastylek diamentowych. 

 

7.

 

Toczenie czoła C w zespole przesuwu soczewki ogniskującej przeprowadzamy w celu 
a)

 

uzyskania luzu < 0,02 mm. 

b)

 

wykasowania luzu. 

c)

 

ustawienia soczewek. 

d)

 

zogniskowania zespołu. 

 

8.

 

Na  rysunku  pokazano  okular  z  regulacją  dioptryjną.  Pierścień  dioptryjny  oznaczony  jest 
numerem 

 

a)

 

1. 

b)

 

6. 

c)

 

5. 

d)

 

2. 

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego” 

62 

9.

 

W nasadce krzyŜowej zastosowano prowadnice 
a)

 

drucikowe. 

b)

 

na jaskółczy ogon. 

c)

 

zębate. 

d)

 

ś

limakowe. 

 

10.

 

Element który podlega selekcji przed montaŜem nasadki krzyŜowej to 
a)

 

łapka odchylna. 

b)

 

noniusze. 

c)

 

podziałki. 

d)

 

prowadnice z jaskółczym ogonem. 

 

11.

 

Podczas montaŜu stolika krzyŜowego musimy selekcjonować 
a)

 

spręŜyny. 

b)

 

zębatki. 

c)

 

pokrętła. 

d)

 

prowadnice. 

 

12.

 

Minimalne rozstawienie między osiami tubusów w nasadce dwuokularowej L

min

 wynosi 

a)

 

55. 

b)

 

75. 

c)

 

85. 

d)

 

95. 

 

13.

 

Rewolwerowy zmieniacz obiektywów słuŜy do 
a)

 

szybkiej zmiany okularów. 

b)

 

szybkiej zmiany powiększenia mikroskopu. 

c)

 

zmiany pola widzenia. 

d)

 

zmiany miejsca obserwowanego obrazu. 

 

14.

 

Podczas montaŜu nasadki dwuokularowej musimy dokonać selekcji 
a)

 

zakrywek z podziałką. 

b)

 

tubusów. 

c)

 

osi z korpusami. 

d)

 

panewek. 

 

15.

 

Podczas montaŜu rewolwerowego zmieniacza obiektywów docieramy 
a)

 

powierzchnię stoŜkową S.

 

 

b)

 

kanałek K. 

c)

 

czoło oporowe C. 

d)

 

spręŜynę płaską. 

 
 
 
 
 
 
 
 

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego” 

63 

16.

 

Kontrola międzyoperacyjna rewolwerowego zmieniacza obiektywów prowadzona jest 
a)

 

wyrywkowo. 

b)

 

w 100%. 

c)

 

w 60%. 

d)

 

w 80%. 

 

17.

 

PodłuŜny kanałek K umoŜliwia przesuw 

 

 

 

a)

 

pierścieni dociskowych. 

b)

 

pokrętki. 

c)

 

czopa. 

d)

 

nakrętki. 

 

18.

 

Zakres rozstawienia okularów powinien wynosić  
a)

 

26 do 54 mm. 

b)

 

56 do 74 mm. 

c)

 

66 do 74 mm. 

d)

 

76 do 84 mm. 

 

19.

 

MontaŜ migawki nie obejmuje czynności 
a)

 

przynitowania przysłony. 

b)

 

sprawdzenia działania. 

c)

 

szlifowania przysłony. 

d)

 

nawleczenia spręŜyny. 

 

20.

 

Pierścień w korpusie przysłony irysowej umocowany jest za pomocą spręŜyny 
a)

 

płaskiej. 

b)

 

spiralnej. 

c)

 

włosowej. 

d)

 

kołowej. 

 

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego” 

64 

21.

 

BieŜnia filmu na rysunku oznaczona jest numerem 
 
a)

 

9. 

b)

 

7. 

c)

 

5. 

d)

 

8. 

 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 

22.

 

W  aparatach  fotograficznych  zespół  odpowiadający  za  czas  naświetlania  materiału 
ś

wiatłoczułego to 

a)

 

przysłona. 

b)

 

migawka centralna. 

c)

 

obiektyw. 

d)

 

ś

wiatłomierz. 

 

23.

 

Rysunek a przedstawia 

 

a)

 

przysłonę stałą z wbudowaną płytką ogniskową. 

b)

 

przysłonę irysową. 

c)

 

przysłonę stałą. 

d)

 

przysłonę regulowaną. 

 
24.

 

Do lunet pomiarowych zaliczamy 
a)

 

teodolit. 

b)

 

lornetkę teatralną. 

c)

 

teleskop. 

d)

 

kolimator. 

 

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego” 

65 

25.

 

PoniŜszy rysunek przedstawia 

 

 

a)

 

pilniki. 

b)

 

pęsety. 

c)

 

klucze specjalne. 

d)

 

szczypce specjalne. 

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego” 

66 

KARTA ODPOWIEDZI 

 

Imię i nazwisko.......................................................................................... 

 
Wykonywanie montaŜu zespołów mechanicznych sprzętu optycznego

 

 
Zakreśl poprawną odpowiedź. 

 

Nr 

zadania 

Odpowiedź 

Punkty 

1

 

 

a 

b 

c 

d 

 

2

 

 

a 

b 

c 

d 

 

3

 

 

a 

b 

c 

d 

 

4

 

 

a 

b 

c 

d 

 

5

 

 

a 

b 

c 

d 

 

6

 

 

a 

b 

c 

d 

 

7

 

 

a 

b 

c 

d 

 

8

 

 

a 

b 

c 

d 

 

9

 

 

a 

b 

c 

d 

 

10

 

 

a 

b 

c 

d 

 

11

 

 

a 

b 

c 

d 

 

12

 

 

a 

b 

c 

d 

 

13

 

 

a 

b 

c 

d 

 

14

 

 

a 

b 

c 

d 

 

15

 

 

a 

b 

c 

d 

 

16

 

 

a 

b 

c 

d 

 

17

 

 

a 

b 

c 

d 

 

18

 

 

a 

b 

c 

d 

 

19

 

 

a 

b 

c 

d 

 

20

 

 

a 

b 

c 

d 

 

21

 

 

a 

b 

c 

d 

 

22

 

 

a 

b 

c 

d 

 

23

 

 

a 

b 

c 

d 

 

24

 

 

a 

b 

c 

d 

 

25

 

 

a 

b 

c 

d 

 

Razem: 

 

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego” 

67 

6.

 

LITERATURA

 

 

1.

 

Bartkowska  J.:  Optyka  i  korekcja  wad  wzroku.  Wydawnictwo  Lekarskie,  PZWL 
Warszawa 1996 

2.

 

Chalecki J.: Przyrządy optyczne. WNT, Warszawa 1979 

3.

 

Hanc T.: Pomiary optyczne. WNT, Warszawa 1964 

4.

 

Hein  A.,  Sidorowicz  A.,  Wagnerowski  T.:  Oko  i  okulary.  Wydawnictwo  Przemysłu 
Lekkiego i SpoŜywczego, Warszawa 1966 

5.

 

Jóźwicki R.: Optyka Instrumentalna. WNT, Warszawa 1970 

6.

 

Krawcow  J.  A.,  Orłow  J.  I.:  Optyka  geometryczna  ośrodków  jednorodnych.  WNT, 
Warszawa 1993 

7.

 

Meyer – Arendt J. R.: Wstęp do optyki. PWN, Warszawa 1977 

8.

 

Nowak  J.,  Zając  M:  Optyka  –  kurs  elementarny.  Oficyna  Wydawnicza  Politechniki 
Wrocławskiej, Wrocław 1998 

9.

 

Pluta M.: Mikroskopia optyczna. PWN Warszawa 1982 

10.

 

Sojecki A.: Optyka. WSiP, Warszawa 1997 

11.

 

Szymański J.: Budowa i montaŜ aparatury optycznej. WNT, Warszawa 1978 

12.

 

Tryliński  W.  (red.):  Konstrukcja  przyrządów  i  urządzeń precyzyjnych. WNT, Warszawa 
1996 

Internet: 
[http://www.topserw.com.pl/_[http://www.agat-
system.pl/cimco.php]pl,pl/35/klucz+plasko+oczkowy.html]