Katarzyna Janowska
30 czerwca 2005
Przewodnik po polskiej poezji współczesnej
Federacja niepodległych nisz
Polska to kraj, w którym poezję pisze się masowo, a czyta od wielkiego dzwonu. Gigantyczna poetycka fala uderza w czytelników
z siłą nieznaną pod innymi szerokościami geograficznymi. Poezja obłazi trotuary, mury kamienic, słychać ją w pubach i w
kawiarniach.
W 2000 r. wydano w Polsce 800 tomików wierszy. A ile liryków krąŜy w Internecie, ile tomów wydały osiedlowe kluby lub domy kultury, ile wierszy
wykrzyczeli młodzi poeci na Slam-Poetry? Tego nikt nie jest w stanie zliczyć. Ale to nie znaczy, Ŝe naleŜy w popłochu uciekać przed zalewem papieru
naznaczonego charakterystycznym pionowym kształtem. Od czasu do czasu bowiem morze wyrzuca na brzeg skarby. Sam fakt, Ŝe w tegorocznych
nominacjach do nagrody Nike, która w załoŜeniu miała promować prozę, znalazło się osiem tomików wierszy, skłania, by odbyć spacer brzegiem
księgarskich półek i próbować wyłowić tomiki, które kryją blask.
Wrocławski krytyk Karol Maliszewski w cyklu artykułów poświęconych młodej poezji ironicznie pisał, Ŝe liczba tomików młodych poetów przypadająca
na jednego Polaka powinna być umieszczona w Księdze rekordów Guinnessa. Kiedyś poproszono go o podanie liczby osób rymujących w Polsce.
Maliszewski podsumował to, co czyta, co widzi w Internecie, co nadchodzi do niego z róŜnych stron. Wziął pod uwagę teksty nadsyłane na konkursy,
w których jest jurorem, dziesiątki znanych mu prowincjonalnych klubów poetyckich. Dodał dzieci i młodzieŜ garnące się do rymowania i udziału
w warsztatach poetyckich. Z tego wszystkiego wyszło mu, Ŝe w Polsce ok. 2 mln ludzi bawi się słowami. Wrocławski krytyk uwaŜa, Ŝe spośród tej
ogromnej liczby wierszy jakieś 10 proc. moŜna uznać za poprawne, a z tego 1 proc. za literacko wartościowe.
Skąd w rodakach taki pęd do zapełniania papieru mową wiązaną?
Marian Stala, krytyk literacki związany z „Tygodnikiem Powszechnym”: – śyjemy w okresie niepokoju, który pojawia się na wszystkich poziomach Ŝycia.
Świat jest niepewny. Trzeba się w nim odnaleźć, odpowiedzieć sobie na pytania o własną toŜsamość. Pisanie wierszy jest taką próbą. Pod względem
ilości jesteśmy wyjątkowi na skalę europejską. Wiadomość, Ŝe rocznie ukazuje się 800 tomików wierszy, autor „Drugiej strony” uznał za załamującą.
Karol Maliszewski: – Piszą mi ludzie w listach, Ŝe to jedyny ich sens, Ŝe oni juŜ w nic nie wierzą, tylko w to pisanie. I nie jest waŜne, co im odpowiem,
oni i tak dalej będą pisać. A tak powaŜnie, to myślę, Ŝe to pisanie bierze się z natury człowieka, z chęci opowiedzenia tego świata własnymi słowami. Jest
to takŜe rodzaj terapii. Syte społeczeństwa piszą mniej. Tam poezja więdnie. W duŜym uproszczeniu: im więcej komplikacji, problemów, borykania się
z losem, tym więcej poezji. Do tego dochodzą indywidualne skłonności, specyficzna czułość serca i uwraŜliwienie na wieloznaczność języka. WaŜna jest
teŜ zastana tradycja kulturowa, tak zwane narodowe skłonności. Rymowanie to prawdopodobnie jedyny nasz narodowy talent. Bez oporów chwytamy za
pióra, bo – jak zauwaŜył Ryszard Krynicki – forma poetycka wielu osobom wydaje się łatwa.
Kalendarz poetyckich fal
Krystyna Krynicka, właścicielka wydawnictwa a5, wydającego niemal wyłącznie poezję: – Fala poetów z największą siłą uderza na wydawców dwa razy
do roku. Przed BoŜym Narodzeniem szturmują osiemnastolatki. Na przełomie stycznia i lutego, w okresie walentynkowym, koniecznie chcą publikować
piętnastolatki. Młodzi twórcy nie pytają, czy mogą przysłać swoje wiersze, tylko czy wydawnictwo chciałoby zainwestować w ich karierę. Jeśli juŜ
decydują się wysłać swoje wiersze, to w postaci załącznika do maila. Krystyna Krynicka: – Kiedy mówię, Ŝe moŜe najpierw spróbowaliby coś
opublikować w pismach literackich, pytają mnie o tytuły i gdzie je moŜna kupić. To pokolenie jest odporne na odmowę. Są wyjątkowo pewni swojej
wartości. Kryniccy drukują poetów, o których sami zabiegają. Szukają wierszy dotykających problemów egzystencjalnych i metafizycznych. Drukowali
Zagajewskiego i Barańczaka, Ekiera, Barana, Sendeckiego, Świetlickiego. Jak dotąd w potoku rymowanych słów, które spływają do nich od nieznanych
twórców, nie trafili na olśnienia. Ostatnio ich uwagę zwrócił tom przysłany przez węgierskiego bezdomnego poetę. Podejrzewają jednak, Ŝe autorem
tomiku jest znany krakowski twórca, który postanowił się w ten sposób zabawić.
Debiutanci są pewni swojej wartości, bo nie ma dziś krytyka, środowiska, pisma, z którego opinią liczyliby się wszyscy piszący. Za twórczością
poetycką rodaków nie nadąŜają krytycy, którzy przytłoczeni jej ilością i bogactwem ograniczają się do sekundowania kilku ulubionym autorom. Wyjątek
stanowią poznański krytyk Piotr Śliwiński i Karol Maliszewski. O obu mówi się, Ŝe czytają wszystko. Ale nawet ich spojrzenia nie mają mocy scalającej
poezję w jedno wspólne gospodarstwo. Polska poezja współczesna to federacja nisz, które nie interesują się sobą nawzajem. Twórca uznawany za
wielkiego w jednej niszy, w sąsiedniej moŜe zostać wyszydzony i bez Ŝalu wyrzucony na śmietnik. Ukształtowanie terenu współczesnej poezji inaczej
wygląda z Krakowa, Wrocławia, Warszawy, Poznania.
Nie ma kryteriów, które uznawaliby wszyscy. Zdarzają się jedynie „chwile pewności”, jak pisał Marian Stala wskazując na „To” Miłosza, „Chwilę”
Szymborskiej i ostatni tom Ryszarda Krynickiego „Kamień, szron”. W tej sytuacji, jeśli debiutujący poeta znalazł choćby kilku czytelników, czuje się
Przewodnik po polskiej poezji współczesnej| Federacja niepodległych n...
http://www.polityka.pl/spoleczenstwo/niezbednikinteligenta/150512,1,...
1 z 7
2010-01-19 12:45
usatysfakcjonowany. Tak przecieŜ funkcjonują takŜe i ci, o których wiadomo, Ŝe mogliby wyskoczyć z niszy i zabłysnąć na szerokim poetyckim
firmamencie.
Piotr Śliwiński: – Niszowość poezji współczesnej nie jest czymś wyjątkowym, moŜe z tym tylko zastrzeŜeniem, iŜ nie wydaje się, abyśmy mieli szansę na
takich idoli rozsadzających nisze, jakimi kiedyś byli np. Tuwim, Lechoń czy Gałczyński. MoŜe jeden ksiądz Twardowski... Trudno równieŜ przypuszczać,
aby pojawił się znowu tak szczególny głód słowa poetyckiego, albo raczej słowa poety, który w latach 80. zaspokajał przede wszystkim Zbigniew
Herbert. WaŜne jednak, by nisze nie zmieniły się w getta. Problem w tym, Ŝe nisze stają się gettami, bo nie ma nikogo, kto mógłby poetów z nich
wyrwać. Krytycy unikają jednoznacznych ocen, nie chcą tworzyć hierarchii, bo wiedzą, Ŝe i tak nie ma szans, by wszyscy ją zaakceptowali.
Siła starych mistrzów
Marian Stala: – Przed 1989 r. był konsens krytycznoliteracki. Piszący przyjmowali do wiadomości, Ŝe istnieją waŜni krytycy, z których zdaniem wszyscy
się liczą. W latach 50. przyglądali się poezji, z róŜnych zresztą biegunów, Wyka i Sandauer. Potem pisali o niej Jan Błoński, Tadeusz Kwiatkowski,
Tomasz Burek. Wiadomo było, Ŝe opublikowanie wierszy w pismach „Odra” lub „Twórczość” albo w Wydawnictwie Literackim nobilituje. Po 1989 r.
wszystko się rozsypało. Pojawiło się gwałtowne oczekiwanie, Ŝe coś się zmieni, Ŝe zburzony zostanie stary kanon, a w jego miejsce powstanie nowy albo
zapanuje bezkanoniczność. Zapanowała, i to na tak długo, Ŝe Marian Stala nazwał ten czas okresem przejściowym.
Piotr Śliwiński: – Rok 1989 niesłychanie skomplikował i zarazem wzbogacił komunikację literacką. Chodzi nie tylko o wydawnictwa i czasopisma i wielką
w tym zakresie rewolucję ani nawet o ostre wejście młodszych autorów, nazywanych czasami formacją „bruLionu”, lecz przede wszystkim o nowe
powody czytania i pisania (przyjemność, rozrywkę, perwersję estetyczną, grę znaczeniami, grę z językiem, język gry, wyraŜenie intymności czy teŜ
„pojedynczości” autora itd.). Chodzi teŜ o rozpad poczucia odpowiedzialności za całość świata, zamilknięcie ducha romantycznego, obezwładniające
poczucie niewyraŜalności pewnych kluczowych doświadczeń, np. metafizycznych, odkrycie, Ŝe język nie jest podległy naszym Ŝyczeniom, Ŝe największym
wrogiem wiersza bywa jego przewidywalność. Wchodzącym na początku lat 90. do oficjalnego obiegu poetom „bruLionu” (pokolenie lat 60.) kibicowali
krytycy i czytelnicy. Szybko jednak poczuli się rozczarowani „paradą pozorów”, gestem socjologicznym raczej niŜ estetycznym. Później juŜ Ŝadna
poetycka grupa ani pojedynczy autor z młodego pokolenia nie byli tak wyczekiwani przez media i czytelników. W porcie pod nazwą „poezja czytana”
pojawili się na nowo wytrawni Ŝeglarze: Miłosz, Szymborska, Herbert, RóŜewicz, Julia Hartwig, Krystyna Miłobędzka.
Piotr Śliwiński: – Starzy Mistrzowie dlatego bywają tak nazywani, Ŝe umieli nadspodziewanie dobrze odnaleźć się w zmienionej sytuacji. W odróŜnieniu
od większości starych prozaików potrafili sprostać nowej wraŜliwości, wykazując się bądź to konsekwencją (RóŜewicz), bądź umiejętnością nadstawienia
ucha na to, co się dzieje (Julia Hartwig). Okazało się, Ŝe poeci przeŜywają swoje apogeum niekoniecznie za młodu – świetność późnych wierszy
RóŜewicza, Miłobędzkiej, Pollakówny, Marjańskiej, Szymborskiej, Rymkiewicza świadczy o tym najlepiej. Ich poezja jest językiem spraw ostatecznych:
przemijania, cierpienia, tęsknoty, buntu przeciw złu świata i wyrokom natury, niezgody na pustkę znaczeń i dzikość śmierci, rozpaczy wywołanej
milczeniem Boga. Autor ksiąŜki „Przygody z wolnością” zaznacza, Ŝe ów pierwiastek humanistyczny nie jest zarezerwowany tylko dla twórczości starych
czy starszych. Wystarczy się o tym przekonać czytając o śmierci – nie wprost nazywanej – w wierszach Świetlickiego, Dyckiego, Suski, Jolanty Stefki,
o miłości w wierszach Podsiadły czy Marzanny Bogumiły Kielar, o ekstazie i udręce wiary u Wojciecha Wencla, o problemach z językiem,
autentycznością, porozumieniem. Powracająca czasami teza o artystycznym i etycznym nihilizmie poezji po 1989 r. to zdaniem Śliwińskiego śpiewka
ignorantów i frustratów.
Od zaprzeczenia do kanonu
Śliwiński: – Poezja nie scyniczniała, nie stała się gadŜetem w rękach modnisiów lub groszowych prowokatorów. W tym sensie nawet wtedy, gdy
deklaruje obojętność wobec tradycji, stanowi fragment tradycji czegoś wielkiego w sztuce. Jacek Gutorow, krytyk z Opola: – Kanon będzie istniał
zawsze. Przygoda polskiej poezji w ostatnich piętnastu latach to przede wszystkim przygoda otwarcia na to wszystko, co wcześniej marginalizowane,
lekcewaŜone, spychane poza obręb historii literatury albo po prostu w niej nieobecne. Piotr Śliwiński: – Za zmianami po 1989 r. szło przewartościowanie
kanonu – od zaprzeczenia wszelkim racjom istnienia hierarchii i kryteriów, przez próby podwaŜenia tak wielkich nazwisk jak Herbert czy Miłosz, do
ulokowania w kanonie obok starych mistrzów kilku młodszych poetów, np. Świetlickiego, Sosnowskiego, Tkaczyszyna-Dyckiego. Układ literacki stał się
trudniej czytelny, bo policentryczny, a poza tym szalenie nieufny wobec wszelkich prób porządkowania. PrzewaŜa taki mniej więcej pogląd: jeśli juŜ
jesteśmy enklawą czy wyspą, to niech panuje na niej wolność, a nie dyktat takiej czy innej normy lub instytucji. Słusznie – dzięki temu poezja ta ma
Marcina Świetlickiego i Wojciecha Wencla, Tadeusza Piórę i Jarosława Klejnockiego, Dariusza Suskę i Adama Wiedemanna. Zdaniem Mariana Stali rozpad
poezji na archipelagi wysp i wysepek z jednej strony ma swoje pozytywne skutki, bo poeci mogą mówić i pisać, nie oglądając się na innych. Jednak
wynikający z tej rozsypki brak kanonu staje się niewygodny. Dawniej istniał zestaw tekstów poetyckich, które czytali wszyscy (czytaj inteligenci). Dziś
nie ma wierszy powszechnie znanych. Z tego powodu trudniej rozmawia się na tematy istotnie, dotyczące choćby toŜsamości współczesnego człowieka.
Nie ma pola porozumienia między niszami, a co więcej, jak zauwaŜa Marian Stala, nie ma woli kompromisu koniecznej do stworzenia wspólnych
kryteriów czy hierarchii.
Brak akceptowanego przez wszystkich porządku nie oznacza jednak, Ŝe młodzi poeci to barbarzyńcy, którzy chcą puścić z dymem wszystko, co było
przed nimi, albo którym wydaje się, Ŝe znaleźli się na ziemi niczyjej. Nowa polska poezja nie jest zjawiskiem osobnym.
Przewodnik po polskiej poezji współczesnej| Federacja niepodległych n...
http://www.polityka.pl/spoleczenstwo/niezbednikinteligenta/150512,1,...
2 z 7
2010-01-19 12:45
Jacek Gutorow: – Bardzo często odwołuje się ona do postaci, które dzisiaj nabierają nowego znaczenia i są chyba lepiej rozumiane. W latach 90.
mieliśmy do czynienia ze wzmoŜonym zainteresowaniem poezją Białoszewskiego i Wojaczka. Decydującą rolę w tworzeniu nowej poetyki mieli Bohdan
Zadura (zwłaszcza jako autor tomu „Prześwietlone zdjęcia”) i Piotr Sommer. Teraz powracają Tymoteusz Karpowicz, Jerzy Ficowski czy Witold Wirpsza –
istniejący gdzieś na zapleczu historii literatury, a objawiający się jako twórcy, którzy w duŜej mierze antycypowali nowoczesne idiomy poetyckie. Równie
znaczący okazał się wpływ przekładów, nie tylko zresztą z języka angielskiego. Im więcej tego rodzaju fascynacji, zapoŜyczeń i paralel, tym lepiej –
Ŝywiołem poezji jest wielojęzyczność. Nie ma to nic wspólnego z relatywizacją Ŝycia literackiego. Wręcz przeciwnie.
Cztery obiegi
Rozdrobniona poezja ulokowała się, a właściwie została zepchnięta na peryferie głównego nurtu kultury. Nie ma jednego poetyckiego obiegu. Wiersze
krąŜą w najprzeróŜniejszych tętnicach, które na dodatek nie tłoczą ich w kierunku serca z tej prostej przyczyny, Ŝe jak na razie ono nie istnieje.
Karol Maliszewski: – Zastanawiam się, czy przypadkiem nie ma kilka obiegów poetyckich, a na powierzchnię wydostaje się tylko coś w rodzaju czubka
góry lodowej. Jest obieg głęboko lokalny, ten najbardziej utajony, z którego od czasu do czasu wypływają zjawiska tworzące obieg regionalny. Z tego
regionalnego coś czasem przenika do szerszej świadomości społecznej, przez co rozumiem świadomość przynajmniej kilku nisz, w których nazwisko
poety jakoś się utrwala. Z obiegu ponadniszowego raz na jakiś czas udaje się komuś wybić jeszcze wyŜej, np. jest do czegoś nominowany, więc wzrasta
zainteresowanie jego dorobkiem i jego osobą. Namaszczeniem wyŜszej rangi jest zauwaŜenie przez któregoś z krytyków nominujących do Paszportu
„Polityki”, juŜ samo wymienienie autora sporo znaczy. Uwieńczeniem starań młodego adepta pióra jest Nagroda Kościelskich, która w pewnym sensie
kończy dlań etap terminowania „tułaczki niszowej”. Igor Stokfiszewski, krytyk literacki, współautor „Tekstyliów”, przewodnika po literaturze roczników
70. wydanego przez krakowską korporację Ha!art., dziełko pionierskie, a więc nie bez wad (sam Stokfiszewski mówi, Ŝe wydane trzy lata temu
„Tekstylia” zdezaktualizowały się, brakuje w nich np. Wojciecha Wencla i Tomasza RóŜyckiego, a niektórzy tam umieszczeni przestali być poetami albo
piszą gorzej) wymienia cztery główne obiegi współczesnej poezji.
Pierwszy to obieg akademicki. Krytycy z tego obiegu (ikoną jest Marian Stala, ale równieŜ Piotr Śliwiński, Jacek Gutorow) zwracają uwagę na poezję,
która szuka odpowiedzi na podstawowe pytania o sens istnienia. Być zauwaŜonym przez któregoś z tych krytyków to dla młodego twórcy szansa na
chwilowe przynajmniej wystawienie głowy z getta.
Drugi obieg to pisma literackie. Liczą się: krakowski Ha!art., „Studium” redagowane przez Romana Honeta, oba otwarte na ryzyko, debiut, publikujące
poezję dwudziestolatków, toruński Undergrund, teraz juŜ tylko w wersji internetowej. WyróŜnia się elitarne wrocławskie Biuro Literackie, skupiające
wokół siebie tak wpływowych poetów jak Andrzej Sosnowski (Stokfiszewski jest przekonany, Ŝe za 50 lat będzie się o nim mówiło, Ŝe odnowił polski
język poetycki. Zdaniem Stali natomiast, będzie on poetą waŜnym wewnątrz poezji, który moŜe nie wyjść poza wąski krąg czytelników) czy Piotr
Sommer.
Piotr Śliwiński dodaje „Lampę i Iskrę” Dunina-Wąsowicza, pismo, które stara się przesunąć margines do centrum, oraz warszawskie „Literacje”
skupiające poetów lingwistów z Joanną Mueller na czele. W poszczególnych niszach czyta się takŜe „Kresy”, „Fa-art.”, „Pogranicza”, „Nową Okolicę
Poetów”.
Trzeci obieg to Internet, niczym nielimitowany gigantyczny zbiór poetycki, w którym nie obowiązują Ŝadne reguły. Piszący – urodzeni w latach 50.
i 90., a niedługo pewnie i w 2000 r. – nie czytają niczego poza publikacjami w sieci. Piszą o miłości, bólu, samotności. Ekran przyjmie wszystko. Na
tym tle wyróŜnia się portal nieszuflada.pl, który, co rzadkie, łączy się z obiegiem pozainternetowym i dopuszcza do głosu np. Marcina Świetlickiego.
Karol Maliszewski uwaŜa, Ŝe traktowanie Internetu jako wylęgarni grafomanii to uproszczenie. Sieć, zastępująca dawny Korespondencyjny Klub Młodych
Pisarzy, jest szansą dla ludzi z małych miejscowości. Maliszewski dorzuca portal poezja-polska.pl.
Obieg czwarty, medialny. O poezji w wysokonakładowych pismach piszą dziennikarze od wszystkiego. Z rzadka pisują Śliwiński czy krytyk i poeta
Jarosław Klejnocki. W tym obiegu waŜne są nagrody: Nike (Maliszewski uwaŜa, Ŝe w ostatnich latach kapituła pominęła wiele fascynujących tomików
i Ŝe naleŜałoby stworzyć nagrodę tylko dla poetów) oraz Nagroda Kościelskich, które wydobywają laureatów z anonimowości. Dzięki niej w tym roku
rozbłysnął Tomasz RóŜycki, autor poematu „Dwanaście stacji”.
Konkursy, turnieje, wydawcy
Oprócz tego w całej Polsce odbywają się niezliczone konkursy poetyckie, w tym – religijne. Jak twierdzi poeta Piotr Macierzyński, który przez jakiś czas
utrzymywał się z nagród za wiersze, najczęściej oszukują organizatorzy właśnie turniejów o tematyce religijnej, którzy zamiast zapowiadanych
wcześniej nagród wręczają przypadkowe fanty albo nic. W środowisku liczą się tylko niektóre: konkurs im. Jacka Berezina (debiutowali tam Krzysztof
Siwczyk i Marta Podgórnik), na który jesienią do Łodzi zjeŜdŜają się wszyscy święci poetyckiej federacji nisz i odbywający się takŜe w Łodzi konkurs
im. Kamila Baczyńskiego, (debiutowali Tomasz RóŜycki i Roman Honet). Liczy się konkurs im. Rafała Wojaczka w Mikołowie oraz częstochowski im.
Haliny Poświatowskiej. Wypada być na imprezie we Wrocławiu, gdzie wiosną kilkaset osób słucha poetów czytających wiersze. Warto zobaczyć
poznańskie Miasto Poetów (podczas którego policjanci zamiast mandatów rozdawali wiersze).
Obok tych mniej lub bardziej niszowych obiegów funkcjonuje jeszcze obieg wydawniczy. Ryszard Krynicki, poeta i wydawca, za niemieckim poetą
Hansem Magnusem Enzensbergerem powtarza Ŝartobliwie, Ŝe liczba czytelników poezji w kaŜdym kraju – bez względu na to, czy liczy on 250 tys.
mieszkańców jak np. Islandia, czy 250 mln jak Stany Zjednoczone – jest plus minus stała i wynosi 1354 osoby. W Polsce ta stała jest jeszcze niŜsza
i oscyluje w granicach plus minus 1001 osób.
Po 1989 r. duŜe oficyny zrezygnowały z wydawania poezji. Jeśli drukują, to bez ryzyka, tylko wielkie nazwiska, o które bezwzględnie walczą
z mniejszymi wydawcami. Na polu bitwy pozostali specjalizujący się w poezji Kryniccy ze swoim słynącym z wysokiego poziomu merytorycznego
i graficznego wydawnictwem a5 i niestroniące od wydawania poezji: krakowskie Wydawnictwo Literackie, Wydawnictwo Dolnośląskie, Prószyński i Sic!
Kryniccy – którzy załoŜyli a5 pod koniec lat 80. – fakt, Ŝe przetrwali do dziś wydając głównie poezję i to bez dotacji i ukłonów w kierunku komercji,
uwaŜają za cud.
Przewodnik po polskiej poezji współczesnej| Federacja niepodległych n...
http://www.polityka.pl/spoleczenstwo/niezbednikinteligenta/150512,1,...
3 z 7
2010-01-19 12:45
Nakłady poezji to 600–3000 egzemplarzy w przypadku takich autorów jak Herbert. Nobel dla autorki tomu „Koniec i początek” sprawił, Ŝe jej tomiki
w ciągu kilku miesięcy osiągnęły 150 tys. „Chirurgiczna precyzja” Stanisława Barańczaka, nagrodzona Nike, osiągnęła 15 tys. nakładu. „Kamień, szron”
Ryszarda Krynickiego ma juŜ trzeci dodruk.
Wydrukowanie ksiąŜki poetyckiej to dopiero początek drogi cierniowej wydawcy. Następna stacja to dystrybucja. Przez lata plagą byli nieuczciwi
hurtownicy, którzy zabierali partię ksiąŜek i znikali bez wieści razem z zyskiem wydawcy. Potem trzeba poinformować czytelnika, Ŝe ksiąŜka się ukazała.
W przypadku poezji nie jest to proste. Pisma literackie trafiają tylko do wybranych, którzy i tak wiedzą, co mają czytać. Wysokonakładowe gazety
i magazyny niechętnie zamieszczają recenzje z tomików wierszy, szczególnie autorów, których nazwiska nic nie mówią ich czytelnikom. Media
elektroniczne wystrzegają się poezji, bo trudno ją streścić w kilku słowach, a poeci rzadko kiedy potrafią opowiedzieć o swoim tomiku
w 60-sekundowym wejściu.
Co to więc znaczy dziś głośny tom? Piotr Śliwiński uwaŜa, Ŝe w porównaniu z prozą, właściwie nic. Garść recenzji, wyczerpanie nakładu w wysokości
paruset egzemplarzy. Sytuacja zmienia się w wypadku otrzymania przez autora waŜnej nagrody lub kiedy ksiąŜka nawiązuje do współczesności,
posługując się przy tym językiem zrozumiałym dzięki przeszłości. Taką ksiąŜką było „12 stacji” Tomasza RóŜyckiego – dziełko błyskotliwe, wdzięczne
w lekturze, rezonujące z „Panem Tadeuszem”, zabawne, trochę realistyczne, trochę fantastyczne.
Piotr Śliwiński: – Stawanie przez poezję w szranki z bestsellerami to czyste szaleństwo przeciwne jej naturze – i w tej perspektywie głośnym tomem jest
tom cicho, lecz intensywnie czytany. Głośne więc są tomy Sosnowskiego. Bez rynku jest czyściej.
Poruszenie w niszach
Czytelnicy przywiązani do uznanych wielkości uwaŜają, Ŝe jeśli w jednym niemal czasie miało się Miłosza, Herberta, RóŜewicza, Szymborską,
Białoszewskiego, to następne pokolenia piszących muszą niknąć w ich cieniu.
Marian Stala co prawda nie chce być odbierany jako zwolennik ustalonych raz na zawsze hierarchii, ale dodaje, Ŝe XX w. był poetycko tak bogaty, Ŝe
trudno się od niego wyzwolić: – Nad współczesną poezją polską rozpościera się twórczość Czesława Miłosza, charakteryzująca się wyjątkowym
bogactwem języka, konwencji, wewnętrznego doświadczenia twórcy. Jak na razie nie pojawiła się indywidualność równie totalna. Ale przypominam, Ŝe
następny wielki po Mickiewiczu, czyli Bolesław Leśmian, zadebiutował mniej więcej pół wieku po autorze „Dziadów”. Pomiędzy nimi panował okres
przejściowy, który być moŜe i nas czeka. Innego zdania jest Karol Maliszewski: – W podręcznikach juŜ nastąpiła zmiana warty i z całą powagą pisze się
tam o poezji np. Marcina Świetlickiego, Eugeniusza Tkaczyszyna-Dyckiego, Jacka Podsiadły, Andrzeja Sosnowskiego i Marzanny Bogumiły Kielar. Ja mam
na myśli jeszcze młodszych autorów juŜ godnych promocji i medialnego dowartościowania: Mariusza Grzebalskiego, Darka Foksa, Edwarda Pasewicza,
Andrzeja Niewiadomskiego, Marka Emanuela Baczewskiego, Dariusza Sośnickiego, Bartka Majzla, Tomasza RóŜyckiego, Martę Podgórnik, Romana
Honeta. Tu przerywam, zaznaczając, Ŝe nie wymieniłem nawet połowy bardzo interesujących. Ci poeci określą przyszłość, będą gigantami, jeŜeli juŜ teraz
nimi nie są. Maliszewski uwaŜa, Ŝe np. Andrzej Sosnowski jest fenomenem na duŜą historyczno-literacką skalę, ale raczej nie będzie się to przekładać
na jego poczytność, bo w poezji mamy do czynienia z komplikacją formalną i nieprzejrzystością przesłania występującymi w większym stopniu niŜ
kiedyś. Aby nowa poezja przestała być mową tylko dla wybranych, by moŜna było zacząć kreślić jej mapę i wyznaczać na niej punkty orientacyjne,
konieczne jest porozumienie między niszami. Maliszewski mówi, Ŝe moŜna wyczuć w niszach lekkie oŜywienie i krystalizowanie się jakiegoś porządku.
Karol Maliszewski: – To jest jeszcze nader mgliste, a zresztą moŜe jestem pod wpływem tego, co przeŜyłem na festiwalu Poznań Poetów. Zasłuchane
tłumy wskazywały, Ŝe jest w narodzie głód poezji i Ŝe w jakiejś, zupełnie własnej, formie odpowiadają nań młodsi autorzy. Ale trzeba było być na
przykład na ekstatycznym spektaklu czytającego swe wiersze Eugeniusza Tkaczyszyna-Dyckiego, Ŝeby zrozumieć, co się dzieje. Marian Stala, który
w latach 90. opublikował artykuł „Coś się skończyło, nic się nie chce zacząć” (cytat z RóŜewicza) i na poezję spogląda poprzez wielkie indywidualności,
uwaŜa, Ŝe najnowszy tom Ryszarda Krynickiego „Kamień, szron” jest uchyleniem drzwi w poetycki XXI w. Pojawienie się kolejnych tomów tej miary
mogłoby, zdaniem krytyka, oznaczać, Ŝe coś się zaczyna.
Czytelnik w popłochu
Jak z tym wszystkim ma sobie poradzić czytelnik? Zwykły zjadacz poezji, zapytany na ulicy o ulubionych poetów współczesnych, wymieni noblistów
i tych, o których uczył się w szkole. Snob, który lubi być na czasie, zapamięta, przynajmniej na chwilę, nazwisko Tomasza RóŜyckiego, laureata
Nagrody Kościelskich. I na tym koniec. O Honecie, Sosnowskim, Tkaczyszynie-Dyckim, poetach cenionych w niszach, nie będzie miał pojęcia.
Tymczasem współczesny poetycki świat domaga się nowego czytelnika, który przestanie być biernym trybikiem w machinie napędzanej przez media.
Musi sam szukać swoich poetyckich archipelagów.
Jacek Gutorow: – Nowa poezja pragnie mieć czytelnika zaangaŜowanego i aktywnego – takiego, który byłby gotów współtworzyć wiersz. Sens tej poezji
nie jest dany raz na zawsze. Wręcz przeciwnie: tworzy się on w akcie pojedynczej lektury. W wierszu „Paradoksy i oksymorony” John Ashbery, jeden
z waŜniejszych patronów młodej polskiej poezji, pisze (tłum. Bohdan Zadura): „Ten wiersz zajmuje się językiem na bardzo prostym poziomie/Spójrz,
jak mówi do ciebie//Ten wiersz to ty”.
Przewodnik po polskiej poezji współczesnej| Federacja niepodległych n...
http://www.polityka.pl/spoleczenstwo/niezbednikinteligenta/150512,1,...
4 z 7
2010-01-19 12:45
Krzysztof Siwczyk
(z tomu „Emil i my”, Wydawnictwo Czarne 1999 r.)
Dmuchanie na zimnych
Prawda, Ŝe ładnie wyglądała? Racja.
Masz słuszność, kiedy inni świadczą o niej podobne bzdury.
Jak mandarynka. Pomarańczowa i wysuszona.
Traktować wszystko tak, jakby było po wszystkim?
Nieśmiertelni są ci wiecznie niezadowoleni.
Ci, którzy zachowują pogodę ducha,
mogą się nim cieszyć tylko za Ŝycia.
Być moŜe dlatego muzyk, kiedy potyka się
w marszu Ŝałobnym, robi złą minę do złej gry.
Roman Honet (z tomu „Pójdziesz synu do piekła”, Zielona Sowa 1999 r.)
Wnętrza
Palimy pudła po listach, gorzkie depesze
spadające jak robaki, martwą naturę sierpnia
na brudnych grzbietach pocztówek. Od
ostatniego okrąŜenia słońca
zmieniło się niewiele; tak samo pilnujemy ognia,
wypluwamy bluźnierstwa, podłe opowieści
Drewermanna. O duchach wszystko wiadomo;
przychodzą w nocy i mówimy im –
a kysz!
Nie, jesteśmy niemuzykalni w tym królestwie
obojga jesieni, w kościołach niezrozumiałej mowy
omszałych pokrzyw i traw (patrz –
str. 3). Listopad wysyła
oniemiałych posłańców, instrumenty
czułe jak zegar, zetlałe maszynopisy
w słupach ognia. Czy słyszysz
bębny?
Joanna Mueller
(z tomu „Somnambóle fantomowe”, Zielona Sowa 2002 r.)
wygnańcy bogów umierają młodo
a jednak tamci stoją niewzruszeni. przyrzekają
miłość do śmierci. śmierć przyrzeka miłość do nich.
R. Kobierski mendelssohn funebre –
miłość
dotyktaktyków poznasz po łamaniu
słowa gramatyką wyjątków sensualnym
sensem somantyką blasfemii poprawności
błędem codziennie od nowa notują jej głodowy
język rzeczy własnych niewiele nazwą je
po linieniu chwilowe lokum samotne
rozkojarzeniówka spisany z rozwiązłych
powiązań apokryf przejścieradeł mała siła
przebycia w liniach papilarnych tylko trochę
ufności: kaŜdy świat ma dwa końce i dwie
są pęknięte monady w otwartym solipsis
ciała zderzone symultanecznie wykroczą
Przewodnik po polskiej poezji współczesnej| Federacja niepodległych n...
http://www.polityka.pl/spoleczenstwo/niezbednikinteligenta/150512,1,...
5 z 7
2010-01-19 12:45
poza wyrocznie wyrzutki rachowane
sumiennie dzieci co Ŝadnej wiary nie
wyspowiadały a juŜ je w uwaŜnieniu
nieletnim pokalały sobą niepokoją
by koić ranią by w sobie się
goić gra w nic aŜ do granic
nieba ustępowanie upadanie
w ciało od kiedy zamiast
modlitwy odmawiają miłość
w kościółki z kostek róŜańca
za świadka wprasza się
śmierć
Edward Pasewicz
(z tomu „Dolna Wilda”, Biuro Literackie 2002 r.)
Senne saneczki
Czy mnie potępisz, śpiący między szynami
liściu łopianu,
kiedy się głucho odbijają od ciebie
pomruki pierwszych przechodniów?
Gdybyś się nagle uniósł, mógłbyś całkiem
zakryć tę wiatę na Kórnickiej,
gdzie czekam na szóstkę i wymyślam, co
powiem szefowi, gdy zapyta dlaczego
tak późno przychodzę.
Mógłbyś mnie otulić i zwinąć się jak cygaro,
tak, Ŝebym mógł przeczekać atak mgły
i ten chłód, który się wzmaga i rodzi
podejrzenie, Ŝe nie zatrzyma się wcale.
Mógłbyś teŜ (wcale nie Ŝartuję) stać
się tym tajemnym zielem, które daje
przez chwile wraŜenie, Ŝe jest się bez ciała.
Ale ty jesteś postrzępiony i Ŝółkniesz
w kilku miejscach naraz.
Jeszcze kilka
dni i nie zobaczę cię tu wcale; senne saneczki
będą ześlizgiwać się z pagórka,
dzieci ugniotą śnieg wdrapując się pod górę,
będę wsiadał na innym przystanku.
Marta Podgórnik (z tomu „Opium i Lament”, Biuro Literackie 2005 r.)
ulica łuŜycka
krok po kroku równowaga najpierw parapety
regał biurko potem łóŜko i dopiero kuchnia
wzrusza mnie ten porządek nastawania sprzętów
lampka lustro stolik do kawy i trochę zieleni
przyszło później ale nie przez nie dom ma sens
serce domu to druga szczoteczka w łazience
ręczniki zawartość lodówki plamy na pościeli
i zdjęcie w ramce oby stać się znów sentymentalnym
nic z tego nie utracić zrobić nieco miejsca
w szafie i szafkach przecieŜ dom czeka na przyjście
swojego wierzyciela z którym związał puls
i teraz kiedy pada teraz kiedy mŜy a w środku
Przewodnik po polskiej poezji współczesnej| Federacja niepodległych n...
http://www.polityka.pl/spoleczenstwo/niezbednikinteligenta/150512,1,...
6 z 7
2010-01-19 12:45
wszystko pęcznieje gorączką umysł mam jasny
jak tamci piloci luftwaffe jak zasady promocji
instrukcja Ŝelazka piszę gotuję kocham się
na swoim łóŜku nie dziękuj za kartkę z mazur
nie dziękuj za kartkę z nad morza.
Tomasz RóŜycki
(z tomu „Anima”, Zielona Sowa 1999 r.)
Repetycje
W powtarzaniu potęga, w powtarzaniu stałość.
Kawa z mlekiem i wino, do wina migdały;
powtarzane po stokroć słowo będzie ciałem
w niebieskawej pościeli, pod skundloną trawą.
Jedzenie od Chińczyków, pieniądze od śydów,
tysiąckrotna pielgrzymka nad Ŝeliwną Odrę –
Ŝyję i mam wątpliwość, czy za czarnym oknem
jutro powtórzy się dokładnie to, co było.
Zima ma swe nałogi – śnieg właśnie zasypał
dom i wszystkich harcerzy. Tak, jak mnie uczyłaś,
sam powtarzam sposoby, w których była miłość,
i wtedy seksowniejsza niŜ hiszpańska grypa,
ta czarnobrewa nocka, jawna kusicielka
wpisuje do dowodu swe obywatelstwo.
Wykonanie Javatech | Prawa autorskie © S.P. Polityka
Przewodnik po polskiej poezji współczesnej| Federacja niepodległych n...
http://www.polityka.pl/spoleczenstwo/niezbednikinteligenta/150512,1,...
7 z 7
2010-01-19 12:45