GRANICA

Powie  rodzi a si  z trudem, w latach 1932 –
1935. Najpierw zosta a wydrukowana w cz ciach
w jednym z czasopism, wydano j  dopiero w 1935
roku.

Powie  pocz tkowo nosi a tytu  Schematy, co
mia o symbolizowa  schematyzm  ycia ludzkiego
oraz schematyzm fabularny. Autorka da a tutaj
upust swoim zainteresowaniom – psychologi ,
psychik  kobiety i m czyzny, wytrzyma

ci

ludzkiej natury, zagadnieniami ekonomicznymi,
moralnymi etc.. W trakcie pracy nad powie ci
Na kowska nieco odesz a od pierwotnych
zamierze , st d te  zmianie uleg  równie  tytu .
Granica jest kulminacyjnym utworem w
twórczo ci Na kowskiej, b

cym manifestem

filozoficznym, artystycznym oraz ideowym

autorki. Jest równie  syntez  jej wiedzy o
cz owieku, spo ecze stwie, osobowo ci ludzkiej i
jej determinantach. Granica jest doskona  syntez
wiedzy o cz owieku z artyzmem narracji,
kompozycji i stylu. W Granicy autorka postawi a
wiele bardzo aktualnych pyta  – o moralno
cz owieka, granice moralno ci oraz to samo ci, o
wybór postaw i ich uwarunkowania.O
oryginalno ci powie ci Na kowskiej  wiadczy
zaproszenie czytelnika do wspólnej analizy
psychologicznej bohaterów i interpretacji ich
zachowa . Czytelnik musi przej  od
tradycyjnego: co dalej? do bardziej nowatorskiego
podej cia: dlaczego?, bowiem motywacja powie ci
niej jest fabularna, lecz psychologiczna.

Granica jest z pozoru tylko banalnym romansem,
bazuj cym na erotycznym skandalu w wy szych
sferach. Oryginalno  polega na tym, i  pod tym

aszczykiem kryje si  skomplikowane studium

ludzkiej psychiki i zachowa , za  kluczem do
odczytania sensu utworu zdaje si  by  tytu
powie ci.

GRANICA- STRESZCZENIE

Rozdzia  1 –

Zenon Ziembiewicz nie 

, a wraz z jego  mierci

wyszed  na jaw jego romans z Justyn  Bogutówn .
Sta o si  to przyczyn  skandalu, nikt nie zna
jednak bli szych szczegó ów. Gazety prze ciga y
si  w domys ach i spekulacjach.

Justyna, po  mierci matki, przyjecha a na s

 do

miasta. Pomog a jej wtedy pani Ziembiewiczowa,
dzi ki czemu znalaz a prac  w sklepie
Toruci skiego. Po kilku miesi cach odesz a i
zacz a prac  w cukierni, jednak i z niej wkrótce
zrezygnowa a. Zenon, g ówny bohater, by  synem
dzier awcy maj tku w Boleborzy, nale cego do
pa stwa Tczewskich. Walerian Ziembiewicz,
ojciec Zenona, by  dumny ze swego szlachectwa.
Jego g ównym zaj ciem by o polowanie, nie
okaza  si  by  dobrym zarz dc .

Zenon kszta ci  si  w mie cie, a do rodzinnego
domu przyje

 tylko na wakacje i ferie. Nowe

otoczenie, w którym si  znajdowa , pozwoli o mu
inaczej spojrze  na jego rodzinne strony, zacz  si
wstydzi  prostoty rodziców, zw aszcza ojca.

W czasach szkolnych Zenon pozna  El biet
Bieck , zamieszkuj

 u swej krewnej,

Kolichowskiej. Cho  nie by a dla niego
nadzwyczajnie uprzejma, wzbudzi a jego
zainteresowanie.

Rozdzia  2 –

Cecylia Kolichowska pierwszy raz wysz a za m
za Konstantego W browskiego i by o to
ma

stwo z mi

ci. Konstanty by  socjalist  i

gdy ich syn mia  8 lat, musia  wyjecha  z kraju,
pozostawiaj c  on  i syna bez  rodków do  ycia.
Wkrótce te  pope ni  samobójstwo. Kolejny raz
Cecylia wysz a za m  za starszego od niej o 15 lat
Aleksandra Kolichowskiego, tym razem by o to
ma

stwo z rozs dku. Po jego  mierci

odziedziczy a kamienic . Nie by  to bynajmniej
szcz liwy dla niej spadek, bowiem kamienica i jej
lokatorzy przysparzali jej wielu problemów.

Do mieszkania Kolichowskiej cz sto przychodzi

ody Zenon, pomaga  bowiem w lekcjach Eli.

Skrycie si  w niej kocha , ta jednak czu a do niego
wstr t.

Rozdzia  3 –

Cecylia nie by a zbyt towarzyska, pozwala a sobie
tylko czasem na wizyty kole anek, a zarazem jej
lokatorek. Wi ksze grono zbiera o si  tylko w dniu
jej imienin, kiedy to towarzystwo by o starsze i
bardziej dystyngowane. Na przyj ciach tych
bywa a równie  m odziutka Ela, która cz sto
zastanawia a si  nad staro ci  i nad jej
nieuchronno ci . Kolichowska za  dochodzi a do
smutnego wniosku, i  jest jedn  z tych starych
kobiet, co bynajmniej nie by o my

 przyjemn .

Podczas jednego z przyj  panie rozmawia y o
swoich s

cych. Dosz y równie  do wniosku, i

 one takimi samymi lud mi jak i one, w duchu

jednak do ko ca si  z tym stwierdzeniem nie
zgadza y. Jedna z pa  dowodzi a, i  s

ce s

ca kowicie bezmy lne, za przyk ad podaj c star
Bogutow , która kiedy  u niej pracowa a. Zwolni a

 jednak, gdy dowiedzia a si , i  s

ca jest w

ci y. Kobieta uzna a, i  mimo nie lubnego
dziecka i wielkiej g upoty by a to s

ca

pracowita, której w  yciu si  poszcz ci o, gdy  na

 przyj a j  hrabina Tczewska.

El bieta przys uchuj c si  tym rozmowom dosz a
do wniosku, i  nigdy nie wyjdzie za ma , za

czyzn b dzie traktowa a z pogard  i

lekcewa eniem.

Rozdzia  4 –

Wiosna. Ogród Kolichowskiej przysparza  jej
wielu nowych problemów. Jej rabaty z kwiatami
oraz rosn ce owoce cz sto by y zrywane i
niszczone nawet przez lokatorów kamienicy. Nie
móg  temu zaradzi  nawet pies Fitek, specjalnie w
tym celu trzymany w ogrodzie, karmiony raz
dziennie.

W ogrodzie tym lubi a przebywa  El bieta, marz c
i rozmy laj c o biednych mieszka cach
okolicznych kamienic, którzy zdawali si  jej by
inn , ni sz  ras  ludzi.

Jednego czerwcowego dnia Ela, jak zazwyczaj,
uda a si  na lekcje francuskiego. Drzwi otworzy
jej Awaczewicz, wojskowy, w którym skrycie si
kocha a. Gdy zostali na chwil  sami,
nieoczekiwanie poca owa  j . Przez ca  lekcj
by a potem rozkojarzona i zdenerwowana. Po jej
zako czeniu Awaczewicz chcia  j  odprowadzi
do domu, ale nauczycielka – panna Julia - ostro si
temu sprzeciwia. Ela szybko uciek a, s ysza a
jednak z daleka sprzeczk  adoratora z nauczycielka

i zrozumia a, i  co  ich  czy. Bardzo zawiod a si
na cz owieku, którego – jak my la a – kocha a.

Rozdzia  5 –

Zenon pozna  Justyn , gdy dziewczyna mia a 19
lat. Jej matka by a kuchark  u Tczewskich, jednak
gdy zacz a chorowa , przesz a do pracy do
Ziembiewiczów. M oda Justyna pocz tkowo
cz sto bawi a si  z córk  Tczewskich, Ró .

Rozdzia  6 –

Zenon studiowa  w Pary u i pozosta  mu jeszcze
rok nauki, do domu przyje

 tylko na wakacje.

Pewnego dnia otrzyma  list od swego przyjaciela,
Karola W browskiego, który poinformowa  go o

mierci Adeli. Adela by a zakochana w Zenonie

kilka lat temu, by a jednak chora na gru lic , a jej
stan by  powa ny. Zenon nie odwzajemnia  jej
uczucie, o czym dziewczyna wiedzia a, by  jednak
dla niej dobry i troskliwy.
Pogl dy Zenona uleg y w czasie studiów zmianie.
Stara  si  odci  od boleborza skiego schematu,
który zapocz tkowa  jego ojciec. Polega  on na
nieumiej tno ci pohamowania swego erotyzmu i
pop dów seksualnych. Stary Ziembiewicz wdawa

si  w liczne romanse ze sw  s

, na co matka

Zenona przymyka a oko. Teraz w ten sam sposób
zachowywa a si  w stosunku do Justyny, która
sta a si  kochank  jej syna. Pod wiadomie sama
wpycha a go w jej ramiona. Zenon próbowa  si
broni  przed tym zwi zkiem, nie móg  si  jednak
oprze  urokowi m odej dziewczyny. Szybko wi c
zostali kochankami. Rozdzia  7 –

Przed wyjazdem na studia Zenon poprosi
rodziców o materialne wsparcie, jednak oni uznali,

 nie s  w stanie mu pomóc. Stwierdzili, i

powinien zwróci  si  z pro

 do Czechli skiego,

pe nomocnika Tczewskich, który by  maj tny i
dobrze sytuowany.

Tak te  post pi  m ody Zenon. Napisa  nawet dla
niego artyku , za który otrzyma  pewn  kwot
pieni dzy, co pozwoli o mu na powrót do Pary a.

Wkrótce te  zauwa y m od  kobiet . Okaza o si ,

e jest to Biecka. Zosta  przez ni

yczliwie

przywitany i zacz li rozmawia . Zenon wyzna  jej,

 mo na si  odci  od swej przesz

ci i

rodzinnych korzeni, staj c si  kim  innym i
unikaj c ich b dów. Ela uzna a jednak, i  nie jest
to mo liwe, o czym  wiadczy jej  ycie. W

zast pstwie Kolichowskiej zarz dza a teraz
kamienic , staj c si  tak samo ostra dla lokatorów
jak jej poprzedniczka.

Zenon wkrótce zobaczy , jak do kamienicy
Kolichowskiej zmierza  Awaczewski. By
przekonany, i  ma ona zamiar odwiedzi  El biet .

Rozdzia  8 –

Kolichowska by a coraz bardziej chora, z trudem
porusza a si  ju  nawet po w asnym domu. Coraz
cz ciej my la a o  mierci. W tym czasie
niezwykle cierpliwie i troskliwie zajmowa a si  ni
Ela, do której Kolichowska by a bardzo
przywi zana. Kolichowska nie zwraca a nawet
uwagi na to, i  Ela cz sto pob

a lokatorom i

stawa a po ich stronie. Stara Kolichowska ba a si ,

e podró  Eli do Szwajcarii, na spotkanie z matk ,

mog oby doprowadzi  do porozumienia obu pa ,
co po

oby kres dalszemu wspólnemu  yciu Eli

i Kolichowskiej.
Cecylia równie cz sto my la a o Karolu, którego
jako ma ego ch opca wywioz a do sanatorium w
Szwajcarii. Karol nigdy jej nie wybaczy , i
ponownie wysz a za m  i nie chcia  si  wi cej
spotyka  z matk .

Gdy Ela wyjecha a, Kolichowsk  zajmowa a si

ucja Posztraska, jej przyjació ka.

Po powrocie Eli Kolichowska odetchn a z ulg .
Zauwa

a jednak, i  wizyty Zenona staj  si  coraz

cz stsze. Podczas jednej z rozmów El biety i
Ziembiewicza, na pierwszy plan wysun y si  ich
plany na przysz

. Ela wyzna a, i  kiedy

kocha a si  w Awaczewiczu, Zenon za  przyzna
si  do fascynacji jej osob  w przesz

ci. Zenon

przyzna tak e, i  mia  romans z Justyn , co nazwa
kompleksem boleborza skim, nad którym nie
potrafi  zapanowa . Rozdzia  9 –

Na wiosn  Bogutowa zachorowa a. Lekarz
stwierdzi , i  nale y odwie  j  jak najszybciej do
szpitala. Justyna pojecha a wi c z matk . Stara
kobieta ca  drog  by a pó przytomna, na koniec
dnia za  ca kowicie zemdla a. Justyna zostawi a
ich rzeczy osobiste u swej znajomej, która
mieszka a w kamienicy Kolichowskiej.

W szpitalu, mimo operacji, nie uda  si  ju
Bogutowej uratowa . Nast pnego dnia odby  si
pogrzeb kobiety, a uczestniczy y w nim tylko
cztery osoby. Justyna w tym czasie mieszka a u
swej przyjació ki, Jasi. Niedawno odszed  od niej

, ona sama by a chora na gru lic , a jej córka

traci a wzrok.

Rozdzia  10 –

Po powrocie do Polski Zenon zatrzyma  si  w
mie cie. W miejscowej gazecie odnalaz  swój
artyku . Na ulicy za  spotka  Justyn , która
ucieszy a si  na jego widok, jednak zdziwi a si ,  e
go zobaczy a. Opowiedzia a mu o  mierci matki.
Zenon nie zdecydowa  si  opowiedzie
dziewczynie o swoim zwi zku z El biet . Nie
chc c, by rozmowa by a kontynuowana na ulicy,
zaprosi  j  do pokoju hotelowego, w którym
mieszka . Tam uczucia wzi y gór  nad rozumem i
mi dzy par  dosz o do zbli enia.

Pó niej doszed  do przekonania, i  nie móg  nad t
sytuacj  zapanowa , bo by a du o silniejsza od
niego. Przyzna  tak e, i  podobne przygody
zdarza y mu si  równie  w Pary u, a mimo to
nadal kocha  El biet . Nie gn bi o to jego
sumienia, poniewa  stara  si  zachowa  do takich
romansów odpowiedni dystans.

Nast pnie uda  si  na spotkanie z Czechli skim.
By  on wtedy starost . Czechli ski zaproponowa
Zenonowi obj cie stanowiska redaktora w Niwie.

Zenon postanowi  spotka  si  z El . Z pocz tku
by  rozczarowany je widokiem, szybko jednak
zacz  si  cieszy  ze spotkania.
Rozdzia  11 –

Kilka dni potem do hotelu Zenona ponownie
przyby a Justyna. Zenon obieca  jej bowiem,  e
zwróci jej pieni dze, które jej zmar a matka
zarobi a w Boleborzy, a których z powodu  mierci
nie mog a odebra . Cho  obieca  sobie, i  tym
razem wyja ni jej,  e jest zwi zany z El , to
równie  da  si  ponie  emocjom i nie zapanowa
nad swoimi pop dami. Do redakcji za  przysz a
hrabina Tczewska, która poprosi a Zenona o
wydrukowanie zaproszenia na cykl wyk adów o
do wiadczeniu religijnym. Towarzyszy  jej ksi dz
Czerlon.

Rozdzia  12 –

Kilka dni pó niej do redakcji przyby  hrabia
Tczewski. Chcia  on prosi , by na  amach
czasopisma w obron  wzi to jedn  z m odych

aktorek, któr  wcze niej skrytykowano w innym
czasopi mie.

Ziembiewicz kieruj c gazet  stara  si  popiera
interesy swego protektora, Czechli skiego. Czu
si  z tym  le, ale nie potrafi  nic zmieni . Sytuacja
rozwija a si  podobnie w sferze uczuciowej. By
zwi zany z El , do której prawie nic nie czu  oraz
z Justyn , kochank , której bardzo po da .
Usprawiedliwia  si , i  jego spotkania z Justyn  s
konieczno ci , bowiem nie móg  jej odepchn  po
tragedii, jaka j  spotka a.

Gdy Zenon zebra  pieni dze, które mia  jej
zwróci , postanowi  ostatecznie zerwa  znajomo
z dziewczyn . Justyna oznajmi a mu jednak, i
spodziewa si  dziecka i to on jest jego ojcem. By
to dla niego szok, bowiem takiej ewentualno ci
nigdy nie bra  pod uwag .

Rozdzia  13 –

Kolichowska by a ju  tak powa nie chora,  e nie
podnosi a si  nawet z 

ka. Sprawy swej

kamienicy stara a si  jednak kontrolowa ,
wywieraj c wp yw na El biet . Jedn  ze spraw,
które poró ni y kobiety, by  spór o dozorc

Ignacego, który nie by  ju  w stanie pracowa , a
którego Kolichowska stara a si  wyrzuci  wraz z

on  z ich mieszkania.

Spory te oraz wspomnienia o matce, której nie
rozumia a (nie potrafi a przyj , i  wi e si  z
ró nymi m czyznami), coraz bardziej przybli

y

El biet  do Zenona. Ka dego spotkania z nim
oczekiwa a z niecierpliwo ci .

Zenon tymczasem u wiadomi  sobie, i
zadziwiaj co  atwo przychodzi mu manipulowanie
swymi uczuciami i zachowaniami, przechodzenie
„po ca ej skali”. Odczuwa  jednocze nie, i  sam
rozszerza granic  swojej moralno ci, nie poczyta
tego sobie jednak jako hipokryzji.
Do jego redakcji cz sto przychodzili ró ni ludzie,
którzy prosili go o us ugi i pomoc.

Rozdzia  14 –

Wieczorem Zenon spotka  si  z El biet . Wyzna
jej,  e owocem jego romansu z Justyn  b dzie
dziecko. U wiadomi  wtedy sobie,  e tak samo
czyni  jego ojciec, matka za  za ka dym razem
przebacza a mu zdrady.
El bieta by a zaskoczona i wstrz ni ta
wyznaniem. Uwa

a bowiem zdrad  za co

najgorszego w zwi zku. Z pocz tku zacz a
obwinia  sam  siebie, po chwili jednak
przebaczy a mu i mi dzy par  dosz o do zbli enia.

Rozdzia  15 –

Justyna odesz a ze s

by od pewnej chorej

kobiety, której m  dba , by  onie niczego nie
brakowa o, ale jednocze nie mia  kochank  i
cz sto u niej przebywa . Dwaj synowie kobiety
równie  niezbyt cz sto bywali w domu, a chora
ci gle narzeka a na us ugi Justyny.

Justyna wi c przeprowadzi a si  do swej
przyjació ki Jasi, mieszkaj cej u Kolichowskiej.
Tego samego dnia do kamienicy wróci a

adziowa – drobna, niezam na kobieta, z

siedmioletnim synkiem. Jego ojca pozna a
przypadkowo i nie kocha a go. To,  e mia a
nie lubne dziecko, przeszkadza o jej w utrzymaniu
pracy przez d

szy okres, poniewa  kobieta z

dzieckiem nie by a mile widziana przez
pracodawców. Tego dnia równie  otrzyma a
wymówienie i przyjecha a do kamienicy, by
zatrzyma  si  u matki chrzestnej swego syna –
Zbysia. Pocz tkowo kobieta nie chcia a wpu ci

ich do mieszkania, po chwili jednak pozwoli a im
wej .

Gdy Ela dowiedzia a si , i  Justyna zamieszkuje
obecnie w kamienicy, wezwa a j  pod b ahym
pozorem do siebie. Chcia a jednak dowiedzie  si ,
czy Justyna kocha Zenona. El bieta zaoferowa a
równie  Bogutównie pomoc, ta jednak j
odrzuci a. Justyna by a zdziwiona,  e kto  wie o jej
romansie, a jeszcze bardziej zdziwi o j , i
El bieta wie o jej ci y. Ela dosz a do wniosku, i
Justyna nie wie, i  Zenon jest zar czony, po czym
obieca a dziewczynie, i  nie wyjdzie za niego za

.

Rozdzia  16 –

Zenon mia  spotkanie z Czechli skim, który
przyby  do niego z m odym Tczewskim. Na
spotkaniu tym panowie postanowili zrealizowa
wspólnie jaki  interes.

Wkrótce po tym do Zenona przyby a Justyna.
Powtórzy a mu rozmow  z El biet , jak równie
jej obietnic , i  ta nie we mie z nim  lubu. Zenon
bardzo si  tym zdenerwowa , szybko odprawi
Justyn , zaoferowa  jej tak e pomoc finansow ,

gdyby chcia a usun  ci

. Szybko równie

zadzwoni  do El biety. Okaza o si  jednak, i
wyjecha a ona w

nie na spotkanie ze sw  matk

do Warszawy.

Po jakim  czasie otrzyma  od niej list, w którym
wyja nia a, i  by oby lepiej, gdyby si  ju  nie
spotykali, bowiem to Justyna ma do niego prawo, a
ona nie chce jej go zabra .
Rozdzia  17 –

W czasie podró y Bieckiej przypomnia  si  sen,
który by  sielankow  wizj , w której ona, jej matka
oraz ojciec siedz  wspólnie przy stole. Nie by o to
jednak nigdy mo liwe, gdy  jej matka rozsta a si
z jej ojcem, gdy Ela mia a rok, za  ten wkrótce
zmar . Ela dojecha a do Warszawy rano i
zatrzyma a si  u  wi towskiej, która by a kuzynk
wuja Kolichowskiego. Matka przyj a El  w
najbardziej ekskluzywnym warszawskim hotelu, w
którym si  zatrzyma a. Rozmawia a z ni  jednak
bardzo oficjalnie, za  po chwili do pa  do czy a
Tczewska oraz m ody m czyzna.

Kolejne spotkanie Eli z matk  odby o si
wieczorem w teatrze, potem za  uda y si  do
restauracji. Matka poradzi a Eli, by dok adnie

zastanowi a si  nad zerwaniem zar czyn z
Zenonem, poniewa  bez wzgl du na ich przyczyn
z ka dym innym m czyzn  ta sytuacja
prawdopodobnie si  powtórzy.

Rozdzia  18 –

Przez dwa miesi ce Ela pozosta a w stolicy i
dosz a do przekonania, i

ycie bez Zenona jest

jednak mo liwe. Pod wiadomie jednak wci
oczekiwa a na jaki  znak od niego. W ko cu

wiadomi a sobie, i  jego tak d ugie milczenie

jest potwierdzeniem jej decyzji o zerwaniu.

Ca y czas w Warszawie Ela sp dza a z pani

wi towsk  oraz matk  i jej adoratorami. W ród

nich znajdowa  si  tak e ów m ody cz owiek,
którego spotka a w hotelu kilka dni wcze niej.

Pewnego dnia na ulicy spotka a Zenona, co
wywo

o u niej fal  rado ci, której nie umia a

powstrzyma . On równie  wydawa  si  by
szcz liwym i obieca  jej,  e teraz ju  nic nie stanie
na przeszkodzie w ich ma

stwie. El bieta

zabra a go wi c na spotkanie z matk .
Ziembiewicz czu  si  na tym spotkaniu bardzo
swobodnie, okaza o si  bowiem, i  maj

wspólnych znajomych, przyjemna konwersacja
rozwin a si  równie  pomi dzy Zenonem a
ministrem Niewieskim.

Rozdzia  19 –

Przed  lubem Zenon poprosi  El biet , by poleci a
Justyn  panu Toruci skiemu, który prowadzi
sklep, a w

nie zwolni a si  w nim posada

ekspedientki. Ela nie by a zadowolona, mia a
jednak nadziej , i  gest ten zako czy jej kontakty z
Justyn . Zenon by  jednak pewny,  e na tym jego
znajomo  z by  kochank  si  nie sko czy,
bowiem coraz cz ciej zwraca a si  do niego z

ahymi nawet pro bami. Uzna  jednak, i  jest to

co  normalnego.
Gdy o  lubie dowiedzia a si  Kolichowska, zacz a
obdarza  Zenona wi ksz  sympati , za  Ela
otrzyma a od niej wiele prezentów na now  drog

ycia.

Na krótko przed  lubem Zenon zawióz  narzeczon
do Boleborzy. Rodzice zrobili na niej pozytywne
wra enie, ona równie  si  im bardzo spodoba a.
Jak si  okaza o, Zenon mia  te  wkrótce obj
stanowisk prezydenta miasta. Rozdzia  20 –

Justyna zamieszka a na przedmie ciach, u pa stw
Niestrz pów. Z pracy w sklepie by a bardzo
zadowolona, poniewa  zawsze o takim
zatrudnieniu marzy a. Jej pracodawca by  równie
z niej bardzo zadowolony, bowiem obs ugiwa a
klientów szybko i grzecznie.

Wkrótce zmar a matka Jasi, u której Justyna si
kiedy  zatrzyma a. Nied ugo potem zmar a
równie  jej ma a córeczka. Cztery miesi ce potem
na gru lic  umar a te  sama Jasia. Od tego czasu
Justyna przesta a wychodzi  z domu, wychodzi a
tylko do pracy, któr  wkrótce równie  porzuci a.

Rozdzia  21 –

Jesieni  do Polski wróci  Karol W browski, który
pomimo leczenia nadal mia  problemy z
poruszaniem si . Podczas jednego z obiadów u
Kolichowskiej spotka  si  z El biet , która ci gle
opowiada a o swym czteromiesi cznym synku
Walerianie. Od Karola Kolichowska dowiedzia a
si , i  za granic  jej pierwszy m  mia  dziecko z
kobiet , któr  pozna  jeszcze w kraju. Wed ug
Karola nadal mieszka a ona w Pary u.

Kilka dni potem Kolichowska wraz z synem uda a
si  z wizyt  do Ziembiewiczów. Spotka a tam
matk  Zenona, która po  mierci m a postanowi a
przenie  si  do miasta. Matka Zenona zamar ego

a przedstawia a w bardzo pozytywnym  wietle,

mijaj c si  z prawd . Mówiono równie  o ksi dzu
Czerlonie, który studiowa  kiedy  na Sorbonie,
mia  te  podobno romans z hrabin  Tczewsk .

Kilka tygodni pó niej Zenon prosi  El  o pomoc w
umieszczeniu Justyny w cukierni Ch zowicza,
gdy  Ela mia a tam znajom . Ta z pocz tku si
waha a, w ko cu jednak przysta a na pro

.

Rozdzia  22 –

Na imieninach u Kolichowskiej znowu zebra o si
grono jej starych przyjació ek, by o ono ju  jednak
nieco przerzedzone. Na przyj ciu byli te
Ziembiewiczowie, matka Zenona oraz Karol. Ela,
tak jak dawniej, us ugiwa a damom, te jednak
traktowa y j  bardzo wytwornie. Po powrocie do
domu Ela zasta a w nim Mariana Cha

, dawnego

lokatora z kamienicy Kolichowskiej. Ela
pami ta a, i  jego matka cz sto bi a jego i jego
braci, on jednak zawsze znosi  kary w milczeniu.
Pó niej pracowa  w hucie, z której jednak zosta

wyrzucony za socjalistyczne zainteresowania.
Potem zatrudnienie znalaz  w Niwie, z której
równie  zosta  wkrótce zwolniony. Do Eli przyby
jednak, by prosi  o wstawiennictwo za Franka
Borbockiego, który przebywa  w

nie w

wi zieniu. El bieta dowiedzia a si  równie , i
Franek zna  kiedy  dobrze Justyn . Rozdzia  23 –

Matka Zenona by a bardzo szcz liwa, i  zwi zek
ten jest dobrany, by a równie  zachwycona
El biet . Zenon natomiast stawa  si  coraz bardzie
podobny do ojca, mi dzy innymi czerpi c wielka
przyjemno  z polowa .

Do Karola za  pewnego dnia przyby  w
odwiedziny ksi dz Czerlon. By o to dziwne
wydarzenie, gdy  Kolichowska nigdy nie
przyjmowa a w kamienicy kap anów – uwa

a

bowiem, i  s  to tylko nieroby i darmozjady.
Powita a go wi c z rezerw , do  ch odno. Ksi dz
za  opowiedzia  Karolowi swoje dzieje.

Z pocz tku pracowa  jako tramwajarz w Grenoble.
Nast pnie zatrudnienie znalaz  w Liege, w
elektrowni. Cho  praca by a bardzo ci ka,
Czerlon nie narzeka , cieszy  si  nawet uznaniem

ród pracodawcy. W ko cu postanowi  zosta

ksi dzem. Karol zawsze by  pod du ym wp ywem
przyjaciela, jego si y duchowej i fizycznej. Zacz li
dyskutowa  nad sensem cierpienia, celem
ludzkiego  ycia. Ich rozmow  przerwa  szofer
Tczewskiej, który przyjecha  po ksi dza.

Rozdzia  24 –

Zenon stawa  si  coraz popularniejszy w ród
mieszka ców miasta. Troszczy  si  o jego rozwój,
zacz  m.in. budow  domów dla robotników, nad
rzek  za  stworzy  o rodek wypoczynkowy z
boiskami i kortami tenisowymi. Nie zabrak o
jednak i problemów – rz d cofn  bowiem
gwarancje finansowe i Ziembiewicz musia
przerwa  budow  domów robotniczych.

Ela zauwa

a równie , i  Zenon coraz cz ciej

jest milcz cy lub zamy lony, za  swym
zachowaniem za wszelk  cen  stara  si  ukry
wewn trzny niepokój. Zacz o j  to w ko cu
denerwowa .

W domu Ziembiewiczów odby o si  wkrótce
przyj cie. W tym samym dniu Zenon uda  si  do
Justyny, która znowu porzuci a prac . Stara  si
dowiedzie , czy czego  jej nie brakuje. Ona jednak

zachowywa a si  sztywno i oboj tnie. Zenon
dowiedzia  si , i  Justyna cz sto p acze bez
powodu. Tego wieczoru Zenon zacz  z El biet
rozmawia  o Justynie. Oboje doszli do wniosku, i
powinien j  zbada  lekarz. Ten stwierdzi , i
fizycznie nic jej nie dolega, wskazane by oby
jednak, by przebywa a z osobami jej bliskimi, nie
za  ci gle sama. Ziembiewiczowie jednak nie
mogli nic na to poradzi . Wiosn  Kolichowska
znowu poczu a si  gorzej i ju  na sta e po

a si

do 

ka. Ela stara a si  j  odwiedza  codziennie,

podobnie czyni  Karol. Ela zauwa

a, i  lubi  on

przebywa  z matk , stara  si  jednak jej nie
narzuca . Powoli dochodzili do porozumienia,
Karol wyja ni  te  matce,  e j  bardzo kocha .
Wyzna  jednak,  e nigdy nie lubi  pana
Kolichowskiego.

Jednego dnia Karol zadzwoni  do El biety i
poinformowa  j ,  e Kolichowska nagle poczu a
si  gorzej. Jeszcze tej nocy matka Karola zmar a.
Rano w jej mieszkaniu pojawili si  liczni znajomi,
którzy chcieli po egna  zmar . Wieczorem, w
rozmowie z Karolem El bieta wyzna a,  e bardzo
kocha a ciotk , wstydzi a si  jednak jej to okaza .

Rozdzia  26 –

W nocy Justyn  dopad y koszmary. Zacz a
my le  o dziecku, które zabi a, a które mia o tylko

. Przypomnia a tak e sobie o okresie po zabiegu,

kiedy to le

a przez ponad dwa tygodnie w

gor czce.

Gdy odwiedzi  j  Zenon, nie chcia a z nim
rozmawia . On natomiast mimo to odwiedza  j
cz ciej. By  u niej tak e lekarz, ona jednak nie
chcia a nawet wsta  z 

ka. Dzie  pó niej na

kolacj  zaprosi a j  kobieta, od której
wynajmowa a pokój, ta bowiem niepokoi a si  jej
stanem zdrowia. Na kolacji tej spotka a zi cia owej
kobiety. Nigdy go nie lubi a, teraz jednak niech
ta wzros a, bowiem dowiedzia a si , i  zastrzeli
kiedy  w przyp ywie zazdro ci m czyzn , którego
zasta  w niedwuznacznej sytuacji ze swoj

on ,

zastrzeli  tak e  on . Jak si  pó niej okaza o,
sytuacja ta tylko tak wygl da a, a w gruncie rzeczy
cz owiek ten czeka  w

nie na niego.

Zenon dowiedzia  si  wkrótce od Niestrz powej, i
Justyna ostatnio bardzo si  zmieni a, cz sto zdarza
jej si  znika  na kilka godzin i nikt nie wie, gdzie
w tym czasie przebywa.

Tego wieczoru, gdy odwiedzi  Justyn , postanowi
jeszcze zajrze  do biura, drog  blokowa  mu
jednak t um. Zenon dosta  si  jednak do magistratu
bocznym wej ciem.
Rozdzia  27 –

Tego samego dnia policja zacz a strzela  do
robotników. Nast pi a po tym fala aresztowa .

ród aresztowanych by  Ch ba, za  Franek

zosta  ci ko ranny i wkrótce potem zmar . Gazety
napisa y, i  pierwszy strza  pad  z t umu.

Kilka dni potem Zenon dowiedzia  si  od lekarza,

e Justyna usi owa a pope ni  samobójstwo.

Dziewczyna oskar

a go, i  to on jest winien jej

stanu, gdy  da  jej pieni dze na zabieg. Justyna
zacz a mu tak e grozi  – powiedzia , i  chce go
zabi .
Zako czenie –

Justyna zjawi a si  w gabinecie Zenona i obla a mu
twarz kwasem. Cho  urz dnicy, zaalarmowani
krzykiem, przybiegli jak najszybciej, to Zenon
straci  wzrok. Wo ny natomiast zatrzyma  Justyn ,
która usi owa a wyskoczy  przez okno. Z pocz tku
próbowano powi za  ten czyn z dzia alno ci

ruchu robotniczego, potem jednak ten w tek
porzucono.
Tydzie  po wypisaniu ze szpitala Zenon pope ni
samobójstwo strzelaj c sobie w usta. El bieta
wyjecha a za granic . Synem Ziembiewiczów za
zaopiekowa a si  matka Zenona, która zamieszka a
u Karola W browskiego, w mieszkaniu
Kolichowskiej.

GRANICA – OPRACOWANIE

Bohaterowie

Zenon Ziembiewicz – syn zubo

ego

ziemianina, inteligent, szybko pn cy si  po
szczeblach kariery – nie tylko dzi ki swej pracy,
ale tak e poprzez postaw  oportunistyczn  i
konformistyczn . Ca e  ycie walczy  z
kompleksem Boleborzy, którego jednak nigdy
nie pokona . Liczne kompromisy, na które sobie
pozwala , tak e te moralne, doprowadzi y go w
ko cu do tragedii.
El bieta Biecka –  ona Zenona. Na jej  ycie
zawsze wp ywali inni ludzie – najpierw ciotka,
potem m . Nie potrafi a przej  swego  ycia w

swoje r ce. Jej postaw  kszta towa o  rodowisko,
inni ludzie, okoliczno ci. Nie przejawia a
inicjatywy nawet wtedy, gdy wiedzia a, i  powinna
co  zmieni . By a naiwna, nie potrafi a kocha , nie
wiedzia a równie , czego oczekuje od siebie i
innych. By a konformistk .

Justyna Bogutówna – córka kucharki w
boleborza skim maj tku, uwiedziona, a nast pnie
porzucona przez Zenona. Po zaj ciu w ci
Ziembiewicz nie zawaha  si  przed wr czeniem jej
pieni dzy na zabieg, co doprowadzi o j  do
za amania psychicznego oraz popchn o do zemsty
na kochanku.

Walerian Ziembiewicz – ojciec Zenona, zubo

y

dzier awca maj tku Tczewskich w Boleborzy.

cia Ziembiewiczowa - matka Zenona, wierna

owi mimo jego ci

ych zdrad.

Niewieska – matka Eli, rozwódka, pi kna kobieta,
mieszkaj ca za granic .

Niewieski – ojczym El biety, starszy i przystojny

czyzna, minister, finansista, polityk.

Cecylia Kolichowska – w

cicielka kamienicy,

wdowa, zasadnicza i ostra dla lokatorów.

Karol W browski – syn Kolichowskiej, przyjaciel
Zenona.

Symbolika tytu u

Tytu owa granica mo e by  rozumiana w sensie
metaforycznym na kilka sposobów. Po pierwsze,
jest to metafora granicy spo ecznej, po drugie za
metafora granicy moralnej.

Granica spo eczna:
Symbolik  spo ecznej granicy odnajdujemy w
kamienicy Kolichowskiej.
Co dla jednych jest pod og , to dla innych jest
sufitem.
W powie ci odnale  mo emy warstwy spo eczne,
oddzielone w

nie symboliczn  granic . Trzy z

nich to arystokracja, bogaci mieszczanie oraz
cz onkowie sfer rz dowych. Licz  si  dla nich
tylko ich w asne interesy, s  filantropami na pokaz.
Kolejn  warstw  tworz  mieszanie – a reprezentuje

 na przyk ad El bieta, Zenon i Kolichowska.

Stwarzali oni pozory sprawiedliwo ci, uczciwo ci,
w gruncie rzeczy b

c egoistami oraz

karierowiczami. Ostatni  warstw  spo eczn
tworzy proletariat. Z tej grupy wywodzi a si  m.in.
Justyna i jej matka. To ludzie biedni, g odni,
chorzy, uzale nieni od innych, wy szych warstw.
Poszczególne grupy spo eczne dzieli granica
niemo liwa do pokonania.

Granica moralna:
Oznacza ona granic , któr  stopniowo przekracza
si  w swych dzia aniach i moralnych wyborach. W
przypadku Zenona by  to romans z Justyn ,
decyzja o konieczno ci usuni cia ci y, rozkaz
strzelania do robotników. Zenon stopniowo,
ka dego dnia, rozszerza  swoj  moraln  granic . .
Jest to granica moralnej odporno ci i
odpowiedzialno ci.

Granica mo e by  jednak rozumiana tak e w
aspekcie psychologicznym i filozoficznym.

Granica psychologiczna stawia przed nami pytanie
o kres mo liwo ci poznania siebie, innych i  wiata.

Granica filozoficzna to pytanie o poznanie
rzeczywisto ci przez cz owieka, o odró nianie

tego, co obiektywne od tego, co subiektywne Jest
to te  granica dziel ca nasze postrzeganie nas
samych oraz nasz obraz w oczach innych.

Jest równie  granic  odporno ci psychicznej
cz owieka. Jej przekroczenie oznacza,  e cz owiek
zatraca w asn  to samo  i przestaje by  sob .

Zenona Ziembiewicza droga do prezydentury

Szczeble kariery Zenona mo na podzieli  na pi
okresów. Pierwszy z nich to czas nauki, drugi –
praca jako korespondent Niwy, trzeci – awans na
stopie  redaktora Niwy, kolejny z etapów to
ma

stwo z El , a ostatni, pi ty – dzia alno

polityczna i prezydentura.

Zenon od zawsze chcia  si  uczy , poniewa  za
wszelk  cen  chcia  by  inny ni  jego ojciec
(rz dca Boleborzy) – cz owiek prosty, ubogi, bez
wykszta cenia. Zenon nie chcia

 w takiej

atmosferze, jaka panowa a w jego rodzinnym
domu. St d studiowa  w Pary u, obroni  nawet
doktorat z nauk ekonomicznych. To tylko dzi ki
swojemu uporowi, determinacji, zdolno ciom,
uda o mu si  uko czy  nie tylko szko  na

poziomie podstawowym, ale równie  studia. Na
nauk  stara  si  sam zapracowa  – udziela  m.in.
korepetycji. Jedynym marzeniem m odego Zenona
by o wyrwanie si  z domu i unikni cie losu, który
sta  si  udzia em jego ojca. Nie zdawa  sobie
jednak sprawy z tego, i  uciekaj c przed nim
pod wiadomie stawa  si  taki sam jak stary
Ziembiewicz.
Gdy Zenon zbiera  pieni dze na dalsz  nauk ,
spotka  Czechli skiego, który zaproponowa  mu
prac  korespondenta w czasopi mie Niwa. M ody
bohater oczywi cie z propozycji skorzysta . W ten
sposób uzyska  stypendium na dalsze kszta cenie.
Jego radykalne w przekazie artyku y pomog y
Czechli skiemu w politycznej karierze i ten
wkrótce zosta  wybrany wojewod .

W zwi zku z tym nowym redaktorem Niwy zosta
Zenon. Postawiono mu jednak jeden warunek –
jego teksty mia y by  bardziej stonowane, mniej
radykalne, a w razie takiej konieczno ci, mia y
równie  zataja  lub koloryzowa  niektóre fakty.
Zenon na wszystko przysta , a wydarzenie to sta o
si  pocz tkiem rozszerzania moralnej granicy
przez bohatera oraz zapocz tkowa o
sprzeniewierzanie si  w asnym idea om.

Kolejnym krokiem w karierze bohatera by o dobre
ma

stwo. O enek z El biet  Bieck  pozwoli

mu wej  w kr gi arystokratyczne. Jej ojczym by
równie  wiceministrem, co równie  stanowi o dla
Zenona szans  na szybsz  karier .

Gdy Zenon otrzyma  propozycj  obj cia fotela
prezydenckiego, oczywi cie z niej skorzysta .
Chcia  w ten sposób wcieli  w  ycie swe

odzie cze idea y: zlikwidowa  n dz , zbudowa

domy dla robotników, zagwarantowa  dzieciom
mleko i stworzy  im bezpieczne ogródki do
zabawy, da  wszystkim prac , mi dzy innymi
organizuj c roboty publiczne. Panuj cy w kraju
kryzys gospodarczy spowodowa  jednak, i  plany
te spe

y na niczym, a kariera Zenona uleg a

za amaniu.

Oskar enie i obrona Ziembiewicza

ród argumentów przytaczanych na obron

bohatera znajduj  si  nast puj ce:
Ch  wybicia si  z n dzy i zdobycia wy szej
pozycji ni  ta, któr  posiada  ojciec bohatera.
Posiada  pi kne idea y i nie jego win  by o to,  e
niesprzyjaj ce okoliczno ci zewn trznie nie
pozwoli y mu na wcielenie ich w  ycie.

Natomiast argumenty oskar aj ce Zenona to:
Wykorzysta  Justyn , po czym cynicznie da  jej
pieni dze na przerwanie ci y (nie zmusza  jej do
usuni cia ci y, ale przeznaczenie pieni dzy by o
oczywiste). Doprowadzi  ja do za amania
psychicznego. Najpierw rozpali  w niej mi

, da

nadziej  na powa ny zwi zek, po czym
wykorzysta  i porzuci , gdy  zwi zek z ni  nie
móg  przynie  mu  adnych korzy ci.

eni  si  z El , mimo  e jej nie kocha . Wiedzia

jednak, i  zwi zek ten mo e przyspieszy  jego
karier .
Ca y czas próbowa  si  zmieni  i by  inny ni  jego
ojciec, ale im usilniej chcia  to zrobi , tym bardziej
stawa  si  do niego podobny.
Nie potrafi  broni  swych idea ów, a pierwszy raz
sprzeniewierzy  si  im ju  jako korespondent
Niwy, kiedy to zataja  niewygodne fakty.
Jego samobójstwo by o wynikiem skandalu, jaki
wywo

a ci a Justyny oraz skutkiem utraty

reputacji.

Tragedia  ycia osobistego Zenona

Schemat, na jakim opar a Na kowska posta

ównego bohatera, okaza  si  by  schematem

negatywnej transformacji. Ziembiewicz ponadto
opisany zosta  na dwu planach – w konwencji

ycia prywatnego oraz jako osoba publiczna. W

pierwszym przypadku zdaje si  dominowa
romans z Justyn , w drugim - tragedia trudnych
decyzji podejmowanych przez bohatera na fotelu
prezydenckim. Zenon ju  od czasów

odzie czych postanowi , i  za wszelk  cen  nie

dzie taki, jak jego ojciec. Jego tragedia polega a

jednak na tym, i  pod wiadomie powiela
boleborza ski schemat, nie panuj c na sw  sfer
biologiczn  – instynktami i pop dami. Tragizm
jego postaci pot gowa a ponadto psychiczna

abo , brak umiej tno ci podejmowania decyzji

oraz rozwi zywania swoich problemów.

Tragizm bohatera wzmacnia o równie  stopniowe
przekraczanie przez niego kolejnych granic.
Kariera by a dla niego wszystkim, st d dla jej
pomy lnego rozwoju pozwala  nawet, by inni
kierowali jego zachowaniami i decyzjami. S dzi  –
jak si  pó niej okaza o - mylnie, i  kariera daje mu
wolno . By a ona tylko u ud  wolno ci.

Zenon ponadto nie potrafi  okre li  swego

wiatopogl du, pozwoli  sob  kierowa ,

uprzedmiotowi  si .

Ca e losy Zenona zmierzaj  do postawienia pytania
– gdzie jest granica naszych zachowa , do czego
mo emy si  posun , jak daleko pój , by
zrealizowa  nasze zamierzenia. Autorka stara a si
ponadto postawi  przed czytelnikiem pytania:
gdzie jest granica moralna?, czy w ogóle istnieje?,
kto j  wyznacza?

Kl ska bohatera, któr  obserwujemy w powie ci,
ma wymiar totalny i wszechogarniaj cy: Zenon nie
sprawdzi  si  w  adnej ze swych  yciowych ról –
ani jako m , ani jako kochanek, wreszcie ani jako
polityk.

Struktura powie ci oraz oryginalno  powie ci

- Informacje o kolejnych wydarzeniach nie
zosta y przedstawiane czytelnikowi z sposób
chronologiczny;

- Zastosowanie zabiegu odwrócenia szyku
fabularnego;

- Paralelizm w tków i motywów;

- Skorzystanie z techniki ró nych punktów
widzenia;

- Indywidualizacja j zyka;

- Narrator, który nie jest wszechwiedz cy i
usi uje by  obiektywnym; narracja prowadzona
jest z perspektywy bohaterów;

O oryginalno ci powie ci Na kowskiej  wiadczy
zastosowanie przez ni  wy ej wymienionych
elementów oraz zaproszenie czytelnika do
wspólnej analizy psychologicznej bohaterów i
interpretacji ich zachowa . Czytelnik musi
przej  od tradycyjnego: co dalej? do bardziej
nowatorskiego podej cia: dlaczego?, bowiem
motywacja powie ci niej jest fabularna, lecz
psychologiczna.

Granica jest z pozoru tylko banalnym
romansem, bazuj cym na erotycznym skandalu
w wy szych sferach. Oryginalno  polega na

tym, i  pod tym p aszczykiem kryje si
skomplikowane studium ludzkiej psychiki i
zachowa , za  kluczem do odczytania sensu
utworu zdaje si  by  tytu  powie ci.

Schematy i motywy wyst puj ce w powie ci

otywy wyst puj ce w powie ci
Motyw bohatera – karierowicza (Zenon
Ziembiewicz)
Motyw szlacheckiego dworku (Boleborze)
Motyw zemsty (oblanie Zenona kwasem)
Motyw ma

skiego trójk ta

Obraz II Rzeczpospolitej
Schematy w powie ci
W Granicy autorka  wiadomie skorzysta a z
kilku prostych schematów, opieraj c na nich
fabu  powie ci. Pierwszym schematem jest
romans, którym na pierwszy rzut oka zdaje si
by  utwór. Fabu a powie ci jest prosta – opiera
si  na romansie m odego ziemianina, Zenona, z
prost , wiejsk  dziewczyn , córk  kucharki –
Justyn . Zako czenie romansu jest tak e
typowe i banalne – zemsta na kochanku i
samobójstwo jednej ze stron.

Na kowska skorzysta a tak e ze schematu
ma

skiego trójk ta, który sta  si  dla niej

jednak tylko pretekstem do dalszej analizy –
psychiki, moralno ci, etyki i granic.

Autorka przestrzaga tak e przed schematami,
które my sami, czasem nawet nie wiadomie
powielamy w swoim  yciu. I tak na przyk ad
Bogutówna podobnie jak jej matka wdaje sie w
romans i zachodzi w ci

e(nie ma jednak

nie lubnego dziecka, poniewa  usuwa je za
namow  Ziembiewicza); ojciec Zenona zdradza
wielokrotnie  on -podobie Zenon ma romans z
kucharka; natomiast El bieta Biecka
wychowa a si  u ciotki - matka j  zostawi a,
analogicznie ona zostawia syna w opiece babce,
a sama wyje

a po samobójstwie m a.