Technik_geolog_311[12].Z1.02

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

SPIS TREŚCI

Wprowadzenie

Wymagania wstępne

Cele kształcenia

Materiał nauczania

4.1.

Mapy geologiczne podstawą planowania prac w terenie

4.1.1.

Materiał nauczania

4.1.2. Pytania sprawdzające

4.1.3. Ćwiczenia

4.1.4. Sprawdzian postępów

4.2.

Prace w terenie i sporządzanie dokumentacji

4.2.1. Materiał nauczania

4.2.2.

Pytania sprawdzające

4.2.3. Ćwiczenia

4.2.4. Sprawdzian postępów

4.3.

Opracowywanie materiałów geologicznych zgromadzonych w terenie

4.3.1. Materiał nauczania

4.3.2. Pytania sprawdzające

4.3.3. Ćwiczenia

4.3.4. Sprawdzian postępów

Sprawdzian osiągnięć

Literatura

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

1. WPROWADZENIE

Poradnik będzie Ci pomocny w przyswajaniu wiedzy z zakresu posługiwania się mapami

geologicznymi oraz zasad i metod odwzorowania rzeźby terenu, a takŜe w wykonywaniu
pomiarów geodezyjnych z uŜyciem prostych instrumentów geodezyjnych.

W poradniku zamieszczono:

−

wymagania wstępne – wykaz umiejętności, jakie powinieneś mieć juŜ ukształtowane,
abyś bez problemów mógł korzystać z poradnika,

−

cele kształcenia – wykaz umiejętności, jakie zdobędziesz podczas pracy z poradnikiem,

−

materiał nauczania – wiadomości teoretyczne konieczne do opanowania treści jednostki
modułowej,

−

zestaw pytań, które pomogą Ci sprawdzić, czy juŜ opanowałeś określone treści,

−

ćwiczenia, które pomogą Ci potwierdzić zdobyte wiadomości teoretyczne oraz
ukształtować umiejętności praktyczne,

−

sprawdzian postępów,

−

sprawdzian osiągnięć, przykładowy zestaw zadań. Zaliczenie testu potwierdzi
opanowanie materiału całej jednostki modułowej,

−

literaturę uzupełniającą.

311[12].Z1

Dokumentacja geologiczna

311[12].Z1.01

Posługiwanie się mapami geologicznymi

311[12].Z1.02

Wykonywanie pomiarów geologicznych

311[12].Z1.03

Opracowywanie dokumentacji kartograficzno-geologicznej

dla struktur wgłębnych

311[12].Z1.04

Sporządzanie map geologicznych

Schemat układu jednostek modułowych

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

2. WYMAGANIA WSTĘPNE

Przystępując do realizacji programu jednostki modułowej powinieneś umieć:

–

korzystać z róŜnych źródeł informacji,

–

posługiwać się mapą,

–

przeliczać jednostki,

–

posługiwać się podstawowymi pojęciami z zakresu geografii, kartografii, terenoznawstwa,

–

rozróŜniać podstawowe pojęcia geograficzne,

–

rozróŜniać podstawowe kierunki na mapie,

–

odczytywać proste mapy i plany,

–

korzystać z kompasu i busoli,

–

wskazywać charakterystyczne cechy rzeźby terenu,

–

wskazywać znaki topograficzne,

–

obsługiwać komputer,

–

współpracować w grupie.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

3. CELE KSZTAŁCENIA

W wyniku realizacji programu jednostki modułowej powinieneś umieć:

−

dokonać podziału map geologicznych według róŜnych kryteriów,

−

posłuŜyć się mapami geologicznymi i topograficznymi,

−

zaplanować wykonanie prac geologicznych,

−

posłuŜyć się sprzętem geologicznym i geodezyjnym,

−

wykonać prace w odsłonięciach naturalnych i sztucznych,

−

wykonać pomiary biegu i upadu warstw oraz miąŜszości warstwy w odsłonięciach,

−

dokonać obserwacji geologicznych między odsłonięciami,

−

sporządzić dokumentację odsłonięć geologicznych,

−

pobrać i zabezpieczyć próbki skał,

−

określić przebieg granic geologicznych pomiędzy punktami obserwacyjnymi,

−

opracować wyniki badań w postaci map, przekrojów i profili geologicznych,

−

dokonać syntetycznego opracowania wyników zdjęć geologicznych,

−

opracować dokumentację geologiczną z wykorzystaniem specjalistycznych programów
komputerowych.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

4. MATERIAŁ NAUCZANIA

4.1. Mapy geologiczne podstawą planowania prac w terenie

4.1.1. Materiał nauczania

Geologia jest to nauka o Ziemi; przedmiotem badań geologii jest głównie budowa, skład,

historia skorupy ziemskiej oraz wszelkie procesy geologiczne, które zachodzą bądź
zachodziły w jej obrębie [16].

W geologii wyróŜnić moŜemy szereg dziedzin i działów, które specjalizują się w danych

zagadnieniach:

−

geologia  dynamiczna  –  zajmuje  się  wszelkimi  zjawiskami  zachodzącymi  zarówno  na
powierzchni  skorupy  ziemskiej  jak  i  w  głębi.  Bada  ona  między  innymi  ruchy
górotwórcze,  trzęsienia  ziemi,  wybuchy  wulkanów,  działalność  wód  płynących,
lodowców, mórz, atmosfery, oraz odtwarza dawne środowiska,

−

geologia historyczna – głównym jej zadaniem jest odtwarzanie historii, Ziemi, jakim
podlegała zmianom, jak przemieszczały się lądy, jakie organizmy zamieszkiwały dawne
morza itp.,

−

geologia strukturalna (tektonika) – bada wszelkie zaburzenia w skorupie ziemskiej
a konkretnie w skalach (uskoki, fałdy, spękania itp.),

−

geologia regionalna – jest to synteza wyŜej wymienionych dziedzin i skupienie się na
danym obszarze, tak więc zajmuje się budową geologiczną i przeszłością wybranego
terenu np. zagłębia, jednostki geologicznej, masywu itp.,

−

mineralogia – nauka o minerałach, badania nad ich składem chemicznym,
właściwościami, warunkami tworzenia itp. Pomocniczą nauką mineralogii jest
krystalografia, która zajmuje się kryształami,

−

petrografia – jest to nauka o skałach, przedmiotem badań jej są własności skał, skład
mineralny i chemiczny, budowa, warunki powstawania i występowania w skorupie
ziemskiej, wzajemne stosunki między skałami,

−

paleontologia – nauka zajmująca się wymarłymi (kopalnymi) organizmami, których
szczątki znajdowane są w skałach. Odtwarza ona wygląd dawnych organizmów, ich
budowę, czynności Ŝyciowe, środowisko Ŝycia itp.,

−

geofizyka – bada zjawiska i ustala prawa fizyczne, którym podlega kula ziemska,

−

geochemia – nauka o rozmieszczeniu i krąŜeniu pierwiastków chemicznych w skorupie
ziemskiej [22].

Kartowanie geologiczne polega na lokalizacji i graficznym utrwalaniu na podkładzie

topograficznym zjawisk i procesów geologicznych stwierdzonych w wyniku badań
terenowych. Określeniem tym nazywa się takŜe prace terenowe zmierzające do wykonania
mapy geologicznej.

Termin zdjęcie geologiczne ma dwa znaczenia:

−

jest to mapa geologiczna, terenowa, rękopiśmienna,

−

kartowanie geologiczne (w znaczeniu terenowym) [17].
Mapa geologiczna jest to „syntetyczny, graficzny obraz stanu wiedzy geologicznej

o badanym i kartowanym przez geologa terenie”. Innymi słowy to zmniejszony obraz zjawisk
geologicznych wykonany na podkładzie topograficznym.

Treść mapy geologicznej jest przedstawiana za pomocą:

−

barw (zwykle wiek utworów),

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

−

sygnatur, czyli znaków umownych (np. połoŜenia warstw, stanowiska fauny, jaskinie
itp.),

−

symboli literowych (stratygrafia, litologia, czasem geneza utworów),

−

szrafur – rodzaj cieniowania graficznego wybranych elementów mapy, składającego się
z równoległych lub krzyŜujących się linii. Szrafury stosuje się np. do wypełniania
zarysów budynków, zaakcentowania lub uczytelnienia pewnych obiektów.

Zwykle kompletna mapa geologiczna składa się z:

−

mapy,

−

przekroju geologicznego,

−

profilu litologiczno-stratygraficznego,

−

tekstu objaśniającego.
a)

przekrój geologiczny – jest to zmniejszony, graficzny obraz zjawisk geologicznych
powstały w wyniku przecięcia skorupy ziemskiej płaszczyzną (zwykle) pionową,

profil litologiczno – stratygraficzny jest – to graficzne lub opisowe przedstawienie
kolejności występujących w odsłonięciach lub w otworach wiertniczych warstw i ich
cech litologicznych,

tekst objaśniający – jest zwykle wydawany w postaci osobnej broszurki [17].

Mapy geologiczne dzielimy m.in.:

−

według skali:
a)

ogólne, przeglądowe; >1:100 000,

szczegółowe; 1:10 000–1:50 000,

wielkoskalowe, plany, specjalne; 1:500–1:5 000.

−

według „głębokości”:
a)

mapy powierzchniowe – dostarczają wiadomości o występowaniu skał, które
odsłaniają się bezpośrednio na powierzchni ziemi lub pod cienką warstwą gleby,

podpowierzchniowe – przedstawiają nieco głębszą budowę terenu, którą poznajemy
za pomocą wykopów, szybików, sond sięgających do płytko leŜących skał,

podziemne – wykorzystywane do poznawania podziemnej budowy geologicznej
danego terenu,

mapy wgłębne - powstają przy uŜyciu badań geofizycznych i wierceń.

−

według tematyki:
a)

stratygraficzne (litologiczne, litostratygraficzne),

tektoniczne,

strukturalne,

litologiczno-facjalne,

paleogeograficzne,

geologiczno-inŜynierskie,

hydrogeologiczne,

surowcowe,

geomorfologiczne,

geofizyczne,

kompleksowe – podstawowe [17].

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Klasyfikacja map ze względu na

graficzne metody przedstawiania zjawisk

mapy jakościowe

mapy ilościowe

mapy

chorochromatyczne

chorograficzne

chorolet

izoplet

mapy

występowania

zasięgu

mapy

punktowe

symboli

kierunków

Rys. 1. Klasyfikacja map geologicznych [7, s. 21]

Mapy  jakościowe  przedstawiają  rozmieszczenie  jakiegoś  zjawiska  geologicznego.
Takimi  mapami  są  mapy  chorochromatyczne  –  występowania  i  zasięgu.  W  pierwszym
przypadku  pewną  powierzchnię  pokrywa  się  barwą  lub  szrafurą,  a  w  drugim  wyznacza
się  linie  zasięgu.  I  jedne  i  drugie  mapy  są  typowymi  mapami  jakościowymi,
dostarczającymi  tylko  informacje  o  istnieniu  lub  braku  jakiegoś  faktu  geologicznego.
Drugi  rodzaj  map  jakościowych  stanowią  mapy  chorograficzne.  Na  tych  mapach
przedstawiona  jest  lokalizacja  punktów,  dla  których  istnieją ścisłe informacje, lecz brak
jest  danych  dla  przestrzeni  połoŜonych  między  nimi.  Mapy  te  mają  nie  tylko  aspekt
jakościowy, lecz równieŜ półilościowy:
a)

mapy punktowe – najbardziej typowe lokalizujące w geologii wiercenia oraz ich
zagęszczenie na jakimś obszarze,

mapy  symboli  jakościowych  są  powszechnie  stosowane  w  celu  przedstawiania
występowania  róŜnych  surowców  mineralnych.  Istnieje  wielorakość  figur
stosowanych  do  prezentacji  danego  złoŜa.  Mapy  te  są  bardzo  atrakcyjne  wizualnie,
lecz nie zawsze dostatecznie czytelne,

mapy kierunków przedstawiają głównie kierunki, w których odbywał się jakiś ruch,
a takŜe rozmiary tego ruchu. Dzielą się na kilka grup.

Mapy ilościowe dzielą się na mapy:
a)

chroplet – przedstawiające średnią wartość jakiegoś zjawiska na jednostce
powierzchni,

izoplet  –  izolinii  –  to  mapy  słuŜące  do  wykrywania  wielu  złóŜ  mineralnych.
Zbudowane  z linii  o  jednakowej  wartości.  Przedstawiają  wysokość  lub  głębokość
jakiejś  powierzchni,  miąŜszość  warstwy,  ciśnienie  lub  temperaturę  o  otworze
wiertniczym, gęstość skał.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Etapy wykonywania mapy geologicznej:

−

przygotowanie do prac terenowych – studiowanie materiałów archiwalnych, map,
publikacji itp., zakończone wykonaniem projektu badań,

−

prace terenowe, czyli zdjęcie geologiczne – wykonanie mapy geologicznej terenowej,
rękopiśmiennej,

−

prace edytorskie [7].

Kartowanie geologiczne z wykorzystaniem podkładów topograficznych zwykle polega na

nanoszeniu treści geologicznej na juŜ istniejący podkład – mapę topograficzną (mapy
topograficzne i ich klasyfikacja zostały omówione w module 311[12].Z1.01).

Aby we właściwy sposób wykonać prace geologiczne w terenie, naleŜy się odpowiednio

do tego przygotować.
1.

Etap pierwszy polega na zebraniu materiału archiwalnego na temat obszaru planowanych
badań geologicznych. Mogą to być:

−

materiały archiwalne,

−

opisy wierceń – publikowane, niepublikowane,

−

magazyny rdzeni,

−

mapy i przekroje geologiczne – publikowane i niepublikowane,

−

okazy skał,

−

rozmowy z osobami pracującymi w danym terenie.

Etap drugi to:

−

wyszukiwanie zdjęć lotniczych jako podkładu topograficznego,

−

analiza rzeźby terenu i jej związków z geologią,

−

wyszukiwanie moŜliwych odsłonięć, projektowanie marszrut.

Etap trzeci wynika z dwóch pierwszych i polega na utworzeniu projektu badań. Składa
się on z części tekstowej, którą uzupełniają załączniki graficzne i tabelaryczne [17].

Przykładowy projekt badań

Część tekstowa:

wstęp – określenie zadania geologicznego,

połoŜenie obszaru projektowanych badań:

−

połoŜenie geograficzne i administracyjne,

−

ogólne wiadomości o stosunkach gospodarczych, planach rozwoju itp.,

przegląd dotychczasowych badań:

−

ocena stanu rozpoznania budowy geologicznej terenu (literatura, opracowania
kartograficzne, dokumentacje itp.),

opis budowy geologicznej na tle struktur regionalnych:

−

problemy wymagające zbadania,

zakres i metodyka projektowanych badań geologicznych:

−

projektowane prace geologiczno – zdjęciowe wraz z wyszczególnieniem
i uzasadnieniem kategorii złoŜoności budowy geologicznej (I = prosta, II = średnio
złoŜona, III = złoŜona),

−

badania geofizyczne,

−

wiercenia,

−

badania laboratoryjne itp.,

harmonogram prac i badań – terminy rozpoczęcia i zakończenia badań,

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

kosztorys całego opracowania mapy,

literatura publikowana i opracowania archiwalne – alfabetycznie.

Załączniki graficzne:

−

Szkic lokalizacyjny 1:200 000,

−

Szkic geologiczny zakryty 1:50 000,

−

Szkic geologiczny odkryty 1:50 000,

−

Mapa dokumentacyjna 1:25 000 lub 1:50 000,

−

Przekroje geologiczne 1:25 000,

−

Szkice lokalizacji projektowanych wierceń i przypuszczalne ich profile.

Załączniki tabelaryczne:

−

wykazy opracowań i dokumentacji,

−

map geologicznych,

−

otworów wiertniczych,

−

wybranych punktów dokumentacyjnych,

−

kosztorys i zakres prac,

−

harmonogram.

Aneks do projektu badań jest sporządzany, jeśli wyniki robót uzasadniają zmianę

projektu badań (np. dodatkowe badania, co wiąŜe się z dodatkowymi kosztami).

Po wykonaniu i zatwierdzeniu projektu badań naleŜy:

−

przygotować podkład topograficzny na którym będziemy pracować,

−

przygotować notatnik terenowy,

−

zebrać niezbędny sprzęt.

Podczas planowania prac geologicznych naleŜy takŜe pamiętać o niezbędnym sprzęcie

geologicznym i geodezyjnym. Absolutne minimum to:

−

kompas geologiczny,

−

młotek geologiczny,

−

saperka,

−

ołówek, gumka, linijka,

−

kwas solny (5%).
Bardzo przydatne są: twarda podkładka pod mapę („clipboard”), folia na mapę

(„koszulka”), calówka, lupka mineralogiczna (ok. 10 x), kątomierz, ekierka, kredki, sprzęt
kreślarski, papier milimetrowy, kalka.

Przydatne, ale nie zawsze konieczne są: taśma lub wyskalowany sznurek 20–25 m, sonda

ręczna, klizymetr, krokomierz, węgielnica, rylec, tyczki, szpilki, świstawka, altymetr,
lornetka, dłuto do okazów i flamaster do ich opisu, torebki foliowe, aparat fotograficzny [17].

Obserwacje geologiczne:

−

skład mineralny – wielkość i kształt ziaren,

−

struktura i tekstura,

−

reakcja z HCl,

−

wykształcenie facjalne i ewentualna zmienność facjalna,

−

objawy zwietrzenia, spoistość, spękania i oddzielność,

−

barwa w stanie niezwietrzałym i zwietrzałym, suchym i wilgotnym,

−

szczeliny, kawerny i ich wypełnienia,

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

−

laminacja,

−

charakter górnej i dolnej powierzchni ławic,

−

Ŝyły, ich skład i ewentualna kolejność czasowa,

−

mineralizacja, konkrecje.
Z opisu ma wynikać systematyczna nazwa skały. W opisie skał osadowych naleŜy

szczególnie zwrócić uwagę na:

−

uławicenie i miąŜszości ławic,

−

biegi i upady ławic,

−

składniki skał okruchowych – stopień ich obtoczenia, procentowy udział, spoiwo,
orientację osi,

−

skamieniałości – występowanie, sposób zachowania,

−

warstwowania, hieroglify itp.
Bieg i upad to podstawowe parametry uŜywane do opisu połoŜenia warstw skalnych.

Biegiem  nazywamy  azymut  linii  biegu,  czyli  krawędzi  przecięcia  się  powierzchni
strukturalnej (takiej jak strop czy spąg warstwy) z powierzchnią terenu, natomiast upad to kąt
między linią upadu, czyli linią największego spadku powierzchni strukturalnej a płaszczyzną
warstwicową.  W  celu  jednoznacznego  określenia  połoŜenia  warstw  skalnych  w  przestrzeni
podajemy  równieŜ  kierunek  zapadania  określony  względem  stron  świata.  Istnieją  pewne
regionalne zróŜnicowania sposobu zapisu biegu i upadu, ale w Polsce najczęściej stosowany
jest następujący: bieg/upad, kierunek zapadania np. 75/30S – czyli azymut linii biegu wynosi
75 stopni, kąt nachylenia 30 stopni i warstwa zapada na południe.

Na mapach geologicznych bieg i upad oznaczamy zwykle przez kreskę zgodną

z kierunkiem linii biegu z dołączoną z jednej ze stron krótką kreseczką pokazującą kierunek
zapadania [16].

W geologii miąŜszością nazywamy grubość warstwy (np. skalnej) od stropu do spągu,

a takŜe kompleksu warstw lub innej struktury geologicznej. RozróŜnia się miąŜszość:

−

rzeczywistą,

−

pozorną.
MiąŜszość rzeczywista jest mierzona w kierunku prostopadłym do stropu i spągu

warstwy, natomiast pozorna – mierzona jest pionowo. W warstwach pochyłych miąŜszość
rzeczywista jest więc mniejsza od miąŜszości pozornej.

Rys. 2. Odsłonięcie geologiczne (naturalne) [www.geografia.lo4.poznan/opracowania]

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Rys. 3. Odsłonięcie geologiczne (naturalne) [www.geografia.lo4.poznan/opracowania]

Rys. 4. Odsłonięcie geologiczne (sztuczne) [www.geografia.lo4.poznan/opracowania]

4.1.2. Pytania sprawdzające

Odpowiadając na pytania, sprawdzisz, czy jesteś przygotowany do wykonania ćwiczeń.

Czym zajmuje się geologia?

Co to jest kartowanie geologiczne?

Jak scharakteryzujesz mapę geologiczną?

Z czego składa się mapa geologiczna?

Jak dzielimy mapy geologiczne?

Jakie są etapy wykonywania mapy geologicznej?

Z jakich elementów składa się projekt badań?

Co oznacza termin upad w geologii?

Co oznacza termin bieg w geologii?

10.

Co oznacza termin miąŜszość?

11.

Co to jest odsłonięcie naturalne?

12.

Co to jest odsłonięcie sztuczne?

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

4.1.3. Ćwiczenia

Ćwiczenie 1

Odczytaj z przekroju geologicznego trzy informacje o budowie geologicznej tego

regionu.

Rysunek do ćwiczenia 1 [5, s.157]

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

odszukać w materiałach dydaktycznych informacje o budowie geologicznej,

dokonać analizy przedstawionego rysunku,

rozpoznać utwory geologiczne w oparciu o rysunek,

opracować trzy informacje o budowie tego regionu.

WyposaŜenie stanowiska pracy:

−

papier formatu A4, długopis,

−

literatura zgodna z punktem 6 poradnika.

Ćwiczenie 2

Na podstawie schematycznego przekroju geologicznego przez Tatry, uporządkuj

wymienione poniŜej wydarzenia geologiczne od najstarszego do najmłodszego:
a)

fałdowanie osadów, oderwanie fałdów od podłoŜa, powstanie płaszczowin,

intruzja magmowa,

sedymentacja osadów w zbiorniku morskim w erze mezozoicznej,

niszczenie osadów w wyniku działalności czynników zewnętrznych.

Rysunek do ćwiczenia 2 [5, s. 157]

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

odszukać w materiałach dydaktycznych informacje o budowie geologicznej,

dokonać analizy przedstawionego rysunku,

rozpoznać utwory geologiczne w oparciu o rysunek,

uszeregować określone wydarzenia.

WyposaŜenie stanowiska pracy:

−

papier formatu A4, długopis,

−

literatura zgodna z punktem 6 poradnika.

Ćwiczenie 3

Na podstawie przedstawionego rysunku określ wiek ruchów fałdowych i uskokowych,

szeregując osadzanie się najmłodszej i najstarszej warstwy.

Rysunek do ćwiczenia 3 [7, s. 241]

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

odszukać w materiałach dydaktycznych informacje o budowie geologicznej,

dokonać analizy przedstawionego rysunku,

rozpoznać wiek ruchów fałdowych,

uszeregować określone wydarzenia.

WyposaŜenie stanowiska pracy:

−

papier formatu A4, długopis,

−

literatura zgodna z punktem 6 poradnika.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

4.1.4. Sprawdzian postępów

Czy potrafisz:

Tak

Nie

wyjaśnić czym zajmuje się geologia?

wyjaśnić co to jest kartowanie geologiczne?

scharakteryzować mapę geologiczną?

wymienić elementy mapy geologicznej

sklasyfikować mapy geologiczne?

wymienić etapy wykonywania mapy geologicznej?

wymienić elementy składowe projektu badań?

wyjaśnić termin upad?

wyjaśnić termin bieg?

10)

wyjaśnić termin miąŜszość?

11)

opisać odsłonięcie naturalne?

12)

opisać odsłonięcie sztuczne?

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

4.2.

Prace w terenie i sporządzanie dokumentacji

4.2.1. Materiał nauczania

Zdjęciem geologicznym nazywamy zbiór wszystkich załączników graficznych

i pisemnych  zebranych  w  wyniku  prac  terenowych  w  celu  zestawienia  z  nich  mapy
geologicznej.  W  zakres  zdjęcia  geologicznego  wchodzą  przede  wszystkim  obserwacje
geologiczne,  ale  równieŜ  geomorfologiczne,  hydrogeologiczne,  surowcowe,  geologiczno-
inŜynierskie i sozologiczne. Pomocne są teŜ obserwacje pokrywy roślinnej [18].

Obserwacje dokonywane są w terenie wzdłuŜ marszrut geologicznych i rejestrowane

(opisywane) w punktach dokumentacyjnych i obserwacyjnych.

Marszruty geologiczne – to trasy przemarszu geologa, wzdłuŜ których zbierane są

obserwacje. Marszruty wykonujemy róŜnymi metodami w zaleŜności od skali wykonywanej
mapy, złoŜoności budowy geologicznej, stopnia odsłonięcia badanego terenu i jakości
posiadanego podkładu topograficznego:

−

ciągi krokówkowe,

−

azymutalno-krokówkowe,

−

azymutalno-taśmowe).
Na kursie kartowania geologicznego podstawowymi ciągami są:

−

krokówkowe w skali 1:10 000 wzdłuŜ linii juŜ istniejących w terenie i widocznych teŜ na
podkładzie topograficznym (drogi, dukty leśne, potoki itp.);

−

azymutalno-krokówkowe, gdy trasa marszruty przebiega wzdłuŜ wytyczonej przez
kartującego linii o określonym azymucie [19].
KaŜdy ciąg musi mieć jednoznaczną, opisaną w notatniku terenowym, lokalizację punktu

początkowego i końcowego. Punkty te, oraz punkty pośrednie, między którymi obliczamy
długość podwójnego kroku, muszą być wydrukowane na podkładzie topograficznym – moŜe
to być np. skrzyŜowanie dróg, samotne drzewo, ujście do potoku jego bocznego dopływu itp.

Punkty dokumentacyjne i obserwacyjne nanosimy na podkład topograficzny (mapę

geologiczną dokumentacyjną) z dokładnością do 0,5 mm, co odpowiada dokładności
lokalizacji 5 m w terenie.

Idąc ciągiem krokówkowym liczymy podwójne kroki na odcinkach, których początek

i koniec  jest  zlokalizowany  na  podkładzie  topograficznym.  Długość  takiego  odcinka
obliczamy  z  mapy,  a  następnie  dzielimy  ją  przez  liczbę  kroków  na  tym  odcinku.
Otrzymujemy  średnią  długość  podwójnego  kroku  na  danym  odcinku.  SłuŜy  ona  do
lokalizowania  obserwacji  geologicznych  na  tym  (i  tylko  tym)  odcinku.  Wyjątkowo,  przy
lokalizacji  obserwacji  geologicznych  za  pomocą  domiarów  moŜemy  posłuŜyć  się  średnią
długością kroku z odcinka o podobnym podłoŜu i nachyleniu.

Obserwacje wzdłuŜ ciągu prowadzi się - stosując w miarę potrzeby domiary - w pasie

o takiej szerokości, aby cała powierzchnia kartowanego terenu pomiędzy sąsiednimi ciągami
(marszrutami) była pokryta obserwacjami.

Punktem dokumentacyjnym jest kaŜde odsłonięcie naturalne lub sztuczne (wkop, szurf,

łomik)  o  głębokości  nie  mniejszej  niŜ  0,5 m  –  1 m  (sonda  1,2 m),  a  w  przypadku  odsłonięć
powierzchniowych  o  przynajmniej  dwóch  wymiarach  (długość  i  szerokość  lub  długość
i wysokość)  nie  mniejszych  niŜ  1,5 m.  Punkt  dokumentacyjny  musi  być  zlokalizowany  na
mapie  z dokładnością  do  co  najmniej  0,5 mm  za  pomocą  ciągu  (rzadziej  bezpośrednio)
i naniesiony na:

−

mapę geologiczną dokumentacyjną,

−

mapę dokumentacyjną prac technicznych.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Opis lokalizacji punktu i jego dokumentacja geologiczna (w tym równieŜ graficzna:

rysunek, uczytelnione geologicznie zdjęcie fotograficzne, przekrój geologiczny lub profil)
musi znajdować się w notatniku terenowym. Lokalizacja zawsze musi być oparta na ciągu lub
na szczegółach terenowych, znajdujących się na podkładzie topograficznym i dających się
jednoznacznie zidentyfikować w terenie.

Punktem obserwacyjnym jest odsłonięcie nie spełniające wymagań formalnych punktu

dokumentacyjnego  –  np.  z  powodu  mniejszych  rozmiarów.  Lokalizuje  się  go  na  mapie
geologicznej dokumentacyjnej i w notatniku terenowym tak samo jak punkt dokumentacyjny.
Jego  opis  geologiczny  w  notatniku  terenowym  moŜe być skrótowy, np. przez odwołanie się
do  najbliŜszego  punktu  dokumentacyjnego,  zawierającego  pełny  opis  skał  o  takiej  samej
charakterystyce geologicznej [17].

Średnia długość marszrut i ilość punktów dokumentacyjnych na 1 km

obszaru zdjęcia

geologicznego  zaleŜy  od  stopnia  złoŜoności  budowy  geologicznej  danego  obszaru  i  skali
wykonywanego  zdjęcia.  Np.  w  skali  wykonywanego  na  jednym  z  kursów  zdjęcia
geologicznego  (1:10 000)  przeciętna  długość  marszrut  i  średnia  liczba  punktów
dokumentacyjnych  na  1 km

kartowanego obszaru dla poszczególnych kategorii złoŜoności

budowy geologicznej wynosiła:

−

I – budowa prosta > 4 km > 12 pkt.,

−

II – budowa średnio złoŜona około 8 km około 30 pkt.,

−

III – budowa złoŜona około 14 km około 50 pkt.

Wszystkie załączniki graficzne – prócz notatnika - muszą mieć format A4 (297 mm

x 210 mm) lub być złoŜone do tego formatu. Strona graficzna i opisowa załączników jest
sformalizowana i jednolita. Na załącznikach pisze się:

−

w lewym górnym rogu: Kurs Kartowania Geologicznego,

−

w prawym górnym rogu numer załącznika, np.: zał. nr 5,

−

w prawym dolnym rogu: imiona i nazwiska wykonawców w brzmieniu zgodnym
z podanym w indeksie i w kolejności alfabetycznej nazwisk, oraz numer grupy,

−

tytuł załącznika powinien być u góry, nad jego treścią. Musi być napisany bez skrótów
i większymi literami niŜ pozostałe napisy,

−

pod tytułem umieszczamy skalę i na ogół podziałkę liniową. Tytuł załącznika, skala
i podziałka, o ile to jest moŜliwe, powinny być umieszczone symetrycznie względem
bocznych brzegów załącznika,

−

wszystkie napisy muszą być wykonane literami drukowanymi, pismem prostym [17].
Załączniki na kalce technicznej i podkładzie topograficznym wykonuje się w tuszu. Inne,

po uzgodnieniu z asystentem grupowym, mogą być wykonywane w ołówku.

Treść geologiczną (granice geologiczne, symbole wydzieleń, znaczki biegów i upadów)

kreśli się kolorem czarnym. Kolorem czerwonym nanosi się deformacje nieciągłe (uskoki,
nasunięcia, spękania), kolorem zielonym osie fałdów. Uwagi te nie dotyczą linii kreślonych
na mapie dokumentacyjnej prac technicznych.

Pola – oprócz barwy – muszą mieć numery.
KaŜdy załącznik musi mieć objaśnienia uŜytych barw i numerów. JeŜeli na paru

załącznikach barwy i numery powtarzają się, moŜna objaśnienia zrobić na jednym z nich
i odwołać się do jego numeru na pozostałych załącznikach („objaśnienia na zał. ...”). MoŜna
teŜ zrobić oddzielny załącznik ze wspólnymi objaśnieniami do kilku załączników.

Próbki geologiczne dzieli się na:

−

trwałego przechowywania, do których zalicza się:
a)

próbki dokumentujące, pełne syntetyczne profile geologiczne, zestawione w celu
scharakteryzowania danej jednostki geologicznej, regionu kraju lub określonego

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

złoŜa kopaliny, w szczególności pod względem stratygraficznym, litologicznym,
złoŜowym, facjalnym i tektonicznym,

zakwalifikowane do zbiorów naukowych,

−

czasowego przechowywania, do których zalicza się w szczególności próbki uzyskane
z wierceń kartograficznych oraz przy sporządzeniu dokumentacji geologicznej złoŜa lub
dokumentacji

geologiczno-inŜynierskiej

albo

dokumentacji

hydrogeologicznej.

O zaliczeniu określonej próbki do próbek trwałego przechowywania rozstrzyga właściwy
organ odpowiednio w koncesji lub decyzji zatwierdzającej projekt prac geologicznych.
Próbki geologiczne przechowuje się w specjalnych pomieszczeniach zapewniających

ochronę przed szkodliwymi wpływami atmosferycznymi, zwanych dalej „magazynami
próbek”.

Wykonawca prac geologicznych po zakończeniu prac w terenie i wykonaniu badań

laboratoryjnych przekazuje próbki geologiczne do magazynu próbek.

Magazyn próbek geologicznych trwałego przechowywania prowadzi minister właściwy

do spraw środowiska.

Magazyn próbek geologicznych czasowego przechowywania prowadzi wykonawca prac

geologicznych.

W magazynie próbek prowadzi się:

−

księgę ewidencyjną próbek geologicznych, której wzór stanowi załącznik do
rozporządzenia,

−

księgę rejestracji udostępnianych próbek [17].
Próbki geologiczne umieszcza się w opakowaniach lub skrzynkach zabezpieczających je

przed zanieczyszczeniem i zniszczeniem.

Na opakowaniach, w których znajdują się próbki naleŜy czytelnie i w sposób trwały

opisać metrykę próbki, podając:

−

nazwę, symbol, numer wyrobiska oraz miejsce i sposób pobrania,

−

głębokość pobrania,

−

kolejny numer,

−

nazwę wykonawcy opróbowania,

−

datę pobrania, a dla próbek kopaliny płynnej, gazowej lub wody podziemnej – równieŜ
godzinę ich pobrania; dla wody podziemnej naleŜy podać temperaturę w wyrobisku i na
powierzchni.
Skrzynki z próbkami geologicznymi opisuje się podając:

−

na górnej podłuŜnej krawędzi (głębokość pobrania i kolejny numer),

−

na ścianie czołowej (nazwę symbol, numer wyrobiska oraz kolejny numer),

−

na ścianie bocznej (nazwę, numer wyrobiska, numer kolejny, data pobrania, nazwa
wykonawcy).
JeŜeli przekazane do magazynu próbki geologiczne trwałego przechowywania spowodują

utratę przydatności próbek dotychczas przechowywanych w magazynie, minister właściwy do
spraw środowiska likwiduje dotychczas przechowywane próbki.

Likwidacja próbek czasowego przechowywania uzyskanych z wierceń kartograficznych

oraz przy sporządzaniu dokumentacji złóŜ kopalin pospolitych lub dokumentacji geologiczno-
inŜynierskich albo dokumentacji hydrogeologicznych, moŜe nastąpić po przyjęciu
dokumentacji lub mapy przez właściwy organ administracji geologicznej.

Likwidacja próbek czasowego przechowywania uzyskanych w związku z poszukiwaniem

lub rozpoznawaniem złóŜ kopalin podstawowych moŜe nastąpić po zakończeniu eksploatacji
tej części złoŜa, z której zostały pobrane.

Likwidacji próbek dokonuje prowadzący magazyn próbek, w miejscu ich

dotychczasowego przechowywania.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Z przeprowadzonej likwidacji próbek sporządza się protokół likwidacji, który zawiera:

−

numer ewidencyjny zlikwidowanej próbki oraz dane z jej metryki,

−

przyczynę likwidacji próbki [18].

Przyjęto do magazynu

Przekazano do innego

magazynu/zlikwidowano

Stan magazynu

Lp.

Nazwa

i numer

otworu

wiert.

Numer

ewid.

karty

otworu

Data

zakończenia

wiercenia

otworu

Lokalizacja

otworu na

arkuszu

mapy

Data

Ilość

skrzynek

Ilość

metrów

rdzenia

Nazwa

i adres

Ilość

skrzynek

Ilość

metrów

rdzenia

Ilość

skrzynek

Ilość

metrów

rdzenia

Rys. 5. Księga ewidencyjna próbek geologicznych [www.geo.uw.edu.pl]

Próbka geologiczna oznacza pewna ilość materiału skalnego reprezentującego określone

cechy i skład, pobranego w określony sposób, w zaleŜności od rodzaju i przeznaczenia tego
materiału. Próbki geologiczne muszą spełniać następujące wymagania:

−

powinny być reprezentatywne,

−

ich wielkość powinna być odpowiednio duŜa,

−

sposób ich pobierania powinien być jak najbardziej ekonomiczny.

Rodzaje próbek

ZaleŜnie od rodzaju badań wyróŜnia się próbki:

−

mineralogiczne,

−

chemiczne,

−

techniczne,

−

technologiczne

−

specjalne.
W zaleŜności od stanu skupienia wyróŜnić moŜna próbki o konsystencji stałej, ciekłej

i gazowej.

ZaleŜnie od sposobu pobierania próbek o konsystencji stałej moŜna wyróŜnić:

−

próbki punktowe, gdy ze ściany wyrobiska górniczego lub z rdzenia wiertniczego pobiera
się jeden lub kilka odosobnionych odłamków skał,

−

monolitowe, gdy z odsłoniętej calizny skalnej wydobywa się blok o określonych
wymiarach,

−

próbki bruzdowe (liniowo – punktowe), gdy pobiera się je w sposób ciągły wzdłuŜ
pewnego wycinanego w caliźnie rowka,

−

próbki z odwiertów (liniowe), gdy pobiera się pył lub szlam z otworu wiertarkowego,

−

próbki zdzierane (powierzchniowo – punktowe), gdy uzyskuje się materiał skalny przez
odspojenie warstwy kopaliny o określonej grubości z całej odsłoniętej powierzchni złoŜa,

−

próbki urobkowe, gdy pobiera się część urobku w przodku górniczym, lub w szybikach,
niekiedy specjalnie w tym celu wykopanych [12].

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Metody pobierania próbek:

−

pobieranie próbek punktowych – odbywa się z odsłoniętej lub oczyszczonej calizny lub
z urobku. W celu uniknięcia subiektywnego wyboru wyznacza się geometryczną siatkę
punktów, z których mają być pobrane poszczególne kawałki skały. Punkty te oznacza się
na ścianie kredą. Sama sieć moŜe być prostokątna, kwadratowa lub rombowa.

Rys. 6. Przykład pobierania próbek punktowych według siatki punktów:

a)prostokątnej, b) kwadratowej, c) rombowej

1 – złoŜe, 2 – skały otaczające [12, s. 276]

−

pobieranie próbek monolitowych polega na odspajaniu ręcznym z wybranego miejsca za
pomocą wbijanych klinów stalowych lub młotów mechanicznych, formując je następnie
do odpowiednich rozmiarów. KaŜda próbka oznaczana jest farbą olejną określając linie
ciosu i upadku warstwy.

−

pobieranie próbek bruzdowych polega na wycięciu równego, ciągłego rowka,
umieszczonego w poprzek największej zmienności złoŜa. Długość próbki nie powinna
przekraczać 1 metra.

Rys. 7. Przykład pobierania próbek bruzdowych w złoŜach: a) pokładowych niezaburzonych,

b) pionowo u łoŜonych, c) ukośnie ułoŜonych

1 – złoŜe, 2 – skały otaczające [12, s. 278]

Bruzdy mogą mieć przekrój prostokątny lub trójkątny.

Rys. 8. Przekroje poprzeczne bruzd:

a) o kształcie prostokątnym, b) o kształcie trójkątnym [12, s. 280]

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Kontury bruzd przed wycięciem zaznacza się na ścianie kredą za pomocą drewnianej

łaty. Wycinanie bruzd wykonuje się narzędziami ręcznymi lub mechanicznymi. W skałach
miękkich bruzdy wycina się za pomocą następujących narzędzi [12, s. 281].

Rys. 9. Narzędzia do ręcznego wycinania bruzd: a, b, c – wycinaki, d – dłuto, e – młotek [12, s. 281]

Pobieranie próbek:

−

z odwiertów polega na zbieraniu urobku powstającego w procesie wiercenia w postaci
pyłu, szlamu,

−

zdzieranych polega na zdarciu z całej zmineralizowanej powierzchni ściany, uprzednio
wyrównanej warstwy i grubości od 5 cm do 20 cm,

−

urobkowych polega na uzyskaniu całego urobku z pewnego odcinka wyrobiska
górniczego,

−

z otworów wiertniczych odbywa się systemem ręcznym z dna otworu lub za pomocą
świdra, łyŜki wiertniczej. Z otworów wierconych mechanicznie uzyskuje się próbki
w postaci rdzeni wiertniczych, czyli walca o wysokości od 10 cm do 15 cm.

Rys. 10. Świder ręczny (sonda penetracyjna) [www.geologia.prv.pl]:

1 – klucz pokrętny, 2 – Ŝerdzie, 3 – świder rurowy

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Rys. 11. Narzędzia wiertnicze – świdry [www.geologia.prv.pl]: 1 – świder jednonoŜowy, 2 – świder rurowy

dwunoŜowy,  3  –  świder  spiralno  –  noŜowy,  4  –  świder  spiralny,  5  –  świder  zwojowo  prosty,
6  –  świdrzwojowy  stoŜkowy,  7  –  łyŜka  wiertnicza  z  zaworem  klapowym,  8  –  łyŜka  wiertnicza
z zaworem  kulowym,  9  –  świder  krzyŜakowy,  10  –  świder  bakowy,  11  –  świder  prosty,  płaski,
12 – świder mimośrodowy, 13 – świder piramidalny

4.2.2. Pytania sprawdzające

Odpowiadając na pytania, sprawdzisz, czy jesteś przygotowany do wykonania ćwiczeń.

Co to jest zdjęcie geologiczne?

Co to jest marszruta geologiczna?

Jak dzielimy marszruty?

Co to jest punkt dokumentacyjny?

Co to jest punkt obserwacyjny?

Jak dzielimy próbki geologiczne?

W jaki sposób przechowuje się próbki geologiczne?

Kiedy moŜna zlikwidować przechowywane próbki geologiczne?

Jak dzielimy próbki geologiczne ze względu na sposób ich obierania?

10.

Co to jest próbka bruzdowa?

11.

Jakie znasz narzędzia do ręcznego wycinania bruzd?

12.

Co to jest świder ręczny?

4.2.3. Ćwiczenia

Ćwiczenie 1

Na przedstawionym rysunku rozpoznaj symbol graficzny ilustrujący:

antykliny,

nasunięcia,

i przyporządkuj znak graficzny cyfrze występującej w legendzie.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Rysunek do ćwiczenia 1 [7, s. 235]

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

odszukać w materiałach dydaktycznych pojęcia antyklina i nasunięcie,

dokonać analizy rysunku,

rozpoznać znaki graficzne ilustrujące pojęcia zawarte w poleceniu,

przyporządkować znak graficzny cyfrze występującej w legendzie.

WyposaŜenie stanowiska pracy:

−

papier formatu A4, długopis,

−

literatura zgodna z punktem 6 poradnika.

Ćwiczenie 2

Rozpoznaj jednostkę tektoniczną Polski na podstawie zamieszczonego poniŜej przekroju

geologicznego oraz określ trzy cechy budowy geologicznej tej jednostki.

Rysunek do ćwiczenia 2 [5, s. 35]

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

odszukać w materiałach dydaktycznych informacje o jednostkach tektonicznych Polski,

dokonać analizy przekroju geologicznego,

rozpoznać jednostki tektoniczne,

określić trzy cechy budowy geologicznej tej jednostki.

WyposaŜenie stanowiska pracy:

−

papier formatu A4, długopis,

−

literatura zgodna z punktem 6 poradnika.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Ćwiczenie 3

Na podstawie przekroju geologicznego zaplanuj lokalizację na tym obszarze trzech

zakładów przemysłu przetwórczego wykorzystującego surowce mineralne.

Rysunek do ćwiczenia 3 [5, s. 35]

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

odszukać w materiałach dydaktycznych informacje o wykorzystaniu surowców
mineralnych,

dokonać analizy przekroju geologicznego,

zlokalizować występujące surowce,

zaproponować lokalizację trzech zakładów przemysłowych.

WyposaŜenie stanowiska pracy:

−

papier formatu A4, długopis,

−

literatura zgodna z punktem 6 poradnika.

4.2.4. Sprawdzian postępów

Czy potrafisz:

Tak

Nie

wyjaśnić termin zdjęcie geologiczne?

wyjaśnić, co to jest marszruta geologiczna?

dokonać podziału marszrut?

opisać punkt dokumentacyjny?

opisać punkt obserwacyjny?

dokonać podziału próbek geologicznych?

opisać sposób przechowywania próbek geologicznych?

wyjaśnić kiedy moŜna zlikwidować przechowywane próbki
geologiczne?

dokonać podziału próbek ze względu na sposób ich pobierania?

10)

opisać próbkę bruzdową?

11)

wymienić narzędzia do ręcznego wycinania bruzd?

12)

wyjaśnić co to jest świder ręczny i do czego słuŜy?

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

4.3. Opracowywanie materiałów geologicznych zgromadzonych

w terenie

4.3.1. Materiał nauczania

Notatnik terenowy

Jest jednym z podstawowych załączników zdjęcia geologicznego. SłuŜy on do zapisu

wszystkich istotnych informacji zebranych w terenie, dotyczących głównie zjawisk
i procesów geologicznych oraz ich lokalizacji [18].

Notatnik powinien mieć twarde okładki oraz moŜliwość zabezpieczenia przed

zamoknięciem. Okładkę notatnika naleŜy opisać zgodnie z ogólnymi zasadami dotyczącymi
wszystkich załączników zdjęcia geologicznego.

Opis z okładki powtarzamy na pierwszej stronie notatnika. Dopisujemy tam adres kursu

kartowania  i  adres  stałego  zamieszkania  z  prośbą  o  zwrot  notatnika  na  któryś  z  podanych
adresów (podając termin pobytu na kursie) w przypadku ewentualnego zgubienia. Na stronie
drugiej  wpisujemy  dane,  dla  obu  osób,  dotyczące  długości  podwójnego  kroku  w  terenie
płaskim  i  wysokości  do  oczu.  Tam  teŜ  objaśniamy  symbole  i  kolory  uŜywane  przy
opisywaniu  dokonywanych  obserwacji.  Następne  strony  (jedną  lub  dwie)  pozostawiamy  na
spis treści.

Kartki notatnika muszą być ponumerowane, najlepiej u góry na środku strony. Notatki

powinny być pisane tylko na prawej stronie. Lewą pozostawiamy na rysunki odsłonięć, szkice
lokalizacyjne i późniejsze uzupełnienia.

KaŜdy dzień pracy rozpoczynamy od zanotowania daty, rejonu badań i uwag

dotyczących pogody. Koniec dziennych notatek wyraźnie odkreślamy.

Notatki zawierają przede wszystkim opisy i szkice dotyczące obserwacji geologicznych,

poprzedzone  lokalizacją  punktów  dokumentacyjnych  i  obserwacyjnych.  Lokalizacja
wszelkiego  rodzaju  punktów  musi  być  tak  opisana  i  ewentualnie  naszkicowana,  aby  ich
odnalezienie  w  terenie  i  na  podkładzie  topograficznym  było  łatwe  nawet  dla  osób
postronnych.

Opis obserwacji geologicznych wykonanych w opatrzonym numerem i juŜ

zlokalizowanym punkcie dokumentacyjnym powinien zawierać:

−

ogólną jego charakterystykę: odsłonięcie naturalne czy sztuczne (szurf, wkop lub sonda),
jego wymiary (m), orientację ścian, stan zachowania;

−

opis cech litologicznych i sedymentacyjnych, m.in.:
a)

opisy i nazwy skał występujących,

skład mineralny,

rodzaj i charakter spoiwa,

frakcję i stopień obtoczenia ziaren,

reakcję z HCl,

barwę na świeŜym przełamie i na powierzchni zwietrzałej,

miąŜszość ławic, ich strukturę wewnętrzną oraz charakter powierzchni stropu
i spągu,

występowanie fauny i sugestie stratygraficzne.

Z uwzględnieniem wyŜej wymienionych cech określa się nazwę systematyczną skały na

podstawie:
1)

obserwacji elementów tektonicznych:
a)

pomiar biegu i upadu warstw,

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

określenie połoŜenia (normalne czy odwrócone):

−

opis i pomiary parametrów struktur tektonicznych np.:

−

drobnych fałdów,

−

drobnych uskoków i spękań (ciosu, kliwaŜu),

−

tektoglifów,

−

stylolitów,

−

Ŝył itp.,

sposobu wietrzenia skał (np. zjawiska krasowe) [18].

Obserwacje powinny być prowadzone równieŜ w otoczeniu punktu dokumentacyjnego.

Mogą one obejmować m.in. występowanie powierzchniowych ruchów masowych (osuwiska,
haki zboczowe), wycieków itp.

Profile sond wykonujemy następująco: kaŜdorazowo sondę wkręcamy na głębokość

świdra (ok. 30 cm), następnie wyciągamy, a zwiercony materiał układamy na ziemi w postaci
leŜącego słupka, na którym mierzymy miąŜszości wydzieleń i szczegółowo opisujemy ich
litologię.

Oprócz opisu, kaŜdy punkt dokumentacyjny musi mieć w notatniku (lub na osobnym

załączniku) dokumentację graficzną w postaci rysunku, profilu litologicznego, przekroju
geologicznego, bądź uczytelnionego geologicznie zdjęcia.

Rysunki punktów dokumentacyjnych powinny zawierać przede wszystkim treść

geologiczną oraz cechy  charakterystyczne pozwalające na ich identyfikację w terenie. Takie
cechy  jak  lokalne  załamania  ścian  i  ławic,  zadarnienia  i  piargi,  naleŜy  pominąć  bądź
narysować schematycznie. Rysunek musi mieć zaznaczoną orientację według stron świata. Na
rysunku  podaje  się  zwykle  tylko  podziałkę  liniową,  odnoszącą  się  do  ściśle  określonego
miejsca na rysunku.

W notatniku muszą znajdować się takŜe opisy wszystkich punktów obserwacyjnych,

wykonane zgodnie z podanymi wcześniej zasadami.

Wszystkie punkty dokumentacyjne i obserwacyjne muszą być ponumerowane.

Numeracja punktów dokumentacyjnych i obserwacyjnych jest ciągła. Symbolami naleŜy
wyróŜnić odsłonięcia, sondy, szurfy, wkopy, zaś np. kolorem odróŜnić punkty
dokumentacyjne

obserwacyjnych.

Przyjęta

symbolika

rodzajów

punktów

dokumentacyjnych (odsłonięcia, sondy itp.) musi być zgodna z symboliką na mapie
dokumentacyjnej prac technicznych.

W notatniku terenowym moŜna prowadzić zapiski nie związane bezpośrednio

z wykonywanym zdjęciem geologicznym, ale mogące ułatwić pracę w terenie - np. rozkład
autobusów, godziny strzelania w kamieniołomach itp.

Po zakończeniu pracy terenowej notatnik moŜna oprawić, ale wówczas naleŜy ponownie

opisać w sposób sformalizowany jego okładkę.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Mapa geologiczna dokumentacyjna

Rys. 12. Mapa geologiczna dokumentacyjna w skali 1:10 000 [www.geo.uw.edu.pl]

Mapa geologiczna dokumentacyjna jest, obok notatnika terenowego, podstawowym

załącznikiem zdjęcia geologicznego. Przedstawia rozmieszczenie i wzajemne stosunki
wydzieleń litostratygraficznych i allostratygraficznych na przyjętej na kursie głębokości
(0,5 m – 1 m) [18].

Wykonuje się ją na podkładzie topograficznym w skali 1:10 000. Przed rozpoczęciem

pracy podkład nakleja się na twardą tekturę o formacie A4 (297 mm x 210 mm). Podkład
chroni się przed zamoczeniem umieszczając go w koszulce foliowej, aby moŜna było
pracować nawet w czasie niewielkiego deszczu.

Przed rozpoczęciem prac terenowych naleŜy sprawdzić stopień zgodności kierunku

północy siatki kilometrowej mapy z kierunkiem północy magnetycznej wskazywanym przez
nasz kompas. W tym celu mierzymy w terenie kompasem azymut zidentyfikowanego na
mapie prostego odcinka i porównujemy z azymutem tego odcinka pomierzonym na mapie
kątomierzem. Niezgodności azymutów rzędu 3

moŜemy pominąć. Przy większych róŜnicach

kierunek północy magnetycznej wskazywany przez nasz kompas nanosimy na podkład.

Przed rozpoczęciem obserwacji terenowych analizujemy rzeźbę kartowanego terenu na

podkładzie topograficznym oraz na zdjęciach lotniczych i porównujemy z istniejącymi

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

mapami geologicznymi. PoŜyteczne jest wykonanie takiej analizy pierwszego dnia pracy,
zwłaszcza bezpośrednio w terenie.

W terenie na mapę nanosimy ołówkiem:

−

punkty obserwacyjne,

−

punkty dokumentacyjne,

−

granice geologiczne.
Stosujemy ciągłą numerację punktów, zgodną z notatnikiem terenowym, nie róŜnicując -

równieŜ  symbolami  –  punktów  dokumentacyjnych  i  obserwacyjnych  (obydwa  rodzaje
zaznaczamy  takimi  samymi  kropkami).  Codziennie  po  powrocie  z  terenu  i  ewentualnych
poprawkach  lokalizacyjnych  (zamykanie  ciągów,  fotointerpretacja  itp.)  utrwalamy  tuszem
nowe punkty i ich numery, a takŜe wyznaczone granice geologiczne.

Na mapę nanosimy wszystkie odsłonięcia naturalne i sztuczne, wykonane sondy i wkopy,

oraz informacje słuŜące lokalizacji: przecięcia ciągów z drogami, ciekami, liniami wysokiego
napięcia itp. JeŜeli odsłonięcie jest niewielkie i nie daje się narysować w skali mapy, to albo
je na mapie przewiększamy, albo zaznaczamy symbolem. JeŜeli szereg odsłonięć występuje
w niewielkiej odległości jedno od drugiego, to moŜemy połączyć je na mapie w jedno
większe.

Kartujemy wzdłuŜ marszrut, na ogół prostopadłych do rozciągłości struktur

geologicznych  starszego  podłoŜa,  stosując  równieŜ  domiary  w  celu  pokrycia  obserwacjami
terenu  leŜącego  pomiędzy  marszrutami.  Kolejne  marszruty  prowadzimy  zwykle  równolegle
do siebie w odstępach nie większych niŜ 400 m, a w terenie o złoŜonej budowie geologicznej
–  nawet  co  100 m.  Znacznie  rzadziej  prowadzimy  marszruty  wzdłuŜ  struktur  geologicznych
lub morfologicznych, np. wzdłuŜ grzbietów wzgórz.

Obserwacji geologicznych dokonujemy przy kaŜdej zmianie litologii, a gdy ta się nie

zmienia – co około 100 do 200 m. Zwracamy teŜ szczególną uwagę na zróŜnicowanie rzeźby
terenu, stawiając punkty na kulminacjach nawet bardzo małych wzniesień, w osiach obniŜeń
oraz na załamaniach stoków.

Kartując wykraczamy nieco (100–200 m) poza granice terenu zespołu dwuosobowego.

Przebieg granic geologicznych na obrzeŜach kartowanego terenu naleŜy uzgodnić
z sąsiadami, w przypadkach spornych – w obecności asystenta lub asystentów grupowych.

Łączna gęstość punktów obserwacyjnych i dokumentacyjnych zaleŜy od złoŜoności

budowy geologicznej terenu i zwykle wynosi około 100 na km

, natomiast samych punktów

dokumentacyjnych – około 10–50 na km

KaŜde wydzielenie musi być okonturowane granicą geologiczną. KaŜde okonturowane

pole na mapie musi być udokumentowane przynajmniej jednym punktem dokumentacyjnym.
Większe obszarowo wydzielenia powinny posiadać kilka punktów dokumentacyjnych. Za to
liczne, drobne pola wydzielane fotointerpretacyjnie i leŜące blisko siebie, np. osady
starorzeczy, zagłębień bezodpływowych itp., mogą mieć jeden wspólny punkt
dokumentacyjny.

Granice geologiczne rysujemy na mapie w terenie, kierując się m.in. jego rzeźbą. MoŜna

je korygować kameralnie na podstawie fotointerpretacji, pamiętając jednak, Ŝe główne
granice wyznaczone fotointerpretacyjnie równieŜ muszą być potwierdzone punktami
dokumentacyjnymi.

Połączenia granic róŜnych wydzieleń muszą być zgodne z zasadą superpozycji – starsze

wydzielenia przykryte są przez młodsze. W praktyce oznacza to, Ŝe granice starszych
wydzieleń są ścinane przez granice wydzieleń młodszych.

Następstwo wiekowe wydzieleń wynikające z mapy musi być zgodne z przedstawionym

w objaśnieniach do niej. Szczególną uwagę naleŜy zwrócić na następstwo wiekowe
(połączenia granic) wydzieleń czwartorzędowych – musi być ono równieŜ zgodne
z następstwem wydzieleń na schemacie występowania utworów czwartorzędowych.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Granice geologiczne pewne rysujemy jako linie ciągłe, a przypuszczalne – jako

przerywane. Granice w starszym podłoŜu powinny być prowadzone zgodnie z zasadami
intersekcji.

Pamiętać naleŜy, Ŝe linie uskokowe moŜemy rysować jedynie w obrębie starszego

podłoŜa (przecięcie uskokiem pokrywy czwartorzędowej oznacza czwartorzędowy wiek tego
uskoku).

KaŜde okonturowane pole na mapie musi być pokolorowane i opisane numerem,

ewentualnie  dodatkowo  symbolem  literowym.  Wyjątkiem  są  obszary  zabudowane
i niedostępne  (antropogeniczne),  które  nie  są  kolorowane.  Numery  wydzieleń  muszą  mieć
wielkość  około  4 mm,  tak,  aby  były  czytelne  i  łatwe  do  odróŜnienia  od  numeracji  punktów
dokumentacyjnych i obserwacyjnych oraz od opisu kąta upadu przy znaku połoŜenia warstw.
JeŜeli  numer  wydzielenia  nie  mieści  się  w  obrębie  opisywanego  pola,  rysujemy  go  obok  ze
strzałką  wskazującą,  którego  pola  dotyczy.  W  ten  sposób  jednym  numerem  z  kilkoma
strzałkami moŜna opisać kilka pól połoŜonych blisko siebie.

Wydzielenia oraz przyjęte dla nich kolory i numery kaŜdy zespół dwuosobowy ustala

indywidualnie dla swojej mapy. Numery muszą rosnąć od najstarszych wydzieleń do
najmłodszych.

Na mapie geologicznej dokumentacyjnej zaznacza się takŜe: połoŜenia warstw, cieki,

podmokłości,  źródła  i  duŜe  głazy  narzutowe.  Rysuje  się  krawędzie  skarp,  podając  ich
wysokość  względną  od  podnóŜa.  W  przypadku  tarasów  rzecznych  podajemy  ich  numer
i wysokość  w  metrach  nad  poziom  rzeki.  W  końcowej  fazie  pracy  na  mapie  rysujemy  linię
przekroju  geologicznego,  zaznaczając  literami  początek  i  koniec  oraz  ewentualne  załamania
tej linii. Rysujemy takŜe granice kartowanego terenu.

Mapa geologiczna dokumentacyjna w trakcie prac terenowych często ulega zuŜyciu,

jednak  nigdy  się  jej  nie  przerysowuje.  Zachowuje  się  terenowy  oryginał,  co  najwyŜej
poddając  go  zabiegom  uczytelniającym  i  podnoszącym  estetykę.  Mapę  terenową  moŜna
wyciąć  i  nakleić  na  nowy,  biały  sztywny  podkład  -  nigdy  jednak  w  takim  wypadku  nie
obcinamy  mapy  dokładnie  po  granicy  kartowanego  terenu,  tylko  pozostawiamy  poza  jego
granicami  pas  o  szerokości  do  200 m  (2 cm),  co  bardzo  ułatwia  orientację  w  „rejonach
przygranicznych” [18].

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Mapa geologiczna dokumentacyjna, przekroju geologicznego i schematu występowania
utworów czwartorzędowych

Rys. 13. Mapa geologiczna dokumentacyjna, przekroju geologicznego

i schematu występowania utworów czwartorzędowych [www.geo.uw.edu.pl]

Wszystkie kolory, numery wydzieleń i znaki uŜyte zarówno na mapie jak i na przekroju

muszą  być  objaśnione.  Objaśnienia  najlepiej  jest  zrobić  wspólne  dla  mapy,  przekroju
geologicznego  i  schematu  występowania  utworów  czwartorzędowych.  W  takim  przypadku
odpowiednie  wydzielenia  dla  tych  3  załączników  muszą  mieć  takie  same  kolory,  numery
i szrafury, dodatkowo zgodne z zastosowanymi na profilu litologiczno-strartgraficznym.

Kolor i numer wydzielenia umieszczamy w prostokątnym polu – tzw. „mydełku”.

Stratygrafię opisujemy, z zachowaniem rangi wydzielenia, z lewej strony „mydełka”,
a litologię z jego prawej strony.

Litologię utworów czwartorzędowych opisujemy w objaśnieniach szczególnie dokładnie

(na podstawie punktów dokumentacyjnych).

Objaśnienia są uszeregowane stratygraficznie – najstarsze na dole, najmłodsze na górze –

dlatego numery ich rosną od dołu do góry. Niektóre wydzielenia, nie odsłaniające się na

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

powierzchni, mogą występować jedynie na przekroju. NaleŜy to przewidzieć i nadać im
numer właściwy pod względem stratygraficznym.

Utwory glin zwietrzelinowych in situ starszego podłoŜa umieszczamy w czwartorzędzie.

Najlepiej oznaczyć je kolorem wydzielenia skały macierzystej, a do numeru tego wydzielenia
dodać w indeksie literkę „z” [18].

Mapa dokumentacyjna prac technicznych

Rys. 14. Przykład mapy geologicznej prac technicznych [www.geo.uw.edu.pl]

Mapa dokumentacyjna prac technicznych wykonywana jest w celu graficznego

przedstawienia zakresu prac technicznych przeprowadzonych w trakcie kartowania terenu.

Mapa ta jest nakładką na mapę geologiczną dokumentacyjną. Celem dokładnego

dopasowania obu map na mapę dokumentacyjną prac technicznych naleŜy przenieść
z podkładu topograficznego główne drogi, rzeki, nazwy miejscowości, punkty wysokościowe
i nazwy głównych wzniesień. Ponadto naleŜy nanieść kierunek północy magnetycznej.

Opisywana mapa musi być uzupełniona o szkic lokalizacyjny terenu badań w skali nie

większej niŜ 1:50 000.

W miarę postępu prac terenowych na mapie naleŜy zaznaczać marszruty, zgodnie z ich

rzeczywistym przebiegiem. Marszruty róŜnego rodzaju (krokówkowe, azymutalno-
krokówkowe itp.) naleŜy rysować róŜnymi liniami.

Punkty dokumentacyjne równieŜ naleŜy nanosić systematycznie wraz z postępem prac.

Numery  punktów  muszą  być  zgodne  z  numeracją  w  notatniku  terenowym  i  na  mapie
geologicznej  dokumentacyjnej.  Punkty  dokumentacyjne  róŜnego  rodzaju  zaznacza  się
róŜnymi  symbolami  np.  odsłonięcie  –  kwadrat,  wkop  –  trójkąt,  sonda  –  kółko  itp.  DuŜe
odsłonięcia  naleŜy  okonturować.  Wszystkie  punkty  dokumentacyjne  muszą  leŜeć  na  liniach
marszrut lub być do nich dowiązane domiarem.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Na mapę dokumentacyjną prac technicznych nie nanosimy punktów obserwacyjnych. Na

opisywanej mapie naleŜy zaznaczyć granice terenu zespołu dwuosobowego, linie przekrojów
geologicznych, obszary geologicznych zdjęć szczegółowych i obszary przy kartowaniu
których wykorzystano fotointerpretację geologiczną – o ile nie wykonano osobnego szkicu
fotointerpretacyjnego całego terenu.

Wszystkie znaki, symbole, szrafury wprowadzone na mapę muszą być objaśnione

i zgodne ze znakami, symbolami i objaśnieniami zastosowanymi na innych załącznikach [18].

Przekrój geologiczny

Rys. 15. Przykład przekroju geologicznego [www.geo.uw.edu.pl]

Przekrój geologiczny wykonujemy w celu przedstawienia wgłębnej budowy geologicznej

starszego podłoŜa kartowanego terenu.

Linia przekroju powinna być tak dobrana, aby moŜna było na nim przedstawić

najbardziej  typowe  elementy  budowy  geologicznej  terenu.  Dlatego  przekrój  sporządza  się
wzdłuŜ  linii  prostej,  przebiegającej  w  miarę  moŜliwości  w  poprzek  rozciągłości  głównych
struktur geologicznych. Wyjątkowo linia przekroju moŜe być linią łamaną, ale nie więcej niŜ
dwukrotnie.  Długość  przekroju  musi  być  taka  sama  jak  długość  jego  linii  zaznaczonej  na
mapie  geologicznej  dokumentacyjnej  i  mapie  dokumentacyjnej  prac  technicznych.  Początek
i koniec  przekroju  oraz  miejsca  jego  ewentualnego  załamania  ograniczamy  pionowymi
liniami  ciągłymi,  wyprowadzając  je  nad  przekrój,  wpisując  nad  nimi  duŜe  litery  (A,  B,....),
poniŜej liter umieszczamy ukierunkowanie przekroju według stron świata z dokładnością do
2 rumbów  –  np.  NNW-SSE.  W  przypadku  trudności  z  doborem  jednej  linii  przekroju
wykonujemy dwa krótsze przekroje kulisowe.

Przekrój geologiczny sporządza się od zachodu lub południa po lewej stronie rysunku, na

wschód lub północ po jego prawej stronie.

Wykonanie przekroju rozpoczynamy od wykreślenia profilu morfologicznego. Skala

pozioma i pionowa przekroju – a więc i morfologii - musi być taka sama. Przekrój przez
starsze podłoŜe jest nie przewyŜszony, gdyŜ przy przewyŜszeniu zafałszowaniu ulegają upady
warstw. Nad profilem morfologicznym naleŜy umieścić nazwy głównych miejscowości, rzek
i wzgórz, przez które przebiega linia przekroju.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Na obu liniach pionowych ograniczających boki przekroju rysujemy podziałkę pionową

opisując ją w metrach nad poziom morza (m n.p.m.), co wpisujemy nad podziałką. Opisujemy
jedynie pełne setki metrów.

Na linię przekroju morfologicznego przenosimy z mapy granice wydzieleń w starszym

podłoŜu,  odsłaniające  się  na  powierzchni  lub  wyinterpretowane  pod  pokrywą
czwartorzędową.  Granice  te  muszą  być  ściśle  zgodne  na  przekroju  i  na  mapie  geologicznej.
Pokrywę  czwartorzędową  na  przekroju  pomijamy  lub  zaznaczamy  jako  nierozdzieloną.
Zwietrzelin in situ nie wyróŜniamy, traktując je jako wychodnie.

Nachylenia warstw nanosimy zgodnie z wykonanymi w terenie pomiarami ich połoŜeń,

obliczając  w  razie  potrzeby  kąt  upadu  pozornego.  Przy  rysowaniu  przekroju  analizujemy
zmiany  upadu  warstw,  które  nie  są  efektem  zmian  upadu  pozornego.  Na  ogół  zmiany  te
wynikają  z  faktu,  Ŝe  mamy  do  czynienia  z  róŜnymi  fragmentami  przyuskokowego  lub
fałdowego  wygięcia  ławic  o  niezmiennej  miąŜszości.  Na  obszarze  kursu  na  przekrojach
rysujemy  zazwyczaj  warstwy  o  stałej  miąŜszości.  Jedynym  wyjątkiem  są  nieuławicone
wapienie  skaliste,  które  rysujemy  jako  soczewkowate  biohermy,  zazębione  obocznie
z otaczającymi je uławiconymi wapieniami.

Wrysowując uskoki na przekroju pamiętajmy o stylu budowy geologicznej Gór

Świętokrzyskich,  tzn.  Ŝe  nie  mają  one  charakteru  płaszczowinowego,  więc  jeśli  spotykamy
warstwy  o  upadach  odwróconych,  to  moŜemy  załoŜyć,  Ŝe  jest  to  podgięcie  przyuskokowe
warstw  przy  uskoku  odwróconym.  Nachylenie  powierzchni  uskokowej  rysujemy  zgodnie
z pomiarem z terenu, pamiętając, Ŝe taki upad uskok ma przy powierzchni terenu i Ŝe nie jest
to  wartość  stała  obowiązująca  do  powierzchni  Mohorowicza.  Jeśli  uskok  został
wyintepretowany,  to  jego  nachylenie  powinno  nawiązywać  do  budowy  geologicznej  tego
rejonu  (tektonika  kompresyjna,  czy  ekstensyjna?).  Uskoki  powinny  być tak wrysowane, aby
moŜna było przywrócić sytuację sprzed ich powstania.

W przypadku braku lub niewystarczającej ilości terenowych pomiarów połoŜeń warstw

lub uskoków, korzystamy z literatury i opublikowanych map geologicznych, podając
jednocześnie źródło danych.

Przekrój powinien sięgać nie mniej niŜ 2,5 cm – 3 cm poniŜej najniŜszego punktu profilu

terenu i w zasadzie powinien być dociągnięty do stałej głębokości. Dołu przekroju nie
ograniczamy

Ŝadną

linią. Interpretację “powietrzną” nad powierzchnią terenu

przeprowadzamy tylko dla głównych granic litostratygraficznych, pojedynczych poziomów
przewodnich i większych dyslokacji tektonicznych.

Wydzielenia litologiczne wyróŜniamy szrafurą, stratygraficzne – kolorem.
Numery wydzieleń najlepiej umieszczać bezpośrednio na przekroju - nie nad lub pod

nim. Wszystkie wydzielenia muszą mieć takie same szrafury, kolory i numery jak na mapie
geologicznej dokumentacyjnej i profilu litologiczno-stratygraficznym. Jedynie zamiast
numerów wydzieleń czwartorzędowych wpisujemy literę Q, pamiętając o jej objaśnieniu jako
„czwartorzęd nierozdzielny”.

Przekrój rysujemy przed wykonaniem profilu litologiczno-stratygraficznego i wpisaniem

numerów wydzieleń na ten profil i na mapę geologiczną dokumentacyjną. Mogą na przekroju
zostać wrysowane – w wyniku interpretacji wgłębnej – utwory nie odsłaniające się na
powierzchni, które trzeba będzie uwzględnić na profilu i w objaśnieniach.

MiąŜszości utworów odsłaniających się na powierzchni wyliczamy z szerokości

wychodni i upadu warstw. MiąŜszości utworów nie odsłaniających się na powierzchni,
a uwzględnionych na przekroju przyjmujemy na podstawie danych od sąsiadów lub
z literatury (cytując źródło danych) [18].

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Profil litologiczno-stratygraficzny

Rys. 16. Przykład profilu litologiczno-stratygragicznego [www.geo.uw.edu.pl]

Profil litologiczno-stratygraficzny wykonuje się w celu szczegółowego zobrazowania

litologii  i  następstwa  stratygraficznego  wszystkich  typów  utworów  starszego  podłoŜa,
występujących  na  kartowanym  terenie.  Profil  ten  wykonujemy  głównie  na  podstawie
terenowych  obserwacji  powierzchniowych  oraz  analizy  mapy  geologicznej  dokumentacyjnej
i przekroju geologicznego. Na profilu litologiczno-stratygraficznym umieszczamy równieŜ te
ogniwa  litostratygraficzne,  które  nie  odsłaniają  się  na  powierzchni,  a  które  zostały
uwzględnione na przekroju geologicznym.

MiąŜszości poszczególnych wydzieleń przyjmujemy na podstawie przekroju

geologicznego.

Profil wykonujemy w postaci słupka. Lewą jego stronę ograniczamy pionową linią

prostą. Na linii tej zaznaczamy, począwszy od góry, „głębokość” granic poszczególnych
wydzieleń. Linię tą wyraźnie pogrubiamy przy utworach odsłaniających się na powierzchni.

Prawą stronę profilu ogranicza krzywa odporności na erozję ogniw litologicznych. Profil

odpornościowy jest nieskalowany. Rysujemy go na podstawie analizy związków rzeźby
terenu ze skałami podłoŜa, musi więc teŜ być zgodny z rzeźbą terenu na przekroju
geologicznym.

Granice sedymentacyjne między wydzieleniami litologicznymi zaznaczamy linią prostą,

granice erozyjne – falistą ( ~~~~~~ ), granice tektoniczne – łamaną ( ┌┐ ). Linie te muszą
być grubsze niŜ linie stosowane na szrafurach. Stropowa granica słupka to zwykle spąg
pokrywy czwartorzędowej – jest to granica erozyjna. Spągowa granica słupka jest najczęściej
nieokreślona i wtedy nie jest on ograniczony od dołu Ŝadną linią.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Wydzielenia litologiczne zaznaczamy na profilu szrafurami i numerami. Numery muszą

być takie same jak na mapie geologicznej dokumentacyjnej i na przekroju geologicznym, zaś
szrafury – takie same jak na przekroju geologicznym. Literą Q oznaczamy nierozdzielone
utwory czwartorzędowe, zamieszczając obok odsyłacz do załącznika „schemat występowania
utworów czwartorzędowych”.

Wydzielenia stratygraficzne wyróŜniamy kolorami. Kolory uŜyte na profilu litologiczno-

stratygraficznym muszą być takie same jak dla tych samych wydzieleń stratygraficznych na
przekroju geologicznym i na mapie geologicznej dokumentacyjnej.

Z lewej strony słupka rysujemy tabelę stratygraficzną, zawierającą nazwy jednostek

chronostratygraficznych i litostratygraficznych, dostosowaną do szczegółowości kartowanych
wydzieleń. Granice wydzieleń tabeli muszą się pokrywać z odpowiednimi granicami na
słupku.

Z prawej strony słupka podajemy moŜliwie najbardziej szczegółowy opis litologii

poszczególnych wydzieleń litostratygraficznych i ich maksymalną miąŜszość na kartowanym
terenie.  W  opisach  litologii  i  stratygrafii  nie  wolno  stosować  skrótów.  Opis  litologiczny
ogniw  odsłaniających  się  na  powierzchni  opieramy  na  szczegółowych  opisach  punktów
dokumentacyjnych  z  notatnika  terenowego,  a  ich  miąŜszości  -  na  przekroju  geologicznym.
Ogniwa  nie  odsłaniające  się  na  powierzchni  terenu,  a  uwzględnione  na  profilu,  oznaczamy
symbolem  odnośnika  (*).  Informacji  o  tych  ogniwach  zasięgamy  od  kartujących  sąsiednie
obszary,  bądź  korzystamy  z  danych  zawartych  w  publikacjach.  W  obu  przypadkach  naleŜy
podać  w  odnośniku  (poniŜej  profilu)  źródło  informacji.  Opisy  poszczególnych  wydzieleń
litostratygraficznych  oddzielamy  liniami  przerywanymi  przedłuŜającymi  się  w  granice  tych
ogniw na słupku.

Pod tytułem omawianego załącznika nie rysujemy podziałki liniowej. Objaśniamy

natomiast wszystkie nowo uŜyte symbole i znaki graficzne

[18].

Mapa geologiczna konturowa

Rys. 16. Przykład mapy geologiczno konturowej [www.geo.uw.edu.pl]

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Mapę geologiczną konturową wykonuje się w celu:

−

dostosowania wydzieleń zespołów dwuosobowych do wydzieleń kursowych,

−

późniejszej komputerowej redakcji mapy kursowej.
Mapa geologiczna konturowa jest nakładką na mapę geologiczna dokumentacyjną.

Wykonuje  się  ją  na  kalce,  z  naniesionymi  fragmentami  siatki  topograficznej  (krzyŜe  na
przecięciach  linii  siatki  kilometrowej),  co  umoŜliwia  dokładne  wpasowanie  obu  map.
Przerysowuje  się  na  nią  czarnym  tuszem  wybrane  elementy  treści  geologicznej  z  mapy
geologicznej dokumentacyjnej:

−

granice geologiczne, zwracając szczególną uwagę na zgodność ich połączeń z zasadą
superpozycji,

−

numery wydzieleń (bez kółek!) – zgodne z tabelą wydzieleń kursowych,

−

wybrane punkty dokumentacyjne (wraz z numerami), dla których wykonano karty
punktów dokumentacyjnych,

−

znaczki połoŜeń warstw [18].

Dokumentacja graficzna wybranych punktów dokumentacyjnych

Rys. 17. Przykład dokumentacji graficznej [www.geo.uw.edu.pl]

Rysunki odsłonięć wykonuje się tak jak to podano przy opisie notatnika tyle, Ŝe na

oddzielnych kartach jako załączniki w formacie A4. Rysunki odsłonięć wykonuje się
wyłącznie w terenie.

Uczytelnione geologicznie zdjęcia (fotografie) odsłonięć: uczytelnienie polega na

wrysowaniu na zdjęciach tuszem treści geologicznej z wpisaniem symboli. MoŜna na zdjęciu
wrysować  szrafurę  o  ile  samo  zdjęcie  nie  straci  przy  tym  czytelności.  Skalą  na  zdjęciu
powinien być sfotografowany przedmiot o znanych rozmiarach, np. młotek lub kompas. Gdy
tego  brak  naleŜy  na  zdjęciu  narysować  tuszem  uproszczoną  podziałkę  liniową.  Zdjęcie
powinno  być  ukierunkowane  według  stron  świata.  Na  ogół  zdjęcie  nakleja  się  na  karton
o formacie A4 i opisuje jak normalny załącznik.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Jako dokumentację graficzną punktu dokumentacyjnego moŜna równieŜ zamieścić

schematyczny przekrój geologiczny (geologiczno-morfologiczny) lub profil litologiczny
odsłonięcia.

Profile sond rysujemy w postaci pionowych słupków o szerokości 2 cm i skali pionowej

1:10  (wyjątkowo  1:20).  Na  słupku  poziomymi,  nieco  grubszymi  liniami  nanosimy  granice
poszczególnych wydzieleń. Dla wydzieleń stosujemy szrafury, które muszą być objaśnione na
osobnym  załączniku.  Nad  słupkiem  wpisujemy  numer  punktu  dokumentacyjnego.  Po  lewej
stronie  słupka  wpisujemy  tzw.  przeloty  sond,  czyli  głębokości  przewiercanych  granic
poszczególnych  wydzieleń  (w  cm).  Z  prawej  strony  podajemy  szczegółowy  opis  litologii
utworów  i  ich  miąŜszości.  Dołu  słupka  nie  kończymy  poziomą  linią  ciągłą.  W  przypadku
nawiercenia zwierciadła wód gruntowych nanosimy jego głębokość.

Tytuł rysunku lub uczytelnionego zdjęcia powinien zawierać następujące informacje:

−

rodzaj odsłonięcia,

−

określenie litologii i stratygrafii utworów,

−

lokalizację przez podanie nazw geograficznych, oraz numer punktu dokumentacyjnego,
którym jest dane odsłonięcie.

Karty punktów dokumentacyjnych

Karty punktów dokumentacyjnych wykonujemy jedynie dla wybranych punktów: co

najmniej po 1 punkcie dla kaŜdego wydzielenia (przeciętnie ok. 10–15 na teren zespołu
dwuosobowego). Kartę wykonujemy w celu dostosowania wydzieleń zespołu dwuosobowego
do tabeli wydzieleń kursowych, a takŜe, aby umoŜliwić skonstruowanie bazy danych
geologicznych z terenów kursowych.

Na karcie punktu dokumentacyjnego przedstawiamy profil słupkowy odsłonięcia (sondy)

w skali 1:10, lub mniejszej – 1:25, 1:50 itp. – takiej, aby cały profil punktu mieścił się na
jednej karcie. Początek słupka – lewy górny róg – jest zaznaczony na karcie.

Kartę wykonujemy tuszem na kalce, aby zapewnić dobrą jakość do późniejszego jej

skanowania. W słupku nanosimy schematycznie szrafurą wydzielenia litologiczne, a z prawej
strony słupka podajemy pełny ich opis i miąŜszość. W opisie nie stosujemy skrótów. Profil
nie powinien być od dołu zakończony linią, gdyŜ na ogół nie jest znana miąŜszość dolnego
wydzielenia.

W rubrykach karty wpisujemy:

−

nr mapy – numer mapy geologicznej dokumentacyjnej na której znajduje się punkt,

−

nr  punktu  dokumentacyjnego  –  wpisujemy  numer  punktu  zgodny  z  jego  numeracją
w notatniku  terenowym,  na  mapie  geologicznej  dokumentacyjnej  i  na  mapie
dokumentacyjnej  prac  technicznych.  Punkt  dokumentacyjny  i  jego  numer  nanosimy
równieŜ na mapę geologiczną konturową,

−

ID – numer identyfikacyjny punktu, składający się z 6 cyfr:
a)

2 pierwsze oznaczają rok (03),

2 następne – numer mapy,

2 ostatnie – kolejny numer karty punktu dokumentacyjnego (numer ten musi być
równieŜ wpisany po kropce w numerze tego załącznika),

−

współrzędne  –  podajemy  współrzędne  topograficzne  punktu  dokumentacyjnego,
odczytane  z  podkładu  topograficznego  mapy  geologicznej  dokumentacyjnej  w  skali
1:10 000, z dokładnością do 10 m. (= 1 mm na mapie) Liczba okienek – 7 – oznacza, Ŝe
współrzędne  powinny  być  podane  z  dokładnością  do  metra,  czyli  przy  przyjętej
dokładności  10 m  ostatnia  (7)  cyfra  wpisywanych  współrzędnych  powinna  wynosić  0.
Pierwsza cyfra dla współrzędnych X (oś pozioma) = 4, zaś dla Y (oś pionowa) = 5; cyfry
te są juŜ wpisane na karcie. Następne cyfry (pozycje 2, 3 i 4) odczytujemy z ramki mapy,

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

zaś kolejne dwie (5 i 6) z odczytu współrzędnych punktu dokumentacyjnego pomiędzy
liniami siatki kilometrowej z dokładnością do 1 mm.,

−

rodzaj punktu dokumentacyjnego – naleŜy wstawić symbol zgodny z mapą
dokumentacyjną prac technicznych: odsłonięcie = kwadrat, wkop = trójkąt,
sonda = kółko,

−

nr wydzieleń kursowych – numer wydzielenia zgodny z tabelą wydzieleń kursowych.
Wypełniamy równieŜ (czytelnie!) rubrykę „wielkość i stan punktu dokumentacyjnego”.
Do kart punktów dokumentacyjnych powinny być dołączone objaśnienia uŜytych szrafur

(moŜna wykorzystać wspólne objaśnienia do mapy geologicznej dokumentacyjnej, przekroju,
profilu, oraz schematu występowania utworów czwartorzędowych) [18].

Schemat występowania utworów czwartorzędowych

Rys. 18. Utwory czwartorzędowe [www.geo.uw.edu.pl]

DuŜa zmienność osadów czwartorzędowych, przy ich znikomej miąŜszości, odróŜnia je

zdecydowanie od skał podłoŜa. Utworów czwartorzędowych nie sposób równieŜ przedstawić
na  przekrojach  bez  przewyŜszeń.  Dlatego  sporządza  się  odrębny  załącznik  ilustrujący
występowania  utworów  pokrywy  czwartorzędowej.  Ma  on  w  jasny  sposób  informować
o zróŜnicowaniu  litologicznym,  genetycznym  i  wiekowym  wykartowanych  osadów
czwartorzędowych,  a  takŜe  pokazać  ich  wzajemną  korelację  przestrzenną  i  orientacyjną
miąŜszość.  Zestawienie  tych  wszystkich  danych  jest  moŜliwe  jedynie  na  przekroju
syntetycznym.  Wykonuje  się  go  bez  skali,  ale  moŜna  narysować  podziałkę  pionową  w  celu
pokazania  (jeŜeli  są  ku  temu  dane)  proporcji  pomiędzy  miąŜszościami  poszczególnych  grup
osadów, oraz przybliŜonych przedziałów wysokościowych ich występowania.

Wykonywanie załącznika rozpoczynamy od narysowania schematycznego profilu

morfologicznego. Rysujemy go tak, aby przedstawiał zbliŜone kształty i proporcje wszystkich
występujących na badanym terenie form morfologicznych związanych z utworami
czwartorzędowymi.

Wypełniając

treścią

profil

morfologiczny

naleŜy

pamiętać

o prawidłowym wrysowaniu wzajemnego układu poszczególnych wydzieleń pod
powierzchnią terenu, zgodnym z przyjętym następstwem wiekowym – czyli z objaśnieniami
do mapy geologicznej dokumentacyjnej. Na omawianym załączniku stosujemy symbole,
kolory i szrafury zgodne ze stosowanymi na innych załącznikach.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Szkic fotointerpretacyjny

Jest wykonywany zwykle tylko dla fragmentów terenu czytelnych fotointerpretacyjnie,

czyli głównie dolin rzecznych oraz pasm nie zalesionych  wzgórz. Wykonywany jest w skali
zdjęcia lotniczego. Wyinterpretowanym wydzieleniom fotointerpretacyjnym (formom rzeźby
terenu, fototonom itp.) naleŜy – poprzez skonfrontowanie ich z terenem – przypisać określone
wydzielenia  geologiczne  i  udokumentować  je  punktami  dokumentacyjnymi.  W  niektórych
sytuacjach  jeden  punkt  dokumentacyjny  moŜe  dokumentować  kilka  leŜących  blisko  siebie,
wyznaczonych  fotointerpretacyjnie  pól  tego  samego  wydzielenia.  Obszary,  dla  których
wykonano  fotointerpretację  geologiczną  zaznacza  się  na  mapie  dokumentacyjnej  prac
technicznych.

Mapa połoŜenia warstw w skali 1:10 000

Jest wykonywana, jeśli duŜa ilość pomiarów połoŜeń warstw jest nieczytelna po

naniesieniu na mapę geologiczną dokumentacyjną. Podobnie jak mapa dokumentacyjna prac
technicznych, jest nakładką na mapę geologiczną dokumentacyjną, z której przerysowuje się
wszystkie pomiary połoŜenia warstw. Po odpowiednim przeredagowaniu tytułu moŜna
nanosić na nią równieŜ i inne elementy tektoniczne.

Plany kamieniołomów lub zespołów odsłonięć, szczegółowe przekroje geologiczne

Załączniki te wykonuje się tak jak mapę geologiczną dokumentacyjną i przekrój

geologiczny,  stosując  bardziej  szczegółowe  i  zindywidualizowane  wydzielenia.  Dla  map
i planów  wielkoskalowych  często  trzeba  wykonywać  ciągi  azymutalno-taśmowe,  a  dla
przekrojów  –  profile  morfologiczne.  Przekroje  i  profile  morfologiczne  przez  tarasy  rzeczne,
moŜemy rysować w przewiększonej skali pionowej.

Teczka na materiały zespołu dwuosobowego

Komplet załączników tworzących materiały zespołu dwuosobowego oddaje się w teczce

tekturowej formatu A4. Teczki na ogół dostarcza kierownictwo kursu, lecz naleŜy je samemu
opisać. Ze względów estetycznych dobrze jest, aby wszystkie teczki dla całej grupy opisała ta
sama osoba o odpowiednich zdolnościach graficznych (i to najlepiej szablonem). Otrzymaną
teczkę na materiały zespołu dwuosobowego naleŜy traktować z naleŜnym szacunkiem i nie
uŜywać jej np. do noszenia materiałów w terenie.

W lewym górnym rogu przedniej okładki teczki pisze się: „Kurs Kartowania

Geologicznego, miejscowość, rok”, po środku (lub w przewidzianym na to linijkami miejscu)
– “materiały zespołu dwuosobowego”, zaś w prawym dolnym rogu – nazwiska wykonawców
i numer grupy.

Spis załączników

Na wewnętrznej stronie przedniej okładki teczki naleŜy umieścić (przykleić) spis

załączników. Numery i tytuły załączników w spisie muszą być identyczne z numerami
i tytułami na samych załącznikach, oraz podane bez skrótów.

4.3.2. Pytania sprawdzające

Odpowiadając na pytania, sprawdzisz, czy jesteś przygotowany do wykonania ćwiczeń.

Co to jest notatnik terenowy?

Na jakie podstawie określana jest nazwa skały?

Jakie informacje zamieszczane są w notatniku terenowym?

Co to jest mapa geologiczna dokumentacyjna?

Jakie informacje nanoszone są na mapę dokumentacyjną?

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Co to jest granica geologiczna?

Co to jest mapa przekroju geologicznego?

W jakim celu wykonywana jest mapa dokumentacyjna prac technicznych?

Co to jest przekrój geologiczny?

10.

W jakim celu wykonywany jest przekrój geologiczny?

11.

W jakim celu wykonuje się profil litologiczno-stratygraficzny?

12.

Co to jest mapa geologiczno konturowa?

13.

W jakim celu wykonywana jest mapa geologiczno-konturowa?

14.

Co to jest karta punktów dokumentacyjnych?

15.

Co zawiera karta punktów dokumentacyjnych?

16.

Kiedy wykonuje się mapę połoŜenia warstw?

4.3.3. Ćwiczenia

Ćwiczenie 1

Na przedstawionym przekroju geologicznym widoczne są punkty wysokościowe.

Analizując przekrój ustal przebieg warstw i upadów.

Rysunek do ćwiczenia 1 [7, s. 64]

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

odszukać w materiałach dydaktycznych informacje na temat upadów,

dokonać analizy podanego przekroju,

ustalić przebieg warstw i upadów.

WyposaŜenie stanowiska pracy:

−

papier formatu A4, długopis,

−

literatura zgodna z punktem 6 poradnika.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

ustalić nazwy form strukturalnych,

określić cztery nazwy.

WyposaŜenie stanowiska pracy:

−

papier formatu A4, długopis,

−

literatura zgodna z punktem 6 poradnika.

Ćwiczenie 3

Przekrój geologiczny przedstawia nieckę łódzką. Oznacz literą „P” zdania odnoszące się

do przekroju, literą „I” inne zdania nie odpowiadające przekrojowi;

Jest to fragment antykliny kujawsko – pomorskiej..................................
Przekrój przedstawia płytowy układ warstw skalnych.............................
Najstarsze warstwy na przekroju pochodzą z jury....................................
MiąŜszość osadów trzeciorzędowych i czwartorzędowych jest mała w stosunku do
osadów jury i kredy............................
Przekrój przedstawia układ warstw, w którym mogą powstać wody artezyjskie................
Przekrój przedstawia niezgodność rzeźby z budową geologiczną...............................

Rysunek do ćwiczenia 3 [5, s. 35]

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

odszukać w materiałach dydaktycznych tablice stratygraficzne,

dokonać analizy podanego przekroju,

przyporządkować zdaniom odpowiednie litery.

WyposaŜenie stanowiska pracy:

−

papier formatu A4, długopis,

−

literatura zgodna z punktem 6 poradnika.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

4.3.4. Sprawdzian postępów

Czy potrafisz:

Tak

Nie

wyjaśnić pojęcie notatnika terenowego?

opisać, na jakiej podstawie określa się nazwę skały?

wymienić informacje zamieszane w notatniku terenowym?

wyjaśnić pojęcie mapa geologiczna dokumentacyjna?

wymienić informacje nanoszone na mapę dokumentacyjną?

wyjaśnić pojęcie granicy geologicznej?

wyjaśnić pojęcie mapy przekroju geologicznego?

określić, w jakim celu wykonywana jest mapa dokumentacyjna prac
technicznych?

wyjaśnić pojęcie przekroju geologicznego?

10)

opisać, w jakim celu wykonywany jest przekrój geologiczny?

11)

opisać, w jakim celu wykonuje się profil litologiczno-stratygraficzny?

12)

wyjaśnić pojęcie mapy geologiczno konturowej?

13)

opisać, w jakim celu wykonywana jest mapa geologiczno-konturowa?

14)

wyjaśnić, co to jest mapa punktów dokumentacyjnych?

15)

opisać, co zawiera karta punktów dokumentacyjnych?

16)

określić, kiedy wykonuje się mapę połoŜenia warstw?

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

5. SPRAWDZIAN OSIĄGNIĘĆ

INSTRUKCJA DLA UCZNIA

Przeczytaj uwaŜnie instrukcję.

Podpisz imieniem i nazwiskiem kartę odpowiedzi.

Zapoznaj się z zestawem zadań testowych.

Test zawiera 30 zadań. Do kaŜdego zadania dołączone są 4 moŜliwości odpowiedzi.
Tylko jedna jest prawidłowa.

Udzielaj odpowiedzi na załączonej karcie odpowiedzi, stawiając w odpowiedniej rubryce
znak X. W przypadku pomyłki naleŜy błędną odpowiedź zaznaczyć kółkiem, a następnie
ponownie zakreślić odpowiedź prawidłową.

Pracuj samodzielnie, bo tylko wtedy będziesz miał satysfakcję z wykonanego zadania.

Jeśli udzielenie odpowiedzi będzie Ci sprawiało trudność, wtedy odłóŜ jego rozwiązanie
na później i wróć do niego, gdy zostanie Ci wolny czas.

Na rozwiązanie testu masz 45 min.

Powodzenia!

ZESTAW ZADAŃ TESTOWYCH

Dziedziny geologii nie stanowi

geologia dynamiczna.

geologia strukturalna.

mineralogia.

terenoznawstwo.

Kartowanie geologiczne polega na

lokalizacji i graficznym utrwalaniu na podkładzie topograficznym zjawisk i procesów
geologicznych.

wyznaczaniu i obliczaniu róŜnicy wysokości między punktami na mapie.

wyznaczaniu połoŜenia obszaru projektowanych badań.

opisie tekstowym zjawisk i procesów geologicznych.

Mapy geologiczne dzielimy według

barwy.

głębokości.

wysokości.

wybranych elementów terenu badań.

W zakres podziału map ze względu na metody przedstawiania zjawisk nie wchodzi

mapa zasięgu.

mapa symboli.

mapa surowców.

mapa chorolet.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Do pierwszego etapu przygotowań w projekcie badań nie naleŜą

materiały archiwalne.

projektowanie marszrut.

magazyny rdzeni.

opisy wierceń – publikowane, niepublikowane.

W zakres projektu badań nie wchodzi

część tekstowa.

załączniki graficzne.

pobieranie próbek.

załączniki tabelaryczne.

Do narzędzi geologicznych nie naleŜy

rylec.

cyrkiel.

świder.

kompas.

Bieg w geologii oznacza

azymut linii biegu z powierzchnią terenu.

kąt między powierzchnią terenu a kierunkiem prowadzenia badań.

odległości między poszczególnymi marszrutami.

odcinek pomiędzy punktami dokumentacyjnymi.

Upad w geologii oznacza

naniesione na mapie informacje o zawartości złoŜa.

kąt między linią największego spadku powierzchni strukturalnej a płaszczyzną
warstwicową.

konstrukcję wyrobiska z oznaczeniami technicznymi.

płytko występujące złoŜa minerałów.

10.

Mianem miąŜszości w geologii określa się

szerokość warstwy mierzona od lewej do prawej strony.

głębokość na jakiej leŜy warstwa badana.

nazywamy grubość warstwy (np. skalnej) od stropu do spągu.

barwę charakterystyczną dla danego wyrobiska.

11.

Odsłonięcie sztuczne powstało

w wyniku działania człowieka.

w wyniku działania silnych wiatrów.

na skutek działań lodowca.

w wyniku erozji rzecznej.

12.

Zdjęcie geologiczne to

zdjęcie fotograficzne badanego terenu.

ręcznie wykonany szkic wyrobiska.

zbiór wszystkich załączników zebranych w wyniku prac terenowych.

zdjęcie lotnicze wykorzystane w trakcie badań.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

13.

Marszrutą w geologii nazywamy

jednodniowe prace terenowe.

opis trasy przemarszu.

projektowanie poszukiwań geologicznych.

trasę przemarszu geologa, wzdłuŜ której zbierane są obserwacje.

14.

W marszrucie nie znajdują zastosowania

ciągi krokówkowe.

ciągi biegowe.

ciągi azymutalno-krokówkowe.

ciągi azymutalno-taśmowe.

15.

Na załączniku nie powinno się zamieszczać

numeru załącznika.

imion i nazwisk wykonawców.

tytułu załącznika.

długości marszrut.

16.

Magazyn próbek czasowego przechowywania prowadzi

minister właściwy do spraw środowiska.

wykonawca prac geologicznych.

organ właściwy gminy.

organ właściwy starostwa powiatowego.

17.

Likwidacja próbek z magazynu moŜe nastąpić

po upływie roku od ich złoŜenia w magazynie.

po dostarczeniu nowych próbek.

po zakończeniu eksploatacji tej części złoŜa, z której zostały pobrane.

nie powinny być likwidowane przed upływem 10 lat.

18.

Od rodzaju badań nie jest uzaleŜniona próbka

mineralogiczna.

chemiczna.

dekoracyjna.

technologiczna.

19.

Przy podziale próbek ze względu na stan skupienia nie mają zastosowania

próbki o konsystencji stałej.

próbki o konsystencji ciekłej.

próbki niemetaliczne.

próbki o konsystencji gazowej.

20.

Przy podziale próbek ze względu na sposób pobierania nie mają zastosowania

próbki punktowe.

monolitowe.

próbki bruzdowe.

próbki nawierzchniowe.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

21.

Pobieranie próbek bruzdowych polega na

wycięciu ciągłego rowka, umieszczonego w poprzek największej zmienności złoŜa.

wykopaniu bruzdy wzdłuŜ kierunku marszruty.

wykonaniu bruzdy i określeniu miąŜszości.

wycięciu rowka w kierunku upadu lub biegu.

22.

Pobieranie próbek moŜe odbywać się przy pomocy narzędzi

tylko ręcznych.

tylko mechanicznych.

ręcznych i mechanicznych.

narzędzi wymienionych w Polskiej Normie.

23.

Notatnik terenowy to

podstawowy załącznik zdjęcia geologicznego.

notes geologa słuŜący do prywatnych zapisków.

notatnik z najwaŜniejszymi numerami telefonów.

informator o badanym terenie.

24.

Informacje które nie powinny się znaleźć w opisie obserwacji geologicznych to

opisy i nazwy skał.

skład mineralny.

miejsce badań.

frakcja i stopień obtoczenia ziaren.

25.

Mapę geologiczno dokumentacyjną wykonuje się

jako oddzielny element.

na podkładzie topograficznym.

na podstawie szkicu terenowego.

moŜna skorzystać z gotowej (archiwum).

26.

Mapa dokumentacyjna prac technicznych wykonywana jest w celu

graficznego przedstawienia zakresu prac technicznych.

zaplanowania prac technicznych.

uzgodnień prac technicznych z Urzędem Gminy.

uzgodnień prac technicznych z Zarządem Dróg.

27.

Przekrój geologiczny wykonujemy w celu

określenia głębokości złoŜa.

określenia biegu i upadu.

przedstawienia wgłębnej budowy geologicznej.

ustalenia miąŜszości.

28.

Na mapie geologicznej konturowej zaznacza się

stropy i spągi.

granice geologiczne, wybrane punkty dokumentacyjne.

biegi i upady.

wielkość złoŜa.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

29.

Rysunki odsłonięć wykonuje się

w biurze – przy pomocy komputera.

przy stole kreślarskim – na kalce.

wyłącznie w terenie.

w Urzędzie Gminy.

30.

Karta punktów dokumentacyjnych wykonana jest

odręcznie ołówkiem.

przy pomocy programu komputerowego.

na kalce w tuszu.

odręcznie pisakiem w notatniku terenowym.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

KARTA ODPOWIEDZI

Imię i nazwisko ...............................................................................

Wykonywanie pomiarów geologicznych

Zakreśl poprawną odpowiedź.

zadania

Odpowiedź

Punkty

Razem:

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

6. LITERATURA

Arkusz maturalny – poziom rozszerzony, 2002

Bychowski T.: Geodezja. PPWK, Warszawa 1981

Domachowski R., Młynarczyk G., Pelle E.: Zadania na mapach konturowych
i topograficznych. Demart Sp. z o.o., Warszawa 2004

Kartografia geologiczna IV część. Wyd. Geologiczne, Warszawa 1988

Kop J., Kucharska M.: Ćwiczenia i testy. Wydawnictwo Szkolne PWN, Warszawa –
Łódź 2007

Kotański Z., Sokołowski J.: Podstawowe zasady i metody geologicznej kartografii
wgłębnej. Wyd. Geologiczne, Warszawa 1971

Kotański Z.: Geologiczna kartografia wgłębna. Wyd. Geologiczne, Warszawa 1982

Kotański Z.: Wykonywanie map geologicznych odkrytych metodami intersekcyjnymi.
Instytut Geologiczny, Warszawa 1978

Lenartowicz B.: Geografia, Ćwiczenia z mapą. Wydawnictwo Szkolne PWN, Warszawa
2006

10.

Mordawski J., Wiecki W.: Przewodnik dla nauczyciela, Geografia Polski, Operon,
Gdynia 2003

11.

Przewodnik do ćwiczeń z geologii dynamicznej. Wyd. Geologiczne, Warszawa 2000

12.

Rubinowski Z.: Geologia złóŜ. Wydawnictwo Geologiczne, Warszawa 1973

13.

RóŜycki A. W.: Podstawy topografii. Uniwersytet Warszawski, Warszawa 1985

14.

Słowański W.: Kartografia geologiczna. Część II, III, IV. Wyd. Geologiczne, Warszawa
1998

15.

Zdjęcia geologiczne. Wyd. Geologiczne, Warszawa 1977

16.

www. wkipedia.org

17.

www. geo.uj.edu.pl

18.

www. geo.uw.edu.pl

19.

www. geografia.com.pl

20.

www. geografia.lo4.poznan/opracowania

21.

www. geologia.prv.pl

22.