Tłumaczenie

Estoński cud gospodarczy

Autor: Mart Laar

Źródło:

Tłumaczenie: Elżbieta Kowalska

Tekst pierwotnie ukazał się na stronie heritage.org w 2007 roku

Estonia jest małym krajem położonym w Europie Północnej nad Morzem

Bałtyckim,  w  miejscu  gdzie  krzyżują  się  Zachód  i  Wschód,  Północ  i  Południe.
Samuel Huntington twierdzi, że granica Estonii jest granicą cywilizacji zachodniej
—  miejscem  gdzie  ścierają  się  cywilizacje

. To sprawiło, że Estonia stała się

interesującym miejscem dla historyków, ale problematycznym dla żyjących tam
ludzi.

W 1918 r. Estonia ogłosiła swoją niepodległość, o którą musiała walczyć

przez wiele lat. Od 1940 r. była okupowana przez Związek Radziecki. Podczas
wojny próbowaliśmy odeprzeć komunistyczny terror, ale zostaliśmy pokonani. W

rezultacie okupacji Estonia straciła blisko 20 procent populacji.

Mimo to, nigdy się nie poddaliśmy. Kiedy w latach 80. dostaliśmy kolejną

szansę, wykorzystaliśmy ją. Estonia stała się jednym z pierwszych państw, które
wyłamały się z bloku radzieckiego. Ostatecznie w 1991 r., po 50 latach okupacji,
Estonia odzyskała wolność.

Mieliśmy wolność, ale niewiele poza tym. W czasie reżimu

komunistycznego Estonia  została wyniszczona. W 1939 r. jakość życia w Estonii
była  mniej  więcej  taka  sama  jak  w  sąsiadującej  z  nią  Finlandii.  Wtedy  Estonia
straciła  swoją  niezależność,  a  Finlandii,  pomimo  utraty  terytorium  i  ludności,

udało się ją utrzymać. Różnice w rozwoju Finlandii i Estonii wynikały z

Autor tekstu to estoński polityk i publicysta, związany z ugrupowaniami liberalno-

konserwatywno-chadeckimi.  W  latach  1992-1994  sprawował  urząd  premiera  z  ramienia
Narodowej  Koalicji  na  rzecz  Ojczyzny,  głoszącej  program  liberalizacji  gospodarczej  i
zerwania  z  komunizmem.  W  latach  1999-2002  ponownie  objął  tę  funkcję,  tym  razem  z
ramienia  Związku  Ojczyźnianego,  m.in.  pod  hasłem  wprowadzenia  Estonii  do  Unii
Europejskiej. W latach 2011-2012 minister obrony w rządzie Andersa Ansipa z Estońskiej
Partii Reform. Laar jest także autorem książek poświęconych estońskiemu ruchu oporu w
czasie  II  wojny  światowej,  oraz  książki  „Estoński  cud”,  opowiadającej  o  transformacji
ustrojowej Estonii.

Samuel P. Huntington, Zderzenie cywilizacji” (Warszawa, 2007).

panujących w nich systemów politycznych. Ludzie uczyli się i ciężko pracowali na
obu brzegach Zatoki Fińskiej, ale tylko Finowie wydawali się dobrze prosperować.
Po tym wyrównanym starcie, do 1987 r. fiński produkt krajowy brutto (PKB)
wynosił 14 370 USD na mieszkańca, podczas gdy — przy optymistycznych
obliczeniach — estońskie PKB wynosiło tylko 2 000 USD na głowę .

W tym czasie nawet przeciwnikom komunizmu często nie udawało się

dostrzec

prawdziwych

problemów

gospodarczych,

wynikających

socjalistycznego sposobu myślenia. Społeczeństwo żyło nadzieją, że odsunięcie

komunistów  od  władzy  i  liberalizacja  gospodarki  wystarczą  Estonii  do  szybkiego
osiągnięcia  tego  samego  standardu  życia,  jaki  panował  w  zachodniej  Europie.
Nikt  nie  rozumiał,  jak  bardzo  zapóźniona  i  zacofana  była  komunistyczna
gospodarka.  W  rezultacie  powrót  do  wolnego  świata  był  trudniejszy  i  bardziej
bolesny, niż ktokolwiek mógł przewidzieć.

Okno możliwości

Styczeń 1992 r. w Estonii był chłodny. Upadek komunizmu doprowadził do

chaosu w państwie. Sklepy były zupełnie puste, a rosyjskie ruble nie miały
żadnej wartości. Produkcja przemysłowa zmniejszyła się w 1992 r. o ponad 30

procent, czyli więcej niż podczas wielkiego kryzysu w latach 30. XX wieku. Płace
realne zmniejszyły się o 45 procent, podczas gdy inflacja osiągnęła ogółem
poziom wyższy niż 1 000 procent, a ceny paliwa wzrosły o ponad 10 000 procent.

Żeby kupić jedzenie ludzie musieli stać w kilkugodzinnych kolejkach. Chleb

i produkty mleczne były racjonowane. Z powodu braku gazu do ogrzewania, rząd
planował ewakuację większości stolicy — Tallina — na wieś. Jedyną „instytucją" w
Estonii, która wydawała się działać, był rynek nieformalny.

Estonia była w pełni zależna od Rosji, z którą związane było aż 92 procent

jej handlu międzynarodowego. Estonia nie miała zbyt wiele do zaoferowania

rynkom  światowym.  Radziecka  gospodarka  nakazowo-rozdzielcza  zniszczyła
estońskie  środowisko  naturalne,  a  infrastruktura  była  w  fatalnym  stanie.  Dla
większości  zagranicznych  ekspertów  Estonia  była  tylko  jedną  z  „byłych  republik
radzieckich”, z niewielkimi nadziejami na nadejście lepszych czasów.

Sami Estończycy także nie wierzyli w swoją przyszłość. Świadomość

przepaści pomiędzy estońską rzeczywistością a oczekiwaniami obywateli
pozwoliła im zrozumieć, że małe kroki są niewystarczające. Estonia była

zmuszona  do  powzięcia  zdecydowanych  i  ryzykownych  kroków.  Wtedy  nie
mogliśmy  sobie  pozwolić  na  przegraną.  Nie  było  czasu  do  stracenia!  Szybkie
działanie  było  podstawą  do  gruntownego  zreformowania  kraju.  Było  także
głównym  powodem,  dla  którego  we  wrześniu  1992  r.,  w  pierwszych
demokratycznych  wyborach  od  czasu  II  Wojny  Światowej,  Estończycy  wybrali
tych, którzy oferowali najbardziej stanowcze zerwanie z radziecką przeszłością  i
radykalny program reform.

Wizjonerskie rządy nie mają wiele czasu na wykonanie niezbędnych

kroków. Wiara jaką ludzie pokładają w polityków jest ograniczona, tak samo jak
niewygody, które są gotowi znieść.

Wykroczenie poza te granice może wywołać gwałtowną reakcję przeciwko

reformatorom  i  ich  projektom.  Leszek  Balcerowicz,  jeden  z  twórców  polskich
reform gospodarczych, podkreślił znaczenie „nadzwyczajnej polityki", która głosi,
że  radykalny  program  gospodarczy,  rozpoczęty  najszybciej  jak  to  możliwe  po
przełomie,  ma  o  wiele  większe  szanse  na  akceptację,  niż  później  wprowadzony
radykalny program reform czy nieradykalna alternatywa, wprowadzająca trudne
zmiany stopniowo. Przytaczając jego słowa, „Gorzkie lekarstwo łatwiej przyjąć w
jednej dawce, niż w całej ich serii"

Teoria Balcerowicza opiera się na założeniu, że wyzwolenie spod obcej

dominacji  wywołuje  w  państwie  wyjątkowy  stan  ducha  i  towarzyszące  mu
odpowiednie  możliwości  polityczne.  Rząd  ma  wtedy  możliwość  podejmowania
decyzji, które nie mogłyby zostać podjęte w normalnych warunkach politycznych
i gospodarczych.

W takim rozumieniu kryzys nie jest problemem, lecz możliwością. Nawet

krótka analiza doświadczeń Europy Środkowo-Wschodniej pokazuje brak związku
pomiędzy poziomem niezadowolenia społecznego (np. demonstracje i strajki), a
typem realizowanego programu gospodarczego. W zasadzie odkładanie

koniecznych decyzji może spowodować poważny opór, którego można byłoby
uniknąć dzięki podejmowaniu decyzji we właściwym czasie. W przypadku
wprowadzania reform wyczucie czasu ma ogromne znaczenie.

Dobre decyzje podjęte we właściwym czasie mogą zapewnić państwu

przewagę i zagwarantować większą satysfakcję elektoratu, dzięki szybszemu

Leszek Balcerowicz, Socjalizm, Kapitalizm, Transformacja; Warszawa, 1997.

rozwojowi. Odpowiednie decyzje podjęte zbyt późno są zazwyczaj nadal dobrymi
decyzjami, ale ich rezultat nie zawsze jest tak zadowalający.

To okno możliwości nie trwa jednak długo. Otwiera drzwi do normalnej —

dla stabilnych demokracji — polityki, składającej się z rywalizujących partii i grup
interesu.  Partie  zawsze  opracowują  program  i  profil  ideologiczny  tak,  aby
zatroszczyć  się  o  interesy  swoich  wyborców.  Radykalne  decyzje  stają  się
trudniejsze do przeforsowania, a tempo reform naturalnie zwalnia.

Państwa przechodzące transformację, które nie wykorzystują okresu

„nadzwyczajnej

polityki"

wprowadzenia

radykalnych

programów

gospodarczych, ciągle mierzą się z wyzwaniem przejścia do gospodarki rynkowej
w znacznie trudniejszych warunkach gospodarczych. Tym, które przegapią tę
możliwość, grozi ryzyko niestabilności makroekonomicznej, nadmiernych i
chaotycznych regulacji oraz szeroko zakrojona korupcja.

Państwa, których partie rządzące zupełnie zawiodły, dostawały zazwyczaj

drugą szansę. Jeśli jednak ją przegapiły, ponowne przekonanie do reform
społeczeństwa, które poniosło już koszty nieudanych zmian nie uzyskując
żadnych korzyści, staje się ekstremalnie trudne.

Jeśli ważne reformy muszą zostać przeprowadzone w stosunkowo

niedługim czasie, to ich przygotowanie również jest krótkie. Prawa, które zostaną
uchwalone, muszą więc być tak proste, jak to tylko możliwe, a środki do ich
realizacji są niechybnie ograniczone. Limit ten skłania także do prostoty, co jest
często powtarzanym przez

Andersa Åslunda

w jego badaniach nad gospodarką

przejściową faktem

Estonia starała się wyciągać wnioski ze wszystkich takich doświadczeń, a

nasze  własne  reformy  nauczyły  nas  dwóch  rzeczy:  po  pierwsze  —  należy
najpierw  zająć  się  polityką,  a  dopiero  potem  reformami  gospodarczymi;  po
drugie,  zgodnie  z  dobrze  znanym  sloganem  reklamowym:  Just  do  it.  Innymi

słowy najważniejsza jest gotowość na przyjęcie reform i konsekwencja w ich
przeprowadzaniu, mimo krótkoterminowych problemów, jakie wywołują.

Najpierw zmierzyliśmy się z polityką, ponieważ aby zainicjować i

podtrzymać te radykalne reformy musieliśmy stworzyć prawomocny konsensus

Anders Åslund, Possible Future Directions for Economies in Transition, [w:]

Transforming Post-Communist Political Economies, red. Joan M. Nelson, Charles Tilly i
Lee

Walker,

Waszyngton,

1998,

455-470

[dostęp:

http://books.nap.edu/openbook.php?record_id=5852&page=453

1.09.2014 r.].

umożliwiający zmiany. Porozumienie jest możliwe do osiągnięcia tylko poprzez
demokrację, wykorzystującą właściwe, odpowiedzialne struktury instytucjonalne,
a także wolne i sprawiedliwe wybory. Aby odnieść sukces, konieczne było zupełne
zerwanie z totalitarną przeszłością, ze strukturami i ludźmi, którzy je
reprezentowali.

Pierwsze kroki: reforma walutowa i stabilizacja makroekonomiczna

Początek reform gospodarczych w Estonii był podobny do tych

przeprowadzanych  w  krajach  Europy  Środkowo-Wschodniej  (znanych  także  pod
nazwą  „gospodarka  przejściowa").  Państwa  Europy  Centralnej  mogły  zacząć
reformy  wcześniej,  w  1989/1990  r.,  natomiast  w  Estonii  początek  reform
przypadł na lata 1991-1992. To opóźnienie pogrążyło estońską gospodarkę.

Pierwszą prawdziwą reformą w Estonii była reforma walutowa,

przeprowadzona latem 1992 r. Wprowadzenie własnego pieniądza było dla Estonii
poważnym  wyzwaniem,  które  początkowo  wydawało  się  być  niemożliwe  do
spełnienia.  Zwolennicy  reformy  walutowej  sugerowali  różne  sposoby  jej
wprowadzenia,  ale  byli  zgodni  co  do  konieczności  eliminacji  wpływu  inflacji  ze

wschodu, zagwarantowania równowagi kursu walutowego opartego na podaży i

popycie, oraz walki z kryzysem gotówkowym.

Estonia rozpoczęła reformę walutową w czerwcu 1992 r., kiedy jako

pierwsze  państwo  byłego  Związku  Radzieckiego  wprowadziła  swoją  własną
walutę.  Dzięki  wykorzystaniu  systemu  izby  walutowej  estońską  koronę  można
było  wymieniać  od  pierwszego  dnia  po  jej  wprowadzeniu.  Osiągnięto  to  za
pomocą  ustalenia  sztywnego  kursu  walutowego  pomiędzy  estońską  koroną,  a
niemiecką  marką.  Ustalenie  sztywnego  kursu  z  silną  walutą  zaprocentowało
zdobyciem zaufania inwestorów. Jednak żeby czerpać korzyści z izby walutowej,
Estonia  musiała  zrównoważyć  budżet.  Jako  polityczny  slogan  „zrównoważenie

budżetu” było dosyć popularne, jednak w praktyce było inaczej.

Gdy w wielu innych krajach Europy Środkowo-Wschodniej zapoczątkowana

"terapia  szokowa"  uwolniła  ceny,  Estonia  w  1992  r.  zrównoważyła  swój  budżet.
Nacisk  położony  na  wyeliminowanie  deficytu  budżetowego  był  jednak  nie  tylko
mocno  zakorzeniony  w  myśli  ekonomicznej,  lecz  także  był  właściwie  jedynym
wyjściem z beznadziejnej sytuacji. Ówczesny rozwój wydarzeń w innych krajach

Kontrola budżetu stała się zadaniem nowego rządu wybranego we

wrześniu 1992 r. Rząd kierowany przez

Związek Ojczyźniany

był zbudowany z

grup i partii, które stanowiły część ruchu oporu przeciwko okupacji radzieckiej, i
odegrały przez to ważną rolę w zerwaniu z komunistyczną przeszłością.
Członkowie rządu byli bardzo młodzi. Jako nowo wybrany premier Estonii miałem
32 lata, a wielu ministrów było młodszych ode mnie. Tak jak inni młodzi ludzie,
nie wiedzieliśmy co jest możliwe, a co nie, więc dokonywaliśmy rzeczy
niemożliwych.

Tworzenie rządowego planu działania rozpoczęto od zawarcia koalicji

rządowej.  Wprowadzenie  radykalnego  programu  reform  byłoby  niemożliwe  bez
silnej  i  stabilnej  większości  w  Riigikogu  —  estońskim  parlamencie.  Ilość  posłów
koalicji  nie  miała  znaczenia,  ponieważ  rząd  posiadał  większość  jednego  głosu.
Ważne  było  tylko  to,  czy  koalicja  będzie  działać.  Aby  było  to  możliwe,  wszyscy
członkowie koalicji musieli znać swoje zadania, a także program rządu.

Aby to osiągnąć skupiliśmy się na porozumieniu koalicyjnym, które nie

tylko określało

podział tek ministerialnych pomiędzy posłów koalicji

, ale także

jasno przedstawiało rządowy plan działania. Każdy członek naszej koalicji
podpisywał porozumienie, które było istotne dla uchwalenia reform

gospodarczych w Estonii. Nawet kiedy decyzje rządowe były zaciekle atakowane
przez opozycję, rząd posiadał niezbędną większość w Riigikogu, aby przeforsować
ustawy.

Tworzenie tak wszechstronnego programu zajęło kilka tygodni. W Estonii

zostało to dokonane za pomocą kilku zagranicznych think tanków:

The Heritage

Foundation

Międzynarodowego Instytutu Republikańskiego

Instytutu im. Adama

Smitha

oraz

Timbro

w Szwecji. Równie istotne były pierwsze estońskie think

tanki, stworzone wcześniej przez partie, które właśnie doszły do władzy.
Programy reform były prezentowane i omawiane na spotkaniach organizowanych

właśnie przez te organizacje, w celu zapoznania ludzi z ich szczegółami. Bez think
tanków szybkie i efektywne stworzenie rządowego planu działania byłoby
prawdopodobnie niemożliwe.

Przygotowania dały nam możliwość szybkiego i zdecydowanego działania.

Zrównoważenie budżetu wymagało radykalnych cięć wszystkich rodzajów dotacji
oraz zredukowania rządu. Żadne z tych ograniczeń nie zyskało popularności —

uchwaliliśmy je dzięki porozumieniu koalicyjnemu, którego najważniejszym celem
było zrównoważenie budżetu.

Próbowaliśmy włączyć opozycję do dyskusji nad budżetem, ale tak jak w

każdym

państwie demokratycznym, opozycja nie wyraziła chęci do współpracy i

zamiast tego aktywnie zwalczała cięcia budżetowe, wykorzystując przeszkody
parlamentarne i demonstracje uliczne. W tej sytuacji rząd potrzebował pewności,
że cała większość zagłosuje i że nie zmarnuje czasu na zbyt wiele dyskusji (raz
musieliśmy przewieźć posłankę prosto z porodówki do parlamentu, żeby mogła

zagłosować w sprawie ważnego aktu prawnego).

Reformy muszą być uchwalane nie w małych kawałkach, a w możliwie

największych częściach. Opór polityczny wobec małych i dużych reform jest taki
sam. W ciągu paru miesięcy udało nam się uchwalić wiele ustaw i zrównoważyć
budżet.

Następnie

wprowadziliśmy

ustawę wymuszającą na rządzie

przedstawianie parlamentowi planu tylko takiego budżetu, który będzie
zrównoważony.

Ten wymóg ułatwił

rządowi

zatwierdzenie

kolejnych

zrównoważonych budżetów, które stały się znakiem firmowym Estonii.

Estonia wyznaczyła sobie jako pierwszy cel osiągnięcie stabilności

makroekonomicznej. Reforma walutowa, sztywny kurs, oraz zrównoważony

budżet  były  nastawione  na  osiągnięcie  tego  celu.  Rygorystyczne  ograniczenia
finansowe  ułatwiły  rządowi  podjęcie  decyzji,  co  dalej  robić.  Bez  możliwości
drukowania  pieniędzy,  oraz  tworzenia  ich  w  inny  sposób,  rząd  mógł  tylko
zmniejszyć  wydatki.  Międzynarodowy  Fundusz  Walutowy  (MFW)  zaoferował
pożyczkę  dla  zrównoważenia  budżetu,  ale  rząd  zdecydował  się  budować
przyszłość Estonii poprzez dążenie do radykalnych reform, a nie pożyczki.

Ich częścią były dotacje dla przedsiębiorstw państwowych, które zostały

uznane za złą politykę i w rezultacie obcięte. Było to ważne dla rozwoju nowych,
prywatnych przedsiębiorstw, ponieważ dotacje chronią przestarzałe struktury

produkcji i hamują zmiany strukturalne w gospodarce. Obcięcie dotacji było
prostym i jasnym przekazem dla radzieckiego przemysłowego dinozaura: zacznij
pracować, lub zgiń. Jak pokazały późniejsze zmiany, większość postanowiła
pracować.

Fakt, że byliśmy szczerzy wobec naszych partnerów i społeczeństwa w

sprawie negocjacji porozumienia koalicyjnego był ważny. Powiedzieliśmy, że
pierwsze lata reform będą bardzo trudne, więc członkowie parlamentu, którzy

musieli głosować za takimi środkami, wiedzieli co może nastąpić. To podejście
trzymało koalicję rządową razem, przynajmniej przez półtora roku.

Nasza koalicja rządowa rozumiała, że jedynym wyjściem było

kontynuowanie drogi, którą obraliśmy. W przeciwnym razie społeczeństwo
zniosłoby trudności, które towarzyszą stabilizacji gospodarki, ale nie zobaczyłoby
w końcu żadnych widocznych rezultatów.

Estonia znalazła się w obliczu nieuniknionego spadku poziomu życia,

produkcji przemysłowej i rolnej, a także obniżenia PKB. Każdy krok w kierunku

poprawienia sytuacji wymagał zniesienia starej, nieefektywnej, sztucznie
wspieranej działalności gospodarczej i wprowadzenia niewidzialnej ręki"
gospodarki rynkowej.

W 1993 r., zaczęliśmy zauważać pierwsze prawdziwe rezultaty podjętych

przez  nas  działań  i  zastosowanych  środków.  Sytuacja  makroekonomiczna
ustabilizowała  się.  Poziom  inflacji  zmniejszył  się  znacząco,  z  1000  procent  w
1992  r.  do  89.8  procent  w  1993  r.,  a  następnie  do  29  procent  w  1995  r.
Gospodarka  została  przekierowana  ze  Wschodu  na  Zachód  i  eksport  zaczął
szybko  wzrastać.  Dzięki  temu  otrzymaliśmy  szansę  przejścia  do  drugiego  etapu
reform i nakierowania Estonii na drogę prawdziwego, długoterminowego wzrostu.

Otwartość

Przejście z pierwszego do drugiego etapu reform było jednym z

decydujących  momentów  dla  całego  procesu.  W  pierwszym  etapie  wiele  zadań
rządowych wynikało  z trudnej sytuacji  i były one stosunkowo  proste. W drugim
etapie  zarówno  wybór  zadań,  jak  i  ich  konsekwencje,  zwiększały  się.  W
pierwszym  etapie  mała  grupa  mogła  osiągnąć  makroekonomiczną  stabilizację
dzięki  odgórnej  realizacji  reform,  ale  sukces  w  drugim  etapie  wymagał
zaangażowania o wiele większej grupy ludzi, którzy zajrzeliby do swojego serca i

zmieniliby swoje postawy.

Stabilizacja makroekonomiczna była szokiem i otworzyła ludziom oczy. W

drugim etapie konieczne było danie im nowej nadziei

perspektyw, oraz

możliwości. Bez zdecydowanej zmiany postaw postkomunistyczna, kłopotliwa
sytuacja mogła się stać pułapką, a społeczeństwo mogło nigdy nie ruszyć do
przodu i nie być „normalnym" państwem prawa, z niezależnym rządem i wolnym
rynkiem.

W sowieckim socjalizmie ludzie nie przywykli do samodzielnego myślenia,

podejmowania  inicjatywy  czy  ryzyka.  Wielu  ludzi  musiało  się  otrząsnąć  z  iluzji
wspólnej dla postkomunistycznych krajów, że  ktoś, w jakiś sposób, rozwiąże za
nich  ich  własne  problemy.  Ludzie  potrzebowali  impulsu,  żeby  zacząć  działać,
podejmować  decyzje  i  ponosić  ich  konsekwencje.  Rząd  oświadczył,  że  może
pomóc  tylko  tym,  którzy  są  gotowi  do  zrobienia  czegoś  dla  siebie.  Zasada  ta,
pomimo braku popularności, pomogła zmienić postawę społeczeństwa.

By osiągnąć te cele, Estonia musiała dać społeczeństwu różne możliwości

do prowadzenia działalności gospodarczej. Uważaliśmy, że stworzenie tych opcji
wymaga otwarcia gospodarki na rynek światowy. Musieliśmy pobudzić
konkurencję i przyciągnąć zagranicznych inwestorów. Wielu ludzi obawiało się
takiej otwartości, więc rząd musiał wskazać im drogę.

Jako mała, otwarta gospodarka Estonia zawsze musiała polegać na handlu.

Otwartość zapewnia płynne i szybkie przejście do gospodarki rynkowej.
Umożliwia ustalenie racjonalnego zestawu procesów rynkowych dla alokacji
zasobów

oraz

wprowadzenie

konkurencji,

pozwala

państwom

wyspecjalizowanie się zgodnie z ich przewagą komparatywną, i daje możliwość
żeby to rynek, a nie rząd, wybierał zwycięzców. Polityka otwartości prowadzi

także  do  transparentnego  środowiska  z  jasnymi,  opartymi  na  rynku  sygnałami
dla producentów.
Jest  to  także  korzystne  dla  rozwoju  działań  z  zakresu  podwykonawstwa,  które
wykorzystują nisko opłacanych specjalistów z kraju, który znajduje się w okresie
przejściowym.

Estonia zredukowała taryfy handlowe, bariery pozataryfowe i zniosła

wszystkie restrykcje eksportowe, tworząc tym samym z państwa strefę wolnego
handlu. Jednym z powodów stworzenia wolnego rynku było odkrycie, że taryfy
ochronne faworyzują głównie sektory związane z polityką, a nie te, które tego

najbardziej potrzebują.

Otwarta polityka handlowa okazała się sukcesem — Estonia zwiększyła

swoją konkurencyjność, odbudowała i rozwinęła się. Dzięki tej otwartości w
Estonii pojawiło się wiele nowych firm, które otworzyły nowe fabryki nastawione
na eksport. Oczywiście ta polityka wywołała sprzeciw, demonstracje i petycje o
„ochronę strategicznych części gospodarki" czy „obronę lokalnych producentów".

Nie poświęcaliśmy zbyt wiele uwagi tym protestom i wprowadzaliśmy

reformy  tak  szybko,  jak  tylko  mogliśmy.  Kiedy  zobaczyliśmy  pierwsze  rezultaty
reform,  wycofanie  się  z  nich  stało  się  o  wiele  trudniejsze.  Otwartość  nigdy  nie
będzie  politycznie  popularna,  lecz  nikt  nie  chce  zmieniać  tego,  co  działa.  Dla
gospodarki  przejściowej,  takiej  jak  estońska,  przyciągnięcie  zagranicznych
inwestorów  było  lepszą  alternatywą,  niż  pożyczanie  od  międzynarodowych
instytucji — Banku Światowego czy MFW. Przyjęcie pomocy rozwojowej mogłoby
stworzyć  ryzyko  względnego  utrzymania  się  zacofania  w  naszym  kraju.  Pomoc

rozwojowa może zawierać  przestarzałą technologię  i nieaktualne rady, które nie
odpowiadają  nowoczesnym  państwom.  Wykorzystując  tę  pomoc,  państwa  w
okresie przejściowym tracą możliwość wykorzystania swojego zacofania jako koła
napędowego  swojego  rozwoju.  Mówiąc  bez  ogródek  —  nie  chcemy  pomocy,
chcemy więcej handlu. Opozycja ostro krytykowała tę decyzję, lecz poświęciliśmy
temu  trochę  uwagi,  ponieważ  została  ona  poparta  przez  większość
parlamentarną.  Społeczeństwo  rozumie  takie  wybory  dosyć  dobrze  wtedy,  gdy
położy się nacisk na dumę narodową.

Mimo że zainteresowanie zagranicznymi inwestycjami jest relatywnie

podobne we wszystkich państwach z gospodarką przejściową, osiągnięte wyniki

znacznie  się  różnią.  Niektóre  państwa  próbują  przyciągnąć  zagranicznych
inwestorów  różnymi  zachętami,  takimi  jak  zwolnienia  podatkowe,  specjalne
prawa  i  inne  przywileje.  Alternatywą  jest  stworzenie  środowiska  biznesowego,
które  sprzyja  zarówno  lokalnym,  jak  i  zagranicznym  inwestorom,  bez
rozróżniania ich.

Estonia wybrała tę drugą możliwość. Na początku przeprowadziliśmy wiele

dyskusji na temat tego podejścia, ale dzięki zapisaniu go w porozumieniu
koalicyjnym szybko się z tym uporaliśmy. Kiedy pojawiły się pozytywne rezultaty
tej polityki, nikt już nie chciał jej zmieniać.

Przyjęcie ustawy o sprzedaży ziemi zagwarantowało, że zagraniczni

inwestorzy mogli poczuć się bezpieczniej i pokazało, że ich prawa własności mogą
być chronione. W tym samym czasie specjalne przywileje dla kilku zagranicznych
inwestorów  zostały  zniesione,  zachęcając  innych  do  wszelkiego  rodzaju
inwestycji.  Między  1993  a  1994  r.  Estonia  przeszła  drogę  od  białej  plamy  na
mapie  zagranicznych  inwestorów,  do  ich  mekki.  Systematyczna  praca  rządu,

której celem było zbudowanie dobrej reputacji Estonii na świecie, pomogła także
w rozwoju inwestycji zagranicznych.

W drugiej połowie lat 90 Estonia miała więcej inwestycji zagranicznych na

mieszkańca, niż jakiekolwiek inne państwo w Europie Środkowo-Wschodniej. Tak
duży napływ inwestycji pozwolił na stworzenie nowych miejsc pracy, odnowienie
starych fabryk i sprowadzenie nowych technologii. Sprawił, że Estonia stała się
bardziej nowoczesna i konkurencyjna.

Jednak aby transformacja zakończyła się sukcesem, państwo musi

otworzyć  swój  rynek  nie  tylko  na  świat,  ale  także  na  swoich  obywateli.  Trzeba
wspierać  demokrację  i  tworzenie  społeczeństwa  obywatelskiego.  Ważnym
krokiem w tej kwestii było wprowadzenie dialogu społecznego lub partnerstwa. W
praktyce  oznaczało  to  zainicjowanie  trójstronnych  negocjacji  pomiędzy
państwem, pracodawcami i pracownikami. Między 1992 r. a 1993 r. rząd wspierał
transformację  związków  zawodowych  typu  radzieckiego,  na  wolne  związki
zawodowe.  To  wytworzyło  dialog  pomiędzy  rządem  a  związkami  zawodowymi,
który  zażegnał  wielkie  protesty  i  demonstracje  towarzyszące  pierwszej,
wymagającej i problematycznej, części reform.

W czasie trójstronnych negocjacji rząd wyjaśnił sytuację panującą w

Estonii  dwóm  pozostałym  stronom.  Ważne  było  skoncentrowanie  negocjacji  na
najtrudniejszych  problemach  i  wypracowanie  jasnych  priorytetów.  Na  przykład
kiedy  zgodziliśmy  się,  że  naszym  wspólnym  celem  była  walka  z  bezrobociem,
wytłumaczenie jakie kroki musiały zostać podjęte było o wiele łatwiejsze.

Związki zawodowe rozumiały, że prywatyzacja to jedyne wyjście, mimo że

wiele  osób  straciłoby  swoją  pracę.  Wypracowaliśmy  kompromis  ze  związkami
zawodowymi,  które  dostały  możliwość  złożenia  do  Agencji  Prywatyzacyjnej
swoich  propozycji,  dotyczących  liczby  gwarantowanych  miejsc  pracy,  będących
warunkiem  dla  porozumienia  prywatyzacyjnego.  Najważniejsze  było  wyjaśnienie

związkom zawodowym, że naprawdę mają dostęp do rządu i do stworzenia
regularnego dialogu pomiędzy rządem, a związkami zawodowymi.

Te wszystkie kroki dały mocny impuls do rozwoju społeczeństwa

obywatelskiego  w  Estonii.  Pomogły  wprowadzić  fundamentalne  zmiany  w
mentalności  i  postawach.  Społeczeństwo  przyzwyczaiło  się  do  wyrażania
własnych  opinii  i  aktywnego  wpływania  na  decyzje.  Rozumiało,  że  przyszłość
zależy  od  ich  działań.  Ważne  jest  wspieranie  rozwoju  wolnych  mediów,  nawet

jeśli  często  stają  się  krytyczne  wobec  rządowych  reform.  Wolność  prasy  jest
podstawą współczesnego społeczeństwa, bez której nie może ono funkcjonować.
Wprowadzenie  demokracji  na  wszystkich  poziomach  społeczeństwa  jest  istotne
dla  przemian  —  tylko  wtedy  możemy  być  pewni,  że  ich  rezultaty  nigdy  nie
zostaną cofnięte.

Praworządność

Radykalne reformy gospodarcze nie mogą zostać wdrożone bez stworzenia

odpowiednich  praw  regulujących  gospodarkę.  Mimo  że  zasady  prawa  były  —  i
ciągle  są  —  jednym  z  filarów  współczesnej  cywilizacji  zachodniej,  ich  znaczenie
nie zostało właściwie zrozumiane w kilku gospodarkach przejściowych. Niektórzy
wierzą,  że  reformy  mogły  zostać  wdrożone  bez  wsparcia  ustaw,  wykorzystując
tylko  rządowe  dekrety,  lub  po  prostu  pozwalając  na  upadek  przestarzałych
struktur bez stworzenia nowego prawodawstwa i instytucji.

W niektórych krajach, które przechodzą transformację, politycy niestety

uwierzyli, że wolny rynek magicznie wytworzy bogactwo, bez jasnych praw, czy
rządu, który by je wprowadził. Politycy często nie przykładali wystarczającej
uwagi do odbudowy i wzmocnieniu rządu.

Jednak dobre prawo to nie wszystko. Rozwijające się gospodarki muszą

stworzyć  skuteczne  instytucje,  które  wdrożą  je  w  życie.  Stare  systemy  prawne
umieszczają  sędziów,  prokuratorów,  arbitrów,  funkcjonariuszy  publicznych  i
prywatnych  prawników  w  roli  głównych  interpretatorów  i  egzekutorów  prawa.
Rozwijanie  i  zabezpieczanie  wszystkich  tych  systemów  jest  bardzo  ważne  dla
powodzenia reform, tak jak stworzenie skutecznej służby cywilnej.

Praworządność jest szczególnie ważna w zwalczaniu korupcji — jednej z

najgorszych chorób gospodarek przejściowych. Korupcja kwitnie, kiedy urzędnicy
publiczni i osoby prywatne, biorąc łapówki, mogą wiele zyskać, a mało stracić.

Taka  sytuacja  ma  miejsce  w  większości  krajów  z  gospodarką  przejściową.
Niejasne  lub  mało  przejrzyste  zasady,  skomplikowane  regulacje  i  wszechobecne
kontrole  dają  urzędnikom  wyjątkową  moc,  wiele  okazji  do  łapówkarstwa  i  wiele
możliwości zawłaszczenia majątku publicznego.

Doświadczenia Estonii pokazują, że najbardziej efektywną metodą

mierzenia się z korupcją i przestępczością zorganizowaną jest realizacja reform

gospodarki rynkowej i rozwój społeczeństwa obywatelskiego, a także
praworządności.

Wszystkie reformy, które zwiększają konkurencyjność gospodarki,

zniechęcają  do  korupcji.  Zmniejszenie  kontroli  nad  handlem  zagranicznym,
usunięcie  barier  dla  przemysłu  prywatnego  i  prywatyzacja  przedsiębiorstw
państwowych  w  sposób  zapewniający  konkurencję  wspierają  tę  walkę.  Jeśli
zasady  są  transparentne  i  jasne,  a  państwo  nie  ma  prawa  do  wpływania  na
przedsiębiorstwa,  czy  ograniczania  eksportu  i  importu,  nie  istnieje  możliwość

dawania łapówek. Wyeliminowanie dotacji, „miękkich" pożyczek i wszystkich
innych przywilejów usuwa inne źródła łapówkarstwa.

Estonia skutecznie zredukowała korupcję i przestępczość zorganizowaną

stosując  tego  typu  metody.  Otwarcie  gospodarki  narodowej  na  konkurencję  i
wprowadzenie  prawdziwych  reform  jest  najlepszym  sposobem,  żeby  uniknąć
kapitalizmu kumoterskiego. Ważne jest poświęcenie uwagi i zasobów na reformę
sądownictwa  i  policji,  zmianę  legislacji,  oraz  zbudowanie  efektywnej  i
transparentnej  administracji,  mimo  że  te  obszary  w  pierwszych  latach  mogą
wydawać  się  mniej  ważne.  Dla  Estonii  były  one  priorytetowe  na  liście  reform,
dzięki  czemu  stała  się  najmniej  skorumpowanym  państwem  spośród  wszystkich

przechodzących transformację, osiągając lepszy wynik w indeksie percepcji
korupcji niż niektórzy wieloletni członkowie państw Unii Europejskiej.

Specjalną uwagę należy również poświęcić reformom bankowym. Banki są

najważniejszą  częścią  gospodarki.  Jeśli  przestępczość  zorganizowana  przejmie
nad  nimi  kontrolę,  może  szybko  przejąć  władzę  w  całym  państwie.  Pranie
brudnych pieniędzy i wszystkie inne działania tego typu muszą być oddzielone od
systemu  bankowego  tak  szybko,  jak  to  tylko  możliwe.  Rząd  musi  być  bardzo
czujny, ponieważ za brudnymi pieniędzmi zawsze podążają źli ludzie.

Estonia wyeliminowała wszystkie banki państwowe i stworzyła bardzo

jasne  wymagania  dla  banków  prywatnych.  Banki  musiały  konkurować  ze  sobą.
Kiedy  było  to  konieczne,  pozwalaliśmy  na  ich  bankructwo.  W  rezultacie  tego
podejścia  Estonia  posiadała  najefektywniejszy  system  bankowy  spośród  krajów
nadbałtyckich,  i  była  mniej  skorumpowana  niż  pozostałe  nowe  państwa
członkowskie UE.

Reforma nieruchomości

Sednem gospodarczej przemiany jest przejście do własności prywatnej.

Bez  własności  prywatnej  przejście  do  gospodarki  rynkowej  jest  skazane  na
niepowodzenie.  Istnieje  wiele  sposobów,  aby  osiągnąć  bezpieczną,  wolną
gospodarkę  z  mocnymi  prawami  własności:  zwrócenie  mienia  pierwotnym
właścicielom,  prywatyzacja  istniejących  aktywów  państwowych  i  ponowne
pojawienie  się  prywatnych  przedsiębiorstw.  Pytanie,  jakie  powinni  zadać  sobie

reformatorzy, to nie ile prywatyzować, ale jak i kiedy?

Prywatyzacja nigdy nie jest popularna, nie przynosi głosów. To oznacza, że

prywatyzacja musi być przeprowadzona tak szybko, jak to tylko możliwe. Nie ma
czasu na negocjacje z opozycją, która i tak będzie ją krytykować.

Reforma własności i prywatyzacja są szczególnie ważne dla wszystkich

gospodarek przejściowych, ponieważ jasno określają prawo własności. Te dwie
reformy są koniecznym warunkiem dla funkcjonowania rynku i jedynym
sposobem na zmianę zachowania społeczeństwa i firm, a także zachęcenia ich do
wprowadzania zmian strukturalnych. Sprowadzenie gospodarki na drogę zmian —
a nie maksymalizacja dochodów — jest najważniejszym celem prywatyzacji.

Jednocześnie ważne jest wyraźne zagwarantowanie prawa własności, i

stworzenie niezbędnych warunków prawnych oraz instytucji, które je wprowadzą.
Prawo własności nie może pozostawiać miejsca na interpretację. Osiągnięcie tego
celu nie jest jednak łatwe, ponieważ stosunki własności są zawsze najbardziej
skomplikowaną częścią prawodawstwa. Sytuacja jest nawet trudniejsza,
ponieważ takie ustawy muszą być wprowadzone szybko, żeby uniknąć wpływania
starych stosunków własności na nowe.

W Estonii na początku 1992 r. wprowadziliśmy pierwszą ustawę dotyczącą

własności, koncentrując się przede wszystkim na zwrocie skonfiskowanej lub

upaństwowionej  przez  rząd  komunistyczny  własności  jej  prawowitym
właścicielom.  W  przypadku  gdy  jej  bezpośredni  zwrot  nie    był  możliwy,
właściciele  otrzymali  rekompensatę,  lecz  nie  pieniężną,  a  w  formie  bonów
prywatyzacyjnych. Bony upoważniały do kupna części udziałów prywatyzowanych
przedsiębiorstw  lub  ziemi.  Kiedy  było  już  jasne,  jaka  część  własności  zostanie
oddana prawowitym właścicielom, sprywatyzowano ich pozostałą część. Ziemia i

mieszkania zostały sprywatyzowane z wykorzystaniem wcześniej otrzymanych
bonów, by jak najwięcej ludzi stało się posiadaczami własności.

Był to skomplikowany proces. Partie lewicowe protestowały przeciwko

takim  środkom  i  organizowały  wiece,  ale  mocno  trzymaliśmy  się  naszych
postanowień  i  przyspieszaliśmy  proces.  Kiedy  tylko  obywatele  stali  się
właścicielami nieruchomości, proces mógł zostać cofnięty tylko brutalną siłą. Tak
jak w przypadku wszystkich poprzednich zmian, czas odgrywał kluczową rolę dla
reformy  własności.  Równocześnie  konieczne  było  wprowadzenie  ustawy,  która

gwarantowałaby prawdziwą ochronę praw własności — nie tylko w teorii, ale
także w praktyce.

Większe obiekty zostały sprywatyzowane przez estońską Agencję

Prywatyzacyjną  (Treuhand),  w  ramach  otwartych  przetargów.  W  przeważającej
liczbie  przypadków  większościowe  udziały  przedsiębiorstwa  zostały  sprzedane
jednemu głównemu właścicielowi, a udziały mniejszościowe właścicielom bonów.
To  zagwarantowało  przedsiębiorstwom  udziały  prawowitych  właścicieli  w
prywatyzacji. Celem prywatyzacji było zapewnienie, na pewien czas, koniecznych
inwestycji  i  minimalnej  liczby  pracowników  w  prywatyzowanych  fabrykach,  nie
tylko  dla  zapewnienia  dochodów  rządowi.  Ta  polityka  zaowocowała  szybkim  i

bezproblemowym wprowadzeniem procesów prywatyzacyjnych. W ten sposób
Estonia stała się krajem właścicieli nieruchomości .

Podatek liniowy

Żeby osiągnąć trwały przełom w rozwoju Estonii ważne było wykorzystanie

zasobów ludzkich. Osiągnięcie tych celów wymagało zarówno stworzenia
sprzyjającego środowiska gospodarczego dla prywatnych przedsiębiorstw, jak i
zainspirowania ludzi do wzięcia odpowiedzialności za swoją przyszłość.

Drugi cel został osiągnięty w dużej mierze za pomocą terapii szokowej,

natomiast  wypracowanie  pierwszego  celu  było  o  wiele  bardziej  skomplikowane.
Częściowo  osiągnięto  go  za  pomocą  przyjęcia  ustawodawstwa  opartego  na
liberalnych lub ograniczonych regulacjach gospodarki, pozbawiając w ten sposób
biurokrację możliwości wpływu na tworzenia nowych przedsiębiorstw.

To jednak nie wystarczało. Kiedy obywatele, którzy otworzyli swój własny

biznes zrozumieli, że system podatkowy karze za osiągnięcie sukcesu, ich
entuzjazm do wytrwania i kreowania swojej przyszłości znacznie spadł. W

związku z tym byli bardziej otwarci na przejście z tradycyjnego systemu
podatkowego do nowego, radykalnego systemu.

Radykalne reformy podatkowe, jako część teoretycznej dyskusji, są dobrze

przyjmowane, natomiast przy próbie wprowadzenia ich w życie stają się wysoce
niepopularne. Wygrana w wyborach oparta na reformie podatkowej jest trudna,
ale kiedy rząd osiągnie siłę i musi dać impuls gospodarce, obcięcie podatków jest
dobrym pomysłem.

Ten krok wymaga wielkiej politycznej odwagi. Rząd, który obcina podatki

lub  wprowadza  podatek  liniowy,  jest  zawsze  oskarżany  o  wspieranie  bogatych,
nawet jeśli prawie wszystkie reformy podatkowe odbijają się właśnie na nich, bo
płacą  większy  podatek  dochodowy  niż  dotychczas.  Strach  przed  otrzymaniem
łatki  stronnika  bogatych  jest  główną  przyczyną  wahania  się  rządów  nad
wprowadzeniem reform podatkowych, nawet kiedy wiedzą, że taka reforma jest
konieczna. Boją się miażdżącej przegranej w następnych wyborach.

Podejmowanie właściwych decyzji i uchwalanie należytej polityki jest

ważniejsze. Byłem pewny, że nie możemy karać ludzi, którzy są dobrzy w tym, co
robią. Postępując odwrotnie zdecydowaliśmy, że damy im możliwość przejęcia
kontroli nad ich przyszłością, i pozwolimy im pracować więcej. Ustaliliśmy, że cały

system  podatkowy  powinien  sprzyjać  oszczędnościom  i  inwestycjom,  a  także
zachęcać  ludzi  do  generowania  nowego  bogactwa.  System  podatkowy  w  Estonii
musiał być prosty, tani w użytkowaniu, przejrzysty i zrozumiały dla podatników.
Podstawa  opodatkowania  powinna  być  tak  obszerna  jak  to  tylko  możliwe,  z
minimalną  ilością  wyjątków.  Powinna  minimalizować  możliwość  unikania
zobowiązań podatkowych, takich jak szara strefa. Stawki podatkowe musiały być
niskie, musiały wspierać aktywność społeczeństwa i generować większy wzrost.

Najlepszym sposobem na osiągnięcie tych celów był liniowy podatek

dochodowy, więc Estonia wprowadziła ten system 1 stycznia 1994 r.

System podatkowy stał się prostszy i łatwiejszy do zrozumienia zarówno

dla podatników, jak i dla poborców podatkowych. Podatnicy mogli łatwo wypełnić
swoje formularze podatkowe, oraz uniknąć zbyt skomplikowanych obliczeń i
biurokracji. Poborcy podatkowi nie musieli wykonywać niepotrzebnej pracy i
skupić się na tych, którzy w ogóle nie płacili podatków.

W rezultacie wprowadzenia uproszczeń administracja podatkowa zaczęła

pracować bardziej efektywnie, a poziom prawidłowo wypełnionych formularzy

podatkowych wzrósł. Szara strefa otrzymała cios, a dochody podatkowe państwa
zaczęły szybko wzrastać (patrz wykres 1).

Reforma podatku liniowego sprzyjała szybkiemu wzrostu aktywności

gospodarczej. Estońskie społeczeństwo zobaczyło, że cięższa praca owocuje

wyższymi zarobkami, a rząd nie „karze" ich za sukces poprzez nałożenie
wyższych podatków.

Postawa społeczeństwa zmieniła się zaskakująco szybko — powstały setki

tysięcy nowych małych i średnich przedsiębiorstw, restauracji, hoteli i sklepów. W
1992 r. w Estonii działało około 2 000 przedsiębiorstw. Do końca 1994 r. ta liczba
zwiększyła się do 70 000. Estonia zmieniła się z kraju klasy robotniczej, na kraj

przedsiębiorców.  Zachęcenie  społeczeństwa  do  przejęcia  kontroli  nad  własną
przyszłością  pozwoliło  uniknąć  masowego  bezrobocia.  Nawet  gdy  w  rok  po
wprowadzeniu  reformy  podatkowej  rząd  Partii  Ojczyźnianej  nie  dostał  votum,
podatek liniowy pozostał  utrzymany. Okazał się on takim sukcesem, że nikt tak
na  prawdę  nie  chciał  go  modyfikować.  Od  1994  r.  Estonia  była  świadkiem
wszystkich możliwych koalicji rządowych, często między partiami, które wygrały
wybory dzięki obietnicom zniesienia podatku liniowego. Jednak istnieje on nadal.

Doświadczenie Estonii z podatkiem liniowym było tak udane, że inne

państwa — najpierw Litwa i Łotwa, a potem Rosja w 2001 r. — powieliły jej
politykę. Ukraina i Gruzja również wprowadziły podatek liniowy. Słowacja
uczyniła to w 2004 r., a Rumunia w 2005 r.

Podatek liniowy

wszędzie doprowadził do wzrostu aktywności

gospodarczej, stworzył nowe miejsca pracy i zmniejszył szarą strefę. Porównując
tempo  wzrostu  gospodarczego  w  państwach  Europy  Środkowo-Wschodniej,  w
której  obowiązuje  podatek  liniowy,  do  tempa  wzrostu  gospodarczego  w  tym
samym  regionie  w  państwach,  w  których  obowiązuje  progresywne
opodatkowanie dochodu, widzimy, że państwa z podatkiem liniowym rozwijały się
szybciej od średniej.

Porównując państwa Europy Środkowo-Wschodniej z podatkiem liniowym

(Estonia,  Litwa  i  Łotwa)  z  podobnymi  państwami  (Słowenia,  Polska,  Węgry,
Słowacja  i  Czechy),  widzimy,  że  państwa  z  podatkiem  liniowym  rozwijają  się
zdecydowanie  szybciej  zarówno  w  pierwszych  latach  po  wprowadzeniu  podatku,
jak i w czasie minionych trzech lat (patrz wykres 2 na następnej stronie).

W państwach „Starej Europy" z liniowym systemem podatkowym względna

różnica  dochodów  (PKB  na  mieszkańca)  zmniejszyła  się  o  wiele  szybciej  niż  w
innych  państwach.  Dane  Eurostatu  pokazują,  że  PKB  Estonii  na  mieszkańca
wynosiło  34,8  procent  europejskiej  średniej  w  1996  r.  Na  Węgrzech  wynosiło

48,5  procent,  a  w  Polsce  42,1.  W  2007  r.  PKB  na  mieszkańca  wynosi  w
przybliżeniu  65  procent  w  Estonii,  64  procent  na  Węgrzech,  a  52  procent  w
Polsce.  Średnio  państwa  z  podatkiem  liniowym  doganiały  zachodnie  kraje  Unii
Europejskiej  w  tempie  25  punktów  procentowych,  podczas  gdy  w  państwach
Europy  Środkowo-Wschodniej  wschodniej  mających  podatek  progresywny,  było
to tylko 14 punktów procentowych.

Innymi wyraźnymi różnicami między państwami z podatkiem liniowym a

państwami  z  podatkiem  progresywnym  są  różnice  w  przychodzie  i  kondycji
budżetu.  Przeciwnicy  często  argumentują,  że  podatek  liniowy  jest  społecznie
niesprawiedliwy,  ponieważ  doprowadza  do  większych  nierówności  społecznych,

niż progresywny system podatkowy. To twierdzenie jest nieprawdziwe, ponieważ

współczynnik Giniego

dotyczący rozkładu dochodów w społeczeństwie często

spadał w państwach z podatkiem liniowym, i zazwyczaj jest w nich niższy, niż w
państwach z podatkiem progresywnym (patrz tablica 1).

Współczynnik Giniego jest miarą dystrybucji przychodu w skali od 0 do 1, gdzie 0

odpowiada równości dochodów, a 1 odpowiada nierówności dochodów.

Estoński cud

Radykalne reformy, które zaczęły się w 1992 r., zmieniły Estonię nie do

poznania.

Czasami trudno sobie przypomnieć jak to państwo wyglądało w

poprzednim systemie. Estonia stała się pierwszym byłym państwem
komunistycznym, które osiągnęło status „wolnej" gospodarki w corocznym

Wskaźniku Wolności Gospodarczej

, publikowanym przez

The Heritage Foundation

i The Wall Street Journal. Nawet bardziej znaczące, niż status „wolnej

gospodarki", jest zdobycie miana jednej z najbardziej wolnych gospodarek na
świecie, co pokazało 12 miejsce w rankingu Wskaźnika Wolności Gospodarczej w
2007 r.

W rezultacie tych niesamowitych przemian, Estonia doświadczyła

najszybszego wzrostu gospodarczego w Europie w ciągu kilku minionych lat. Od
czasu  rozpoczęcia  estońskich  reform,  wzrost  gospodarczy  rósł  średnio  o  6
procent rocznie. Tempo wzrostu wyniosło blisko 11 procent w 2005 r. i prawie 12
procent  w  pierwszej  połowie  2006  r.  W  rezultacie  tego  Estonia  osiąga  średni
europejski standard życia szybciej niż ktokolwiek oczekiwał.

Ubóstwo i nierówności w Estonii maleją. Zgodnie ze

wskaźnikiem rozwoju

społecznego

Estonia wyszła z grupy krajów rozwijających się, i weszła do grupy

krajów  rozwiniętych.  Kraj  osiągnął  niski  poziom  bezrobocia  i  inflacji,  a  standard
życia szybko się poprawia. Budżet jest nie tylko zrównoważony, ale także tworzy
nadwyżki.  Estonia  wprowadziła  kilka  reform  społecznych,  takich  jak  reformy
opieki  zdrowotnej  i  reforma  emerytalna,  a  także  stała  się  pełnoprawnym
członkiem NATO i Unii Europejskiej.

Zgodnie z prawie wszystkimi normami jest najbardziej konkurencyjną

gospodarką spośród członków UE. Dziesięć lat temu Estonia była wyraźnie w tyle
za większością państw Europy Środkowo-Wschodniej, ale szybko je przegoniła i

osiąga standard życia Starej Europy.

Te zmiany pozwoliły Estonii przygotować się do nowych wyzwań XXI wieku.

Naród Estonii zrobił  wielki krok w stronę  nowych technologii  i  jest liderem w e-
administracji.  Podczas  posiedzeń  rządu  członkowie  gabinetu  używają  tylko
komputerów.  Obecnie  Estonia  wyprzedza  wiele  krajów  UE  pod  względem

Tim Kane, Kim R. Holmes, Mary Anastasia O'Grady, Indeks Wolności Gospodarczej,

Waszyngton, 2007 r. [dostęp:

www.heritage.org/index

korzystania z Internetu. Estończycy wykonują dużą część swoich przelewów
bankowych właśnie tą metodą. Deklaracje podatkowe mogą zostać wysłane do

urzędu skarbowego

elektronicznie — postąpiło tak ponad 70 procent

Estończyków w 2006 r. Wypełnienie formularza podatkowego zajmuje około
pięciu minut.

E-administracja może być bardzo efektywnym narzędziem w stworzeniu

niewielkiego i otwartego rządu. Wykorzystanie przez rząd Internetu stworzyło z
kolei sprzyjające warunki dla nowych przedsiębiorstw branży wysokich

technologii.  Estonia  stała  się  kolebką  tego  typu  przedsiębiorstw.  Najbardziej
znanym  estońskim  wynalazkiem  jest  system  komunikacji  elektronicznej  Skype,
który  został  uznany  za  najbardziej  wpływową  markę  na  świecie  w  2006  r.  To
jasne, że mamy jeszcze wiele do zrobienia. Estonia musi zmierzyć się z nowymi
wyzwaniami, ale tak naprawdę to zależy od samych Estończyków. Najtrudniejsze
lata mamy za sobą.

Patrząc wstecz na estońską drogę od nędzy do dobrobytu, mogę

powiedzieć, bazując na własnym doświadczeniu, że zadaniem premiera nie jest
bycie popularnym, ale budowa działającej koalicji, posiadanie jasnego programu
działania i odwagi do podejmowania decyzji.

W demokracji żaden premier nie sprawuje władzy wiecznie, ale ma

prawdopodobnie większą szansę na powrót do władzy  lub jej utrzymanie, kiedy
społeczeństwo widzi, że naprawdę coś osiągnął. Jestem tego żywym przykładem.
Jestem  jedynym  premierem  w  państwach  przejściowych,  który  został  ponownie
wybrany  po  odwołaniu,  i  jestem  premierem,  który  najdłużej  w  historii  Estonii
sprawuje swój urząd.

To oczywiste, że wprowadzanie nowych reform może doprowadzić do

spadku popularności rządu. Przez to rząd, który wdraża taką politykę, raczej
szybciej niż później może zostać odwołany, ale nie ma to większego znaczenia.

Zmienianie państwa na lepsze jest ważniejsze. Patrząc wstecz ktoś może
powiedzieć: „to była brudna robota, ale ktoś musiał ją wykonać”. Pociąg raz
wprawiony w ruch trudno zatrzymać, a tylko to tak naprawdę się liczy.