Rabindranath Tagore
Głodne kamienie
Przełożył Jerzy Bandrowski
………………………………………..
Fundacja Festina Lente
Z
etknęliśmy się z tym człowiekiem w pociągu, wracając z
kuzynem do Kalkuty z wycieczki wakacyjnej. Sądząc po
stroju i zachowaniu, mieliśmy go zrazu za mahometanina z
głębi kraju, kiedy jednak zaczął mówić, nie wiedzieliśmy
zupełnie, co o nim myśleć. Mówił o najrozmaitszych rzeczach
z taką pewnością, że można było przypuszczać, iż możni tego
świata zawsze we wszystkich sprawach zasięgali jego rady.
Jak dotychczas, byliśmy zupełnie szczęśliwi, nie mając
najmniejszego pojęcia o tym, że w grze są jakieś nieznane,
niesłychane siły, że Rosjanie już idą na nas, że Anglicy knują
naszą zgubę, zaś niezgoda panująca wśród przywódców
narodowych musi doprowadzić do jakiegoś przełomu. Ale
nasz nowy przyjaciel oświadczył z wiele mówiącym
uśmiechem: „Między niebem a ziemią, Horacjo, dzieje się
znacznie więcej, niż twe dzienniki piszą."
Ponieważ dotychczas nigdy jeszcze nie opuszczaliśmy
domu, człowiek ten imponował nam nadzwyczajnie. Przy
najmniejszej sposobności uciekał się do nauk przyrodniczych,
przytaczał Wedy lub cytował wiersz któregoś z perskich
poetów, a ponieważ my nie mogliśmy rościć sobie pretensji do
znajomości nauk przyrodniczych, Wed lub perskiego, nasz
podziw dlań wzrastał oczywiście z każdą chwilą, zaś krewniak
mój, teozof, był głęboko przekonany, że nasz towarzysz
podróży posiada cudowną magnetyczną czy okultystyczną
siłę, ciało astralne czy jakieś inne tym podobne nadnaturalne
inspiracje. Z pobożnym zachwytem słuchał
najniedorzeczniejszych bredni, jakie wychodziły z ust naszego
niezwykłego towarzysza podróży, a nawet robił sobie po
kryjomu notatki. Zdaje mi się, że nadzwyczajny mąż zauważył
to i wcale nie brał za złe.
Stanąwszy na stacji, na której trzeba się było przesiadać,
zebraliśmy się w poczekalni, aby zaczekać na swój pociąg.
Była dziesiąta wieczór, a ponieważ słyszeliśmy, iż pociąg z
powodu zepsucia szyn będzie miał prawdopodobnie znaczne
opóźnienie, rozesłałem na ławce swój koc i już chciałem się
na nim położyć, aby się spokojnie przedrzemać, gdy naraz ów
nadzwyczajny mąż zaczął powoli i z namysłem opowiadać
następującą historię. Oczywiście, o śnie tej nocy mowy już nie
było.
– Kiedy z powodu pewnej różnicy zdań w sprawach
administracyjnych zrezygnowałem ze swego stanowiska w
Dżunagarh i wstąpiłem do służby nizama Hajderabadu,
zostałem – jako energiczny młody człowiek – mianowany
natychmiast poborcą podatkowym od bawełny w Baricz.
Baricz jest miejscowością zachwycającą. Susta, wesoło
gawędząc, skacze w dolinę przez kamienie i żwir i drobi
potem, niby zręczna tancerka, pod drzewami lasu, leżącego u
stóp samotnych gór. Liczące sto pięćdziesiąt stopni schody
prowadzą z rzeki w górę, zaś nad schodami, na brzegu rzeki u
stóp gór, stoi opuszczony pałac marmurowy. Dokoła nie ma
nigdzie ani jednej chaty, bo wieś Baricz ze swym targiem
bawełnianym leży w znacznej odległości od pałacu.
Przed jakimiś dwustu pięćdziesięciu laty cesarz Mahmud
Szah II zbudował sobie ten samotny pałac na letnie
mieszkanie. Za jego czasów biły z fontann strumienie wody
różanej, a na chłodnych płytach marmurowych komnat, w
których powietrze odświeżano za pomocą sztucznych
wonnych deszczów z rozpylaczy, siedziały dzieweczki perskie
z włosami rozpuszczonymi przed kąpielą i, pluskając
delikatnymi bosymi nóżkami w wodzie basenów, śpiewały do
dźwięku gitary gazele swych winnic.
Fontanny nie szemrzą już, pieśni ucichły; różane stopki
nie drepcą wdzięcznie po białym jak śniegi marmurze. Dziś
pałac jest tylko odległą, samotną kwaterą takich jak ja
poborców podatkowych, jęczących pod brzemieniem
samotności i pozbawionych towarzystwa nadobnych kobiet.
Karim Khan, mój stary woźny, kilkakrotnie przestrzegał mnie
przed tą kwaterą.
– W dzień może pan tam siedzieć – mówił – ale na noc
niech pan nie zostaje!
Odprawiałem go ze śmiechem. Służba oświadczyła, że
jest gotowa pracować w pałacu do zmierzchu, ale wieczorami
będzie odchodzić. Nie miałem najzupełniej nic przeciwko
temu. Dom był tak okrzyczany, że nawet złodzieje z
zapadnięciem ciemności nie śmieli się do niego zbliżyć.
Zrazu samotność tego opuszczonego pałacu dławiła mnie
jak zmora. Siedziałem w biurze do późna i pracowałem tak
długo, jak tylko mogłem, a potem wracałem późnym
wieczorem do domu wyczerpany i znużony, kładłem się
natychmiast i zasypiałem.
Ale nim tydzień minął, zaczął pałac wywierać na mnie
niesamowity wpływ. Trudno to opisać lub kazać komuś w to
uwierzyć, ja jednak miałem wrażenie, jak gdyby cały dom był
żywym organizmem, który mnie powoli zupełnie pożera.
Być może zaczęło się to, jak tylko wszedłem do tego
domu, ale ja przypominam sobie dokładnie dzień, w którym
pierwszy raz zdałem sobie z tego sprawę.
Było to z początkiem lata, a ponieważ targ nie był bardzo
ożywiony, nie miałem wiele do roboty. Tuż przed zachodem
słońca siedziałem w fotelu nad wodą przy schodach. Susta
cofnęła się głęboko w łożysko, a na drugim brzegu szeroka
smuga piasku świeciła wszystkimi barwami zachodzącego
słońca. Z tego brzegu widziałem przez czystą, płytką wodę,
jak na dnie rzeki połyskują kamyczki. Nie czuło się ani
tchnienia jakiegoś wiatru, a nieruchome powietrze
przepełnione było ciężkim aromatem korzennych krzewów,
rosnących na niedalekich wzgórzach.
Kiedy słońce skryło się za górami, długa, ciemna zasłona
opadła na scenę dnia, a wyłaniające się przed nią wierzchołki
gór skróciły czas mieszania się światła i cienia podczas
zachodu słońca. Pomyślałem, żeby się może przejechać i już
chciałem wstać, gdy naraz usłyszałem za sobą na stopniach
kroki. Obejrzałem się – nie było nikogo.
Przekonany, że to było złudzenie, usiadłem, ale w tej
chwili usłyszałem odgłos licznych kroków, jak gdyby wielki
jakiś tłum zbiegał na dół po schodach. Całym moim ciałem
wstrząsnął dziwny dreszcz zachwytu połączony z odrobiną
trwogi, a mimo że oczy moje nie dostrzegły ani jednej postaci,
miałem przecie wrażenie, jak gdybym widział gromadę
wesołych dziewcząt, zbiegających po schodach, aby się tego
wieczoru letniego wykąpać w Suście. Najmniejszy odgłos nie
zakłócał ciszy, w której pogrążona była dolina, rzeka i pałac, a
przecie ja słyszałem wyraźnie, niby plusk setek kaskad,
wesoły, swawolny śmiech dziewcząt, gdy one śpiesząc ku
rzece, goniły się i ścigały wzajemnie, nie zauważywszy mnie
nawet. Jak one były niewidzialne dla mnie, tak oczywiście ja
byłem niewidzialny dla nich. Rzeka była najzupełniej
spokojna, a mimo to czułem, jak jej ciche, czyste wody zostały
naraz zmącone przez niejedno dzwoniące bransoletami ramię,
jak dziewczęta ze śmiechem opryskują się wodą wzajemnie i
jak nóżki pięknych pływaczek wyrzucają snopy perlistych
kropli.
Czułem, jak serce me drgnęło – lecz nie wiem, czy to, co
mnie tak podnieciło, to była trwoga, zachwyt czy ciekawość.
Pragnąłem mocno ujrzeć je wyraźniej, ale oczom mym nie
było nic widzialne. Byłem pewny, że zrozumiem wszystko, co
mówią, jeśli tylko uważniej będę słuchał; jednakże mimo
wszelkich wysiłków nie słyszałem nic prócz ćwierkania
świerszczy w lesie. Było to, jak gdyby dzieliła mnie od nich
ciemna zasłona dwustu pięćdziesięciu lat i miałem aż nadto
wielką chęć drżącymi palcami unieść jeden jej koniec i zajrzeć
przezeń, choćby nawet to towarzystwo po drugiej stronie
pogrążone było w ciemnościach.
Nagły podmuch wiatru przerwał parną, duszną ciszę
wieczoru, gładka powierzchnia Susty zmarszczyła się i
splątała niby kosa nimfy, zaś równocześnie z lasu, czarnego
już w świetle wieczornym, doleciał szmer, jak gdyby ten las
zbudził się nagle z jakiegoś ciężkiego snu. Otóż, czy to była
rzeczywistość, czy sen – znikomy blask niewidzialnego
fatamorgana, dalekiego, dwieście pięćdziesiąt lat liczącego
sobie świata, zniknął z błyskawiczną szybkością. Jakoś nie
powracały, wykręcając w biegu swe przemoczone suknie,
tajemnicze postacie, które szybkimi, bezcielesnymi krokami
przebiegły koło mnie ze swym głośnym, bezdźwięcznym
śmiechem i rzuciły się w wodę. Jak woń, którą lekki podmuch
zwiewa, tak one zostały zdmuchnięte jednym jedynym
tchnieniem wiosny.
A wtedy ogarnęła mnie naraz szczera trwoga, że to może
Muza chce wykorzystać mą samotność i opanować mnie – że
ta zła wróżka przyszła prawdopodobnie, aby zniszczyć
biedaka, który chciał ją wybić jako poborca podatkowy.
Postanowiłem tedy porządnie jeść wieczorem, bo te wszystkie
różne nieuleczalne choroby pochodzą właściwie zwykle z
pustego żołądka. Toteż zawołałem natychmiast kucharza i
kazałem mu na drugi dzień, nie szczędząc tłuszczu ani
korzeni, zrobić obfite danie Mogułów.
Następnego poranka wydawało mi się to wszystko po
prostu urojeniem. W jak najlepszym humorze wziąłem na
głowę kapelusz letni, jak go noszą sahibowie, i pojechałem do
kancelarii. Miałem tego dnia napisać raport kwartalny i byłem
pewny, że wrócę do domu późno; tymczasem, zanim się
jeszcze ściemniło, już zaczęło mnie dziwnie do domu ciągnąć
– nie wiedziałem nawet, co to było, czułem tylko, że wszyscy
na mnie czekają i że nie mogę dłużej przebywać poza domem.
Wobec tego nie skończyłem swego raportu, wstałem,
włożyłem kapelusz i przeraziwszy ciemny, opuszczony
gościniec chrzęstem swego wózka, dotarłem do obszernego
pałacu, stojącego w milczeniu u ciemnego okraju wzgórz.
Na pierwszym piętrze prowadziły schody do bardzo
obszernej hali z szerokim, bogato ozdobionym sklepieniem,
spoczywającym na trzech rzędach potężnych kolumn i
jęczącym dzień i noc pod brzemieniem swej bezgranicznej
samotności. Dzień chyli się ku końcowi, a lamp jeszcze nie
zapalono.
Kiedy otworzyłem drzwi, powstało tam coś w rodzaju
panicznego zamieszania, jak to bywa, gdy zgromadzony tłum
w nagłym popłochu rozbiega się i ucieka przez drzwi, okna,
korytarze, werandy i pokoje, aby tylko jak najprędzej
pierzchnąć.
Nie widząc nikogo, stanąłem zmieszany, podczas gdy
włosy moje zjeżyły się pod wpływem jakiegoś ekstatycznego
zachwytu, a równocześnie odurzył mnie przedziwnie nikły, ze
starości prawie zwietrzały aromat olejku różanego i innych
perfum. Stojąc tak w kącie obszernej, pustej hali, wśród
rzędów tych starych kolumn, usłyszałem szmer wody
padającej z wodotrysków na płyty marmurowe, dziwną jakąś
melodię wygrywaną na gitarze, brzęk klejnotów, szczęk
nagolennic, dźwięk dzwonów wybijających godziny, cichy,
dźwięczny ton poruszanych wiatrem kryształowych wisiorków
u świeczników, śpiew słowików w klatkach na korytarzach,
klekotanie bocianów w ogrodzie, zaś wszystko spływało się
dokoła mnie w jedną cudowną, nadziemską muzykę.
A nagle padł na mnie taki jakiś dziwny urok, że to
nieuchwytne, nieokreślone i nierzeczywiste zjawisko wydało
mi się jedyną rzeczywistością na świecie, przy której wszystko
inne było tylko snem. To, że ja, Sridżut Taki-a-taki, najstarszy
syn śp. Takiego-a-takiego, urzęduję tu jako poborca
podatkowy z czterystu pięćdziesięcioma rupiami płacy
miesięcznej, ten sam, który dzień w dzień w marynarce i
letnim kapeluszu zajeżdża wózkiem zaprzęgniętym w kucyki
przed swoje biuro, wydało mi się tak niesłychanie śmiesznym,
że stojąc w ciemnościach tej wielkiej, milczącej hali,
wybuchnąłem głośnym śmiechem.
W tej chwili wszedł mój służący z zapaloną lampą w
ręce. Nie wiem, czy myślał, że postradałem zmysły, ale naraz
stało mi się zupełnie jasnym, że istotnie jestem Sridżut Taki-a-
taki, syn śp. Takiego-a-takiego. I gdy jedynie nasi poeci mogą
powiedzieć, czy gdzieś pod ziemią lub nad ziemią jest jakaś
sfera, w której bezustannie szemrzą niewidzialne wodotryski i
w której dłonie niewidzialnych wróżek wydzwaniają na
gitarze wieczne akordy, jedno było w każdym razie pewne,
mianowicie, że ja jestem poborcą podatkowym na rynku w
Baricz z płacą czterystu pięćdziesięciu rupii miesięcznie.
Siedząc przy świetle lampy z gazetą w ręce za swym stołem
polowym, śmiałem się serdecznie ze swych przywidzeń.
Przeczytawszy gazety i skończywszy swój obiad,
zgasiłem lampę i położyłem się do łóżka w małej alkowie.
Promienista gwiazda spoglądała bez drgnienia przez otwarte
okno sponad obramowanych czarnym lasem gór Awalli – ze
swej setki milionów mil liczącej wysokości – na pana poborcę
podatkowego, wyciągniętego na swym skromnym łóżku. Myśl
ta wydała mi się dziwna i dziwaczna zarazem i nie wiem,
kiedy zasnąłem ani jak długo spałem; a naraz zerwałem się ze
snu, mimo że nic nie słyszałem ani nie widziałem żadnego
intruza – tylko jasna gwiazda nad wierzchołkiem góry zaszła,
a blade światło zachodzącego księżyca ukradkiem wdzierało
się przez otwarte okno, jak gdyby wstydząc się własnego
natręctwa.
Nie widziałem nikogo, miałem jednakże wrażenie, że
ktoś mnie z lekka trąca. Kiedy się zbudziłem, nie odezwała się
do mnie ani słowem, a tylko swą zdobną w pierścienie ręką
skinęła, abym szedł ostrożnie za nią. Wstałem po cichu i
mimo iż w licznych komnatach pałacu, z jego drzemiącymi
odgłosami i czujnym echem, nikogo oprócz mnie nie było,
bałem się za każdym krokiem, że ktoś może się zbudzić.
Większa część komnat pałacu była zawsze zamknięta i ja
nigdy do nich nie wchodziłem.
Wstrzymując oddech, szedłem cichymi krokami za swą
przewodniczką – dokąd, tego dziś powiedzieć nie mogę. Przez
ile prowadzono mnie nieskończonych, ciemnych i ciasnych
krużganków, ile długich korytarzy, ile cichych, uroczystych
sal posłuchania, i ile małych, zacisznych alkierzyków!
Mimo że pięknej swej przewodniczki dojrzeć nie
mogłem, to przecie postać jej nie była dla mego oka
duchowego niewidzialną – była to dziewczyna arabska, której
gładkie jak marmur, pełne ramiona przeświecały przez luźne
rękawy; cienki welon padał jej z brzegu okrycia głowy na
twarz, a za pasem tkwił zakrzywiony nóż. Miałem wrażenie,
jak gdybym naraz został przeniesiony w którąś z „Baśni z
Tysiąca i Jednej Nocy” i szedł na niebezpieczną schadzkę
ciasnymi, ciemnymi uliczkami śpiącego Bagdadu.
Wreszcie przewodniczka moja zatrzymała się nagle przed
ciemnoniebieską zasłoną i zdawało mi się, że na coś u jej stóp
pokazuje. Nic tam nie było, ale ze strachu krew mi naraz w
żyłach zastygła – bo tam, u stóp tej opony przywidział mi się
okropny Murzyn, eunuch, przybrany w bogaty brokat,
siedzący z wyciągniętymi przed siebie nogami i śpiący z
dobytym mieczem na kolanach. Moja piękna przewodniczka
przeskoczyła lekko przez jego nogi i uniosła w górę brzeżek
zasłony. Mogłem rzucić przelotne spojrzenie w jedną część
pokoju, którego podłoga zasłana była perskim kobiercem.
Ktoś tam siedział na łożu – kto, tego nie widziałem –
dostrzegłem tylko dwie czarujące, małe nóżki w
wyszywanych złotem pantofelkach z zakrzywionymi noskami,
wystające z szerokich, szafranowych szarawarów i
spoczywające leniwie na aksamitnym, pomarańczowym
kobiercu. Po jednej stronie stał stoliczek z błękitnego
kryształu, na którym kilka jabłek, gruszki, pomarańcze,
mnóstwo winogron oraz dwa małe kubki obok złotego dzbana
najwidoczniej oczekiwały gościa. Korzenna upajająca woń
palących się w pokoju jakichś nieznanych mi kadzideł
pozbawiała mnie prawie zmysłów.
Kiedy z biciem serca spróbowałem przejść przez
wyciągnięte nogi eunucha, ten zbudził się naraz i zerwał, przy
czym miecz z głośnym brzękiem spadł mu z kolan na
marmurową posadzkę.
Zerwałem się z głośnymi krzykiem i ujrzałem, że siedzę,
zlany potem, na swoim łóżku polowym. Był już świt. Blady
sierp księżyca wygląda w jego świetle jak wyczerpany chory
po bezsennej nocy, a nasz zwariowany stary Meher Ali, idąc
pustym gościńcem, wołał, jak to co dzień zwykł czynić:
„Precz! Precz!”
Oto było nagłe zakończenie jednej z mych nocy
arabskich; ale pozostało ich jeszcze tysiąc.
Teraz nastał wielki przedział między mymi dniami i
nocami. W dzień szedłem wyczerpany i zmęczony do roboty,
przeklinając noc, która mnie urzekała swymi pustymi
przywidzeniami. Ale jak tylko nadszedł wieczór, dzienne me
życie z całym swym przymusem i więzami pracy
przedstawiało mi się jako nic nieznaczące i śmieszne
przelewanie z pustego w próżne.
Z zapadnięciem nocy ogarniało mnie coś w rodzaju
osobliwego podniecenia. Zmieniałem się wówczas w nieznaną
osobę z dawno minionej epoki i odgrywałem swą rolę z jakiejś
nieopisanej historii – a do tego zupełnie nie nadawała się ma
krótka marynarka angielska i ciasne spodnie. Wobec tego,
oczekując niecierpliwie cudownego spotkania z ukochaną,
zasiadałem w miękkim fotelu, ubrany w szarawary, haftowany
żupan, długi zwisający jedwabny kaftan, czerwoną aksamitną
czapeczkę i z chustką, woniejącą olejkiem różanym, zaś
zamiast papierosa, pykałem dym z długich, wijących się, wodą
różaną napełnionych nargilów.
Nie jestem w stanie opisać wszystkich tych dziwnych
rzeczy, które się działy koło mnie w miarę jak zmrok zapadał.
Zdawało mi się, jak gdyby w zaczarowanych salach tego
ogromnego budynku nagły podmuch wiosenny pędzi przede
mną urywki jakiejś pięknej baśni tak, że mogę dobrze
przyjrzeć się jej części, ale nigdy nie poznam całości. A mimo
to przez całe długie noce chodziłem z pokoju do pokoju, aby
jej jak najwięcej pochwytać.
W tym wirze nieuchwytnych przywidzeń, zapachu
kwiatu henny, dźwięku gitary i plusku fontann,
rozprzestrzeniających fale aromatów i chłodu, przemknęło
koło mnie naraz, nagłe jak błyskawica zjawisko przepięknej
dziewicy w szarawarach szafranowego koloru, z różanymi,
delikatnymi nóżkami w wyszywanych złotem pantofelkach o
zakrzywionych noskach, w obcisłym, złociście haftowanym
gorsecie i czerwonym czepku, z którego na jej śnieżnobiałe
czoło i policzki spływała złota kreza.
Doprowadziła mnie do szaleństwa. W pogoni za nią
wędrowałem z pokoju do pokoju, z korytarza do korytarza, po
całym oszałamiającym labiryncie mej zaczarowanej krainy
baśni.
Czasem wieczorem, kiedy przed wielkim lustrem między
dwiema płonącymi świecami stroiłem się niby książę krwi
królewskiej, spostrzegałem nagle, koło swego, odbicie owej
perskiej piękności. Szybki zwrot głowy, przelotne, ogniste,
pełne namiętności i bólu spojrzenie wielkich ciemnych oczu,
delikatne czerwone wargi rozchylone jak gdyby chciały
przemówić, postać zachwycająco smukła, uwieńczona
młodością jak kwitnący lian, dziarsko wyprostowana w
pełnym wdzięku, elastycznym chodzie, oszałamiający wybuch
bólu, pożądania i zachwytu, uśmiech, błysk klejnotem i
jedwabiów – i wszystko znikało. Nagły podmuch wiatru,
brzemiennego wszystkimi aromatami wzgórz i lasów, gasił me
światło. Zrzucałem ubranie i kładłem się na łóżku z
zamkniętymi oczami, drżąc na całym ciele z rozkoszy, zaś
dokoła mnie w powiewie, tchnącym wszystkimi aromatami
wzgórz i lasów, trzepotały w milczących ciemnościach
pieszczoty, pocałunki, lube dotknięcia delikatnych rąk; do
uszu mych dolatywał cichy szept, słodkie tchnienie owiewało
me czoło lub też rozkosznie pachnąca chusteczka wachlowała
me policzki. A potem z wolna chwytał mnie w swe zwoje
bezlitosne jakiś tajemniczy wąż i z ciężkim westchnieniem
zapadałem w stan bez przytomności, który następnie
przechodził w twardy sen.
Pewnego wieczoru postanowiłem przejechać się konno;
ktoś błagał mnie, abym pozostał w domu, ale tego dnia nie
chciałem słuchać żadnych próśb. Mój angielski kapelusz
wisiał wraz z marynarką na wieszadle i właśnie chciałem te
rzeczy zdjąć, gdy naraz wicher, zmieszany z piaskiem Susty i
zeschłymi liśćmi z gór Avalli pochwycił je i zaczął nimi
rzucać wkoło; a wówczas rozległ się wesoły śmiech i
uderzając we wszystkie struny wesołości, stawał się
głośniejszy i głośniejszy, póki wreszcie nie zginął w krainie
zachodzącego słońca.
Musiałem się wyrzec przejażdżki, zaś na drugi dzień raz
na zawsze wyrzekłem się wymiętej marynarki i kapelusza.
Tego znów dnia słyszałem późną nocą rozdzierające
serce stłumione łkanie, jak gdyby spod mego łóżka, spod
podłogi, spod kamiennych fundamentów olbrzymiego pałacu,
z głębiny ciemnego, wilgotnego grobu głos jakiś wołał
żałośnie i błagał mnie:
– O, wybaw mnie! Rozbij te wrota okrutnego złudzenia,
snu podobnego do śmierci i jałowych marzeń, usiądź za mną
na siodle, przyciśnij mnie do swego serca, pędź wraz ze mną
przez góry, lasy, rzeki, wwiedź mnie w ciepły blask twych
słonecznych komnat!
Lecz kimże ja jestem? I jakże cię mogę ocalić? Jakąż
tonącą piękność, jaką wcieloną namiętność mam wyciągnąć
na brzeg z tego dzikiego wiru marzeń! Ach, ty lube, eteryczne
zjawisko! Gdzieżeś kwitła i kiedy? Nad jakimże zimnym
źródłem, w cieniu jakich gajów palmowych urodziłaś się – z
łona jakiej bezdomnie wędrującej pustynią tułaczki? I któryż
Beduin wyrwał cię z ramion matki, ledwo rozchylający się
pęczek dzikiego pnącza, i zawiódł na targ niewolników – w
którym królestwie? I któryż gorliwy sługa Padyszacha, który
cię tam ujrzał we wspaniałości kwiecia twej czystej
niewinności, zapłacił złotem za ciebie, wsadził cię w złotą
lektykę i zawiózł jako dar dla seraju twego pana? A tu znów
historia tego miejsca! Muzyka sarengu, brzęk nagolennic,
nagły błysk sztyletów, paląca trucizna win z Sziraz i to na
wskroś przeszywające, rozżarzone spojrzenie! Jakaż
niezmierna wielkość – jak bezgraniczna niewola! Niewolnice
po twej prawicy i lewicy wywijały czamarami, a łuna biła od
ich brylantami wysadzanych naramienników; Padyszach, król
królów, rzucił się do twych białych jak śnieg stópek tkwiących
w trzewiczkach wysadzanych drogimi kamieniami, a przed
drzwiami, niby poseł śmierci, stał straszny abisyński eunuch z
gołym mieczem w rękach. A potem, o ty, kwiecie pustyni,
kiedy cię porwało czerwone jak krew, olśniewające morze
wielkości ze swymi spienionymi falami zazdrości, swymi
skałami i otchłaniami intryg, na któreż wybrzeże okrutnej
śmierci zostałaś wyrzucona czy też do którego wysłano cię
kraju, jeszcze świetniejszego i okrutniejszego niż ten.
W tej chwili zawołał znowu ów obłąkany Meher Ali:
– Precz! Precz! To wszystko kłamstwo! To wszystko
kłamstwo!
Otworzyłem oczy i spostrzegłem, że już jasny dzień.
Służący wszedł i przyniósł mi korespondencję, zaś kucharz,
złożywszy mi na powitanie głęboki pokłon, czeka na moje
rozkazy.
Powiedziałem sobie: „Nie, nie mogę tu dłużej pozostać!”.
Tego samego zaraz dnia spakowałem swoje manatki i
przeniosłem się do urzędu. Ujrzawszy mnie, stary Karim Khan
uśmiechnął się z lekka. To mnie podrażniło, ale nic nie
mówiąc, zabrałem się do roboty.
Z nadejściem wieczoru zacząłem się robić roztargniony;
zdawało mi się, jak gdybym miał z kimś umówioną schadzkę,
wobec której przegląd rachunków za bawełnę wydał mi się
pozbawionym wszelkiego znaczenia; ba, nawet godność
nizama nie przedstawiała dla mnie wielkiej wartości.
Wszystko, co należało do teraźniejszości, wszystko, co się po
ruszało, chodziło i pracowało na chleb, wydało mi się bez
znaczenia, niedorzeczne i godne pogardy.
Rzuciłem pióro, zamknąłem księgę główną, siadłem na
swój wózek, zaprzężony w kuce i pojechałem. Zauważyłem,
że równo o zmierzchu wózek stanął sam przed bramą
marmurowego pałacu. Szybkimi krokami wybiegłem po
schodach na górę i wszedłem do sali.
Panowało w niej przygnębiające milczenie. Pokoje
patrzyły na mnie ponuro, jakby zagniewane. Serce me pełne
było skruchy, ale nie było nikogo, przed kim mógłbym je
otworzyć lub kogo mógłbym prosić o przebaczenie.
Chodziłem po tych pokojach jak nieprzytomny. Pragnąłem
mieć gitarę, aby przy jej dźwięku zaśpiewać nieznajomej:
,,O ogniu, ćma, która na próżno chciała ujść, powróciła
do ciebie!
Wybacz jej ten jedyny raz, spal jej skrzydła i pochłoń ją
w swym płomieniu”.
Nagle, z góry padły na me czoło dwie łzy. Tego dnia
ciemne masy chmur leżały na szczytach gór Avalli. Posępne
lasy i mętne fale Susty czekały w straszliwym napięciu i
groźnym milczeniu. Naraz ziemia, woda i niebo zadrżały i
dziki wicher z wyciem pognał dalekimi, nieznającymi ścieżek
lasami, szczerząc błyszczące zęby jak obłąkany, który w
napadzie szału stargał swe łańcuchy. Puste sale pałacu
zatrzasnęły swe drzwi i jęknęły żałośnie w śmiertelnym
strachu.
Cała moja służba znajdowała się w gmachu rządowym,
więc nie było nikogo, kto by pozapalał lampy. Noc była
chmurna i bez księżyca. Pogrążony w głębokich ciemnościach
czułem wyraźnie, że na kobiercu przed łóżkiem leży na twarzy
kobieta i targa w rozpaczy swe długie rozpuszczone włosy.
Krew zalewała jej piękne czoło, a kobieta to śmiała się
okrutnym, przykrym, bezdusznym śmiechem, to wybuchała
gwałtownym, konwulsyjnym łkaniem, to znów darła na sobie
gorset i biła się w obnażoną pierś; a wiatr wył przez otwarte
okno i rzucał do pokoju strugi deszczu, tak że kobieta na
wskroś przemokła.
Przez całą noc trwała burza, a wraz z nią bez przerwy to
namiętne zawodzenie. Błądziłem w ciemnościach z pokoju do
pokoju, pogrążony w beznadziejnym smutku. Kogóż miałem
pocieszać, skoro nikogo nie było? Któż to wił się w tak
strasznej męce? Co było przyczyną tej niepocieszonej troski?
Tu rozległ się znów krzyk obłąkanego:
– Precz, precz! To wszystko kłamstwo! To wszystko
kłamstwo!
Spostrzegłem, że już się rozwidnia i że Meher Ali mimo
straszliwej burzy obchodzi dokoła pałac ze zwykłym sobie
okrzykiem. Naraz przyszło mi na myśl, że może on także
mieszkał kiedyś w tym domu i że, mimo iż zmysłu postradał,
przecie zaklęty przez marmurowego demona, co dzień musi
doń przyjść i obchodzić go dokoła.
Nie zważając na burzę i deszcz, pobiegłem ku niemu i
zapytałem:
– Halo, Meher Ali, co jest kłamstwem?
Nie odpowiedział, lecz odepchnąwszy mnie na bok, biegł
dalej dokoła pałacu ze swym szalonym okrzykiem, jak
zahipnotyzowany przez węża ptak lata wciąż w kółko nad jego
paszczą i robi przy tym rozpaczliwy wysiłek, aby samego
siebie ostrzec, powtarzając bez przerwy:
– Precz! Precz! To wszystko kłamstwo! To wszystko
kłamstwo!
Jak szalony pobiegłem w ulewnym deszczu do gmachu
rządowego i zapytałem Karim Khana:
– Powiedz mi, co to wszystko znaczy?
Od starego dowiedziałem się rzeczy następującej: Kiedyś
szalały w tym pałacu niezliczone, niezaspokojone
namiętności, nienasycone pożądania i piekielne płomienie
dzikiej żądzy, a za to teraz przekleństwo wszystkiej
wycierpianej męki serca i wszystkich zawiedzionych nadziei
uczyniło każdy kamień tak spragnionym i łaknącym, że
każdego żywego człowieka, który się do nich przypadkiem
zbliży, pożerają chciwie niby wygłodzony potwór. Ani jeden
ze wszystkich, którzy tam przespali trzy noce, nie mógł już
ujść tej okrutnej paszczy, wyjąwszy Mehera Alego, który
jednak przypłacił to pomieszaniem zmysłów.
Zapytałem:
– A czy nie znalazłby się jakiś sposób, za pomocą
którego ja mógłbym się uratować?
– Jeden jedyny tylko – odpowiedział stary – ale bardzo
trudny. Ja panu powiem, na czym on polega, wprzód jednak
musi pan wysłuchać całej historii perskiej panienki, która
kiedyś mieszkała w tym przybytku rozkoszy. Nigdy nie
odegrała się na tej ziemi dziwniejsza i bardziej serce
rozdzierająca tragedia.
W tej właśnie chwili pojawili się noszący pakunki
tragarze, oświadczając, iż pociąg już idzie.
A więc było już tak późno? Podczas gdy pociąg wjeżdżał
na stację, my czym prędzej zbieraliśmy swoje manatki. Jakiś
dystyngowany Anglik, zbudziwszy się prawdopodobnie ze
snu, wyjrzał z okna przedziału pierwszej klasy i usiłował
odczytać nazwę stacji. Jak tylko ujrzał naszego towarzysza
podróży, zawołał „Halo!” – i zabrał go do swego przedziału.
Ponieważ my jechaliśmy klasą drugą, nie mieliśmy już
sposobności dowiedzieć się, kim by ten człowiek i jak się jego
historia skończyła. Ja powiedziałem:
– Ten człowiek miał nas za durniów i zakpił sobie z nas.
Cała jego historia jest od początku do końca zmyślona.
Spór, jaki powstał z powodu tego mego odezwania się,
zakończył się zerwaniem na całe życie wszelkich stosunków z
moim teozoficznie myślącym kuzynem.
Rabindranath Tagore
Głodne kamienie
Tytuł wersji anglojęzycznej:
The Hungry Stones
Redakcja:
Anna Ołdak, Hanna Milewska
Projekt okładki:
STUDIO OŻYWIANIA KSIĄŻKI KARTALIA
Copyright © for the e-book edition
by FUNDACJA FESTINA LENTE 2014
Warszawa 2014
ISBN 978-83-7904-215-9
Fundacja Festina Lente
ul. Nowoursynowska 160B/7
02-776 Warszawa