HOSTED BY

Artyku

ł

 

oryginalny/Original

 

article

Zasoby

 

odporno

ściowe

 

i

 

czynniki

 

ryzyka

 

a

 

u

żywanie

alkoholu

 

i

 

marihuany

 

w

 

okresie

 

wczesnej

 

doros

łości

Immunity

 

resources

 

and

 

risk

 

factors

 

in

 

relation

 

to

 

the

 

use

 

of

 

alcohol

and

 

marijuana

 

in

 

early

 

adulthood

Agnieszka

 

Pilarska

1

,

*

,

 

Rados

ław

 

Pilarski

2

1

Szpital

 

Kliniczny

 

im.

 

Heliodora

 

Święcickiego

 

Uniwersytetu

 

Medycznego

 

im.

 

Karola

 

Marcinkowskiego,

 

Pozna

ń,

 

Polska

2

Instytut

 

Chemii

 

Bioorganicznej

 

PAN,

 

Zak

ład

 

Biochemii

 

Produktów

 

Naturalnych,

 

Pozna

ń,

 

Polska

Alcoholism

 

and

 

Drug

 

Addiction

 

/

 

Alkoholizm

 

i

 

Narkomania

 

28

 

(2015)

 

23

–35

I

 

N

 

F

 

O

 

R

 

M

 

A

 

C

 

J

 

E

 

O

 

A

 

R

 

T

 

Y

 

K

 

U

 

L

 

E

Historia

 

artyku

łu:

Otrzymano:

 

02.10.2014

Zaakceptowano:

 

02.01.2015

Dost

ępne

 

online:

 

02.04.2015

Keywords:
Risk

 

factors

Immunity

 

resources

Early

 

adulthood

Use

 

of

 

psychoactive

 

substances

Marijuana
Alcohol

A

 

B

 

S

 

T

 

R

 

A

 

C

 

T

Introduction:

 

The

 

aim

 

of

 

the

 

study

 

was

 

an

 

attempt

 

at

 

de

fining

 

the

 

risk

 

factors

and

 

immunity

 

resources

 

allowing

 

prediction

 

of

 

the

 

use

 

and

 

abuse

 

of

 

alcohol

 

and

marijuana

 

in

 

early

 

adulthood.

 

Temperament

 

and

 

character

 

traits,

 

anxiety

 

levels,

self-destructive

 

tendencies

 

and

 

style

 

of

 

coping

 

with

 

stress

 

were

 

examined.

Method:

 

The

 

research

 

sample

 

included

 

166

 

secondary

 

school

 

students

 

aged

 

18

–

20

 

years

 

de

fined

 

by

 

targeted

 

selection.

 

The

 

following

 

questionnaires

 

were

 

used:

AUDIT,

 

Spielberger

 

et

 

al.'s

 

State-Trait

 

Anxiety

 

Inventory,

 

Kelley

 

et

 

al.'s

Chronic

 

Self-destructiveness

 

Scale,

 

Endler

 

and

 

Parker's

 

Coping

 

Inventory

 

for

Stressful

 

Situations

 

and

 

Cloninger

 

et

 

al.'s

 

Temperament

 

and

 

Character

Inventory.
Results:

 

A

 

relationship

 

was

 

demonstrated

 

between

 

temperament

 

and

 

character

traits,

 

style

 

of

 

coping

 

with

 

stress,

 

self-destructive

 

tendencies

 

and

 

marijuana/

alcohol

 

use

 

(p

 

<

 

0.05).

 

Temperament

 

and

 

character

 

traits

 

included

 

exploratory

excitability,

 

disorderliness,

 

sentimentality,

 

bad

 

habits,

 

vindictiveness

 

and

advantage

 

of

 

personal

 

bene

fits.

 

Among

 

stress-coping

 

styles,

 

important

signi

ficance

 

was

 

ascribed

 

to

 

emotion-oriented

 

strategy.

 

No

 

signi

ficant

 

relation-

ship

 

was

 

found

 

between

 

psychoactive

 

substance

 

use

 

and

 

declared

 

anxiety

 

level.

Conclusions:

 

Alcohol

 

and

 

marijuana

 

users

 

signi

ficantly

 

differ

 

from

 

abstainers

 

as

regards

 

temperament

 

and

 

character

 

traits,

 

manifested,

 

e.g.

 

by

 

a

 

higher

 

degree

 

of

exploratory

 

excitability,

 

unconventionality,

 

lower

 

tolerance

 

to

 

monotony,

Peer

 

review

 

under

 

responsibility

 

of

 

Institute

 

of

 

Psychiatry

 

and

 

Neurology.

* Adres

 

do

 

korespondencji:

 

Szpital

 

Kliniczny

 

im.

 

Heliodora

 

Święcickiego,

 

Uniwersytetu

 

Medycznego

 

im.

 

Karola

 

Marcinkowskiego,

ul.

 

Przybyszewskiego

 

49,

 

60-355

 

Pozna

ń,

 

Polska.

 

Tel.:

 

+48

 

61

 

869

 

1100;

 

fax:

 

+48

 

61

 

867

 

1232.

Adres

 

email:

 

agpilarska@gmail.com

 

(A.

 

Pilarska).

Doste˛

 

pne

 

online

 

www.sciencedirect.com

ScienceDirect

j o

 

u r

 

n

 

a l

 

h

 

o

 

m e p

 

a g

 

e :

 

w

 

w w

 

. e l s e v i e r

 

. c o

 

m

 

/ l o c

 

a t e / a l k

 

o

 

n a

http://dx.doi.org/10.1016/j.alkona.2015.03.002

0867-4361/©

 

2015

 

Institute

 

of

 

Psychiatry

 

and

 

Neurology.

 

Production

 

and

 

hosting

 

by

 

Elsevier

 

Sp.

 

z

 

o.o.

 

All

 

rights

 

reserved.

poorer

 

discipline

 

and

 

control

 

in

 

frustrating

 

situations.

 

As

 

regards

 

stress-coping

styles

 

–

 

marijuana

 

and

 

alcohol

 

users

 

are

 

worse

 

at

 

coping

 

with

 

frustration,

 

and

they

 

tend

 

to

 

focus

 

attention

 

on

 

themselves

 

and

 

their

 

emotional

 

problems.

 

The

investigation

 

on

 

the

 

severity

 

of

 

self-destructive

 

tendencies

 

showed

 

that

psychoactive

 

substance

 

users

 

have

 

a

 

tendency

 

to

 

initiate

 

intentional

 

suffering

and

 

failures,

 

give

 

in

 

to

 

temptation

 

easily

 

and

 

show

 

addictive

 

tendencies.

©

 

2015

 

Institute

 

of

 

Psychiatry

 

and

 

Neurology.

 

Production

 

and

 

hosting

 

by

Elsevier

 

Sp.

 

z

 

o.o.

 

All

 

rights

 

reserved.

S

 

T

 

R

 

E

 

S

 

Z

 

C

 

Z

 

E

 

N

 

I

 

E

Wprowadzenie:

 

Przedmiotem

 

pracy

 

by

ła

 

próba

 

zde

finiowania

 

czynników

ryzyka

 

i

 

zasobów

 

odporno

ściowych

 

pozwalaj

ących

 

przewidzie

ć

 

si

ęganie

i

 

nadu

żywanie

 

alkoholu

 

lub

 

marihuany

 

w

 

okresie

 

wczesnej

 

doros

łości.

 

Badaniu

poddawano

 

cechy

 

temperamentu

 

i

 

charakteru,

 

poziom

 

l

ęku,

 

tendencje

autodestruktywne

 

oraz

 

styl

 

radzenia

 

sobie

 

ze

 

stresem.

Metoda:

 

Badana

 

próba

 

zosta

ła

 

okre

ślona

 

poprzez

 

celowy

 

dobór

 

i

 

obj

ęła

166

 

uczniów

 

szko

ły

 

średniej

 

w

 

wieku

 

18

–20

 

lat.

 

W

 

badaniu

 

wykorzystano

nast

ępujące

 

narz

ędzia:

 

AUDIT

 

(The

 

Alcohol

 

Use

 

Disorders

 

Identi

fication

 

Test),

Inwentarz

 

Stanu

 

i

 

Cechy

 

L

ęku

 

STAI

 

(State-Trait

 

Anxiety

 

Inventory)

Spielbergera

 

i

 

wsp.,

 

Skal

ę

 

Chronicznej

 

Autodestruktywno

ści

 

(Chronic

 

Self-

destructiveness

 

Scale)

 

Kelley

 

i

 

wsp.,

 

kwestionariusz

 

CISS

 

(Coping

 

Inventory

 

for

Stressful

 

Situations)

 

Endlera

 

i

 

Parkera

 

oraz

 

TCI

 

(Temperament

 

and

 

Charakter

Inventory)

 

Cloningera

 

i

 

wsp.

Wyniki:

 

Wyniki

 

wskazuj

ą,

 

że

 

istnieje

 

zwi

ązek

 

pomi

ędzy

 

cechami

 

tempera-

mentu

 

i

 

charakteru,

 

stylem

 

radzenia

 

sobie

 

ze

 

stresem

 

oraz

 

tendencjami

autodestruktywnymi

 

a

 

za

żywaniem

 

marihuany

 

i

 

alkoholu

 

(p

 

<

 

0,05).

 

W

śród

cech

 

temperamentu

 

i

 

charakteru

 

wyodr

ębniono

 

ciekawo

ść

 

poznawcz

ą,

nieuporz

ądkowanie,

 

sentymentalno

ść,

 

z

łe

 

nawyki,

 

poziom

 

wyrozumia

łości

oraz

 

przewag

ę

 

korzy

ści

 

osobistych;

 

w

śród

 

styli

 

radzenia

 

sobie

 

ze

 

stresem

 

istotne

znaczenie

 

przypisano

 

strategii

 

skoncentrowanej

 

na

 

emocjach.

 

Nie

 

wykryto

zale

żności

 

pomi

ędzy

 

si

ęganiem

 

po

 

substancje

 

psychoaktywne

 

a

 

deklarowanym

poziomem

 

l

ęku.

Wnioski:

 

Osoby

 

za

żywające

 

alkohol

 

i

 

marihuan

ę

 

istotnie

 

ró

żnią

 

si

ę

 

od

abstynentów

 

w

 

zakresie

 

cech

 

temperamentu

 

i

 

charakteru,

 

co

 

u

 

tych

 

pierwszych

przejawia

 

si

ę

 

m.in.

 

wy

ższym

 

poziomem

 

ciekawo

ści

 

poznawczej,

 

niekonwencjo-

nalno

ścią,

 

ni

ższą

 

tolerancj

ą

 

na

 

monotoni

ę,

 

s

łabszym

 

zdyscyplinowaniem

i

 

opanowaniem

 

w

 

sytuacjach

 

frustruj

ących.

 

W

 

zakresie

 

stylów

 

radzenia

 

sobie

ze

 

stresem

 

wykazano,

 

że

 

osoby

 

pal

ące

 

marihuan

ę

 

i

 

pij

ące

 

alkohol

 

gorzej

 

radz

ą

sobie

 

z

 

frustracj

ą,

 

koncentruj

ą

 

uwag

ę

 

na

 

sobie

 

i

 

w

łasnych

 

problemach

emocjonalnych.

 

Badanie

 

nasilenia

 

tendencji

 

autodestruktywnych

 

ujawni

ło,

 

że

osoby

 

u

żywające

 

substancji

 

psychoaktywnych

 

maj

ą

 

sk

łonność,

 

na

 

istotnie

wy

ższym

 

od

 

abstynentów

 

poziomie,

 

do

 

inicjowania

 

intencjonalnego

 

cierpienia,

niepowodze

ń

 

i

 

pora

żek,

 

łatwo

 

ulegaj

ą

 

pokusom,

 

przejawiaj

ą

 

sk

łonność

 

do

uzale

żnień.

©

 

2015

 

Institute

 

of

 

Psychiatry

 

and

 

Neurology.

 

Production

 

and

 

hosting

 

by

Elsevier

 

Sp.

 

z

 

o.o.

 

All

 

rights

 

reserved.

S

łowa

 

kluczowe:

czynniki

 

ryzyka

zasoby

 

odporno

ściowe

wczesna

 

doros

łość

u

żywanie

 

substancji

 

psychoaktywnych

marihuana
alkohol

A.

 

Pilarska,

 

R.

 

Pilarski

 

/

 

Alcoholism

 

and

 

Drug

 

Addiction

 

/

 

Alkoholizm

 

i

 

Narkomania

 

28

 

(2015)

 

23

–35

24

Wprowadzenie

U

żywanie

 

substancji

 

psychoaktywnych

 

staje

 

si

ę

znacz

ącym

 

problemem

 

naszych

 

czasów.

 

W

 

2010

 

roku

oko

ło

 

230

 

milionów

 

ludzi,

 

czyli

 

5

 

procent

 

doros

łej

populacji

 

świata,

 

co

 

najmniej

 

raz

 

za

żyło

 

nielegalny

środek

 

odurzaj

ący

 

[1]

.

 

Raport

 

Instytutu

 

Bada

ń

 

nad

Alkoholem

 

w

 

Londynie

 

(Institute

 

of

 

Alcohol

 

Studies)

wskazuje,

 

że

 

w

 

Europie

 

spo

żywanie

 

alkoholu

 

staje

si

ę

 

bardzo

 

popularne

 

w

śród

 

osób

 

m

łodych

 

–

 

osoby

w

 

wieku

 

19

–25

 

lat

 

odpowiadaj

ą,

 

w

 

zale

żności

od

 

kraju,

 

za

 

20

–45%

 

ca

łkowitego

 

spo

życia

 

alkoholu

w

śród

 

obu

 

p

łci

 

w

 

przedziale

 

wiekowym

 

mi

ędzy

 

19

 

a

65

 

lat

 

[2]

.

 

Z

 

bada

ń

 

ESPAD

 

(European

 

School

 

Survey

Project

 

on

 

Alcohol

 

and

 

Drugs)

 

z

 

2011

 

r.

 

wynika,

że

 

w

 

Polsce

 

inicjacj

ę

 

alkoholow

ą

 

ma

 

za

 

sob

ą

 

87,3%

pi

ętnasto-

 

i

 

szesnastolatków

 

oraz

 

95,2%

 

siedemnasto-

i

 

osiemnastolatków.

 

Jednocze

śnie

 

do

 

za

żywania

 

ma-

rihuany

 

i

 

haszyszu

 

przyzna

ło

 

si

ę

 

24,3%

 

osób

 

w

 

wieku

15

–16

 

oraz

 

37,3%

 

w

 

wieku

 

17

–18

 

lat

 

[3]

.

Eksperymentowanie

 

z

 

substancjami

 

psychoaktyw-

nymi

 

przez

 

znaczn

ą

 

cz

ęść

 

m

łodych

 

doros

łych

 

wynika

ze

 

specy

fiki

 

tego

 

okresu

 

rozwojowego.

 

Wczesna

doros

łość

 

to

 

czas

 

odkrywania

 

i

 

stabilizacji

 

w

łasnej

to

żsamości,

 

tj.

 

poczucia

 

ci

ągłości

 

siebie

 

w

 

czasie

i

 

przestrzeni,

 

świadomości

 

w

łasnego

 

potencja

łu

 

wraz

z

 

ograniczeniami,

 

otwarto

ści

 

na

 

świat

 

pozbawionej

obaw

 

o

 

naruszenie

 

w

łasnych

 

granic

 

oraz

 

bezpiecz-

nego

 

dla

 

w

łasnej

 

autonomii

 

wchodzenia

 

w

 

bliskie

relacje

 

[4]

.

Wed

ług

 

cz

ęści

 

autorów,

 

na

 

tym

 

etapie

 

wa

żne

 

jest

tworzenie

 

przez

 

m

łodego

 

doros

łego

 

struktury

 

celów

wraz

 

z

 

planem

 

ich

 

wykonania

 

[5,

 

6]

,

 

co

 

pozwala

 

na

wzgl

ędnie

 

niezale

żne

 

wype

łnianie

 

ról

 

życiowych

 

oraz

zdobywanie

 

umiej

ętności

 

radzenia

 

sobie.

 

Okres

wczesnej

 

doros

łości

 

to

 

z

 

jednej

 

strony

 

du

że

 

mo

żli-

wo

ści

 

rozwoju,

 

z

 

drugiej

 

–

 

trudne

 

wyzwania.

 

M

łody

doros

ły

 

musi

 

poradzi

ć

 

sobie

 

z

 

ró

żnorodnością

 

czyn-

ników

 

zewn

ętrznych,

 

tempem

 

życia

 

i

 

naciskami

spo

łecznymi,

 

co

 

mo

że

 

prowadzi

ć

 

do

 

powstania

dylematów,

 

w

ątpliwości,

 

l

ęku.

 

Badania

 

Bee

 

wyka-

za

ły,

 

że

 

intensywna

 

koncentracja

 

tylu

 

wyzwa

ń

 

ma

swoj

ą

 

cen

ę,

 

a

 

mianowicie

 

poziom

 

samotno

ści

i

 

depresji

 

w

 

tych

 

latach

 

jest

 

najwy

ższy

 

[7]

.

 

Chronicznie

odczuwany

 

niepokój,

 

poczucie

 

bezradno

ści,

 

nieza-

dowolenie

 

z

 

w

łasnego

 

życia

 

nios

ą

 

ze

 

sob

ą

 

wiele

zagro

żeń,

 

w

 

tym

 

potrzeb

ę

 

obni

żania

 

napi

ęcia

 

poprzez

substancje

 

psychoaktywne

 

[4]

.

Istotne

 

z

 

punktu

 

widzenia

 

pro

filaktyki

 

zdrowia

psychicznego

 

m

łodych

 

doros

łych

 

jest

 

pozna-

nie

 

czynników

 

zwi

ększających

 

i

 

zmniejszaj

ących

prawdopodobie

ństwo

 

za

żywania

 

tych

 

substancji

(czynniki

 

ryzyka

 

i

 

zasoby

 

odporno

ściowe).

 

Dotych-

czas

 

przeprowadzono

 

w

 

tym

 

zakresie

 

szereg

 

bada

ń,

a

 

do

 

najwa

żniejszych

 

predyktorów

 

zaliczono

 

zmien-

ne

 

zwi

ązane

 

ze

 

sfer

ą

 

indywidualn

ą

 

oraz

 

wp

ływem

grupy

 

rówie

śniczej,

 

rodziny

 

i

 

szko

ły

 

[8

–13]

.

 

Ciekaw

ą

koncepcj

ę

 

w

 

tej

 

kwestii

 

przedstawi

ł

 

Bronfenbrenner,

uwzgl

ędniając

 

w

 

badaniu

 

zmienn

ą

 

temperamentaln

ą

jednostki,

 

a

 

tak

że

 

Huba

 

i

 

Bentler

 

[za:

 

14,

 

15]

,

wyró

żniając

 

cztery

 

grupy

 

predyktorów:

 

biologiczne,

osobowo

ściowe,

 

spo

łeczno-kulturowe

 

oraz

 

interper-

sonalne.

 

Badania

 

przeprowadzone

 

w

 

ostatnich

 

latach

w

 

Polsce

 

w

śród

 

m

łodzieży

 

wykaza

ły,

 

że

 

czynnikami

chroni

ącymi

 

jednostki

 

przed

 

ogólnie

 

poj

ętymi

 

zacho-

waniami

 

problemowymi

 

by

ły

 

m.in.

 

wsparcie

 

emo-

cjonalne

 

i

 

dobry

 

kontakt

 

z

 

najbli

ższymi,

 

konstruk-

tywne

 

zainteresowania,

 

pozytywny

 

stosunek

 

do

szko

ły

 

i

 

nauczycieli,

 

szanowanie

 

norm

 

spo

łecznych,

respektowanie

 

prawa

 

i

 

powszechnie

 

przyj

ętych

warto

ści

 

[8,

 

16]

.

 

Do

 

czynników

 

ryzyka

 

zaliczono

m.in.

 

s

łabą

 

odporno

ść

 

na

 

frustracj

ę,

 

nisk

ą

 

samo-

ocen

ę,

 

poczucie

 

odrzucenia,

 

nierealistyczne

 

oczeki-

wania

 

wobec

 

siebie

 

i

 

innych,

 

kon

flikty

 

w

 

rodzinie,

przekonania

 

akceptuj

ące

 

przemoc

 

oraz

 

wysoki

poziom

 

l

ęku.

Niektórzy

 

badacze,

 

analizuj

ąc

 

problematyk

ę

podatno

ści

 

jednostek

 

na

 

si

ęganie

 

po

 

substancje

psychoaktywne,

 

odwo

łują

 

si

ę

 

do

 

teorii

 

rezyliencji

i

 

podatno

ści.

 

W

 

koncepcji

 

tej

 

podatno

ść

 

na

 

zacho-

wania

 

ryzykowne

 

ujawnia

 

si

ę

 

w

 

sytuacjach

 

stresu-

j

ących,

 

w

 

których

 

jedni

 

wzgl

ędnie

 

łatwo

 

adaptuj

ą

 

si

ę

do

 

nowych

 

warunków,

 

a

 

inni

 

nie

 

s

ą

 

w

 

stanie

przeciwstawi

ć

 

si

ę

 

niekorzystnym

 

wp

ływom

 

otocze-

nia.

 

Fakt

 

poradzenia

 

sobie

 

w

 

trudnej

 

sytuacji

zdominowany

 

jest

 

tutaj

 

przez

 

posiadane

 

przez

jednostk

ę

 

zasoby

 

i

 

uruchamiany

 

przez

 

nie

 

proces

ochronny

 

[9]

.

Badacze

 

zgodni

 

s

ą

 

co

 

do

 

za

łożenia,

 

że

 

osobowo

ść

cz

łowieka

 

pozwala

 

w

 

du

żym

 

stopniu

 

przewidzie

ć

cz

ęść

 

jego

 

ryzykownych

 

zachowa

ń.

 

Wiele

 

bada

ń

przeprowadzonych

 

w

 

ci

ągu

 

kilkudziesi

ęciu

 

ostatnich

lat

 

mia

ło

 

na

 

celu

 

zwery

fikowanie

 

hipotez,

 

czy

u

żywanie

 

substancji

 

psychoaktywnych

 

ma

 

pod

łoże

psychobiologiczne,

 

a

 

je

śli

 

tak,

 

to

 

które

 

cechy

osobowo

ści

 

mo

żna

 

z

 

tym

 

powi

ązać

 

[17

–21]

.

 

Do

najwa

żniejszych

 

z

 

nich

 

zaliczono

 

temperament,

de

ficyty

 

poznawcze

 

oraz

 

oczekiwania

 

psycho

fizjolo-

gicznych

 

skutków

 

za

życia

 

omawianych

 

substancji

[22,

 

23]

.

 

Za

 

potencjalne

 

predyktory

 

uznano

 

tak

że

styl

 

radzenia

 

sobie

 

ze

 

stresem,

 

nastrój,

 

l

ęk

 

[11,

 

13,

24

–27]

 

oraz

 

szeroko

 

rozumiane

 

czynniki

 

wp

ływu

A.

 

Pilarska,

 

R.

 

Pilarski

 

/

 

Alcoholism

 

and

 

Drug

 

Addiction

 

/

 

Alkoholizm

 

i

 

Narkomania

 

28

 

(2015)

 

23

–35

 

25

spo

łecznego

 

na

 

jednostk

ę

 

[28,

 

29]

.

 

Poniewa

ż

 

trudno

okre

ślić,

 

czy

 

dana

 

zmienna

 

jednoznacznie

 

warunkuje

za

żywanie

 

substancji

 

psychoaktywnych

 

lub

 

utrzy-

mywanie

 

abstynencji,

 

coraz

 

cz

ęściej

 

przyjmuje

 

si

ę,

 

że

zasoby

 

odporno

ściowe

 

i

 

czynniki

 

ryzyka

 

to

 

przeciwne

kra

ńce

 

kontinuum

 

dotycz

ącego,

 

np.

 

okre

ślonego

wymiaru

 

osobowo

ści

 

[15]

.

Niniejsza

 

praca

 

zawiera

 

analiz

ę

 

czynników

 

pod-

miotowych,

 

tj.

 

cech

 

temperamentu

 

i

 

charakteru,

strategii

 

radzenia

 

sobie

 

ze

 

stresem,

 

tendencji

 

auto-

destrukcyjnych,

 

poziomu

 

l

ęku.

 

Mog

ą

 

one

 

stanowi

ć

zarówno

 

źródło

 

ryzyka,

 

które

 

spowoduje,

 

że

 

osoba

b

ędzie

 

przejawia

ła

 

sk

łonności

 

do

 

eksperymentowania

z

 

substancjami

 

psychoaktywnymi

 

lub

 

do

 

ich

 

nad-

u

żywania.

 

Z

 

drugiej

 

strony,

 

mog

ą

 

by

ć

 

czynnikami

okre

ślającymi

 

,,zasób

 

odporno

ściowy’’

 

chroni

ący

przed

 

negatywnymi

 

do

świadczeniami

 

i

 

ewentualnymi

przykrymi

 

konsekwencjami.

 

Poniewa

ż

 

wi

ększość

bada

ń

 

ostatnio

 

przeprowadzonych

 

w

 

Polsce

 

skupia

ła

si

ę

 

na

 

spo

łecznych

 

aspektach

 

zwi

ązanych

 

z

 

pro-

blemowymi

 

zachowaniami

 

m

łodzieży,

 

postanowiono

skoncentrowa

ć

 

si

ę

 

wy

łącznie

 

na

 

zmiennych

 

podmio-

towych

 

(psychicznych).

 

Planuj

ąc

 

badania,

 

z

 

jednej

strony

 

spodziewano

 

si

ę

 

replikacji

 

wyników

 

wcze

ś-

niejszych

 

bada

ń,

 

zw

łaszcza

 

w

 

zakresie

 

wp

ływu

 

takich

zmiennych,

 

jak

 

l

ęk

 

czy

 

przejawianie

 

tendencji

autodestrukcyjnych,

 

z

 

drugiej

 

–

 

pog

łębienia

 

wiedzy

na

 

temat

 

oddzia

ływania

 

czynników

 

osobowo

ścio-

wych

 

na

 

u

żywanie

 

alkoholu

 

i

 

marihuany

 

przez

m

łodych

 

doros

łych.

Celem

 

pracy

 

by

ło

 

zde

finiowanie,

 

które

 

z

 

poszcze-

gólnych

 

wymiarów

 

badanych

 

cech

 

koreluj

ą

 

z

 

pozo-

stawaniem

 

jednostki

 

w

 

abstynencji

 

(zasoby

 

odpor-

no

ściowe),

 

a

 

które

 

s

ą

 

charakterystyczne

 

dla

 

osób

si

ęgających

 

po

 

substancje

 

psychoaktywne

 

(czynniki

ryzyka).

 

Badane

 

grupy

 

osób,

 

si

ęgających

 

po

 

sub-

stancje

 

psychoaktywne

 

oraz

 

abstynentów,

 

zró

żnico-

wano

 

pod

 

k

ątem

 

poziomu

 

odczuwanego

 

l

ęku,

przejawianych

 

tendencji

 

autodestruktywnych

 

oraz

stosowanego

 

stylu

 

radzenia

 

sobie

 

ze

 

stresem.

W

 

szczególno

ści

 

zwery

fikowano

 

zwi

ązek

 

cech

 

tem-

peramentu

 

z

 

u

żywaniem

 

alkoholu

 

i

 

marihuany,

z

 

u

żywaniem

 

wy

łącznie

 

alkoholu

 

i

 

z

 

abstynencj

ą.

A

 

tak

że

 

zwi

ązek

 

poziomu

 

l

ęku

 

z

 

rodzajem

 

za

żywanej

substancji

 

psychoaktywnej

 

i

 

z

 

abstynencj

ą.

 

Okre

ś-

lono

 

zale

żność

 

mi

ędzy

 

stylem

 

radzenia

 

sobie

 

ze

stresem

 

a

 

rodzajem

 

za

żywanych

 

substancji

 

psycho-

aktywnych

 

i

 

z

 

abstynencj

ą

 

oraz

 

mi

ędzy

 

tendencj

ą

do

 

zachowa

ń

 

autodestruktywnych

 

a

 

rodzajem

substancji.

Metoda

Osoby

 

badane

Badania

 

zosta

ły

 

przeprowadzone

 

na

 

próbie

166

 

uczniów

 

jednej

 

ze

 

szkó

ł

 

średnich

 

w

 

Poznaniu;

151

 

respondentów

 

stanowi

ły

 

osoby

 

osiemnastoletnie

(91%

 

badanej

 

próby),

 

14

 

respondentów

 

by

ło

 

w

 

wieku

19

 

lat

 

(8,4%),

 

jedna

 

osoba

 

–

 

w

 

wieku

 

20

 

lat

 

(0,6%).

W

 

badaniu

 

wzi

ęło

 

udzia

ł

 

88

 

kobiet

 

i

 

78

 

m

ężczyzn,

 

co

stanowi

ło

 

odpowiednio:

 

53

 

i

 

47%

 

grupy.

Procedura

 

badania

Badania

 

przeprowadzano

 

podczas

 

lekcji;

 

ka

żdy

z

 

uczniów

 

samodzielnie

 

wype

łniał

 

kwestionariusze

w

 

obecno

ści

 

osoby

 

badaj

ącej.

 

Badan

ą

 

prób

ę

 

wy

ło-

niono

 

metod

ą

 

doboru

 

celowego

 

(wy

łącznie

 

trzecie

i

 

czwarte

 

klasy

 

szko

ły

 

średniej),

 

gdy

ż

 

celem

 

niniejszej

pracy

 

by

ło

 

zbadanie

 

czynników

 

ryzyka

 

uzale

żnienia

si

ę

 

od

 

substancji

 

psychoaktywnych

 

u

 

osób

 

we

 

wczes-

nej

 

doros

łości.

 

Kwestionariusze

 

zawiera

ły

 

szczegó-

łowe

 

informacje

 

dotycz

ące

 

sposobu

 

ich

 

wype

łnienia,

czas

 

na

 

to

 

przeznaczony

 

by

ł

 

ograniczony

 

(45

 

minut

lekcji

 

oraz

 

20

 

minut

 

przerwy).

 

Wszystkie

 

osoby

zosta

ły

 

poinformowane

 

o

 

dobrowolno

ści

 

uczestnic-

twa

 

i

 

wyrazi

ły

 

zgod

ę

 

na

 

udzia

ł

 

w

 

badaniu.

Narz

ędzia

 

badawcze

Do

 

okre

ślenia

 

stopnia

 

uzale

żnienia

 

osoby

 

od

substancji

 

psychoaktywnych

 

zastosowano

 

AUDIT

(The

 

Alcohol

 

Use

 

Disorders

 

Identi

fication

 

Test)

 

[30]

,

opracowany

 

przez

 

Światową

 

Organizacj

ę

 

Zdrowia

(WHO),

 

a

 

w

 

Polsce

 

przygotowany

 

i

 

propagowany

przez

 

Pa

ństwową

 

Agencj

ę

 

Rozwi

ązywania

 

Proble-

mów

 

Alkoholowych

 

(PARPA).

 

Test

 

zosta

ł

 

zmody-

fikowany

 

w

 

taki

 

sposób,

 

aby

 

badany

 

móg

ł

 

dodat-

kowo

 

okre

ślić,

 

czy

 

i

 

z

 

jak

ą

 

cz

ęstotliwością

 

za

żywa

marihuan

ę.

 

Sk

ładał

 

si

ę

 

z

 

10

 

pyta

ń,

 

ka

żde

 

z

 

nich

podzielono

 

na

 

cz

ęść

 

A

 

dotycz

ącą

 

alkoholu

 

oraz

 

cz

ęść

B

 

dotycz

ącą

 

marihuany.

 

Respondent

 

okre

ślał

 

cz

ę-

sto

ść

 

palenia

 

marihuany

 

i

 

picia

 

alkoholu

 

na

przestrzeni

 

tygodnia,

 

miesi

ąca

 

lub

 

roku,

 

ilo

ść

za

żywanej

 

substancji

 

jednorazowo

 

oraz

 

cz

ęstość

u

żywania

 

w

 

wi

ększych

 

dawkach

 

w

 

ci

ągu

 

tygodnia

i

 

miesi

ąca.

 

Za

 

jedn

ą

 

standardow

ą

 

porcj

ę

 

alkoholu

przyj

ęto

 

szklank

ę

 

piwa

 

200

 

ml

 

o

 

st

ężeniu

 

etanolu

 

5%,

odpowiadaj

ącą

 

odpowiednio:

 

100

 

ml

 

wina

 

o

 

st

ężeniu

etanolu

 

10%

 

oraz

 

25

 

ml

 

wódki

 

o

 

st

ężeniu

 

etanolu

A.

 

Pilarska,

 

R.

 

Pilarski

 

/

 

Alcoholism

 

and

 

Drug

 

Addiction

 

/

 

Alkoholizm

 

i

 

Narkomania

 

28

 

(2015)

 

23

–35

26

40%.

 

Porcja

 

marihuany

 

zosta

ła

 

okre

ślona

 

jako

 

jeden

papieros.

Do

 

badania

 

wykorzystano

 

wy

łącznie

 

informacje

o

 

cz

ęstości

 

za

żywania

 

substancji

 

psychoaktywnej,

gdy

ż

 

w

 

przypadku

 

marihuany

 

trudno

ść

 

stanowi

ło

precyzyjne

 

okre

ślenie

 

ilo

ści

 

dostarczonej

 

do

 

orga-

nizmu

 

substancji

 

czynnej.

 

Pytanie

 

dotycz

ące

 

cz

ęstości

za

żywania

 

marihuany

 

i

 

alkoholu

 

brzmia

ło

 

nast

ępu-

j

ąco:

 

A)

 

,,Jak

 

cz

ęsto

 

pali

 

Pan/Pani

 

marihuan

ę?’’

 

oraz

B)

 

,,Jak

 

cz

ęsto

 

pije

 

Pan/Pani

 

napoje

 

zawieraj

ące

alkohol?

’’.

Inne

 

wykorzystane

 

narz

ędzia

 

mia

ły

 

na

 

celu

okre

ślenie

 

potencjalnych

 

zale

żności

 

mi

ędzy

 

si

ęga-

niem

 

po

 

substancje

 

psychoaktywne

 

a

 

zasobami

odporno

ściowymi

 

i

 

czynnikami

 

ryzyka.

 

Do

 

czynni-

ków

 

podmiotowych

 

(zasobów

 

odporno

ściowych

i

 

czynników

 

ryzyka)

 

zaliczono

 

temperament

 

i

 

cha-

rakter,

 

styl

 

radzenia

 

sobie

 

ze

 

stresem,

 

poziom

odczuwanego

 

l

ęku

 

oraz

 

tendencje

 

autodestruktywne.

Do

 

badania

 

zmiennej

 

temperamentalnej

 

i

 

charak-

terologicznej

 

wykorzystano

 

kwestionariusz

 

TCI

(Temperament

 

and

 

Character

 

Inventory)

 

Cloningera

i

 

wsp.

 

[31]

 

w

 

adaptacji

 

Hornowskiej

 

[32]

.

 

Prace

adaptacyjne

 

i

 

normalizacyjne

 

kwestionariusza

zako

ńczono

 

w

 

2003

 

roku.

 

Sk

ładał

 

si

ę

 

on

 

z

 

240

 

twier-

dze

ń

 

badaj

ących

 

temperament

 

i

 

charakter,

 

w

 

których

mo

żna

 

by

ło

 

zaznaczy

ć

 

odpowied

ź

 

,,prawda

’’

 

albo

,,fa

łsz’’.

Styl

 

radzenia

 

sobie

 

ze

 

stresem

 

okre

ślono

 

za

pomoc

ą

 

kwestionariusza

 

CISS

 

(Coping

 

Inventory

for

 

Stressful

 

Situations)

 

Endlera

 

i

 

Parkera

 

[33]

w

 

adaptacji

 

Strelaua,

 

Wrze

śniewskiego

 

i

 

Szczepa-

niaka

 

[34]

.

Badanie

 

poziomu

 

l

ęku

 

przeprowadzono

 

na

 

pod-

stawie

 

Inwentarza

 

Stanu

 

i

 

Cechy

 

L

ęku

 

STAI

 

(State-

Trait

 

Anxiety

 

Inventory)

 

Spielbergera

 

i

 

wsp.

 

[35]

,

w

 

polskiej

 

adaptacji

 

Wrze

śniewskiego

 

i

 

Sosnow-

skiego

 

[36]

.

Do

 

okre

ślenia

 

tendencji

 

do

 

przejawiania

 

autodes-

truktywno

ści

 

po

średniej

 

u

żyto

 

Skali

 

Chronicznej

Autodestruktywno

ści

 

(Chronic

 

Self-destructiveness

Scale)

 

Kelley

 

i

 

wsp.

 

[37]

 

w

 

adaptacji

 

Sucha

ńskiej

 

[38]

.

Zmienne

 

i

 

wska

źniki

Temperament

 

i

 

charakter.

 

Badane

 

wymiary

 

tem-

peramentu

 

obejmowa

ły:

(i)

 

poszukiwanie

 

nowo

ści

 

(NS

 

–

 

Novelty

 

Seeking)

okre

śla

 

tendencj

ę

 

do

 

aktywnego

 

reagowania

 

na

 

nowe

bod

źce;

 

osoby

 

o

 

wysokich

 

wynikach

 

charaktery-

zuj

ą

 

si

ę

 

szukaniem

 

wra

żeń,

 

ekscytacj

ą

 

nowo

ścią,

entuzjazmem,

 

niekonwencjonalno

ścią

 

i

 

nowator-

stwem

 

oraz

 

pobudliwo

ścią

 

i

 

sk

łonnością

 

do

 

podej-

mowania

 

szybkich

 

decyzji;

 

NS

 

dzieli

 

si

ę

 

na

 

podskale:

NS1

 

–

 

ciekawo

ść

 

poznawcza,

 

NS2

 

–

 

impulsywno

ść,

NS3

 

–

 

ekstrawagancja,

 

NS4

 

–

 

nieuporz

ądkowanie;

(ii)

 

unikanie

 

szkody

 

(HA

 

–

 

Harm

 

Avoidance)

 

okre

śla

ogóln

ą

 

tendencj

ę

 

do

 

hamowania

 

dzia

łań

 

w

 

odpowie-

dzi

 

na

 

bod

źce

 

negatywne;

 

osoby

 

osi

ągające

 

wysokie

wyniki

 

w

 

tej

 

skali

 

cz

ęsto

 

si

ę

 

zamartwiaj

ą,

 

po

sytuacjach

 

trudnych

 

d

ługo

 

dochodz

ą

 

do

 

równowagi,

rozpami

ętują

 

przykro

ści,

 

s

ą

 

niepewne,

 

l

ękliwe,

ostro

żne

 

i

 

ma

ło

 

aktywne;

 

podskale:

 

HA1

 

–

 

pesy-

mizm,

 

HA2

 

–

 

l

ęk

 

przed

 

niepewno

ścią,

 

HA3

 

–

 

l

ęk

spo

łeczny,

 

HA4

 

–

 

m

ęczliwość

 

i

 

astenia;

 

(iii)

 

zale

żność

od

 

nagrody

 

(RD

 

–

 

Reward

 

Dependance)

 

oznacza

sk

łonność

 

do

 

podtrzymywania

 

zachowania

 

w

 

odpo-

wiedzi

 

na

 

pozytywne

 

wzmocnienia;

 

niski

 

wynik

 

na

 

tej

skali

 

oznacza,

 

że

 

badany

 

jest

 

ma

ło

 

wra

żliwy,

praktyczny

 

i

 

zdystansowany,

 

cz

ęsto

 

wycofuje

 

si

ę

z

 

aktywno

ści,

 

rzadko

 

przywi

ązuje

 

si

ę

 

do

 

kogo

ś,

 

jest

oboj

ętny

 

na

 

brak

 

akceptacji;

 

podskale:

 

RD1

 

–

sentymentalno

ść,

 

RD2

 

–

 

przywi

ązanie,

 

RD3

 

–

zale

żność;

 

(iv)

 

wytrwa

łość

 

(P

 

–

 

Persistence)

 

okre

śla

si

ę

 

jako

 

zdolno

ść

 

do

 

samodzielnego

 

podtrzymywania

danego

 

rodzaju

 

aktywno

ści;

 

osoba

 

uzyskuj

ąca

 

wyso-

kie

 

wyniki

 

na

 

tej

 

skali

 

cechuje

 

si

ę

 

pilno

ścią

i

 

wytrwa

łością,

 

jest

 

ambitna,

 

cz

ęsto

 

osi

ąga

 

sukcesy

powy

żej

 

przeci

ętnych

 

mo

żliwości.

Zmienn

ą

 

charakterologiczn

ą

 

okre

ślano

 

w

 

nast

ę-

puj

ących

 

wymiarach:

(i)

 

samokierowanie

 

(SD

 

–

 

Self-Directedness)

okre

śla

 

zdolno

ść

 

do

 

kontrolowania,

 

regulowania

i

 

dostosowania

 

w

łasnego

 

zachowania

 

w

 

celu

 

adapta-

cji

 

do

 

sytuacji;

 

osoby

 

osi

ągające

 

wysokie

 

wyniki

 

na

 

tej

skali

 

charakteryzuj

ą

 

si

ę

 

m.in.

 

odpowiedzialno

ścią,

rzetelno

ścią,

 

wewn

ątrzsterownością

 

oraz

 

zdecydo-

waniem;

 

podskale:

 

SD1

 

–

 

odpowiedzialno

ść,

 

SD2

 

–

celowo

ść

 

post

ępowania,

 

SD3

 

–

 

zaradno

ść,

 

SD4

 

–

samoakceptacja,

 

SD5

 

–

 

zgodna

 

natura

 

=

 

dobre

nawyki,

 

(ii)

 

sk

łonność

 

do

 

wspó

łpracy

 

(C

 

–

 

Coopera-

tiveness)

 

okre

śla

 

zdolno

ść

 

cz

łowieka

 

do

 

identy

fikacji

z

 

innymi

 

osobami

 

i

 

akceptacji

 

ich

 

zachowa

ń;

 

wysokie

wyniki

 

na

 

poszczególnych

 

wymiarach

 

tej

 

skali

okre

ślają

 

osoby

 

przyjazne,

 

tolerancyjne,

 

rozumiej

ące

innych

 

i

 

szanuj

ące

 

ich

 

potrzeby;

 

podskale:

 

C1

 

–

tolerancja,

 

C2

 

–

 

empatia,

 

C3

 

–

 

gotowo

ść

 

do

 

niesienia

pomocy,

 

C4

 

–

 

wyrozumia

łość,

 

C5

 

–

 

zintegrowane

sumienie,

 

(iii)

 

autotranscendencja

 

(ST

 

–

 

Self-Tran-

scendent)

 

okre

ślana

 

jest

 

jako

 

zdolno

ść

 

do

 

oderwania

si

ę

 

od

 

w

łasnej

 

osoby

 

i

 

poczucie,

 

że

 

jest

 

si

ę

 

cz

ęścią

wszech

świata;

 

badani

 

uzyskuj

ący

 

wysokie

 

wyniki

A.

 

Pilarska,

 

R.

 

Pilarski

 

/

 

Alcoholism

 

and

 

Drug

 

Addiction

 

/

 

Alkoholizm

 

i

 

Narkomania

 

28

 

(2015)

 

23

–35

 

27

w

 

tej

 

skali

 

charakteryzuj

ą

 

si

ę

 

m.in.

 

kreatywno

ścią,

oryginalno

ścią,

 

uduchowieniem,

 

wiar

ą

 

w

 

zjawiska

pozazmys

łowe;

 

podskale:

 

ST1

 

–

 

kreatywne

 

przekra-

czanie

 

w

łasnego

 

Ja,

 

ST2

 

–

 

transpersonalna

 

identy-

fikacja,

 

ST3

 

–

 

akceptacja

 

duchowo

ści.

Styl

 

radzenia

 

sobie

 

ze

 

stresem

 

ujmowano

 

w

 

trzech

skalach:

 

(i)

 

styl

 

skoncentrowany

 

na

 

zadaniu

 

(SSZ)

 

–

g

łówny

 

nacisk

 

jest

 

po

łożony

 

na

 

wykonanie

 

zadania,

poznawcze

 

przekszta

łcenie

 

sytuacji

 

lub

 

planowanie

rozwi

ązania

 

problemu;

 

(ii)

 

styl

 

skoncentrowany

 

na

emocjach

 

(SSE)

 

–

 

wyst

ępuje

 

tendencja

 

do

 

koncen-

trowania

 

si

ę

 

na

 

sobie,

 

w

łasnych

 

prze

życiach

 

emo-

cjonalnych;

 

(iii)

 

styl

 

skoncentrowany

 

na

 

unikaniu

(SSU)

 

–

 

tendencja

 

do

 

wystrzegania

 

si

ę

 

my

ślenia,

prze

żywania

 

i

 

do

świadczania

 

sytuacji

 

stresowej.

Poziom

 

l

ęku

 

okre

ślany

 

na

 

podstawie

 

Inwentarza

Stanu

 

i

 

Cechy

 

L

ęku

 

STAI

 

dotyczy

ł

 

l

ęku

 

rozumianego

jako

 

wzgl

ędnie

 

sta

ła

 

cecha

 

osobowo

ści

 

[35]

,

 

dlatego

w

 

badaniu

 

wykorzystano

 

wy

łącznie

 

podskal

ę

 

X-2.

Autodestruktywno

ść.

 

Tendencj

ę

 

do

 

przejawiania

autodestruktywno

ści

 

po

średniej

 

badano

 

w

 

czterech

wymiarach:

 

(i)

 

poszukiwania

 

ryzykownego

 

pobudze-

nia,

 

(ii)

 

ulegania

 

pokusom,

 

(iii)

 

zaniedbywania

obowi

ązków

 

oraz

 

(iv)

 

podtrzymywania

 

zachowa

ń

o

 

negatywnych

 

konsekwencjach.

 

Chroniczna

 

auto-

destruktywno

ść

 

de

finiowana

 

jest

 

jako

 

tendencja

 

do

podejmowania

 

zachowa

ń

 

zwi

ększających

 

prawdo-

podobie

ństwo

 

negatywnych,

 

a

 

zmniejszaj

ących

 

pozy-

tywnych

 

konsekwencji

 

dla

 

podmiotu

 

[37]

 

lub

 

zacho-

wania

 

pope

łnione

 

i

 

pomini

ęte

 

zmierzaj

ące

 

do

 

skró-

cenia

 

lub

 

pogorszenia

 

życia

 

[39]

.

Nasilenie

 

autodestruktywno

ści

 

po

średniej

 

oce-

niono

 

w

 

skali

 

od

 

1

 

do

 

5

 

punktów

 

i

 

na

 

tej

 

podstawie

wyró

żniono

 

autodestruktywno

ść

 

po

średnią:

 

nisk

ą

(

<104),

 

średnią

 

(104

–160)

 

i

 

wysok

ą

 

(

>160).

Analiza

 

danych

Rozk

ład

 

cz

ęstości

 

zmiennej

 

we

 

wszystkich

 

bada-

nych

 

skalach

 

i

 

podskalach

 

u

żytych

 

kwestionariuszy

nie

 

by

ł

 

normalny,

 

dlatego

 

analiz

ę

 

statystyczn

ą

przeprowadzono

 

za

 

pomoc

ą

 

testu

 

Kruskala-Wallisa

–

 

nieparametrycznego

 

odpowiednika

 

jednoczynni-

kowej

 

analizy

 

wariancji.

 

Istotno

ść

 

statystyczn

ą

 

uzna-

wano

 

na

 

poziomie

 

p

 

<

 

0,05.

Wyniki

Na

 

podstawie

 

wyników

 

AUDIT

 

badani

 

zostali

podzieleni

 

na

 

trzy

 

grupy

 

z

 

uwagi

 

na

 

cz

ęstość

u

żywania

 

alkoholu

 

i

 

marihuany

 

wed

ług

 

nast

ępującego

schematu:

 

grupa

 

Abstynentów

 

(u

żywanie

 

alkoholu

 

raz

w

 

miesi

ącu

 

lub

 

rzadziej),

 

grupa

 

U

żywających

 

Alko-

holu

 

(u

żywanie

 

alkoholu

 

minimum

 

2

–4

 

razy

w

 

miesi

ącu),

 

grupa

 

U

żywających

 

Alkoholu

 

i

 

Mari-

huany

 

(u

żywanie

 

marihuany

 

i

 

alkoholu

 

minimum

 

raz

w

 

miesi

ącu).

 

W

 

grupie

 

Abstynentów

 

znalaz

ło

 

si

ę

75

 

osób,

 

co

 

stanowi

 

45,2%

 

ogó

łu

 

badanych,

 

U

żywa-

j

ący

 

Alkoholu

 

to

 

56

 

osób

 

i

 

33,7%

 

oraz

 

U

żywający

Alkoholu

 

i

 

Marihuany

 

–

 

35

 

osób

 

i

 

21,1%.

 

Tak

skategoryzowane

 

grupy

 

poddawano

 

analizom

 

porów-

nawczym

 

w

 

zakresie

 

temperamentu

 

i

 

charakteru,

 

stylu

radzenia

 

ze

 

stresem,

 

poziomu

 

l

ęku

 

i

 

przejawianych

tendencji

 

autodestruktywnych.

Temperament

 

i

 

charakter

Zwi

ązek

 

mi

ędzy

 

cechami

 

temperamentu

 

i

 

charak-

teru

 

a

 

piciem

 

alkoholu,

 

u

żywaniem

 

marihuany

 

lub

abstynencj

ą

 

wyst

ąpił

 

w

 

podskalach

 

NS1

 

(Ciekawo

ść

vs

 

Sztywno

ść

 

poznawcza),

 

NS4

 

(Nieuporz

ądkowanie

vs

 

Zdyscyplinowanie),

 

RD1

 

(Sentymentalno

ść)

 

oraz

C5

 

(Zintegrowane

 

sumienie

 

vs

 

Przewaga

 

korzy

ści

osobistych)

 

(

Tabela

 

I

).

W

 

podskali

 

NS1

 

stwierdzono

 

ró

żnice

 

statystyczne

na

 

poziomie

 

p

 

<

 

0,05

 

mi

ędzy

 

grup

ą

 

abstynentów

a

 

grup

ą

 

u

żywających

 

alkoholu

 

i

 

marihuany.

 

Ci

ostatni

 

charakteryzowali

 

si

ę

 

istotnie

 

wy

ższą

 

od

 

grupy

abstynentów

 

ciekawo

ścią

 

poznawcz

ą,

 

tj.

 

cz

ęściej

szukali

 

wra

żeń,

 

wykazywali

 

nisk

ą

 

tolerancj

ę

 

na

monotoni

ę,

 

wysoki

 

entuzjazm,

 

niekonwencjonalno

ść

i

 

nowatorstwo.

 

Porównanie

 

grupy

 

abstynentów

i

 

pij

ących

 

alkohol

 

oraz

 

pij

ących

 

alkohol

 

i

 

u

żywają-

cych

 

alkoholu

 

i

 

marihuany

 

nie

 

wykaza

ło

 

istotnych

ró

żnic.

W

 

podskali

 

NS4

 

wykazano

 

ró

żnice

 

statystyczne

na

 

poziomie

 

istotno

ści

 

p

 

<

 

0,05

 

mi

ędzy

 

grup

ą

abstynentów

 

a

 

u

żywających

 

alkoholu

 

i

 

marihuany.

Grupa

 

za

żywająca

 

substancje

 

psychoaktywne

 

cha-

rakteryzowa

ła

 

si

ę

 

istotnie

 

wy

ższym

 

nieuporz

ądko-

waniem,

 

m.in.

 

brakiem

 

odpowiedniej

 

organizacji

oraz

 

podatno

ścią

 

na

 

frustracj

ę.

 

Grup

ę

 

abstynentów

cechowa

ło

 

w

 

tym

 

kontek

ście

 

wi

ększe

 

zdyscyplino-

wanie,

 

systematyczno

ść

 

oraz

 

opanowanie

 

w

 

sytua-

cjach

 

frustruj

ących.

 

Porównanie

 

grupy

 

abstynentów

i

 

u

żywających

 

alkoholu

 

oraz

 

u

żywających

 

alkoholu

i

 

u

żywających

 

alkoholu

 

i

 

marihuany

 

nie

 

wykaza

ło

istotnych

 

ró

żnic.

Ró

żnice

 

statystyczne

 

zaobserwowano

 

dla

 

podskali

RD1

 

na

 

poziomie

 

p

 

<

 

0,05

 

mi

ędzy

 

grup

ą

 

abstynen-

tów

 

a

 

u

żywających

 

alkoholu.

 

Osoby

 

deklaruj

ące

abstynencj

ę

 

mia

ły

 

istotnie

 

wy

ższy

 

od

 

grupy

 

pij

ących

A.

 

Pilarska,

 

R.

 

Pilarski

 

/

 

Alcoholism

 

and

 

Drug

 

Addiction

 

/

 

Alkoholizm

 

i

 

Narkomania

 

28

 

(2015)

 

23

–35

28

Tabela

 

I

Porównanie

 

cech

 

osobowo

ściowych

 

respondentów

 

u

żywających

 

alkoholu

 

i

 

abstynentów,

 

u

żywających

 

alkoholu/marihuany

i

 

abstynentów

 

oraz

 

u

żywających

 

alkoholu

 

i

 

u

żywających

 

alkoholu/marihuany

Table

 

I

Inter-group

 

personality

 

trait

 

comparisons

 

of

 

alcohol

 

users

 

and

 

abstainers,

 

alcohol/marijuana

 

users

 

and

 

abstainers,

 

and

 

alcohol

 

users

and

 

alcohol/marijuana

 

users

CECHY

 

OSOBOWO

ŚCIOWE

PERSONALITY

 

TRAITS

ALC

 

vs

 

ABS

 

ACU

 

vs

 

ABS

 

ALC

 

vs

 

ACU

Temperament

 

i

 

Charakter/Temperament

 

and

 

Character

Poszukiwanie

 

nowo

ści/Novelty

 

seeking

 

(NS)

Ciekawo

ść

 

poznawcza/Exploratory

 

excitability

 

(NS1)

 

1,00

 

0,02*

 

0,07

Impulsywno

ść/Impulsiveness

 

(NS2)

 

1,00

 

0,13

 

0,67

Ekstrawagancja/Extravagance

 

(NS3)

 

1,00

 

1,00

 

1,00

Nieuporz

ądkowanie/Disorderliness

 

(NS4)

 

0,53

 

0,03*

 

0,53

Unikanie

 

szkody/Harm

 

avoidance

 

(HA)

Pesymizm/Pessimism

 

(HA1)

 

0,34

 

0,61

 

1,00

L

ęk

 

przed

 

niepewno

ścią/Fear

 

of

 

uncertainty

 

(HA2)

 

0,27

 

1,00

 

0,78

L

ęk

 

spo

łeczny/Shyness

 

with

 

strangers

 

(HA3)

 

1,00

 

1,00

 

1,00

M

ęczliwość

 

i

 

astenia/Fatigability

 

and

 

asthenia

 

(HA4)

 

1,00

 

1,00

 

1,00

Zale

żność

 

od

 

nagrody/Reward

 

dependence

 

(RD)

Sentymentalno

ść/Sentimentality

 

(RD1)

 

0,04*

 

1,00

 

0,63

Przywi

ązanie/Openness

 

to

 

warm

 

communication

 

(RD2)

 

1,00

 

0,31

 

0,24

Zale

żność/Attachment

 

(RD3)

 

1,00

 

1,00

 

1,00

Wytrwa

łość/Persistence

 

1,00

 

1,00

 

1,00

Samokierowanie/Self-directedness

 

(SD)

Odpowiedzialno

ść/Responsibility

 

(SD1)

 

1,00

 

1,00

 

1,00

Stanowczo

ść/Purposefulness

 

(SD2)

 

0,36

 

0,52

 

1,00

Zaradno

ść/Resourcefulness

 

(SD3)

 

0,43

 

0,13

 

1,00

Samoakceptacja/Self-acceptance

 

(SD4)

 

0,54

 

0,64

 

1,00

Zgodna

 

druga

 

natura/Congruent

 

second

 

nature

 

(SD5)

 

1,00

 

1,00

 

1,00

Zdolno

ść

 

do

 

wspó

łpracy/Cooperativeness

 

(C)

Tolerancja/Tolerance

 

(C1)

 

0,91

 

0,01*

 

0,15

Empatia/Empathy

 

(C2)

 

0,24

 

0,11

 

1,00

Gotowo

ść

 

niesienia

 

pomocy/Helpfulness

 

(C3)

 

1,00

 

0,39

 

0,22

Wyrozumia

łość/Compassion

 

(C4)

 

0,36

 

0,32

 

1,00

Zintegrowane

 

sumienie/Principles

 

(C5)

 

0,02*

 

0,01*

 

1,00

Zdolno

ść

 

do

 

oderwania

 

si

ę

 

od

 

w

łasnej

 

osoby/Self-transcendence

 

(ST)

Kreatywne

 

przekraczanie

 

w

łasnego

 

Ja/Self-forgetfulness

 

(ST1)

 

0,20

 

0,04*

 

1,00

Transpersonalna

 

identy

fikacja/Transpersonal

 

identi

fication

 

(ST2)

 

1,00

 

1,00

 

1,00

Akceptacja

 

duchowo

ści/Spiritual

 

acceptance

 

(ST3)

 

1,00

 

1,00

 

1,00

Styl

 

radzenia

 

sobie

 

ze

 

stresem

Coping

 

style

Styl

 

skoncentrowany

 

na

 

zadaniu

 

(SSZ)/Task-orientated

 

style

 

(TOS)

 

1,00

 

1,00

 

1,00

Styl

 

skoncentrowany

 

na

 

emocjach

 

(SSE)/Emotion-orientated

 

style

 

(EOS)

 

0,02*

 

0,68

 

0,87

Styl

 

skoncentrowany

 

na

 

unikaniu

 

(SSU)/Avoidance

 

coping

 

style

 

(ACS)

 

0,14

 

1,00

 

1,00

Zachowania

 

autodestruktywne

Self-destructive

 

behaviour

0,00*

 

0,00*

 

0,00*

Poziom

 

l

ęku

Anxiety

 

level

1,00

 

0,13

 

0,23

Tabela

 

prezentuje

 

poziomy

 

prawdopodobie

ństw

 

testowych

 

porówna

ń

 

post

 

hoc

 

dla

 

ANOVA

 

Kruskala-Wallisa.

The

 

table

 

presents

 

the

 

probability

 

values

 

of

 

post

 

hoc

 

comparisons

 

for

 

the

 

Kruskal

–Wallis

 

ANOVA.

(*)

 

Gwiazdk

ą

 

oznaczono

 

ró

żnice

 

istotne

 

statystycznie.

ALC

 

u

żywający

 

alkoholu

 

(N

 

=

 

56),

 

ACU

 

u

żywający

 

alkoholu

 

i

 

marihuany

 

(N

 

=

 

35),

 

ABS

 

abstynenci

 

(N

 

=

 

75).

(*)

 

Asterisk

 

indicates

 

signi

ficant

 

differences

 

at

 

p

 

<

 

0.05.

ALC

 

alcohol

 

users

 

(N

 

=

 

56),

 

ACU

 

alcohol/marijuana

 

users

 

(N

 

=

 

35),

 

ABS

 

abstainers

 

(N

 

=

 

75).

A.

 

Pilarska,

 

R.

 

Pilarski

 

/

 

Alcoholism

 

and

 

Drug

 

Addiction

 

/

 

Alkoholizm

 

i

 

Narkomania

 

28

 

(2015)

 

23

–35

 

29

poziom

 

sentymentalno

ści,

 

tzn.

 

charakteryzowa

ły

 

si

ę

wi

ększą

 

wra

żliwością,

 

empati

ą

 

i

 

wyrozumia

łością.

U

żywający

 

alkoholu

 

byli

 

bardziej

 

zdystansowani,

ch

łodni

 

emocjonalnie

 

i

 

wycofuj

ący

 

si

ę

 

z

 

relacji.

Porównanie

 

grupy

 

abstynentów

 

i

 

u

żywających

 

alko-

holu

 

i

 

marihuany

 

oraz

 

u

żywających

 

alkoholu

 

i

 

u

ży-

waj

ących

 

alkoholu

 

i

 

marihuany

 

nie

 

wykaza

ło

istotnych

 

ró

żnic.

W

 

podskali

 

C5

 

istnia

ły

 

ró

żnice

 

statystyczne

 

na

poziomie

 

istotno

ści

 

p

 

<

 

0,5

 

mi

ędzy

 

grup

ą

 

abstynen-

tów

 

a

 

u

żywających

 

alkoholu

 

oraz

 

na

 

poziomie

p

 

<

 

0,01

 

mi

ędzy

 

grup

ą

 

u

żywających

 

alkoholu

i

 

marihuany

 

a

 

abstynentami.

 

Osoby

 

deklaruj

ące

abstynencj

ę

 

charakteryzowa

ły

 

si

ę

 

wy

ższą

 

uczciwo-

ścią,

 

szczero

ścią,

 

poczuciem

 

sprawiedliwo

ści

 

i

 

etyk

ą

w

 

post

ępowaniu

 

w

 

odniesieniu

 

do

 

osób

 

u

żywających

alkoholu

 

i

 

marihuany.

 

Porównanie

 

grup

 

za

żywają-

cych

 

alkohol

 

i

 

u

żywających

 

alkoholu

 

i

 

marihuany

 

nie

wykaza

ło

 

istotnych

 

ró

żnic.

Styl

 

radzenia

 

sobie

 

ze

 

stresem

Zwi

ązek

 

mi

ędzy

 

stosowan

ą

 

strategi

ą

 

radzenia

 

ze

stresem

 

a

 

rodzajem

 

za

żywanych

 

substancji

 

psycho-

aktywnych

 

lub

 

abstynencj

ą

 

wyst

ąpił

 

wy

łącznie

w

 

podskali

 

Styl

 

skoncentrowany

 

na

 

emocjach.

 

Dla

tej

 

podskali

 

istnia

ły

 

ró

żnice

 

statystyczne

 

na

 

poziomie

p

 

<

 

0,05

 

mi

ędzy

 

grup

ą

 

abstynentów

 

a

 

grup

ą

 

u

żywa-

j

ących

 

alkoholu

 

(

Tab.

 

I

).

 

U

 

osób

 

pij

ących

 

alkohol

dominowa

ł

 

styl

 

skoncentrowany

 

na

 

emocjach,

 

co

oznacza

ło,

 

że

 

podczas

 

sytuacji

 

trudnych

 

osoby

 

te

skupia

ły

 

si

ę

 

przede

 

wszystkim

 

na

 

sobie

 

i

 

w

łasnych

problemach

 

emocjonalnych,

 

by

ły

 

równie

ż

 

gorzej

przystosowane

 

do

 

radzenia

 

sobie

 

z

 

frustracj

ą.

 

Mi

ędzy

grup

ą

 

abstynentów

 

a

 

u

żywających

 

alkoholu

 

i

 

mari-

huany

 

oraz

 

u

żywających

 

alkoholu

 

a

 

u

żywających

alkoholu

 

i

 

marihuany

 

nie

 

wykazano

 

istotnych

 

ró

żnic.

Poziom

 

l

ęku

Analiza

 

statystyczna

 

nie

 

wykaza

ła

 

istotnych

ró

żnic

 

mi

ędzy

 

poziomem

 

l

ęku

 

a

 

rodzajem

 

za

żywa-

nych

 

substancji

 

psychoaktywnych

 

lub

 

abstynencji.

Autodestruktywno

ść

Ró

żnice

 

statystyczne

 

na

 

poziomie

 

istotno

ści

p

 

<

 

0,05

 

w

 

zakresie

 

przejawianych

 

tendencji

 

do

autodestruktywno

ści

 

po

średniej

 

wyst

ąpiły

 

pomi

ędzy

wszystkimi

 

badanymi

 

grupami

 

zmiennej

 

zale

żnej

(Tab.

 

I).

 

Porównanie

 

grupy

 

abstynentów

 

z

 

u

żywa-

j

ącymi

 

alkoholu

 

wykaza

ło

 

ró

żnicę

 

na

 

poziomie

p

 

<

 

0,01;

 

dla

 

grupy

 

abstynentów

 

i

 

u

żywających

alkoholu

 

i

 

marihuany

 

p

 

<

 

0,01;

 

u

żywający

 

alkoholu

ró

żnili

 

si

ę

 

od

 

u

żywających

 

alkoholu

 

i

 

marihuany

równie

ż

 

na

 

poziomie

 

p

 

<

 

0,01.

Jednocze

śnie

 

wykazano,

 

że

 

wszystkie

 

porówny-

wane

 

grupy

 

ró

żniły

 

si

ę

 

istotnie

 

mi

ędzy

 

sob

ą

w

 

granicach

 

średniej

 

liczby

 

punktów,

 

jakie

 

mo

żna

by

ło

 

uzyska

ć

 

w

 

Skali

 

Chronicznej

 

Autodestruktyw-

no

ści.

 

Żadną

 

z

 

grup

 

nie

 

charakteryzowa

ła

 

zatem

niska

 

ani

 

wysoka

 

tendencja

 

do

 

autodestruktywno

ści

po

średniej.

Osoby

 

deklaruj

ące

 

abstynencj

ę

 

przejawia

ły

 

istot-

nie

 

ni

ższą

 

tendencj

ę

 

do

 

autodestruktywno

ści

 

po

śred-

niej

 

w

 

porównaniu

 

z

 

u

żywającymi

 

substancji

 

psycho-

aktywnych.

 

Najwi

ęcej

 

punktów

 

uzyska

ła

 

grupa

u

żywających

 

alkoholu

 

i

 

marihuany.

 

Średnia

 

dla

grupy

 

abstynentów

 

wynios

ła

 

128

 

 

22

 

punkty,

 

dla

u

żywających

 

alkoholu

 

143

 

 

16

 

punktów,

 

natomiast

u

żywający

 

alkohol

 

i

 

marihuan

ę

 

osi

ągnęli

 

157

 

13

 

punktów.

 

Oznacza

 

to,

 

że

 

spo

śród

 

badanych

osób,

 

pij

ący

 

alkohol

 

i

 

u

żywający

 

marihuan

ę

w

 

najwi

ększym

 

stopniu

 

mieli

 

sk

łonność

 

do

 

inicjowa-

nia

 

intencjonalnego

 

cierpienia,

 

niepowodze

ń

i

 

pora

żek,

 

przejawiali

 

zachowania

 

impulsywne,

łatwiej

 

ulegali

 

pokusom,

 

a

 

tak

że

 

–

 

co

 

potwierdza

specy

fika

 

tej

 

grupy

 

–

 

przejawiali

 

sk

łonność

 

do

na

łogów

 

i

 

uzale

żnień.

Dyskusja

Przeprowadzone

 

badania

 

mia

ły

 

na

 

celu

 

znalezie-

nie

 

odpowiedzi

 

na

 

pytanie,

 

które

 

zmienne

 

i

 

ich

poszczególne

 

wymiary

 

mo

żna

 

zakwali

fikować

 

jako

potencjalne

 

czynniki

 

ryzyka

 

za

żywania

 

substancji

psychoaktywnych,

 

a

 

które

 

stanowi

ą

 

zasób

 

odpor-

no

ściowy,

 

warunkuj

ący

 

pozostawanie

 

w

 

abstynencji

osób

 

w

 

okresie

 

wczesnej

 

doros

łości.

W

śród

 

badanych

 

czynników

 

uwzgl

ędniono

 

po-

szczególne

 

wymiary

 

temperamentu

 

i

 

charakteru,

 

style

radzenia

 

sobie

 

ze

 

stresem,

 

poziom

 

odczuwanego

 

l

ęku

oraz

 

tendencj

ę

 

do

 

przejawiania

 

autodestruktywno

ści

po

średniej.

Korelacje

 

w

 

problemach

 

zale

żnościowych

 

okre

ś-

lono

 

poprzez

 

porównania

 

zmiennej

 

zale

żnej

 

w

 

za-

kresie

 

badanych

 

czynników.

 

Przeprowadzone

 

analizy

pozwoli

ły

 

na

 

wyodr

ębnienie

 

poszczególnych

 

zaso-

bów

 

odporno

ściowych

 

i

 

czynników

 

ryzyka,

 

które

w

 

sposób

 

istotny

 

odró

żniły

 

od

 

siebie

 

badane

 

grupy

osób

 

(u

żywających

 

alkoholu,

 

u

żywających

 

alkoholu

i

 

marihuany

 

oraz

 

abstynentów)

 

w

 

kilku

 

wymiarach

A.

 

Pilarska,

 

R.

 

Pilarski

 

/

 

Alcoholism

 

and

 

Drug

 

Addiction

 

/

 

Alkoholizm

 

i

 

Narkomania

 

28

 

(2015)

 

23

–35

30