Abp Angelo Amao o Deus Caritas Est

Abp Angelo Amato SDB

O Encyklice «Deus caritas est»

1. Aktualno

ść

i istotne znaczenie zagadnienia

«Żyć miłością i w ten sposób sprawić, aby Boże światło dotarło do świata — do tego właśnie

chciałbym zachęcić tą Encykliką» (Benedykt XVI, Deus caritas est, n. 39). Encyklika, podpisana przez
Benedykta XVI 25 grudnia 2005 r., w uroczystość Narodzenia Jezusa Chrystusa, wcielonej miłości
Boga, przedstawia wszystkim katolikom głębokie rozważanie o miłości.

Początkowe słowa encykliki zaczerpnięte zostały z 1 Listu św. Jana: «Bóg jest miłością: kto trwa

w miłości, trwa w Bogu, a Bóg trwa w nim» (1 J 4, 16; Deus caritas est, 1). To właśnie jest i na
zawsze pozostanie istotą wiary chrześcijańskiej: «Jest to przesłanie — pisze Papież — bardzo
aktualne i mające konkretne znaczenie w świecie, w którym z imieniem Bożym łączona jest czasami
zemsta czy nawet obowiązek nienawiści i przemocy» (tamże).

Encyklika podzielona jest na dwie części: pierwsza, bardziej spekulatywna, precyzuje niektóre

istotne prawdy o miłości, którą Bóg darzy człowieka, i o związku tej miłości z rzeczywistością
miłości ludzkiej. Druga część, bardziej konkretna, ukazuje, w jaki sposób Kościół wypełnia
przykazanie miłości bliźniego.

Choć z zapowiedzi prasowych wynikało, że będzie to dokument krótki, encyklika jest w

rzeczywistości  bardzo  obszerna.  Jeśli  porównamy  ją  na  przykład  z  ostatnią  encykliką  Jana  Pawła
II Ecclesia  de  Eucharistia,  okazuje  się,  że  obie  są  prawie  tak  samo  obszerne:  encyklika  Benedykta
XVI  liczy  75  stron  i  jest  podzielona  na  2  części,  zawierające  42  numery,  podczas  gdy Ecclesia  de
Eucharistia

liczy 77 stron i składa się z 6 rozdziałów, zawierających 62 numery.

Encyklika Benedykta XVI nie ma charakteru poliptyku, przedstawiającego temat w jego różnych

wymiarach  i  z  różnych  punktów  widzenia.  Przypomina  raczej  imponujący  renesansowy  obraz  o
dwóch  planach:  na  pierwszym,  w  górze,  przedstawiona  jest  miłość  Boga,  a  na  drugim,  w  dole  —
odbicie tej miłości w sercu człowieka i w działalności Kościoła, obejmującej całą ludzkość. Mamy tu
więc  jeden  dominujący  temat,  który  pozwala  od  razu  trafić  do  myśli  i  serca  czytelnika  —
współczesnego człowieka — aby obudzić w nim radość autentycznej miłości.

2. Harmonia mi

dzy «erosem» i «agape»

W pierwszej części dokumentu dogłębnie rozważany jest sens miłości, którego zrozumienie

pozwala  poznać,  kim  jest  Bóg  i  kim  my  jesteśmy.  Ponieważ  słowo  «miłość»  stało  się  jednym  z
najczęściej  używanych,  a  wręcz  nadużywanych  słów,  Papież  precyzuje,  że  pomimo  wielu  różnych
znaczeń,  jakie  przypisuje  się  temu  pojęciu,  miłość  między  mężczyzną  i  kobietą,  w  której  ciało  i
dusza wiążą się nierozdzielnie, okazuje się archetypem miłości w jej najpełniejszym znaczeniu. Tę
miłość  starożytna  Grecja  określała  słowem eros,  którego  w  Nowym  Testamencie  nie  używa  się
wcale,  a  w  greckim  tłumaczeniu  Starego  Testamentu  występuje  tylko  dwa  razy.  Nowy  Testament
preferuje słowo agape, w którym wyraża się nowość chrześcijaństwa. Fakt ten był jednak odbierany
w  sposób  negatywny,  do  tego  stopnia,  że  zdaniem  Fryderyka  Nietzschego, agape zatruło erosa,
zaprawiło goryczą to, co w życiu najpiękniejsze i najradośniejsze.

W rzeczywistości — tłumaczy Papież — pogański eros prowadził do opanowania rozumu przez

«boskie szaleństwo», które wyrywało człowieka z ograniczeń jego istnienia. Znajdowało to wyraz w
kultach płodności i w sakralnym nierządzie, które Stary Testament postrzegał jako pokusę,
odwodzącą

wiary

jedynego

Boga,

jako

wynaturzenie

religijności.

Błędne

ubóstwienieerosa pozbawia go jego godności i autentycznego charakteru ludzkiego. Eros potrzebuje
dyscypliny, aby mógł dawać nie tylko chwilową przyjemność, ale raczej pewien przedsmak tego
szczęścia, którego człowiek pragnie całym swym jestestwem. Oczyszczanie erosa nie jest więc
zatruwaniem go, lecz uzdrowieniem, aby mógł osiągnąć swą prawdziwą wielkość.

Można powiedzieć, że człowiek, złożony z duszy i ciała, radzi sobie z wyzwaniem erosa, kiedy

potrafi znaleźć harmonię między ciałem i duszą, kiedy kocha nie samym ciałem ani nie samą tylko
duszą, lecz całą swą osobą, która stanowi jedność. W harmonijnej jedności duszy i
ciała eros dojrzewa do swej prawdziwej wielkości.

Eros

musi przezwyciężyć swój egoistyczny charakter i stać się troską o drugiego, dążeniem do

dobra umiłowanej osoby, nawet za cenę poświęceń. Nieodłączną cechą takiej miłości jest
wyłączność — «tylko ta jedna osoba» — i trwałość, czyli «na zawsze» i aż na wieki. Dlatego miłość
jest ekstazą, nie tyle jako chwila upojenia, lecz jako droga i stałe wychodzenie z «ja» zamkniętego
w samym sobie, by uczynić dar z siebie oraz aby odnaleźć siebie i odkryć Boga.

Papież nie przeciwstawia więc erosa, jako miłości światowej czy pożądliwej (amor

concupiscentiae), agape, jako miłości ukształtowanej przez wiarę czy miłości bezinteresownej
(amor benevolentiae). Erosa i agape — miłości wstępującej i miłości zstępującej — nie da się nigdy
całkowicie oddzielić. Jeśli zostają od siebie oddzielone, miłość traci swój ludzki charakter i staje się
swą karykaturą. Również agape, miłość ofiarna, nie może wciąż tylko dawać, jeśli sama niczego nie
otrzymuje. Kto chce dawać, musi również otrzymywać, czerpiąc z pierwotnego źródła Bożej miłości
w Chrystusie.

3. Nowo

ść

biblijnego poj

cia miło

Możemy tu wyróżnić trzy nowości. Przede wszystkim biblijne objawienie miłości prowadzi do

odkrycia  nowego  obrazu  Boga.  W  Biblii  Bóg  jest  Bogiem  prawdziwym,  Stworzycielem  całej
rzeczywistości,  Bogiem,  który  kocha  swe  stworzenie,  a  zatem  również  człowieka.  Co  więcej,  Jego
miłość jest «miłością wybrania»: «spośród wszystkich ludów dokonuje wyboru Izraela i miłuje go —
mając jednak na celu uzdrowienie w ten właśnie sposób całej ludzkości. Bóg miłuje, i ta Jego miłość
może  być  określona  bez  wątpienia  jako eros,  który  jednak  jest  równocześnie  i  całkowicie  agape»
(tamże, 9).

Prorocy, a zwłaszcza Ozeasz i Ezechiel, opisywali tę namiętną miłość Boga do swego narodu

wybranego,  posługując  się  metaforami  narzeczeństwa  i  małżeństwa,  a  bałwochwalstwo  i
niewierność  przedstawiali  za  pomocą  obrazów  cudzołóstwa  i  prostytucji.  Lecz  tenże eros Boga
względem  człowieka  jest  również  agape,  ponieważ  jest  bezinteresownym  darem,  jest  miłością,
która  przebacza.  Bóg  Stworzyciel  kocha  z  całą  pasją  właściwą  prawdziwej  miłości.  Dlatego
właśnie Pieśń nad pieśniami, która jest zbiorem pieśni miłosnych, została włączona do kanonu Pisma
Świętego i często była interpretowana — od Orygenesa przez Tomasza z Akwinu aż po Jana Pawła II
—  jako  wyraz  miłości  Boga  do  człowieka  i  miłości  człowieka  do  Boga;  stała  się  również  źródłem
poznania i doświadczenia mistycznego.

Stąd wypływa druga nowość, która dotyczy obrazu człowieka. W biblijnym opisie stworzenia

kobiety (por. Rdz 2, 23) jest zawarta myśl, że mężczyzna w pewnym sensie jest niekompletny, jeśli
nie opuści swoich rodziców i nie złączy się ze swoją żoną (por. Rdz 2, 24). Eros jest zakorzeniony w
samej naturze człowieka, a małżeństwo jest związkiem, charakteryzującym się wyłącznością i
nieodwołalnością.

Po trzecie, absolutna nowość objawienia chrześcijańskiego na temat miłości to nie nowe pojęcia,

ale osoba Jezusa Chrystusa, którego ofiara z miłości nadaje pojęciom niezrównany realizm.
«Spojrzenie skierowane na przebity bok Chrystusa, o którym mówi św. Jan (por. J 19, 37), obejmuje

to, co było punktem wyjścia tej encykliki: 'Bóg jest miłością' (1 J 4, 8). To tu może być
kontemplowana ta prawda. Wychodząc od tego, należy definiować, czym jest miłość. Poczynając od
tego spojrzenia, chrześcijanin znajduje drogę swego życia i swojej miłości» (Deus caritas est, 12).

Jezus nadał temu aktowi ofiary trwałą obecność poprzez ustanowienie Eucharystii, w której Logos

staje  się  pokarmem  człowieka  i  wprowadza  go  w  komunię  z  Nim.  Ta  «mistyka  sakramentu»,  który
jest zjednoczeniem z Jezusem, ma również charakter społeczny, jest zjednoczeniem ze wszystkimi,
którzy mają udział w eucharystycznym darze. Komunia z Jezusem prowadzi wiernego do komunii z
bliźnim w jednym ciele, którym jest Kościół. Eucharystia jest więc prawdziwą agape, która otwiera
na  miłość  do  bliźniego,  przede  wszystkim  do  człowieka  potrzebującego,  a  zatem  na  miłość
powszechną i konkretną.  Na Sądzie Ostatecznym kryterium oceny będzie właśnie konkretna miłość
do głodnych, spragnionych, chorych, uwięzionych... (por. Mt 25, 40).

4. Ko

ciół jako wspólnota miło

Miłość chrześcijańska nie jest jedynie aktem poszczególnych wiernych, ale musi również móc

wyrażać się w formie aktu kościelnego: «Również Kościół jako wspólnota winien wprowadzać miłość
w czyn. Konsekwencją tego jest fakt, że miłość potrzebuje również organizacji, aby możliwa była
uporządkowana służba wspólnotowa» (Deus caritas est, 20).

Na początku dziejów Kościoła chrześcijanie trwali «w nauce Apostołów i we wspólnocie, w

łamaniu  chleba  i  w  modlitwach»  (Dz  2,  42).  Wspólnota,  o  której  jest  tu  mowa,  opierała  się  na
wspólnocie  dóbr,  przez  co  zanikało  bądź  było  łagodzone  zróżnicowanie  na  bogatych  i  biednych.
Siedmiu  diakonów  zostało  wybranych  właśnie  po  to,  by  zajmowali  się  charytatywną  działalnością
rodzącego  się  Kościoła  (por.  Dz  6,  5-6).  Charytatywna  posługa  wdowom,  sierotom,  więźniom,
chorym  i  wszystkim  potrzebującym  należy  do  istoty  Kościoła  w  równej  mierze  jak  posługa
sakramentów i głoszenie Ewangelii (por. Deus caritas est, 22).

Ojciec Święty przytacza konkretne przykłady działalności charytatywnej, m.in. tak zwaną

diakonię, która kształtowała się w Egipcie począwszy od IV wieku, a w niektórych klasztorach była
instytucją odpowiedzialną za wszelką działalność opiekuńczą i charytatywną. Istnieją świadectwa
potwierdzające istnienie takich diakonii również w Neapolu, Rzymie i w innych miejscach. Ponadto
tradycja przekazała nam opis męczeństwa diakona Wawrzyńca ( 258) w Rzymie, który, kiedy
pogańskie władze nakazały mu przekazać majątek wspólnoty, wskazał ubogich jako prawdziwy skarb
Kościoła.

W ten kontekst wpisuje się również harmonia między sprawiedliwością i miłością, o której mówi

Papież, a która stanowi też cel społecznej nauki Kościoła, począwszy od Rerum novarum Leona XIII
(1891 r.) aż do Centesimus annus Jana Pawła II (1991) i do niedawno opublikowanego Kompendium
Nauki  Społecznej  Kościoła  (2004  r.).  To  państwo  ze  swej  natury  jest  zobowiązane  zagwarantować
sprawiedliwość w wolności. Problemem jednak pozostaje rozeznanie, co jest sprawiedliwe w danej
sytuacji i chwili. Z pomocą przychodzi wiara, nie po to, by cokolwiek narzucać, lecz by oświecić i
oczyścić rozum praktyczny, aby mógł on rozpoznać i realizować to, co jest sprawiedliwe. Społeczna
nauka  Kościoła  pomaga  kształtować  sumienie  w  polityce,  a  tym  samym  dążyć  do  sprawiedliwości.
Nawet w najsprawiedliwszym i najzamożniejszym społeczeństwie caritas zawsze będzie niezbędna,
ponieważ  również w takim społeczeństwie  będą istniały cierpienie, nędza i samotność, które będą
wołały o pocieszenie, pomoc i solidarność. Dlatego też istnieją w Kościele instytucje i ludzie, którzy
prowadzą działalność charytatywną na różnych poziomach i nią kierują.

ci miłosierdzia

Pod koniec encykliki Papież wspomina znany gest św. Marcina z Tours, który jako młody członek

gwardii cesarskiej podczas surowej zimy dał cieplejszą część swego białego płaszcza skostniałemu z

zimna  ubogiemu,  leżącemu  u  bram  Amiens,  którego  przechodzący  ludzie  mijali  obojętnie:  «sam
Jezus  ukazuje  mu  się  w  nocy  we  śnie  ubrany  w  ten  płaszcz,  aby  potwierdzić  wieczne  znaczenie
ewangelicznych słów: 'Byłem nagi, a przyodzialiście  Mnie  (...) Wszystko, co uczyniliście jednemu z
tych braci moich najmniejszych, Mnieście uczynili' (Mt 25, 36. 40)» (tamże, 40).

Cała historia Kościoła świadczy o wypełnianiu tej posługi charytatywnej w sposób coraz bardziej

twórczy  poprzez  niezliczone  inicjatywy  służące  rozwojowi  człowieka  i  formacji  chrześcijańskiej.
Zakony i zgromadzenia zakonne męskie i żeńskie tworzyły na przestrzeni dziejów swego rodzaju sieć
ośrodków  opieki,  w  których  udzielano  schronienia  i  pomocy  potrzebującym.  Bez  tej  opieki  świat
przemieniłby  się  w  dżunglę,  w  której  nie  dałoby  się  żyć.  Papież  wymienia  kilka  wielkich  postaci,
które  wyróżniały  się  chrześcijańską  miłością  społeczną:  Franciszka  z  Asyżu,  Ignacego  Loyolę,  Jana
Bożego,  Kamila  de  Lellisa,  Wincentego  a  Paulo,  Ludwikę  de  Marillac,  Józefa  B.  Cottolenga,  Jana
Bosko,  Alojzego  Orione,  Teresę  z  Kalkuty:  «pozostają  [oni]  wybitnymi  przykładami  miłości
społecznej  dla  wszystkich  ludzi  dobrej  woli.  Święci  są  prawdziwymi  nosicielami  światła  w  historii,
gdyż  są  ludźmi  wiary,  nadziei  i  miłości»  (tamże).  Pośród  świętych  wyróżnia  się  Maryja,  niewiasta,
która  kocha,  służy,  przyjmuje  uczniów  Jezusa  jako  swoich  synów  i  z  nieba  po  matczynemu  nadal
wstawia się za nimi.

6. Uwagi

Pierwsza encyklika Benedykta XVI jest dokumentem programowym w głębokim tego słowa

znaczeniu:  Papież  przedstawia  w  niej  ten  sam  program,  który  głosił  i  realizował  Jezus.  Miłość
stanowi  o  tożsamości  chrześcijaństwa  i  jest  właściwym  celem  nauczania  Ojca  Świętego,  który
również  gdy  był  prefektem  Kongregacji  Nauki  Wiary,  kierował  się  miłością  w  swej  działalności,
mającej na celu obronę i szerzenie wiary.

Niezwykłym zrządzeniem Opatrzności jest natomiast fakt, że encyklika została opublikowana w

uroczystość Nawrócenia św. Pawła do miłości Chrystusa. Św. Paweł jest piewcą miłości (por. 1 Kor
13), pojmowanej nie tyle jako mistyczna ekstaza, ile jako konkretny wyraz człowieczeństwa.

Encyklika, zaprezentowana na zakończenie Tygodnia Modlitw o Jedność Chrześcijan, ma

charakter  ze  swej  natury  ekumeniczny.  Miłość  jest  dla  działalności  ekumenicznej  źródłem
dynamizmu.  Ruch  ekumeniczny  w  praktyce  bowiem  realizuje  «dialog  miłości»,  który  oznacza
szacunek,  przyjaźń,  uznanie,  przyjęcie  i  współpracę  między  chrześcijanami.  A  właśnie  w  tym
kontekście  miłości  jest  prowadzony  «dialog  prawdy»,  ten  dialog,  którego  celem  jest  rozpoznanie
wielu  rzeczy, które łączą, oraz tego, co jeszcze dzieli. Dwoisty charakter dialogu miłości i prawdy
musi prowadzić do jedności w jednym Kościele Chrystusa.

Dla osób konsekrowanych encyklika jest lectio magistralis, która uczy, jak w pełni przeżywać

duchowe macierzyństwo i ojcostwo, wypełniając przykazanie miłości Boga, źródła jedności i posługi
bliźniemu.

Ten dar dla świata, jakim jest encyklika Ojca Świętego, wierni winni przyjąć z radością,

przyswoić sobie i wcielać w życie. Zobowiązuje ich też do wdzięczności w modlitwie: «Pamiętaj,
Boże, o Twoim Kościele na całej ziemi. Spraw, aby lud Twój wzrastał w miłości (ut eam in caritate
perficias

) razem z naszym Papieżem Benedyktem» (II Modlitwa Eucharystyczna).

Abp Angelo Amato SDB

Sekretarz Kongregacji

Nauki Wiary