Bronisław Malinowski, Mit, magia, religia, Dzieła, tom VII

Bronisław Malinowski, Mit, magia, religia, Dzieła, tom VII

Warszawa 1990, PWN

Rozdział: Magia, nauka i religia, str 368-445

I. Człowiek pierwotny i jego religia
– w każdej społ. istnieje religia i magia, nie ma dzikich ras
-  w  każdej  społ.  pierwotnej  występują  2  dziedziny:  sacrum  (dziedzina  Magii  i  religii)  oraz  profanum
(dziedzina nauki)
-  czynności  i  obrzędy  święte,  z  zakazami  i  regułami,  związane  są  z  wiarą  w  siły  nadprzyrodzone,  duchy,
zmarłych przodków, bóstwa itp.
-  zdolność  rozumowania  i  wiara  w  moc  rozumu,  czyli  zasady  nauki  warunkują  funkcjonowanie  człowieka
(polowanie, zdobywanie pożywienia, rzemiosło, działania artystyczne itd.)

E.B.Tylor  –  stworzył  podstawy  antropolog.  badań  nad  religią.  Wg  Tylora  istotą  religii  pierwotnej  jest
animizm, wiara w istoty duchowe, która zrodziła się z błędnej, ale konsekwentnej interpretacji snów, wizji,
halucynacji itp. Pierwotni filozofowie doszli do przekonania o rozdzielności ciała i duszy. Uznano, że dusza
istnieje  nadal  po  śmierci  –  straszy,  nawiedza  w  snach  itp.  Tak  narodziła  się  wiara  w  życie  po  śmierci,
nieśmiertelność, w duchy.
Każdy  człowiek,  zwł.  pierwotny  wyobraża  sobie  świat  zewn.  na  podobieństwo swojego  –  więc  uznano,  że
zwierzęta, rośliny i przedmioty też mają dusze lub ducha – i tak narodził się animizm. M. krytykuje Tylora –
bo  przypisuje  pierwotnym  nadmierną  kontemplacyjność  i  racjonalizm,  oni  bardziej  interesują  się
rybołóstwem niż roztrząsaniem swoich wizji.

J.G.Frazer – wyróżnił 3 zasadn. problemy religii pierwotnej:
1.magia i jej zw. z religią i nauką
2.totemizm i socjologiczny aspekt wczesnych form wiary
3.kulty płodności i wegetacji
ad 1 Złota gałąź – animizm to nie jedyna ani pierwotna forma wiary w kult. pierw.
Człowiek  pierwotny  głównie  chce  zapanować  nad  przyrodą  dla  celów  praktycznych;  dopiero  potem  ze
strachu, nadziei i świadomy własnej słabości kieruje się do istot wyższych, demonów, duchów przodków i
bogów.
Magia – oparta na wierze, że człowiek może bezpośrednio opanować przyrodę znając prawa rządzące nią w
sposób magiczny; podobna nauce
Religia – człowiek przyznaje się do niemocy, jest ponad magią
Powyższa teoria magii i religii to pkt wyjścia wielu badań (Mauss, Marett, Preuss).

Nauka

Magia

Rodzi się z doświadczenia

tworzy ją tradycja

Kieruje się rozumem

odporna na rozum i obserwację, w sferze mistycyzmu

Otwarta dla wszystkich

tajemna, poznawana podczas mistycznej
inicjacji

Oparta na pojęciu sił natury

Wyrasta z idei mistycznej, bezosobowej siły, która pobudza
wszelkie działania znaczące dla pierwotnego człowieka,
wywołuje wszystkie wydarzenia z zakresu sacrum

To mana, a nie animizm stanowi sedno religii przedanimistycznej, a także magii, która tym właśnie diametralnie
różni się od religii.
Ad 2 Totemizm wg Frazera – ścisły związek, o którym sądzi się, że istnieje między grupą krewnych z jednej
strony a określonym rodzajem przedmiotów naturalnych lub wytworzonych z drugiej. Te przedmioty to totemy
danej grupy.
Totemizm to: - system tworzenia się grup społecznych – podział plemienia na mniejsze jednostki (klany, rody,
rodzeństwa, fratrie)

- religijny system wierzeń i praktyk – odzwierciedla pragnienie człowieka do powinowactwa z

przedmiotami  uważanymi  za  najważniejsze,  i  panowania  nad  nimi.  Gatunki  zwierząt  i  roślin  –  podstawowe
pożywienie otoczone są totemiczna czcią i stanowią tabu dla członków klanu.
Religia  pierwotna  jest  bliższa  rzeczywistości  i  bezpośrednim,  praktycznym  zainteresowaniom  życiowym
człowieka dzikiego, niż to ujawnia jej postać animistyczna, na którą kładł nacisk Tylor.
Dziki,  dużo  bardziej  niż  współczesny  człowiek  zależny  jest  od  grupy.  Wczesne  formy  kultu  i  rytuału  są  ściśle
powiązane z działaniami praktycznymi i z potrzebami psychicznymi, dlatego musi istnieć zw. między organizacją

społ. a wiarą religijną. Wg Durkheima to, co religijne jest identyczne z tym, co społeczne. Durkheim uważa
totemizm za pierwotną formę religii.
Ad 3 kulty płodności i wegetacji
Analiza Złotej gałęzi wykazuje, że śmierć dla czlowieka pierwotnego to gł. krok w kierunku zmartwychwstania,
rozkład to stadium ponownego odrodzenia itp. Na tej podstawie rozwinęło się witalistyczne podejście do religii. –
wiara i kult to wynik kryzysów ludzkiej egzystencji, wielkich wydarzeń życia ludzkiego(narodzin, śmierci,
małżeństwa, dojrzewania...)
2 problemy zwykle pomijane – pierwotna idea jednego Boga – istnieje prosta i czysta postać monoteizmu

- moralność w religii pierwotnej

Religię  ujmuje  się  coraz  bardziej  elastycznie  i  wyczerpująco.  Twierdzi  się  nawet,  że  zawiera  się  ona  w  całym
życiu jednostki. Co zatem jest profanum, co pozostaje poza religią w życiu człowieka pierwotnego?
Religia wg współcz. badaczy zawiera w sobie: animizm – wyobrażenia dusz przodków, duchów i widm, nieliczne
fetysze;  mana  –  wszechobecna  siła  i  moc;  po  wprowadzeniu  totemizmu  także  zwierzęta,  rośliny  i  niektóre
przedmioty; działania i troski ludzi; gigantyczna Dusza Zbiorowa – Zdefiniowane Społeczeństwo.
M.  zgadza  się,  że  magia  i  religia  to  nie  wyłącznie  doktryna  i  filozofia,  ani  zestaw  opinii.  To  szcz.  sposób
zachowania,  postawa  pragmatyczna  zrodzona  z  rozumu,  uczucia  i  woli.  To  sposób  działania  i  system  wierzeń,
zjawisko społ. i jednostkowe.

II. Racjonalne panowanie człowieka nad środowiskiem
Zaniedbywano w antropol. problem wiedzy człowieka pierwotnego aż do badań Levy-Bruhla. Wg L-B człowiek
pierwotny  nigdy  nie  myśli  trzeźwo,  zawsze  jest  pogrążony  w  myśleniu  mistycznym,  niezdolny  do  myślenia
abstrakcyjnego, nie umie tworzyć ani rozumieć najprostszych praw przyrody. Jego światopogląd jest prelogiczny,
składa się z mistycznych uczestnictw i wykluczeń.
Całkiem przeciwnie do L-B uważał J.L.Myres – wiedza człowieka pierw. oparta na obserwacji jest jasna i ścisła.
Podobnie uważał też Goldenweiser.
No i jak to pogodzić? M. uważa, że każda społ. pierw. posiada wiedzę opartą na doświadczeniu i ukształtowaną
przez rozum. Należy odpowiedzieć na pyt. czy tubylcy odróżniają te 2 dziedziny, czy też sfera wiedzy jest ściśle
powiązana z magią i religią.
Ale czy zatem wiedza pierwotna to elementarna forma nauki?
M.  opisuje  swoje  badania  Melanezyjczyków.  Ich  podst.  źródłem  utrzymania  jest  ogrodnictwo.  Do  dobrych
zbiorów potrzebują wiedzy o glebach, sadzonkach, czasie karczowania itp. Kierują się wiedzą o pogodzie, porach
roku, roślinach, szkodnikach, glebie itd. są przekonani o prawdziwości tej wiedzy i uważają, że trzeba się do niej
dokładnie stosować.
Z  tymi  działaniami  powiązana  jest  magia,  czarownik  uczestniczy  w  pracach  w  ogrodzie,  rytuał  i  działania
praktyczne są ze sobą powiązane, pozornie zachowania mistyczne i racjonalne są przemieszane.
Tubylcy wierzą, że magia jest nieodzowna do zapewnienia pomyślności ogrodów, zawsze jest stosowana. Ale nie
poświęcony ogród na pewno zniszczony byłby przez klęski żywiołowe, susze deszcze itp.
Jednak  tubylcy  wszelkich  pozytywnych  rezultatów  nie  przypisują  magii.  Ich  wiedza  jest  ograniczona  ale
sensowna.
Istnieje  wyraźny  podział  na  znane  warunki,  proces  wzrostu,  szkodniki  i  zagrożenia,  przed  którymi  można  się
zabezpieczyć  –  to  stosuje  się  wiedzę  i  pracę;  oraz  niespodziewane  i  niepomyślne  wpływy,  nadspodziewany
urodzaj – tu stosuje się magię. Podobny podział istnieje w kontekście społ. pracy i rytuału. Nigdy role czarownika
i pracującego nie nakładają się na siebie.
Podobny rozdział pracy i magii także przy np. budowie czółna. Tak jak przesądy są obecne wśród marynarzy np.
podczas  sztormu,  tak  magia  obecna  jest  u  tubylców.  Ciekawy  wg  M.  fakt  –  podczas  połowów  ryb  w  łatwych
warunkach nie stosuje się żadnej magii, tam rezultaty są zawsze tak samo dobre, magię stosuje się przy połowach
niebezpiecznych, trudniejszych, na otwartym morzu, gdzie wyniki zależą np. od przypływu.
Także przy walce stosowana jest magia, by zapanować nad czynnikiem przypadku i szczęścia.
Jednak  nigdzie  rozdzielność  przyczyn  naturalnych  (wiedza) i  ponadnaturalnych (magia)  nie jest  taka  słaba, jak
przy zdrowiu i śmierci. Wg tubylców zdrowie to stan naturalny czł., ale sa też czynniki naturalne wpływające na
zdrowie – rany, trucizny, poparzenia, starość itp.
Ale są też czynniki ponadnaturalne wpływające na zdrowie i te dominują. Im bardziej dany przypadek dotyczy
osoby,  która  o  nim  mówi,  tym  bardziej  przyczyny  będzie  widział  on  w  kategoriach  magicznych,  a  nie
naturalnych. Podobnie, wg M. jest u każdego z nas, gdyż swojej choroby nie potrafimy wytłumaczyć racjonalnie.
Cz.  pierw.  chce  wykorzystać  przyrodę  i  oszukać  przeznaczenie,  uznaje  on  działanie  czynników  naturalnych  i
ponadnat. i wykorzystuje je dla swojego dobra.
M. twierdzi, że powyższe wnioski są uniwersalne dla całego świata. Człowiek pierwotny potrafi obserwować i
myśleć i posiada, wyrażane we własnym języku, systemy metodycznej, choć elementarnej wiedzy.

Czy wiedza pierwotna to elementarna forma nauki?
Jeśli  nauka  to  zespół  zasad  i  pojęć  oparty  na  doświadczeniu  i  zaczerpniętych  z  niego  dzięki  logicznemu
wnioskowaniu urzeczywistnionych w formie materialnych osiągnięć i określonej tradycji i prowadzonych przez
jakiś  rodzaj  organizacji  społ.  to  dzicy  dysponują  początkami  nauki,  choć  bardzo  elementarnymi.  Zawężona
definicja  (sformułowanie  zasad  explicite,  poddawanie  kontroli  eksperymentu  i  krytyce  rozumu)  też  dotyczy
tubylców.  Także  kryterium  prawdziwie  naukowej  postawy,  bezinteresowne  poszukiwanie  wiedzy  też  można
odnaleźć u tubylców. Cz. pierw. ma swój świecki świat działań praktycznych i racjonalnego światopoglądu obok
świętego obszaru kultu i wiary.

III. Życie, śmierć i przeznaczenie we wczesnych formach wiary i kultu
Religia – nie jest kultem duszy, przodków, czy przyrody

obejmuje naraz animizm, animatyzm, totemizm i fetyszyzm

nie jest tożsama ze społeczeństwem ani tym, co społeczne

nie odnosi się tylko do życia, bo i do śmierci

jest to nie tylko odwołanie się do sił wyższych (to jedynie odróżnia r. od magii)

twórcze akty religii

fizjologiczne fazy ludzkiego życia (narodziny, poczęcie, ciąża, dojrzewanie, małżeństwo, śmierć) to zalążek
rozlicznych rytuałów i wierzeń – istnieją wierzenia w reinkarnację, wejście ducha w ciało, magiczne zapłodnienie
itd. i związane z tym rytuały i obrzędy
jaki jest zatem cel tych wierzeń i rytuałów? M. nie potrafi odpowiedzieć na to pyt. więc próbuje odnaleźć
funkcje.
Można rytuały i wierzenia podzielić na 2 grupy:

1. rytuał jako środek do celu ( np. zapobiegający śmierci podczas połogu)
2. rytuał jako cel sam w sobie (impreza na cześć urodzin dziecka)

taki podział jest adekwatny do magii i religii:

1. magia – idea i cel czynności magicznych są zawsze jasne, bezpośrednie i określone, potrafią ją wskazać

tubylcy

2. religia – u podłoża ceremonii relig. nie leży żaden zamiar

ceremonie inicjacji – wszędzie są podobne (odosobnienie i przygotowania, próby, rytuał okaleczania, idea śmierci
i ponownych narodzin, nauka młodzieży mitów i tradycji, ujawnianie świętych przedmiotów); tajemnice
plemienne ustanowione przez legendarnego przodka, ponadludzką Istotę Wyższą; inicjacja wiąże nowicjuszy z
siłami i istotami wyższymi.
Pyt. o funkcję tych obyczajów!!!

poznawanie tradycji i mitów podczas niebezpiecznych prób i na mocy sankcji istoty nadprzyrodzonej,

wierność tradycji jako wartość najwyższa, która daje społeczności siłę i trwałość

główna funkcja inicjacji – ceremonie inicjacji stanowią rytualny i dramatyczny wyraz najwyższej mocy i
wartości  tradycji,  służą  wpajaniu  tej  mocy  i  wartości;  są  skutecznym  sposobem  przekazywania  nauki
plemiennej, zapewniania trwałości tradycji i jedności plemienia
inicjacja  to  typowy  akt  religijny;  ceremonia  zlewa  się  ze  swym  celem,  cel  jest  realizowany  przez  samo
dopełnienie czynności

rytuał małżeństwa – ceremonia religijna, cel sam w sobie; fakt pierwotnie biologiczny uzupełniony zostaje więzią
usankcjonowaną  przez  czynniki  nadprzyrodzone;  małżeństwu  monogamicznemu  nadano  charakteru  wartości  i
świętości religijnej

opatrzność w życiu człowieka pierwotnego
prokreacja  i  odżywianie  się  –  żywotne  potrzeby  ludzkie,  często  akcentowany  ich  związek  z  wierzeniami  i
praktykami relig.
odżywianie się – obwarowane etykietą, zaleceniami i zakazami
istnieje  magia  pożywienia  -  zapewnianie  obfitości  lub  zapobieżenie  niedostatkom;  znaczenie  pożywienia  w
ceremoniach  religijnych  (ofiara  z  pierwszych  płodów,  ceremonie  żniwne,  święto  z  okazji  obfitych  łowów
rybaków, myśliwych itd.)
takie akty wyrażają radość społeczności, przekonanie o wlk. wartości pożywienia
obfitość pożywienia jest czynnikiem normalnego życia
pożywienie  jako  główny  łącznik  między  człowiekiem  a  jego  otoczeniem;  wielkie  kulturowe  i  biologiczne
znaczenie religii pierwotnej w sakralizacji pożywienia

ważną rolę w akcie ofiary religijnej odgrywa idea dawania, wymiana podarunków; źródeł darów ofiarnych należy
szukać w psychicznym aspekcie dawania, które ma na celu połączenie się w dobroczynnej obfitości
sakramentalny posiłek, komunia – rzadko występują u ludzi pierwotnych

wybiórcze zainteresowanie człowieka przyrodą
pożywienie – główny łącznik między człowiekiem pierwotnym a Opatrznością
potrzeba  pożywienia  i  pragnienie  jego  obfitości  skłoniły  człowieka  do  zbierania,  polowania,  łowienia  itp.,
zainteresowanie skupione na gatunkach – głównych źródłach pożywienia; przyroda to żywa spiżarnia , droga z
dżungli do żołądka jest bardzo krótka  a świat jest tłem, na którym pojawiają się pożyteczne i smaczne gatunki
zwierząt  i  roślin;  wokół  każdego  takiego  gatunku  tworzą  się  uczucia  społeczne,  znajdujące  swój  wyraz  z
folklorze, wierzeniach i rytuałach. Zwierzęta są w zasadzie podobne do ludzi, a nawet przewyższają ludzi (np.
ptaki  fruwają,  ryby  pływają  pod  wodą  itp.)  siłą,  zręcznością  i  sprytem.  Czł.  pierw.  jest  bardzo  zainteresowany
dzikimi zwierzętami, gatunkami roślin – następuje selekcja przedmiotu ludzkich zainteresowań.
Rodzaj  zainteresowania  gatunkami  totemicznymi  pozwala  określić  typ  wierzeń  i  kultów,  jakich  można  się
spodziewać.  Człowiek  chce  wierzyć  w  swoje  pokrewieństwo  z  najb.  niebezpiecznymi,  jadalnymi  gat.,  chce
wierzyć w posiadanie nad nimi władzy. To z kolei wywołuje ograniczenia i zakazy – zabijania i jedzenia; daje też
człowiekowi moc wpływu na obfitość, wzrost i liczebność.
Magia  dąży  do  specjalizacji,  wyłączności,  odrębności  i  dziedziczności  w  ramach  rodziny  lub  klanu.  Celem
totemizmu  zawsze  jest  zapewnienie  plemieniu  obfitości  pożywienia.  Istnienie  klanów  totemicznych  i  ich
współzależność  z  kultem  i  wiarą  są  jedynie  przykładem  podziału  magii  oraz  tendencji  do  dziedziczenia
określonego rytuału magicznego przez jedną rodzinę.
Wybiórcze  zainteresowanie  człowieka  gatunkami  roślin  i  zwierząt  to  nat.  rezultat    pierwotnej  egzystencji,
spontanicznej postawy wobec przedmiotów naturalnych i jego głównych zajęć.
Totemizm to błogosławieństwo udzielone przez religię zmaganiom człowieka pierwotnego z otoczeniem, rozwija
pełen  czci  stosunek  człowieka  do  zwierząt  i  roślin,  wypływa  z  wiary  w  pokrewieństwo  człowieka  z  istotnymi
siłami natury. Istnieje wartość moralna i znaczenie biologiczne totemizmu.

Śmierć i reintegracja grupy
Śmierć  to  źródło  religii  o  najgłębszym  znaczeniu.  Wielka  złożoność  reakcji  człowieka  na  życie  znajduje
odpowiednik  w  postawie  wobec  śmierci  –  wielka  kondensacja,  potężny  i  złożony  wybuch  reakcji  religijnych.
Postawa wobec śmierci jest złożona i bardzo bliska naszej. Wg Wundta przerażenie na widok zwłok i strach przed
duchem  to  źródło  wszelkich  religijnych  wierzeń  i  praktyk  –  wg  M.  to  nie  do  końca  prawda.  Emocje  wobec
śmierci są b. złożone – miłość do zmarłego, odraza wobec zwłok, przywiązanie i strach – to wszystko wpływa na
spontaniczne zachowania i rytuały pogrzebowe (czuwanie, opłakiwanie, pogrzeb itd.)
Podobieństwo  na  całym  świecie  działań  związanych  ze  śmiercią  –  upublicznianie  umierania,  ogólnoplemienne
czuwanie  przy  umierającym,  zróżnicowanie  ról  (czuwanie,  przygotowania  do  nadchodzącego  końca,  akty
religijne);  po  śmierci  mycie  ciała,  namaszczanie,  wystawianie  na  widok  publiczny,  żałoba  –  wybuch  smutku  i
rozpaczy (np. wyrywanie włosów, kaleczenie się...), widoczne oznaki żałoby  - malowanie się, określone kolory
ubrania.... ciągła opieka nad zwłokami – głaskanie, przytulanie itp. Potem usuwanie zwłok na różne sposoby.
Dwoista tendencja – z jednej strony zachowanie ciała (np. mumifikacja), z drugiej – pozbycie się go, uwolnienie
od niego, zniweczenie go (np. palenie zwłok). Dwoistość uczuć  – tęsknota za zmarłym i wstręt i strach wobec
śmierci. Jednoczesna chęć podtrzymania  więzi  ze  zmarłym  i  tendencja  do jej  zerwania.  Rytuały  pogrzebowe  –
nieczyste, kalające, niebezpieczne...
Najważniejsza funkcja kultu religijnego:
Wlk znaczenie emocji w kontakcie ze śmiercią i zwłokami, na podłożu tych emocji rodzi się idea ducha, wiara w
nowe życie zmarłego. Dziki boi się śmierci, dlatego pokrzepia się myślą i wiarą w duchowe trwanie i życie po
śmierci. W rozgrywkę emocji wkracza religia dając pierwszeństwo wiedzy pozytywnej, pocieszającej, wierze w
nieśmiertelność  i  życie  po  śmierci.  Poprzez  ceremonie  związane  ze  śmiercią  religia  tworzy  istotę  wiary  w
zbawienie i nadaje jej kształt. Wiara w nieśmiertelność to wynik emocjonalnego objawienia ujednoliconego przez
religię. Religia chroni prze poddaniem się śmierci i destrukcji.
Rytuały  żałobne  można  uznać  za  wzory  działań  religijnych,  a  wiarę  w  nieśmiertelność  za  prototyp  aktu  wiary
religijnej  –  akty  religijne  jak  cel  sam  w  sobie,  odgrywają  ważną  funkcję  i  mają  wielką  wartość  dla  kultury
pierwotnej.  Funkcja  religii  jest  biologiczna,  także  w  rytuałach  żałobnych.  Śmierć  to  wielkie  wydarzenie  w
społeczności, zaburzające normalny tok życia, wywołuje strach, przerażenie, porzucanie zwłok, niszczenie mienia
zmarłego.  Takie  ciągłe  poddawanie  się  impulsom  reakcji  na  śmierć  mogłoby  uniemożliwić  ciągłość  tradycji  i
istnienie  cywilizacji  materialnej.  Ceremonie  związane  ze  śmiercią  neutralizują  działania  strachu,  przerażenia,
demoralizacji i są środkiem reintegracji zachwianej solidarności grupy i przywrócenia zasad moralnych.
Religia zapewnia zwycięstwo tradycji i kultury nad czysto negatywną reakcją zagrożonych instynktów.

IV. Publiczny i plemienny charakter kultów pierwotnych
Cecha religii – uroczysty i publiczny charakter ceremonii kultowych (modlitwa, ofiara, błaganie, dziękczynienie –
to  prototypy  ceremonii  religijnych).  Religia  potrzebuje  społeczności  do  wspólnego  czczenia  świętych
przedmiotów i bóstw, a społeczność potrzebuje religii do utrzymania prawa moralnego i porządku.
Ceremonie (narodziny, małżeństwo, pogrzeb itp.) mają charakter publiczny i zbiorowy, wpływają na całe plemię.
Publiczny  charakter  świąt  ujawnia  się  zwł.  podczas  okresowych  świąt  –żniwa,  polowania,  połowy...  takie
zgromadzenia wywołują radość, można spotkać się z krewnymi itp., składają wizyty duchy przodków i zmarłych,
czczona jest ich pamięć.
Religia wymaga okresowych, cyklicznych świąt z publicznością, radosnym nastrojem, odświętnymi ozdobami i
jadłem, złagodzeniem zasad moralnych i tabu. Pojawiają się też inne społeczne zjawiska  – plemienny charakter
ceremonii  rel.,  społ.  uniwersalizm  zasad  moralnych,  utożsamianie  się  całego  plemienia  ze  swoją  religią,
wykluczenie wszelkiego sekciarstwa czy herezji.

Społeczeństwo jako kwintesencja Boga
Religia plemienna jest sprawą społeczności, nie jednostki – wg W.R.Smitha, M. się zgadza
Wg  szkoły  Durkheima  religia  jest  zjawiskiem  społecznym,  ponieważ  wszelkie  jej  istoty  to  zdeifikowane
Społeczeństwo.
Krytyka M. powyższego – przecież najsilniejszych przeżyć religijnych doznaje się w samotności i skupieniu, z
dala od tłumu – takie zachowania spotkać można przy praktykach inicjacji (odosobnienie inicjowanego), religia
nie ma tylko charakteru społecznego.
Zasady  moralne  są  wzmacniane  przez  sumienie.  Przestrzega  się  tabu  nie  ze  strachu  przed  karą  czy  opinią
publiczną,  ale  głównie  ze  względu  na  własne  poczucie  odpowiedzialności  i  sumienie,  z  obawy  przed
konsekwencją wynikającą z woli bóstwa. – i to jest postawa jednostkowa
Zatem religia jest jednocześnie społeczna i jednostkowa

Wg Durkheima Społeczeństwo jest surowcem, z którego powstaje Bóg.
Jednak,  jak  twierdzi  M.  choc  większość  ceremonii  relig.  ma  charakter  publiczny,  to  duża  część  objawienia
religijnego występuje w samotności.
Istnieją  jednak  działania  zbiorowe,  tak  emocjonujące  jak  religijne,  jednak  bez  relig.  zabarwienia  (np.  praca  w
ogrodzie – całkowicie świecka, inne przykłady to bitwa, regaty morskie, handlowe spotkania plemienne). Zatem
zbiorowe nie zawsze musi oznaczać religijne.
Społeczeństwo – trwałe, przywiązane do tradycji, można uznać za prototyp Boga. Można tak uznać, ale wg M. nie
do końca, ponieważ tradycja zawiera nie tylko relig. elementy. Społeczeństwo jako stróż tradycji świeckiej nie
może być zasadą relig. ani bóstwem, ponieważ miejscem tego bóstwa jest tylko sfera sacrum. Zadaniem religii
jest uświęcanie religijnej części tradycji, zatem religia nie może czerpać całej swojej świętości ze źródła, które
jest uświęcone właśnie przez religię.
M. odrzuca socjologiczną teorię religii ponieważ:

zasady moralne to tylko część tradycyjnego dziedzictwa człowieka

moralność nie jest tożsama z Mocą istnienia

pojęcie metafizyczne „Dusza Zbiorowa” jest bezużyteczne dla antropologii

M. nie akceptuje poglądów Durkheima, bo:

religia wyrasta także ze źródeł indywidualnych

zbiorowości ludzkie nie zawsze wywołują wierzenia religijne, są też świeckie ekscytacje zbiorowe

tradycja obejmuje i uzależnia od siebie i sacrum, i profanum

personifikacja społeczeństwa (dusza zbiorowa) jest bezzasadna i sprzeczna z metodologią nauk społ.

moralna skuteczność wierzeń dzikich
szkoła Durkheima postawiła ważne pytanie: Dlaczego w każdym plemieniu występuje tylko jedno wierzenie i nie
akceptuje się odmienności opinii?
Ceremonie związane ze śmiercią:

potrzeba religii związana z przełomowym momentem życia

potrzeba pokrzepienia

pokonywanie strachu

nadzieja na życie pozagrobowe

rytuał jako wyraz wiary, która daje umierającemu pocieszenie

zaangażowanie całej społeczności i jej nadzieja na zbawienie i nieśmiertelność

religia pomaga w stanie dezintegracji psychicznej (strach i pobożność, miłość i odraza) poprzez duchowe
współuczestnictwo w uświęconych rytuałach żałobnych. Zwłoki to przedmiot odrazy i miłości, a religia umacnia

oczywiście tą drugą postawę, czyni ciało zmarłego obiektem świętych obowiązków. Więź umarłych z żyjącymi
jest utrzymana, co jest ważne dla ciągłości kultury i ochrony tradycji.
Należy rozróżnić: - wiarę i etykę rytuału

- metody pocieszenia religijnego jednostki

Wiara  jest  wpisana  w  umysł  jednostki,  nie  jest  wytworem  społecznym,  jej  źródłem  jest  instynkt
samozachowawczy. Społeczność pomaga współodczuwać cierpienie, łatwiej znosi się nieszczęście. Pocieszenie,
które przynosi rytuał to rezultat 2 przeciwstawnych skłonności, emocji wobec śmierci. Religijna postawa polega
na  wyborze  i  potwierdzeniu  słuszności  jednej  z  możliwości  –  nadziei  na  nieśmiertelność  i  życie  po  śmierci.
Publiczne  uczestnictwo  w  rytuale  potwierdza  tą  wiarę.  Społeczność  szerzy  moralne  prawdy  ale  nie  daje
zapewnienia własnej świętości.
W  ceremoniach  inicjacji  rytuał  dowodzi  istnienia  siły  czy  osoby  od  której  pochodzi  prawo  plemienne.  By
wzmocnić  tą  wiarę  ceremonia  jest  jak  najbardziej  uroczysta,  niezapomniana.  Publiczny  charakter  służy
potwierdzeniu wielkości najwyższego prawodawcy i osiągnięciu jednomyślności w nauce moralności. Ceremonia
jest  okazją  do  religijnej  edukacji.  Jednak  przekazywana  treść  nie  jest  wytworem  społeczeństwa  a  istnieje  w
jednostce.
Religia uświęca obfitość i zaopatrzenie, wykształca postawę czci wobec dobroczynnych sił zewn. (np. ofiary z
pierwszych  plonów).  Wartość  pożywienia  ustala  się  przez  pokazanie  go  wszystkim,  rywalizację,  podziwy  itp.
Religia zatwierdza kulturowo wartościową postawę i wzmacnia ją przez publiczne wprowadzanie w życie.
Kolejne istotne zadanie takich ceremonii  – moralna wartość harmonii i dobrej woli są najważniejsze, zapomina
się o negatywnych tabu, miłosierdzie usprawiedliwia wiele grzechów.
Totemizm – religia klanu głosi ideę zbiorowej władzy klanu nad jego zasadami, narzuca totemiczne tabu
Kultu przodków – doprowadza do spotkań krewnych i rodziny
Duchy opiekuńcze są przedmiotem czci danej wioski, plemienia, miasta, zawodu...
Kulty z pogranicza magii i religii muszą być odprawiane publicznie. Ceremonie pełnią swoją kulturową funkcję,
ponieważ jednoczą grupę we wspólnym akcie czci religijnej.

Religia ogniskuje się wokół istotnych czynności życiowych wymagających zainteresowania publicznego, zatem
każda  ceremonia  relig.  musi  mieć  charakter  publiczny  i  być  odprawiana  przez  grupę.  Ważne  momenty  życia
człowieka i przedsięwzięcia mają swoje odpowiedniki w ceremoniach magicznych lub religijnych.

Społeczny i jednostkowy wkład w religię pierwotną
Rozgłos  jest  niezbędny  dla  objawienia  relig.  ale  społeczność  nie  tworzy  prawd  relig.  ani  nie  jest  przedmiotem
samoobjawienia.

1. Współpraca zbiorowa jest konieczna do nadania rzeczom i istotom świętym uroczystego majestatu,

społeczność wywołuje atmosferę jednolitej wiary.

2. w społ. pierw. publiczne przedstawianie dogmatu religijnego jest konieczne dla zachowania obyczajów.

Zasady moralne i normy postępowania muszą być powszechne. Zasady moralne mają zasadnicze
znaczenie dla kształtowania podstaw pierwotnej organizacji i kultury. Nauczanie moralności musi być
otwarte, publiczne i powszechne.

3. przekazywanie i przechowywanie uświęconej tradycji wymaga rozgłosu lub zbiorowego uczestnictwa w

ceremoniach. Dogmaty musza być uznawane za niezmienne i niepodważalne. uczestnictwo wielu ludzi w
przechowywaniu tradycji zapewnia jej ciągłość, dlatego istnieje wiele środków do ochrony religijnej
(klany, rady starszych, stowarzyszenia...)

zasady  moralne  ale  i  dogmaty  muszą  być  jednakowe  dla  całej  społeczności.  Istniej  potrzeba  otwartego  i
zbiorowego charakteru aktów religijnych i uniwersalności zasad moralnych.

V. sztuka magii i moc wiary
Mamy nadzieję znaleźć w magii istotę pragnień i mądrości czł. pierw.;  magia wyzwala w człowieku ukryte
siły  umysłu,  ufność  w to, co  nadprzyrodzone,  wierzenia  w  możliwości ludzkie.  Magia  to  zespół czynności
praktycznych  będących  środkiem  do  celu  (w  przeciwieństwie  do  religii,  która  sama  w  sobie  jest  celem).
Magia jest silnie powiązana z nauką i sztuką użytkową i do nich podobna.

Rytuał i zaklęcie
Typowa  czynność  magiczna  pochodzi  z  zakresu  czarnej  magii,  najbardziej  rozpowszechnione  to  celowanie
magiczną strzałką w człowieka, który ma być zabity przez czary. Wszędzie można znaleźć opisy tego rytuału,
ale  nigdzie  nie  ma  opisu  stanu  emocjonalnego  czarownika,  jego  gestów  i  wypowiedzi,  a  to  właśnie  jest
najważniejsze.  Nie  wiedząc  co  czarownik  robi  i  kim  jest,  można  by  pomyśleć  że  jest  lunatykiem,  i  to  w
dodatku bardzo wściekłym – tak wygląda. W tym rytuale odtwarza się akt przemocy i zakłucia i także uczucie
gniewu.  Odtwarzany  jest  stan  emocjonalny  działającego,  nie  śmierć  ofiary  –  cel  rytuału.  Podobnie  jest  w

magii  miłości,  wojny,  przerażenia  –  te  rytuały  wyrażają  przede  wszystkim  uczucia.  Służą  temu  także
stosowane przedmioty i substancje. Są one powiązane z celem danej magii przez uczucia, nie przez idee.
Istnieją  także  rytuały  magiczne  imitujące  swój  cel,  czynność  magiczna  zapowiada  pewien  skutek,  np.
naśladowanie  śmiertelnych  drgawek  przez  czarownika.  Dokładnie  opisał  to  Frazer,  więc  M.  nie  chce  się
powtarzać.
Są jednak też takie rytuały, gdzie nie ma ani imitacji, ani zapowiedzi, nie wyrażają one ani idei, ani emocji.
Np. kiedy czarownik zwraca się do wiatru, który nagle się zrywa.
Każdy  akt,  rytuał  magiczny  charakteryzuje  to,  że  siła  i  moc  magii  musi  zostać  przeniesiona  na  przedmiot
poddawany działaniu czarów. Ta moc jest zawarta w zaklęciu, dlatego najważniejszym elementem magii jest
zaklęcie,  to  tajemna  część  magii.  Znać  magię,  to  znać  zaklęcie.  Rytuał  koncentruje  się  zawsze  na
wypowiadaniu zaklęcia. Formuła jest istotą magicznego przedstawienia.
3 typowe czynniki wpływające na skuteczność magii to:
1.  efekty dźwiękowe – symbolizują pewne zjawiska, które można wywołać (wiatr, szum morza...)
2.  słowa,  które  wypowiada  się  by  wybłagać  pewien  cel,  oznajmić  ten  cel  czy  domagać  się  go  (np.  opis

objawów choroby, którą chce się wywołać, opis śmierci niedoszłej ofiary...)

3. element, który nie ma odpowiednika w rytuale (aluzje mitologiczne, odniesienia do przodków i

bohaterów kulturowych)

tradycja mitu
tradycja  sprawuje  najwyższą  władzę  w  cywilizacji  pierwotnej,  nawarstwia  się  wokół  rytuału  i  kultu
magicznego; istnienie magii jest wyjaśniane w formie jakiejś opowieści, jednak nie mówi się o jej genezie, bo
istniała ona od zawsze.
W  Melanezji  magia  pochodzi  z  czasów,  kiedy  ludzkość  żyła  pod  ziemią,  a  magia  była  naturalną  wiedzą
przodków  człowieka.  Wiara  w  pierwotne  naturalne  pochodzenie  magii  jest  powszechna.  Tylko  dzięki
niezmienionemu przekazowi magia zachowuje swoją skuteczność, odstępstwa mogłyby spowodować fatalne
skutki.  Istniej związek  między przedmiotem a  magią. Magia jest właściwością rzeczy, związku człowieka z
rzeczą; nie została wprawdzie stworzona przez człowieka ale istnieje dla człowieka., jest częścią naturalnego
wyposażenia pierwotnej ludzkości.
Magia ma ludzkie właściwości nie tylko przez formę, ale i przez treść, bowiem odnosi się do ludzkich działań
i  stanów  (polowania,  łowy,  handel,  miłość...).  skierowana  jest  na  związek  człowieka  z  przyrodą  i  na
czynności  człowieka  oddziaływujące  na  przyrodę.  Skutki  magii  są  czymś,  czego  przyroda  sama  nie  jest  w
stanie  wytworzyć,  co  ma  charakter  wyłącznie  magiczny.  Magia  nie  pochodzi  z obserwacji  przyrody  ani  ze
znajomości jej praw ale stanowi pierwotne wyposażenie człowieka, które można poznać tylko dzięki tradycji.
Magia nie jest mocą uniwersalną, jest szczególną siłą, mocą właściwą tylko człowiekowi, wyzwolić ją może
tylko sztuka magiczna.
Ciało człowieka – nośnika magii – czyli czarownik musi przestrzegać tabu, bo np. wierzy się, że magia jest w
brzuchi itp. Magia spoczywa w człowieka w sensie dosłownym.
Magii nigdy nie uważa się za siłę przyrody tkwiącą w rzeczach i działającą niezależnie od człowieka.

Mana i moc magii
Błędne  są  teorie  wykazujące,  że  mana  itp.  leży  u  podłoża  magii.  Moc  magii  tkwi  tylko  w  człowieku.
Rzeczywista moc magii tkwi tylko w zaklęciach i nie może być przeniesiona na wszystko, bo przeniesienie
może zostać dokonane tylko w określony sposób. Działa w kierunkach wyznaczonych ściśle przez tradycję.
Nie przejawia się w postaci siły fizycznej, bo jej wpływ na moc i doskonałość człowieka jest ograniczony.
Podobne  do  mana  –  wakan  u  Indian  z  Dakoty,  orenda  u  Irokezów.  Nie  mają  one  także  nic  wspólnego  z
ograniczoną,  konkretną  mocą  magii,  z  siłą  zawierającą  się  w  zaklęciu  i  rytuale.  Myślą  przewodnią  każdej
wiary w magię jest wyraźne oddzielenie tradycyjnej mocy magii od wszelkich innych mocy.
Badania M. nie potwierdzają teorii, że mana stanowi istotę religii i magii. Nie ma też danych nt tego, że mana
łączy się z kultem i systemem wierzeń religijnych i magicznych.
U  podłoża  magii  nie  leży  abstrakcyjne  wyobrażenie  uniwersalnej  mocy  stosowanej  później  w  konkretnych
przypadkach.  Magia  powstawała  niezależnie,  jest  wynikiem  spontanicznej  reakcji  człowieka.  W  każdym
takim  przypadku  powstały  uniwersalne  cechy  magii  i  ogólne  wyobrażenia  leżące  u  podstaw  magicznego
myślenia i zachowania się człowieka.

Magia i doświadczenie
Analiza umiejscowienia magii i wynikających z niego doświadczeń.
Człowiek  nie  pogodzi  się  z  bierną  bezczynnością,  gdy  cos  mu  się  nie  powiedzie  (żeglarz  traci  pomyślny
wiatr, umyka zwierzyna itd.). próbuje jakiejś czynności zastępczej. Zacznie wykonywać coś, co podyktuje mu
nadzieja i podyktuje uczucie silnej namiętności.

Wściekły  na  kogos  człowiek  wyobraża  sobie  cierpienie  wroga,  mamrocze  przekleństwa  itp.  Zakochany
marzy,  że  przytula,  całuje  ukochaną  itd.  –  to  całkiem  naturalne  reakcje.  Uruchamia  się  uniwersalny
mechanizm  psychofizjologiczny.  Wywołana  zostaje  manifestacja  uczuć,  zapowiadająca  realizację
upragnionego celu. Wyrażanie uczuć przez gesty, słowa.
Pojawia  się  obraz  upragnionego  celu,  połączony  ze  specyficznym  uczuciem  –  postawa  aktywności.  Po
rozładowaniu  napięcia  przez  słowa  i  gesty  obsesyjne  wizje  upragnionego  celu  znikają.  Silne  przeżycie
emocjonalne, które samo się wyładowuje przez subiektywny strumień obrazów, słów i zachowań pozostawia
przekonanie  o  swej  realności.  Człowieka  jest  przekonany,  że  osiągnął  cel  dzięki  sile,  jaka  została  mu
objawiona. I tylko wydaje się, że ta siła ma źródło poza człowiekiem.
Większość rytuałów magicznych ma odpowiedniki w formie spontanicznych rytuałów będących manifestacją
uczuć  lub  zapowiadających  realizację  jakiegoś  upragnionego  celu.  Elementy  zaklęć  magicznych  mają
odpowiedniki w formie przekleństw, próśb, egzorcyzmów, opisów marzeń.
Wiara  i  praktyki  magiczne  są  wynikiem  rzeczywistych  przeżyć,  w  trakcie  których  człowiek  doznaje
objawienia swojej mocy osiągnięcia upragnionego celu.
Jak jednak ma się obietnica realizacji celu a jej rzeczywiste spełnienie? Dlaczego się w to wierzy???

pozytywne przypadki lepiej się pamięta

magia idzie w parze z wielką inteligencją czarownika – powstaje zjawisko współczesnej mitologii
magii (opowiastki o cudownych uzdrowieniach, wielkiej mocy...). to stanowi trzon wiary w magię. W
połączeniu z osobistymi doświadczeniami można ochronić magię przed wszelkimi wątpliwościami.

Mit nie jest tylko martwym produktem minionych czasów. Jest żywą siłą stale dostarczającą dowodów
prawdziwości magii. Magia zyskuje na ciągle odradzającym się micie. Magia jest pomostem łączącym
pierwotną sztukę Złotego Wieku z dzisiejszą zdolnością dokonywania cudów.
Mit

nie jest pierwotną formą spekulacji nt pochodzenia rzeczy

nie jest rezultatem rozważań o przyrodzie

jest opowieścią o jednym historycznym wydarzeniu, które gwarantuje prawdziwość danej formy
magii.

Stanowi gwarancję prawdziwości magii, podaje genezę jej powiązań, sankcjonuje prawo do
doniosłości. – jest naturalnym rezultatem wiary człowieka

Nie musi się odnosic tylko do magii, ale też do innej formy siły społecznej lub roszczeń społecznych
(mit religijny, społeczny)

Najbardziej rozwinięta w społ. pierw. jest mitologia związana z magią, a funkcją mitu nie jest wyjaśnienie
ale dawanie gwarancji, nie zaspokajanie ciekawości, a budzenie zaufania, nie snucie niestworzonych historii,
ale utrwalanie wątku niezależnego od współczesnych wydarzeń.
Funkcja mitu jest tak ważna jak funkcja wiary.

Magia i nauka
Mit jest wywoływany realnym lub wyobrażonym sukcesem działania magicznego.
Działanie  magiczne  musi  się  odbywać  w  ściśle  określonych  warunkach.  –  zapamiętać  zaklęcie,  odtworzyć
rytuał, przestrzegać tabu itp.
Jednak nawet idealnie odprawiona magia może nie zadziałać bo zadziała jej przeciwmagia.
Magia  powstaje  wskutek  zderzenia  się  nieodpartego  pragnienia  z  kaprysami  losu.  Zatem  każde  pragnienie
musi  mieć swoją magię. Pragnienia mogą być  zaspokajane przez własny sukces lub niepowodzenia innych
(tak samo będę się cieszyć, gdy będę mieć więcej niż ma sąsiad, jak i wtedy gdy mu coś ukradną i będzie miał
mniej niż ja). Temu odpowiada magia i przeciwmagia, magia biała i czarna.
W Melanezji każda magia ma swoją przeciwmagię. Przeciwdziałanie o większej mocy niweczy efekt magii.
Czarownicy uczą się „parami” – uzdrawiania i usmiercania, rozkochiwania i powodowania nienawiści...
Zawsze istnieją bliźniacze siły magii – jest biała i czarna.
Podobieństwo magii do nauki:

Magia ma zawsze określony cel, związany z potrzebami ludzkimi.

Magia służy do realizacji celów praktycznych,

Magia rządzi się teorią, systemem zasad skuteczności działań

Jest przyporządkowana zasadom ogólnym

Rozwija, jak nauka, specjalną technikę

Można zniweczyć jej rezultaty, lub je naprawić

Magia więc to, jak mawiał Frazer, pseudonauka
Dlaczego magia to pseudonauka, a nie nauka?

jej podstawą nie jest uniwersalne doświadczenie życiowe, a przeżywanie stanów emocjonalnych,
gdzie człowiek obserwuje samego siebie, prawdę poznaje nie przez rozum, a poprzez grę uczuć we
własnym organizmie

opiera się na wierze, że nadzieja nie może zawieść a pragnienie oszukać (a nie na przekonaniu o
słuszności korzystania z doświadczeń i rozumu)

teorie magiczne narzucane są nie przez logikę, a kojarzenie wyobrażeń pod wpływem pragnień

zawiera się w innych typach tradycji, kontekstach społecznych, wyraża się w innych typach działań

wiedza magiczna współtworzy, w przeciwieństwie do racjonalnej, sferę sacrum

magia i religia
-

powstają i funkcjonują w sytuacjach stresu emocjonalnego ( przełomowe momenty życia,
niepowodzenia ważnych przedsięwzięć).

dają możliwość ucieczki z takich sytuacji, z których nie ma wyjścia, jak tylko przez rytuał i wiarę w
rzeczy nadprzyrodzone. W religii ta sfera to duchy, dusze itp., w magii – wiara w pierwotną siłę i
skuteczność magii.

Obie znajdują oparcie w tradycji mitologicznej, stale objawiają moc dokonywania cudów.

Obwarowane są obrządkami i tabu – to oddziela je od świata profanum

Różnice między magią a religią
-

magia dysponuje prostszą techniką (zaklęcie, rytuał, cechy czarownika) religia ma złożone postacie i
cele

wiara w magię jest bardzo prosta – to potwierdzenie ludzkiej zdolności do wywoływania określonych
skutków dzięki określonemu zaklęciu. Wiara religijna obejmuje cały świat zjawisk nadprzyrodzonych

mitologia religijna jest bardziej zróżnicowana, złożona i twórcza; mitologia magiczna jest
„ustawicznym chełpieniem się pradawnymi osiągnięciami człowieka” 

magia musiała być przekazywana z pokolenia na pokolenie – tylko w ręce czarowników, religia jest
sprawą wszystkich, wszyscy tak samo biorą w niej udział

w magii ważną rloę gra magia czarna i biała, w religii istnieje niewielka różnica między dobrem a
złen

magia ma charakter praktyczny, ma na celu osiąganie bezpośrednie, ilościowe rezultaty; religia mado
czynienia z nieuchronnością, nieodwracalnością

fałszywe jest twierdzenie, że bogów zrodził strach człowieka

funkcje wiedzy pierwotnej
-

zaznajomienie człowieka z otoczeniem

umożliwienie korzystania z sił przyrody

obdarza przewagą biologiczną

funkcje religii
-

kształtuje, uwydatnia i utrwala cenne postawy umysłu (szacunek dla tradycji, współistnienie ze
środowiskiem, odwaga i ufność w walce z trudnościami i w obliczu śmierci)

(więcej – omówione wcześniej)
funkcje magii
-

opanowuje wierzenia w skuteczność spontanicznych wybuchów i elementarnych zachowań i rytuały,
ujednolica je, tworząc niezmienne tradycyjne formy

dostarcza gotowe rytualne działania i wierzenia i okresloną technikę myslenia i postępowania

daje pewność siebie w realizacji ważnych zadań, pozwala zachować równowagę i integralność
umysłu w gniewie, smutku, nienawiści...

rytualizuje ludzki optymizm, umacnia wiarę w zwycięstwo nadziei nad strachem

akcentuje wyższość ufności nad zwątpieniem, nieugiętości nad wahaniem, optymizmu nas
pesymizmem

bez mocy i przewodnictwa magii cz. pierw. nie byłby w stanie tak opanować praktycznych trudności ani
podnieść się na wyższe poziomy kultury. Stąd tak powszechne występowanie magii i jej wlk wpływ

wg M. powinniśmy widzieć magię jako ucieleśnienie wzniosłej fantazji nadziei, która jak dotąd była
najlepszą szkołą ludzkiego charakteru