Problematyka zjawiska homoseksualizmu2

Beata Raczkiewicz

Zjawisko homoseksualizmu w dyskursach naukowych i społecznych.

Problematyka zjawiska homoseksualizmu. Zarys wielowymiarowy.

Próba zdefiniowania

Definicja terminu "homoseksualizm" wydaje się być stosunkowo jasna:

"Homoseksualizm  oznacza  wyłączne  lub  prawie  wyłączne  ukierunkowanie  zainteresowań  i
potrzeb  seksualnych  na  osoby  własnej  płci,  w  połączeniu  z  zachowaniami  o  charakterze
homoseksualnym,  przy  nieskrępowanej  moŜliwości  swobodnego  wyboru  partnera
erotycznego"

. Jednak jest to wyjaśnienie bardzo ogólne i znacznie uproszczone a istota

samego zjawiska i związanych z nim treści jest niewątpliwie o wiele bardziej skomplikowana
i implikuje w sobie szereg problematycznych kwestii naukowych, politycznych, społecznych,
kulturowych, prawnych, religijnych i innych. Problem homoseksualizmu i oceny aktów
homoseksualnych

jest

coraz

częściej

tematem

oŜywionej

dyskusji

publicznej.

Homoseksualizm,  choć  istnieje  od  zawsze,  stał  się  przedmiotem  szczególnego
zainteresowania  ekspertów  rozmaitych  dyscyplin,  a  tym  samym  intensywnych  badań
naukowych  stosunkowo  niedawno.  Doprowadziło  to  do  powstania  całego  mnóstwa
róŜnorodnych,  rozbieŜnych  jak  teŜ  nachodzących  na  siebie  koncepcji,  teorii  i  definicji
dotyczących homoseksualizmu oraz pojęć odnoszących się do niego.

Trudności związane ze zdefiniowaniem tego zjawiska wynikają głównie z tego, Ŝe "

w istocie, bowiem homoseksualizm ma rozmaite cechy charakterystyczne, zaleŜne od
sytuacji poszczególnych osób oraz od kontekstu społeczno-kulturowego"

Kontrowersje poglądowe

Bardzo często zdarza się, Ŝe osoby zainteresowane problematyką homoseksualizmu

przyjmują  jednostronną  perspektywę  ujęcia  problemu  oraz  poszczególną  definicję,  która
wydaje  się  być  uŜyteczną  w  potwierdzeniu  ich  wywodów  na  ten  temat,  co  prowadzi  do
powstania  wielu  nieporozumień,  kontrowersji  oraz  fałszywych  sądów.  Wszelkie  próby
analizy,  ze  względu  na  złoŜoność  zjawiska  oraz  związanych  z  nim  procesów,  których
dynamika  okazuje  się  skomplikowana  i  niełatwa  w  interpretacji,  powinny  wiązać  się  z
koniecznością  zastosowania  uzupełniających  się  wzajemnie  metod  o  charakterze
interdyscyplinarnym. Wszelkie zaś "teorie naukowe naleŜy osądzać porównując je z teoriami
alternatywnymi"

S. Dulko, M. Lew-Starowicz, Z. Lew-Starowicz, Homoseksualizm, [w:] Homoseksualizm. Perspektywa

interdyscyplinarna, B. Kowalska, K. Slany, M. Śmietana (red.), Zakład Wydawniczy Nomos, Kraków 2005, s.
39.

G. Piana, Homoseksualizm i transseksualizm, [w:] Homoseksualizm. Dokumenty Kościoła, opracowania,

rozmowy, świadectwa, T. Huk (red.), Verbinum, Warszawa 2000, s. 195.

J. M. Bailey, R. C. Pillard, Homoseksualizm jest wrodzony, [w:] Kobiety, męŜczyźni i płeć. Debata w toku, M.

Roth Walsh (red.), IFiS PAN, Warszawa 2003, s. 226.

RozwaŜania dotyczące zagadnienia homoseksualizmu naleŜałoby rozpocząć od

"uporządkowania"  pewnych  kluczowych  pojęć  z  nim  związanych.  Jednak  sama  próba
podjęcia  się  takiego  "uporządkowania",  ze  względu  na  skomplikowany  charakter  zjawiska
stwarza niemałe trudności.

Niektórzy badacze przypisują określenie "homoseksualizm" nie tylko trwałym

preferencjom,  ale  takŜe  róŜnym  formom  homoseksualnych  zachowań  takich  jak:
homoseksualizm  zastępczy,  młodzieńczy,  słaba  identyfikacja  płci  czy  róŜne  zespoły
dezaprobaty  płci  itp.;  inni  z  kolei  łączą  go  z  osobami,  które  nie  przejawiają  zachowań
homoseksualnych,  ale  ujawniają  związane  z  nimi  fantazje  i  pragnienia.  Obok  terminu
"homoseksualista"  coraz  częściej  występują  określenia  takie  jak:  "gej"  czy  "lesbijka",
oznaczające odpowiednio męŜczyznę lub kobietę o orientacji homoseksualnej. Bardzo często
w  literaturze  przedmiotu  oraz  w  dyskusjach  na  temat  homoseksualizmu  pojęcia  "gej"  i
"homoseksualista" uŜywane są zamiennie. Jednak w znaczeniu tych pojęć tkwi pewne istotne
rozróŜnienie.  Określenie  "homoseksualny"  dotyczy  jedynie  zachowania  oraz  pociągu
seksualnego  człowieka,  natomiast  pojęcia  "gej"  i  "lesbijka"  określają  toŜsamość  i  dotyczą
jednostek  w  pełni  świadomych  swoich  homoseksualnych  preferencji.  "Homosexual

odnosi

się do pociągu płciowego do osób tej samej płci, bez względu na to, czy jest on wyraŜany w
zachowaniu seksualnym, czy nawet świadomie uznawany. Gay jest terminem starszym i
węŜszym, odnoszącym się głównie do świadomości i akceptacji homoseksualnej orientacji i
do pewnego stopnia - do dzielenia się tą świadomością z innymi"

. "Być gejem oznacza być

wolnym  od  wątpliwości,  które  moŜe  wzbudzać  fakt,  Ŝe  się  jest  zorientowanym
homoseksualnie.  Najlepszą  oznaką  tego  uwolnienia  się  jest  nieograniczanie  się  w
kształtowaniu swojej osobowości, w pracy, w zabawie i we współŜyciu z osobą kochaną do
stereotypu  (...).  Oznacza  to  zdolność  dociekania  swoich  preferencji  i  pragnień  w  rolach
seksualnych,  gdzie  dokonuje  się  wyborów  bez  obowiązku  kształtowania  osobowości
dopasowanej  do  nich  w  innych  sferach  Ŝycia,  aby  w  ten  sposób  role  te  usprawiedliwić  czy
wytłumaczyć.  W  istocie  oznacza  to  przekonanie,  Ŝe  w  kaŜdym  człowieku  moŜe  istnieć
jakakolwiek orientacja i preferencja seksualna"

Zdaniem

niektórych

seksuologów

powaŜne

znaczenie

dla

rozpoznania

homoseksualizmu  ma  motywacja  homoerotyczna,  czyli  homoseksualność,  a  sam  rodzaj
praktyk  i  zachowań  homoseksualnych  nie  musi  być  zgodny  z  preferencjami
homoseksualnymi.  "Jeszcze  trudniejsza  okazuje  się  z  kolei  moŜliwość  określenia

Z ang. homoseksualny, homoseksualista ( -tka); W większości opracowań polskich terminologia związana z

problematyką  homoseksualności,  zostaje  podawana  w  oryginale.  Wynika  to  z  faktu,  Ŝe  pewne  kwestie,
oczywiste  dla  autorek  i  autorów  wersji  oryginalnej,  mogą  nie  być  równie  oczywiste  dla  polskiego  czytelnika.
Tematyka  z  zakresu  gender  studies,  która  odgrywa  wielką  rolę  w  badaniach  nad  homoseksualizmem  i
powiązaną z nim problematyką seksualności w ogóle, jest w Polsce stosunkowo nowa a niektóre z oryginalnych
terminów  w  ogóle  nie  mają  właściwych  polskich  odpowiedników,  inne  zaś  (takie  jak  gej,  gender,  queer  itp.)
zaczynają  juŜ  funkcjonować  w  naszym  języku  w  swojej  wersji  oryginalnej.  Omawiając  zjawisko
homoseksualizmu  nieodzownymi  wydają  się  być  odniesienia  do  teorii  queer  i  opracowań  z  zakresu  studiów
lesbijsko-gejowskich, które zamierzam poczynić  w dalszej części  mojej pracy. Dorobek  wyŜej  wymienionych
studiów, w Polsce dopiero zostaje przyswajany, a większość literatury przedmiotu wciąŜ nie moŜe się doczekać
swego  polskiego  wydania.  Z  tego  względu  terminologię  zawarta  w  anglojęzycznych  opracowaniach  i
wydaniach zagranicznych, z których po części będę korzystać, pozostawię w większości w formie oryginalnej,
nadając jej w razie konieczności charakter opisowy lub odwołując się do polskich opracowań specjalistycznych
z  tej  dziedziny,  w  celu  uniknięcia  błędów  merytorycznych  oraz  pułapki  interpretacyjnej  wynikającej  z
nieścisłości translatorskich.

R. Woods OP, O miłości, która nie umiała wymówić swojego imienia, Rebis, Poznań 1993, s. 24.

G. Weinberg, Ludzie zorientowani homoseksualnie w społeczeństwie, Softpress, Poznań 1991, s. 42.

wyznaczników  postawy  homoseksualnej,  a  to  z  powodu  rozmaitości  poziomów,  na  których
następuje  określenie  własnej  toŜsamości;  poziomów,  które  nie  ujawniają  się  w  "stanie
czystym",  ale  przeplatają  się  wzajemnie  czy  wręcz  mieszają"

. Jak wcześniej wspomniałam

badania  dotyczące  orientacji  seksualnej  jako  takiej  w  tym  orientacji  homoseksualnej
wywołują kontrowersje na polu naukowym, często zawierają wiele niejasności. Wynika to z
faktu,  iŜ  róŜni  badacze  biorą  pod  uwagę  róŜne  kryteria  i  definicje  w  rezultacie  osiągają
róŜniące się wzajemnie wyniki, rozbieŜne stwierdzenia, dane i poglądy na ten temat.

I tak na przykład, jak ukazuje dr Alicja Długołęcka w swojej pracy dotyczącej

kształtowania się toŜsamości homoseksualnej

, jeśli homoseksualizm jest definiowany

równieŜ  jako  fantazjowanie  o  stosunkach  seksualnych  z  osobą  tej  samej  płci  to  25-40%
męŜczyzn  i  10-20%  kobiet  jest  zorientowana  homoseksualnie  (wg  badań  Kinsey'a).  Z  kolei
badania  oparte  na  innej  definicji,  z  której  wynika,  Ŝe  koniecznym  warunkiem  orientacji
homoseksualnej jest przeŜycie orgazmu podczas stosunku seksualnego z osobą tej samej płci,
dowodzą,  Ŝe  5-10%  męŜczyzn  i  1-3%  kobiet  przejawia  orientację  homoseksualną.  Tu,  jak
zauwaŜa  Długołęcka  pojawia  się  sprzeczność.  Definicja,  na  której  oparto  powyŜsze
stwierdzenie  nie  uwzględnia,  bowiem  osób  heteroseksualnych,  które  podejmują  się  praktyk
homoseksualnych,  a  w  przypadku,  których  trudno  mówić  o  homoseksualizmie,  skoro  ich
nastawienie  jest  heteroseksualne.  Natomiast  z  załoŜenia,  Ŝe  homoseksualizm  jest  wyłączną
lub prawie wyłączną preferencją erotyczną w odniesieniu do osób własnej płci, wynika, Ŝe 1-
4%  męŜczyzn  oraz  1%  kobiet  to  osoby  homoseksualne.  Przy  takim  jednak  załoŜeniu  w
badaniach  zostają  pominięte  osoby,  które  nie  są  wyłącznie  homo-  lub  heteroseksualne.  "Te
badania, które uwzględniają przeszłość erotyczną, oczekiwania i pragnienia na przyszłość, a
przede  wszystkim  sposób  patrzenia  na  własną  seksualność,  wykazują,  Ŝe  róŜnorodność
preferencji  seksualnych  jest  bardziej  złoŜona,  niŜ  się  wydaje,  i  tym  trudniejsze  jest
posługiwanie  się  podstawowymi  pojęciami  -  niejednokrotnie  trzeba  tworzyć  nowe.  (...)
Orientację  seksualną  określa  się  w  kilku  wymiarach,  a  nie  jedynie  w  wymiarze  zachowań
homoseksualnych"

PowyŜsze próby przybliŜenia tylko podstawowych pojęć z zakresu problematyki

związanej  ze  zjawiskiem  homoseksualizmu  wykazują  juŜ  trudności  z  jego  ujmowaniem  i
ogólnym  definiowaniem  oraz  dowodzą  konieczności  przedstawiania  go  w  zarysie
wielowymiarowym. "MoŜna więc ostatecznie stwierdzić, Ŝe homoseksualizm widzieć trzeba
w  obrębie  obszaru  kulturowego  w  całym  jego  skomplikowanym  bogactwie;  tylko  w  ten
sposób  moŜna  uchwycić  wszystkie  aspekty,  które  charakteryzują  to  zjawisko,  a  zarazem
sformułować hipotezę interpretacyjną (...)"

3. Subiektywistyczne ujęcia zjawiska homoseksualizmu i ich wpływ na kształtowanie
opinii oraz postaw społecznych.

Ze względu na złoŜoność oraz wieloaspektowość zjawiska, uwikłanego w

skomplikowany splot wzajemnie powiązanych czynników o rozmaitej naturze i znaczeniu,

G. Piana, op.cit., s. 198.

A. Długołęcka, Kształtowanie się toŜsamości homoseksualnej, [w:] Homoseksualizm. Perspektywa

interdyscyplinarna, B. Kowalska, K. Slany, M. Śmietana (red.), Zakład Wydawniczy Nomos, Kraków 2005, s.
54-74.

Ibidem, s. 56.

G. Piana, op. cit., s. 197.

istnieje  moŜliwość  wyolbrzymiania  istoty  poszczególnych  z  nich.  W  zaleŜności  od  logiki,
jaką  dyktują  przesłanki  ideologiczne,  nieułatwiające  nigdy  obiektywnej  oceny,  powstają
coraz to róŜne teorie dotyczące homoseksualizmu i problemów z nim związanych.

Sprzeczne opinie naukowe oraz rozbieŜności w definiowaniu i przedstawianiu zjawiska

w  specjalistycznych  publikacjach  powodują,  Ŝe  osoby  poszukujące  informacji  na  ten  temat
często  pozostają  w  rozterce.  Jak  wykazują  badania  opinii  publicznej  -  wiedza  Polaków  na
temat  homoseksualizmu  jest  bardzo  skromna  i  powierzchowna.  Jej  brak  często  łączy  się  z
postawą odrzucenia i dyskryminacji w stosunku do osób homoseksualnych.. Egzemplifikacją
powyŜszego  stwierdzenia  mogą  być  badania  przeprowadzone  wśród  studentów  medycyny
przez K. Boczkowskiego, który podczas wygłaszania swych wykładów o tematyce związanej
z  determinacją  i  róŜnicowaniem  płci,  zauwaŜył  jak  niewiele  wiedzą  oni  na  temat
homoseksualizmu, a co więcej jak mylne mają na ten temat poglądy. Stwierdził on równieŜ,
Ŝ

e postawa, jaką w większości przyjmują, wynika z zupełnego niezrozumienia problemu.

4. Stereotypizacja

Niski stan wiedzy na temat homoseksualizmu wykorzystują często róŜnego rodzaju

rodowiska radykalne (jak np. przedstawiciele Kościoła, politycy ugrupowań pro-rodzinnych

i  inni)  narzucając  ludziom  nieświadomym  istoty  problemu,  swój  własny  punkt  widzenia,  w
celu  uzyskania  poparcia  dla  własnej  ideologii.  Sposób  przedstawiania  homoseksualizmu
związany  jest  wtedy  z  nietolerancyjnym  światopoglądem  i  wrogością  w  stosunku  do
rzekomej  "inności"  osób  homoseksualnych  oraz  przyczynia  się  do  utrwalania  szkodliwych
stereotypów,  w  odniesieniu  do  jednostek  zorientowanych  homoseksualnie  jak  równieŜ  w
szerszym aspekcie - do ogółu osób homoseksualnych jako grupy ludzi "odmiennych".

Jak wiadomo taki stereotyp "moŜe stać się właściwym stereotypem społecznym wtedy,

gdy  zacznie  być  podzielany  przez  większą  liczbę  osób  i  wywodzi  się  z  relacji  między
grupami  społecznymi  i  całymi  społecznościami.  Tak  rozumiane  stereotypy  mają  charakter
społeczny,  gdyŜ  są  to  obrazy  wytworzone  przez  całą  zbiorowość  oraz  dotyczą  całej
zbiorowości  (...)  W  sytuacji  funkcjonowania  stereotypów  jednostka  jest  oceniana  nie  na
podstawie  swych  własnych  cech,  lecz  na  podstawie  zniekształconych  przekonań  co  do
właściwości grupy, do której jednostka naleŜy"

Na kształtowanie się postaw wobec homoseksualizmu i opinii na tematy z nim związane

wpływ  mają  przede  wszystkim  funkcjonujące  stereotypy.  Osoby  orientacji  homoseksualnej
stają się więc łatwo obiektem stereotypizacji. W społeczeństwie występują pewne obiegowe,
nieweryfikowalne  opinie  na  temat  pewnych  specyficznych  właściwości  psychologicznych
gejów i lesbijek, ich sposobu bycia, miejsca w psychopatologii i tym podobne.

Obserwacje z przeprowadzonych badań K. Boczkowskiego znajdują się w ksiąŜce jego autorstwa

poświęconej homoseksualizmowi (K.Boczkowski, Homoseksualizm, b.d., Warszawa 1998.) (za: J. Augustyn,
Integracja seksualna. Przewodnik w poznawaniu i kształtowaniu własnej seksualności, Wydawnictwo WAM,
Kraków 1998, s. 257.)

D. Majka-Rostek, Mniejszość kulturowa w warunkach pluralizacji. Socjologiczna analiza sytuacji

homoseksualistów polskich, Wydawnictwo Uniwersytetu Wrocławskiego, Wrocław 2002, s. 44.

Uzasadniona wydaje się być tu konieczność zwrócenia szczególnej uwagi na samą

naturę stereotypu jako struktury poznawczej oraz na jego funkcjonalną rolę w kształtowaniu
wyobraŜeń i opinii społecznych.

Z  punktu  widzenia  nauk  społecznych  –  stereotypy  funkcjonują  na  płaszczyźnie
dwuwarstwowej:
1. Po pierwsze istnieją w umyśle danej jednostki,
2. Po drugie stanowią integralną część struktury społecznej, wspólną dla ludzi naleŜących do
danej kultury/ społeczności.

W związku z funkcjonowaniem pewnych typowych, podzielanych przez większość członków
społeczeństwa opinii – rozpowszechniają się:

- uprzedzenia – emocjonalne komponenty postaw, czyli negatywne, wrogie ustosunkowania
wobec ludzi wyodrębnionych na podstawie grupowej przynaleŜności;
- stereotypy – poznawcze komponenty postaw, a zatem uogólnienia i generalizacje dotyczące
całej  grupy  –  niezaleŜnie  od  rzeczywistego  zróŜnicowania  poszczególnych  członków  tej
grupy.  ChociaŜ  z  punktu  widzenia  współczesnej  psychologii  „osób  homoseksualnych  nie
łączy  nic  oprócz  poŜądania  seksualnego  skierowanego  ku  partnerowi  tej  samej  płci”

obrębie  dyskursów  publicznych  i  w  opinii  społecznej  wciąŜ  generalizowane  są  wizerunki
homoseksualistów,  jako  grupy  ludzi,  której  członkowie  charakteryzują  się  szerokim
spektrum  tych  samych  cech.  W  sytuacji  takiego  funkcjonowania  stereotypów  jednostka
(homoseksualna)  jest  oceniana  na  podstawie  błędnych  przeświadczeń,  co  do  właściwości
ogółu  osób  homoseksualnych  jako  grupy  łatwo  dającej  się  wyodrębnić  na  podstawie
pewnych wspólnych cech.

Wraz  z  uprzedzeniami  i  stereotypami  rozpowszechnia  się  takŜe,  a  moŜe  przede  wszystkim
wynikające z dwóch powyŜszych postaw:

-  zjawisko  dyskryminacji  –  behawioralny  komponent  postawy,  jest  ono  nieuzasadnionym  i
zdecydowanie krzywdzącym działaniem, skierowanym przeciwko członkom danej grupy na
podstawie  –  wyłaniającej  się  z  wcześniej  wymienionych  uprzedzeń  i  stereotypów  –  ich
grupowej przynaleŜności.

Jak  zauwaŜa  Lew-Starowicz  –bardzo  powszechne  są  mylne  opinie  i  uogólnienia  dotyczące
homoseksualistów

naszym

społeczeństwie.

Pomimo

rosnącej

edukacji

rozpowszechniania się tych tematów w publikacjach, nadal utrzymują się stereotypowe,
często niedorzeczne obrazy gejów i lesbijek.

Na podstawie art. R. Kowalczyk, M. Mirocha, T. Potaczek, Stereotypy a orientacja seksualna. Obraz

„typowego” geja i lesbijki w oczach młodych męŜczyzn, [w:] Parametry poŜądania. Kultura odmieńców wobec
homofobii, T. Basiuk, D. Ferens, T. Sikora (red.), wyd. Universitas, Kraków 2006, s.89-98.

"Wizerunek publiczny homoseksualistów w Polsce jest niejednoznaczny: waha się

pomiędzy stosunkowo nowym zjawiskiem politycznej poprawności a zakorzenionym od lat
stereotypem kulturowym" (M. Śmietana)

Wizerunek homoseksualisty w Polsce

ChociaŜ z punktu widzenia współczesnej psychologii, jak juŜ wspomniałam - "osób

homoseksualnych nie łączy nic oprócz poŜądania seksualnego skierowanego ku partnerowi
tej samej płci"

, w obrębie dyskursów publicznych wciąŜ generalizowane są róŜnorodne

wizerunki "osoby homoseksualnej". I tak na przykład w publikacjach instytucji związanych z
Kościołem  wizerunek  osoby  homoseksualnej  kreowany  jest  w  oparciu  o  pierwsze  teorie
medyczne,  które  umieszczały  homoseksualizm  na  równi  z  odchyleniami  psychicznymi,
patologią.  Z  opracowań  takich  moŜemy  dowiedzieć  się,  Ŝe:  osoby  homoseksualne  nie  są
zdolne do miłości a ich wzajemne przyciąganie się " nie jest wyrazem głębokiego pragnienia
oddania  się  w  miłości  drugiemu,  ile  raczej  zaspokojenia  pewnej  kompulsji  emocjonalno-
seksualnej"

; Ŝe osoby te w większości mają złe kontakty z rodzicami a ich "problem" jest w

istocie "jedną z konsekwencji bardziej pierwotnych zaburzeń (...), które pojawiają się na
skutek bolesnych doświadczeń w dzieciństwie(...)"

- i spowodowane są najczęściej

doświadczeniem  negatywnych  zachowań  ze  strony  ojca;  Ŝe  cierpią  wszyscy  na  róŜnego
rodzaju  depresje  i  są  ogólnie  nieszczęśliwi,  bowiem  "homoseksualizm  jest  wyrazem
głębokiego  i  lękowego  niezadowolenia  z  Ŝycia"

i Ŝe moŜna go wyleczyć, poniewaŜ w

przypadku osób homoseksualnych "moŜliwa jest terapia i powrót do zdrowia
psychicznego"

. Takie stwierdzenia są oczywiście przesadne i nie zgodne z

rzeczywistością

, mają jednak znaczny wpływ na kształtowanie uogólnionego,

zafałszowanego  wizerunku  rzekomej  "osoby  homoseksualnej".  Podobny  schemat  zresztą
powielany  jest  w  przypadku  niektórych  wypowiedzi  politycznych.  Radykalni  przeciwnicy
homoseksualizmu, którzy w swych publicznych przemówieniach odnoszą się do ogółu ludzi
zorientowanych  homoseksualnie  określeniami  typu:  "  nienormalni",  "dewianci"  czy
"zboczeńcy",  w  niemniej  znacznym  stopniu  przyczyniają  się  do  kształtowania
"skrzywionego" obrazu oraz utrwalania krzywdzącego stereotypu "homoseksualisty".

M. Śmietana, Wizerunek publiczny homoseksualistów w Polsce, [w:] Homoseksualizm. Perspektywa

interdyscyplinarna, B. Kowalska, K. Slany, M. Śmietana (red.), Zakład Wydawniczy Nomos, Kraków 2005, s.
265.

J. Kochanowski, Od teorii dewiacji do teorii queer. Lesbijki i geje w polilogu akademickim, w:]

Homoseksualizm. Perspektywa interdyscyplinarna, B. Kowalska, K. Slany, M. Śmietana (red.), Zakład
Wydawniczy Nomos, Kraków 2005, s. 105.

J. Augustyn, Integracja seksualna. Przewodnik w poznawaniu i kształtowaniu własnej seksualności.

Wydawnictwo WAM, Kraków 1998, s. 260.

M. Dziewiecki, Cielesność, płciowość, seksualność, Jedność, Kielce 2000, s. 126.

F. Sanchezem, Miłość, która zatrzymała się w pół drogi, [w:] Homoseksualizm. Dokumenty Kościoła,

opracowania, rozmowy, świadectwa, T. Huk (red.), Verbinum, Warszawa 2000, s. 237.

M. Dziewiecki, op. cit.

W badaniach nad ludźmi nie moŜliwe jest dowiedzenie jakiejś w pełni obiektywnej i wyłącznej prawdy.

Jednak  na  podstawie  róŜnorodnych  badań  konstruowanych  według  róŜnych  strategii  badawczych  naukowcy
potwierdzili,  Ŝe:  "Nie  ma  Ŝadnych  rzetelnych  dowodów  na  to,  Ŝe  przyczyną  tzw.  stuprocentowego
homoseksualizmu są określone środowiska rodzinne czy błędy wychowawcze(...); geje i lesbijki nie róŜnią się
od  populacji  heteroseksualnej  w  zakresie  więzi  uczuciowych,  miłości,  zazdrości  ,  intensywności  doznań
seksualnych,  osobowości,  cech  charakteru  (...);  nie  moŜna  Ŝadnymi  metodami  leczenia  zmienić  orientacji  u
stuprocentowego  geja  czy  stuprocentowej  lesbijki"  (A.Fijałkowska-Grabowiecka,  Z.  Lew-Starowicz,  Seks
kontrowersyjny, Dom Wydawniczy Bellona, Warszawa 2004, s. 210.)

Wybrane przykłady:

Jak potwierdzają wyŜej wymienione przykłady, mimo tego, Ŝe homoseksualizm

został juŜ dawno usunięty z międzynarodowej listy chorób i problemów zdrowotnych, przez
Ś

wiatową Organizację Zdrowia

, nie jest zatem ujmowany jako choroba czy patologia w

klasyfikacjach  medycznych  i  funkcjonuje  on  w  kategorii  odmienności  psychoseksualnej
traktowanej  jako  jedna  (obok  bi-  i  heteroseksualizmu)  z  trzech  "naturalnych"  orientacji
seksualnych,  niektóre  środowiska  nadal  głoszą  sprzeczne,  wynikające  z  nieznajomości
problemu  i  nie  mające  potwierdzenia  w  faktach  -  poglądy  na  ten  temat.  Wszystko  to
przyczynia  się  teŜ  w  duŜej  mierze  do  powstawania  krzywdzących  sądów,  negatywnego,
czasem  wręcz  wrogiego  postrzegania  osób  zorientowanych  homoseksualnie  i  z  tym
związanych zachowań homofobicznych

"Gej znaczy radosny, wesoły. Wielu gejów i lesbijek nie ma jednak powodów do

radości: w wielu krajach są nadal dyskryminowani, nielubiani, spotykają się z oporami w
miejscach pracy, z homofobią"

. Problem wydaje się dotyczyć zwłaszcza społeczeństw

postradycyjnych, i tak jak Polska względnie homogenicznych kulturowo, które jak wykazują
socjologowie mają słabszy poziom tolerancji względem wszystkiego, co odbiega od
"normy".

6. "MY" i "oni". Etnocentryzm heteroseksualny

W dzisiejszym środowisku społecznym, gdzie oczywiście liczebność ludzi

zorientowanych heteroseksualnie jest o wiele większa niŜ tych o orientacji homoseksualnej,

Jeden z przedstawicieli prawicowego ugrupowania politycznego: "Podczas konferencji prasowej

poświęconej Marszowi Równości porównał homoseksualizm do zoofilii, pedofilii i nekrofilii". ( W.
Markiewicz, Nasi Nazi, "Polityka", R. 2006, nr 32, s. 80.)
2)

Reprezentant innej partii pro-rodzinnej: "wysławił się skrajnie homofobicznymi

wypowiedziami: ręki im nie podaję ze względów higienicznych albo Ŝeby tym dewiantom dolać pałami" (W.
Markiewicz, Nasi Nazi, "Polityka", R. 2006, nr 32, s. 81.); "KaŜdy policjant poświadczy, Ŝe homoseksualiści to
krąg niemal w 100 proc. pokrywający się z środowiskiem pedofilskim. To fakt, na który nie potrzeba Ŝadnych
badań." (http://www.homoseksualizm.org/ )
3)

Z ust jeszcze innego polityka moŜna było usłyszeć, Ŝe: "państwo powinno interweniować

wobec osób, które chcą zarazić innych swoim homoseksualizmem, (...) homoseksualizm nie jest naturalny,
naturalna jest rodzina" (E. Michalik, RóŜowa międzynarodówka w akcji, "Ozon", R. 2006, nr 4, s. 19)

"Jako pierwsze skreśliło go (homoseksualizm - B.R.) z listy zaburzeń Amerykańskie Towarzystwo

Psychologiczne w 1973, a następnie, z listy chorób Światowa Organizacja Zdrowia (WHO) w 1991 roku." A. S.
Więch, RóŜowy odcień PRL-U. Zarys badań nad mniejszościami seksualnymi w Polsce Ludowej, [w:]
Homoseksualizm. Perspektywa interdyscyplinarna, B. Kowalska, K. Slany, M. Śmietana (red.), Zakład
Wydawniczy Nomos, Kraków 2005, s. 259.

"Homofobia - lęk przed homoseksualizmem wyraŜający się w postawie wstrętu do ludzi

homoseksualnych,  często  pragnieniem  zemsty  i  nałoŜeniem  na  nich  kar.  "Dotyczy  osób  o  orientacji
heteroseksualnej i przejawia się niepokojem, lękiem i poczuciem zagroŜenia ze strony homoseksualistów."
(S.  Dulko,  M.  Lew-Starowicz,  Z.  Lew-Starowicz,  op.cit.,  s.  52.)  Oczywiście  pojęcie  to  ma  o  wiele  szersze
znaczenie  i  tu  przedstawiam  najbardziej  uproszczoną  jego  wersje.  Homofonia,  nie  jest  bowiem  -  zjawiskiem
ograniczonym  wyłącznie  do  populacji  heteroseksualnej,  lecz  występuje  często  u  osób  homoseksualnych  i  ma
związek z presją zewnętrzną.

A.Fijałkowska-Grabowiecka, Z. Lew-Starowicz, Seks kontrowersyjny, Dom Wydawniczy Bellona, Warszawa

2004, s. 212.

W przypadku omawianego przeze mnie zjawiska homoseksualizmu, pojęcie etnocentryzmu naleŜy rozumieć

jako  pewnego  rodzaju  "etnocentryzm  heteroseksualny",  oznaczający:  wartościującą  postawę  ludzi
heteroseksualnych  wobec  własnej  orientacji  seksualnej  i  deprecjonujący  stosunek  do  ludzi  zorientowanych
homoseksualnie, postrzeganych jako grupy będącej odstępstwem od normy.
(A. Długołęcka, op.cit, s. 62, za: autorem pojęcia G. Herdt, Introduction, Gay and Lesbian Youth,     Emergent
Identities, and Cultural Scenes at Home and Abroad, "Journal of Homosexuality", R. 1992, nr 3/4.)

homoseksualiści stanowią swego rodzaju odrębną kategorię, którą właściwie moŜna określić
mianem zbiorowości pewnego rodzaju odmiennej lub inaczej mniejszości seksualnej

Powiązanie sfery seksualności ze sferą kultury we współczesnym świecie jest

znaczące.  "Czynniki  społeczno-kulturowe  odgrywają  istotna  rolę  w  kształtowaniu  się
wzorców  zachowań  seksualnych,  a  seksualność  z  kolei  moŜe  odpowiednio  zabarwiać
pozaseksualne  formy  egzystencji  społeczno-kulturowej.  W  tym  ujęciu  seksualność  stanowi
jeden  z  wielu  czynników  kształtujących  normy  i  stosunki  społeczne,  lecz  sama  z  kolei  w
znacznym stopniu kształtowana jest przez czynniki społeczno-kulturowe"

. W postrzeganiu

homoseksualistów,  (  czyli  grupy  swego  rodzaju  odmiennej)  przez  dominującą  większość
heteroseksualną,  łatwo  moŜna  zauwaŜyć  występowanie  kategorii  "swojskości  i  obcości",
opozycji  "my  i  oni".  "Zgodnie  zasadą  etnocentrycznego  postrzegania  świata  inny  znaczy
gorszy; etnocentryzm agresywny, przeradzający się w megalomanię, polega m.in. na tym, Ŝe
w  jego  ramach  postrzega  się  siebie  jako  harmonijną  i  samo  przez  się  zrozumiałą  całość,
podczas gdy owym innym, przypisuje się wszelkie braki i odstępstwa od normy"

Dlaczego tak się dzieje, Ŝe homoseksualiści są traktowani przez społeczeństwo jako łatwa do
wyodrębnienia grupa skoro w rzeczywistości kryteria ich wyodrębniania są niejasne? Czemu
grupie tej "przypisuje się wszelkie braki i odstępstwa od normy"? Skąd się biorą zachowania
dyskryminacyjne i postawy homofobiczne? Czemu wizerunek publiczny homoseksualistów
podlega ciągłej stereotypizacji? Skąd się wywodzi wymuszanie normy "obowiązującego
heteroseksualizmu", jaki wpływ wywiera to na sytuację gejów i lesbijek we współczesnym
ś

wiecie? Czy moŜliwe jest uniknięcie błędu konstruowania pseudo-obiektywnego opisu osób

homoseksualnych, który zawsze okazuje się opisem skonstruowanym z konkretnej pozycji?

II. Ten dziwny stwór, czyli jak wymyślono homoseksualistę

Dalszy ciąg rozwaŜań rozpocznę od przedstawienia podstawowych faktów

dotyczących: występowania zjawiska homoseksualizmu oraz kategorii z nim związanych w
skali czasu i przestrzeni.

Homoseksualizm, choć istnieje od zawsze, wydaje się być "konstrukcją" stosunkowo

młodą. "Psychologiczna, psychiatryczna i medyczna kategoria homoseksualizmu powstała w
dniu, kiedy ją po raz pierwszy scharakteryzowano - za datę narodzin tego pojęcia moŜna
przyjąć artykuł K. Westphala z 1870 roku o odmiennych doznaniach seksualnych"

. Ten

Pojęcie "mniejszości" w naukach humanistycznych stosowane jest przewaŜnie w odniesieniu do mniejszości

narodowych lub etnicznych, jednak istnieją pewne zbieŜności, które wykazują słuszność przypisania określenia
"mniejszości"  osobom  homoseksualnym  jako  zbiorowości,  róŜniącej  się  od  ogółu  heteroseksualnie
zorientowanej  większości  na  podstawie  pewnych  wyróŜników.  "Pośród  bardzo  wielu  definicji  mniejszości
najczęściej  w  analizach  socjologicznych  moŜna  spotkać  przytaczaną  definicję  L.  Wirtha,  którego  koncepcja
związana jest z niesymetrycznością władzy. Ta klasyczna definicja ujmuje mniejszość jako grupę ludzi, którzy
odróŜniani są od innych członków społeczeństwa za względu na swoje cechy fizyczne lub kulturowe. Zajmują
oni  niekorzystną  pozycję  w  społeczeństwie  i  mają  świadomość  podlegania  zbiorowej  dyskryminacji"  (D.
Majka-Rostek, ) D. Majka-Rostek, op.cit. s.27.

D. Majka-Rostek, op.cit., s. 50, (za: K. Imieliński, Przedmowa, [w:] Seksuologia kulturowa, K.Imieliński

(red.), b.d, Warszawa 1980, s. 6.)

W. J. Burszta, Antropologia kultury. Tematy, teorie, interpretacje, Zysk i S-ka, Poznań 1998, s. 18.

A. Długołęcka, op.cit., s. 54.

niemiecki  lekarz  jak  i  inni  medycy  końca  XIX  wieku  doszli  do  wniosku,  Ŝe  osoby
ujawniająca  skłonności  erotyczne  w  kierunku  innych  o  tej  samej  płci,  stanowią  pewnego
rodzaju  odrębną  kategorię  osobowościową.  Jednak  sam  termin  "homoseksualizm"  po  raz
pierwszy został uŜyty publicznie przez K. M. Kertbeny'ego i ostatecznie zastąpił nieporęczne
określenia "odmienne doznania seksualne"

czy "inwersja seksualna", stosowane dotychczas

w  odniesieniu  do  osób,  których  praktyki  seksualne  miały  związek  z  przedstawicielami  tej
samej płci. Od tej pory osoby o skłonnościach homoerotycznych pod naciskiem specjalistów
medycyny  zostały  wtłoczone  w  kategorię,  wyznaczaną  nie  na  podstawie  zachowań,  lecz
pewnych  specyficznych  właściwości  psychicznych  z  pogranicza  choroby  i  patologii.
Homoseksualizm  wpadł  w  ręce  medycyny  jako  patologia  i  aŜ  do  połowy  XX  wieku
utrzymywał  się  na  tej  pozycji.  Od  tej  pory  stosunki  seksualne  z  osobnikami  tej  samej  płci
stanowiły  podstawę  toŜsamości  jednostki  homoseksualnej.  Tym  samym  zaczęto
klasyfikować ludzi i wyznaczać ich toŜsamość seksualną na podstawie tego, z kim odbywają
stosunki seksualne, według dychotomicznej skali homo- i heteroseksualności.

Wcześniej natomiast w krajach Zachodu, podobnie jak w staroŜytnej Grecji czy

innych kulturach, zachowania, homoerotyczne oceniano na podstawie "szczególnego typu
praktyk", a nie jak odtąd "szczególnego typu osób". Jak wykazują dane zestawione w
tabeli

, zjawisko homoseksualizmu było w Europie znane od najdawniejszych czasów.

Najczęściej traktowano je z pogardą, lecz wszelkie restrykcje, zakazy i kary skierowane były
przeciwko zachowaniom homoerotycznym, a nie poszczególnym typom osób. Ludzie, którzy
poddawali  się  tego  typu  praktykom,  byli  wprawdzie  zawsze  postrzegani  za  odmieńców,
heretyków  czy  wręcz  przestępców  jednak  ich  negatywny  wizerunek  kształtowany  był  w
oparciu  o  "naganne  zachowania",  które  uwaŜano  za  "nienormalne",  "grzeszne",  czasem
nawet  "przestępcze".  Oznacza  to,  Ŝe  do  końca  XIX  wieku  nie  istniało  pojęcie  "osoby
homoseksualnej",  która  odznaczałaby  się  jakimiś  charakterystycznymi  cechami.  "Istniały
jedynie  akty  erotyczne  polegające  na  tym,  Ŝe  dwie  osoby  tej  samej  płci  dostarczały  sobie
przyjemności  seksualnej"

. Z tego wynika, Ŝe takie praktyki mogły dotyczyć kaŜdego w

mniej lub bardziej nasilonym stopniu, niezaleŜnie od czynników psychicznych czy innych
konstytucjonalnych uwarunkowań, "lecz u schyłku XIX wieku, przy akuszerskiej pomocy
medycyny, narodził się nowy stwór - "homoseksualista" - istota, której toŜsamość opiera się
wyłącznie na preferencji seksualnej"

Zmianę postawy wobec homoseksualistów jako osób z zaburzeniami psychicznymi,

wywołał  raport  badawczy  Kinsey'a,  który  w  latach  pięćdziesiątych  ubiegłego  stulecia
wykazał, Ŝe homoseksualizm uznawany do tej pory za nienormalność, jest dość powszechny.
Z  raportu  tego  wynikało,  Ŝe  zachowanie  seksualne  człowieka  jest  o  wiele  bardziej
skomplikowane  niŜ  to  sobie  wyobraŜano  i  niŜ  uwzględniała  to  dychotomiczna  (homo-,
hetero-)  klasyfikacja  toŜsamości  seksualnej.  "Przedstawił  on  (Kinsey  -  B.R.)  mianowicie
orientację  seksualną  człowieka  w  siedmiopunktowej  skali,  na  której  jednym  biegunie
znajdowały  się  osoby  o  nastawieniu  wyłącznie  heteroseksualnym,  na  drugim  zaś  wyłączni

Na podstawie treści zawartej w publikacji: D.F. Greenberg, Transformation of Homosexuality - Based

Classification,  [w:]  The  gender/  sexuality  reader:  culture,  history,  political  economy,  M.  di  Leonardo,  R.N.
Lancaster,  (red.),  Routledge,  New  York,  1997,  s.  179-193.  w  artykule  tym  autor  uŜywa  określenia  "contrary
sexual  feelings"  w  polskich  opracowaniach  najczęściej  spotykane  tłumaczenie  to:  "odmienne  doznania
seksualne".

Tabela w aneksie.

J. Kochanowski, op. cit., s. 104.

M. Rosenberg, Jak wymyślono homoseksualistę, "W drodze", R. 1992, nr 6, s. 92.

homoseksualiści. (...) Pozostałe punkty zaś przypadały na zachowania o róŜnej, odpowiedniej
do połoŜenia na osi specyfice orientacji seksualnej"

. Raport Kinseya obalił dotychczasowy,

stereotypowy  podział  ludzi  na  nienormalnych,  patologicznych  -  homoseksualistów  i
normalnych - heteroseksualistów. Wyłonił on, bowiem liczną grupę jednostek umykających
obu  tym  kategoriom  i  utrudnił  określanie  tego,  w  którym  miejscu  kończy  się  norma  a
zaczyna dewiacja.

W kulturze Zachodu homoseksualizm prawie zawsze utoŜsamiany był z czymś

negatywnym,  karygodnym,  nienaturalnym,  odbiegającym  od  "normy".  Do  dziś  jednak  w
wielu  środowiskach  traktuje  się  homoseksualistów  jako  dewiantów,  zboczeńców,  osoby
niebezpiecznie  społecznie,  demoralizujące  i  zagraŜające  dzieciom,  itp.  Dlaczego  tak  się
dzieje,  Ŝe  homoseksualizm  jest  i  zawsze  był  definiowany  jako  odstępstwo  od  normy?
Dlaczego heteroseksualność jest uznawana powszechnie w kulturze Zachodu za uniwersalną
normę? A homoseksualiści postrzegani są i zawsze byli jako "odrębna kategoria", kategoria
gorszych, innych, nienormalnych?

III. Homoseksualiści pod lupą naukowców. Teorie homoseksualizmu

Próby odpowiedzi na powyŜsze pytania postaram się dokonać zaczynając od

przedstawienia pewnych naukowych stanowisk, które formułują odrębne teorie
homoseksualizmu. Wśród badaczy róŜnorodnych dyscyplin rysuje się podział na dwie grupy:
pierwsza

nich

obejmuje

zwolenników

tezy

esencjalistycznej,

druga

tezy

konstruktywistycznej.  Reprezentanci  pierwszej  grupy  próbują  wyjaśnić  homoseksualizm
biologicznie, twierdzą oni, Ŝe homoseksualizm jest wrodzony, a jego przyczyn doszukują się
w  genach.  Teoria  esencjalistyczna  przyczyniła  się  do  tego,  Ŝe  homoseksualizm  został
postrzegany  jako  "  podstawowa  i  odrębna  forma  istnienia,  determinowana  w  okresie
prenatalnym  lub  we  wczesnym  dzieciństwie"

. Konstruktywiści natomiast w swoich

badaniach opierają się na psychoanalizie oraz teorii socjalizacji. Wychodzą z załoŜenia, Ŝe
homoseksualizm jest czymś, co dana jednostka nabywa w pewnym okresie swojego Ŝycia a
jego przyczyny uwarunkowane są swojego rodzaju czynnikami zewnętrznymi,
ś

rodowiskowymi, związanymi z wychowaniem i socjalizacją. W przeciwieństwie do

esencjalistów,  nie  dopatrują  się  w  homoseksualizmie  jakiś  czynników  biologicznych,
podkreślają  jednocześnie  względność  teorii  biologicznej.  Konstruktywiści  jednak  nie  są
zgodni,  co  do  ogólnych  czynników  społecznych,  które  wpływają  na  określoną  orientacje
seksualną.  Jedni  badacze  lokalizują  przyczyny  w  konstrukcjach  społecznych,  inni  w
warunkach  wychowawczych,  jeszcze  inni  podkreślają  wpływ  stereotypów  czy  subkultur.
Jednak  wszyscy  przedstawiciele  konstruktywizmu  starają  się  wykazać,  Ŝe  modele
seksualności ludzkiej są produktami kulturowo - społecznymi i Ŝe róŜnego rodzaju instytucje
i  ideologie  organizują  ludzką  seksualność  w  zaleŜności  od  czasu  i  specyfiki  danego  kręgu
kulturowego.

S. Dulko, M. Lew-Starowicz, Z. Lew-Starowicz,, op. cit., s. 48.

Opis teorii homoseksualizmu na podstawie:

1)C. Kitzinger, S. Wilkinson, Przejście od heteroseksualizmu do lesbianizmu: dyskursywne tworzenie
toŜsamości lesbijskiej, [w:] Kobiety, męŜczyźni i płeć. Debata w toku, M. Roth Walsh (red.), IFiS PAN,
Warszawa 2003, s. 228-245.
2) A. Długołęcka, op. cit., s. 58-60.

C. Kitzinger, S. Wilkinson, Przejście od heteroseksualizmu do lesbianizmu: dyskursywne tworzenie

toŜsamości lesbijskiej, [w:] Kobiety, męŜczyźni i płeć. Debata w toku, M. Roth Walsh (red.), IFiS PAN,
Warszawa 2003, s. 228.

Nie biorąc pod uwagę racjonalności poglądów i załoŜeń przedstawicieli obydwu z

wyŜej wymienionych stanowisk moŜna jednak pokusić się o stwierdzenie, Ŝe ich wzajemna
polemika  jest  jedną  ze  sztucznych  wersji  sporu  o  kulturę  i  naturę.  W  badaniach  nad
człowiekiem niemoŜliwe jest osiągnięcie perfekcji, a wszelkie teorie naukowe powinny być
osądzane,  jak  wspomniałam  juŜ  wcześniej  na  podstawie  porównań  z  teoriami
alternatywnymi, zgodnie z faktem, iŜ wszelkie sfery natury i kultury są w rzeczywistości ze
sobą  ściśle  powiązane,  nakładają  się  na  siebie  wzajemnie  i  nie  moŜna  ich  zrozumieć  w
oderwaniu od siebie, tym samym nie moŜna konstruować jakiś wyłącznie biologicznych czy
socjologicznych teorii w odniesieniu do badań nad człowiekiem, bowiem te dwa na pierwszy
rzut  oka  sprzeczne  podejścia,  upatrujące  się  przyczyn  homoseksualizmu  w  czynnikach
biologicznych  (jak  esencjaliści)  lub  społecznych  (konstruktywiści)  w  rzeczywistości
nakładają się na siebie wzajemnie.

Zrozumieć homoseksualizm. Teza konstruktywistyczna - narzędziem
antropologicznych badań.

Z punktu widzenia etnometodologicznego wszelkie zjawiska występujące w świecie

ludzi,  jak  w  tym  przypadku  analizowany  homoseksualizm,  powinny  być  rozpatrywane  jako
konstrukcje społeczne, a nie tylko zwykłe stwierdzenia biologicznych faktów. Dlatego teŜ w
dalszej  części  moich  rozwaŜań,  jako  lematu  uŜyję  pewnych  konstruktywistycznych
rozwiązań.

"Konstruktywiści starają się wykazać, Ŝe pojęcie normy seksualnej jest uwarunkowane

społecznie. (...) W tym modelu erotyzm i pociąg seksualny osadzone są w szerszym
kontekście, w którym niezbędne staje się badanie homoseksualizmu w powiązaniu z płcią i
rozwojem płciowym, rodziną i stylem Ŝycia"

. Na podstawie załoŜeń konstruktywistycznych

moŜna wysnuć pewne wnioski dotyczące procedury wymuszania normy heteroseksualnej
oraz ustanawiania instytucji obowiązkowego heteroseksualizmu i wynikającego z tego
postrzegania homoseksualistów jako "nieNORMAlnych.", "innych", "gorszych".

NieNORMAlni homoseksualni. Normatywny heteroseksualizm.

Najogólniejsza definicja normy brzmi: "ustalona, ogólnie przyjęta zasada, reguła,

wzór, przepis"

. Normy - jak wskazuje W. J. Burszta - stanowią znaczną część wiedzy

kulturowej i "wyznaczają ideały (reguły) właściwego zachowania się w danych sytuacjach i
w odniesieniu do innych jednostek. (...) Innymi słowy, normy to reguły definiujące
"normalność" i przepustka do świata społecznych konwencji"

. Nie ulega wątpliwości, Ŝe w

kulturze  Zachodu  w  sferze  seksualności  -  heteroseksualizm  jest  taką  obowiązującą  normą.
Heteroseksualność, zatem ustanawia reguły definiujące "normalność", czyli zasady tego, kto,
z  kim  powinien  wchodzić  w  relacje  seksualne  i  związki  uczuciowe.  Jednak  -  cytując  dalej
W.J.  Bursztę:  "Pojęcie  normy  nie  zakłada  faktu  jej  powszechnego  obowiązywania,  ale
wskazuje jedynie, iŜ:

A. Długołęcka, op. cit., s.59.

wg "Słownik wyrazów obcych", E. Sobol (red.), PWN, Warszawa 1999, s. 775.

W. J. Burszta, op. cit., 50-51. (za: B. Bailey, Peoples. J., Humanity. An introduction to Cultural

Anthropology, West Publishing Company, St. Paul, 1990, s. 23.)

1) w danej grupie istnieje zasadnicza zgoda co do określonych standardów zachowania,
2) inni jej członkowie osądzają zachowania jednostki według stopnia jego zgodności

lub odstępstwa lub odstępstwa od przyjętych standardów oraz

3) jednostki niepodporządkowujące się ustalonym regułom są marginalizowane, w

jakiś sposób naznaczone innością i odpowiednio klasyfikowane"

Na podstawie powyŜszego schematu moŜna łatwo zobrazować jak przejawia się moc

wspomnianych standardów w odniesieniu do normy heteroseksualnej:

Ad.1) w społeczeństwie krajów Zachodu istnieje zasadnicza zgoda co do tego, Ŝe

wszelkie kontakty erotyczne i relacje seksualne powinny występować tylko między osobami
płci przeciwnej (między kobietami a męŜczyznami),

Ad.2) jeŜeli męŜczyzna ma kontakty seksualne z kobietą - jest to zgodne z

powszechnym standardem zatem jego zachowanie postrzegane jest przez innych członków
społeczności jako prawidłowe; jeŜeli zaś męŜczyzna odbywa stosunki erotyczne z innym
męŜczyzną to jego zachowanie jest oceniane negatywnie, jako "nienormalne" poniewaŜ jest
to odstępstwo od powszechnego standardu,

Ad.3) męŜczyzna bądź kobieta, którzy utrzymują relacje seksualne z osobami własnej

płci  są  postrzegane  jako  jednostki  nie  podporządkowujące  się  ustalonym  zasadom
(heteroseksualności) są marginalizowane (np. mają mniejsze prawa), naznaczone "innością" (
wynikającą  z  odstępstwa  od  heteroseksualnej  normy)  postrzeganą  często  jako  dewiacja,
patologia, zboczenie czy choroba itp., i odpowiednio klasyfikowane - jako odrębna kategoria
ludzka  -  osobników  homoseksualnych,  charakteryzujących  się  pewnymi  specyficznymi
cechami  osobowości,  które  pozwalają  odróŜnić  tych  osobników  od  pozostałych,
"normalnych" członków społeczności.

WyŜej

przedstawiony

schemat

potwierdza,

jedno

głównych

załoŜeń

konstruktywistycznych,  Ŝe  pojęcie  normy  seksualnej  jest  uwarunkowane  społecznie.  Z  tego
wynika, Ŝe toŜsamość seksualna kreowana jest nie tylko przez aktywność seksualną ( w tym
przypadku  aktywność  homoseksualną)  samą  w  sobie,  ale  przede  wszystkim  przez  reakcje
społeczne  oraz  przyjmowanie  narzuconej  kategoryzacji  za  oczywistą  i  właściwą.  "Sama
homoseksualność  jest  konstrukcją  społeczną  ukonstytuowaną  jako  uniwersalny  miernik
całokształtu  "normalnych"  praktyk  seksualnych  wydzielonych  z  hańby  tego,  co  wbrew
naturze"

ToŜsamość płciowa

Jedną z głównych konstruktywistycznych przesłanek metodycznych w badaniach nad

homoseksualizmem, jak wspomniałam juŜ wcześniej - jest konieczność rozpatrzenia tego
zjawiska i zagadnień z nim związanych w połączeniu z płcią i rozwojem płciowym.

"ToŜsamość społeczna związana z płcią to jeden z najwaŜniejszych wyznaczników

stałego dialogu kaŜdego człowieka ze społeczeństwem.(...). Podział biologiczny na dwie płci
staje się podziałem odwzorowanym w kulturze. (...) Nie jest więc niczym dziwnym, Ŝe
zaburzenie odwzorowania płci w kulturze traktowane jest jako zaburzenie porządku

Ibidem.

P. Bourdieu, Męska dominacja, Oficyna Naukowa, Warszawa 2004, s. 102.

społecznego"

. W społeczeństwach zachodnich, funkcjonuje przekonanie, Ŝe istnieją tylko i

wyłącznie dwie płcie. Przyjmuje się za  aksjomat, Ŝe taki stan rzeczy  jest  jedyny, naturalny,
gdyŜ  postrzegamy  jednostki  zasadniczo  i  naturalnie  jako  "męskie"  lub  "Ŝeńskie".  "Kiedy
wchodzimy  w  interakcję  z  innymi  przyjmujemy  z  góry,  Ŝe  kaŜdy  z  nas  posiada  zasadniczo
męską lub kobiecą naturę wywodzącą się z naszej określonej biologicznie płci, moŜliwą do
ustalenia na podstawie naturalnych znaków dawanych przez kaŜdego z nas"

. Te "naturalne

znaki" nie są jednak, jak się wydaje, w istocie naturalnymi. Mamy tu do czynienia z pewnego
rodzaju iluzją. Znaki te, bowiem, nie są tak zasadniczo związane z naszą odpowiednio męską
bądź kobiecą naturą (czyli biologiczną płcią), ile z naszą męską lub kobiecą kulturą a
dokładniej "kulturową toŜsamością płci" (w fachowej terminologii - inaczej: "gender")

Znaczące fakty fizjologiczne, (czyli te właściwe - naturalne znaki a

raczej oznaki), na

podstawie  których  moŜemy  określić  biologiczną  płeć,  są  niewidoczne  dla  naszego  oka  w
takich  codziennych  interakcjach  z  innymi.  A  te  "dawane  przez  kaŜdego  z  nas  znaki"  są  w
rezultacie  przetwarzaną  kulturowo  -  ekspresją  naszej  toŜsamości  z  biologiczną  płcią.  Jako
męŜczyźni czy kobiety wysyłamy znaki w postaci zewnętrznej charakteryzacji ciała: innego
typu ubioru czy fryzury, oraz poprzez "odpowiednie" zachowania i gesty: korzystając z toalet
"właściwie"  oznakowanych,  perfumując  ciało  innymi  tonacjami  zapachowymi,  poruszając
się w odpowiedni sposób, strzygąc włosy u innych fryzjerów "damskich" lub "męskich" itp.
Organizowane w ten sposób rzeczy i czynności są tak powszechne i oczywiste, Ŝe mogą się
wydawać, iŜ są częścią porządku natury. "Ogólne przekonanie, Ŝe zróŜnicowanie gender jest
"naturalne"  wyznacza  pewne  wzorce  zachowań.  JeŜeli  ktoś  nie  podąŜa  za  nimi,  to  staje  się
zwykle przyczyną skandalu, np., kiedy  dwie osoby tej samej  gender zakochują się w sobie.
Homoseksualność, jest, zatem postrzegana jako nienormalna, zła i sprzeczna z naturą"

Wzorce, o których mowa powyŜej generują kategorię "uniwersalnej" normy

heteroseksualnej związanej z dychotomicznym pojmowaniem gender, ciała, płci, poŜądania i
komplementarności gender.. Wszystko to, co się nie mieści w tej kategorii jest uznawane za
"nienormalne".  Członkowie  społeczeństwa  widzą  świat  jako  złoŜony  tylko  i  wyłącznie  z
dwóch,  opozycyjnych  względem  siebie  i  zarazem  komplementarnych  rodzajów  gender.
Takie  widzenie  świata  podtrzymuje  "normatywne  zasady  naszej  kultury  w  odniesieniu  do
właściwości osób o heteroseksualnych preferencjach. (...) Co więcej, poniewaŜ właściwości
osób  o  heteroseksualnych  preferencjach  uznawane  są  za  jedyne  naturalne,  kwestionowanie

W. Sitek, Wstęp, do: D. Majka-Rostek, Mniejszość kulturowa w warunkach pluralizacji. Socjologiczna

analiza sytuacji homoseksualistów polskich, Wydawnictwo Uniwersytetu Wrocławskiego, Wrocław 2002, s. 7.

S. Fenstermaker, C. West, Wytwarzanie róŜnicy, [w:] Kobiety, męŜczyźni i płeć. Debata w toku, M. Roth

Walsh (red.), IFiS PAN, Warszawa 2003, s. 77. (za: E. Goffman, Gender display, "Studies in the Anthropology
of Visual Communication", R. 1976, nr 3, s. 75.)

Ang. pojęcie "gender" w polskich wersjach literatury przedmiotu jest tłumaczone jako "społeczno- kulturowa

toŜsamość  płci"  lub  krócej:  "płeć  kulturowa".  Pojęcie  to  zwraca  uwagę  na  to,  Ŝe  "płeć"  człowieka  ma  w
rzeczywistości  dwa  aspekty.  Pierwszy  to  -  biologiczne  zróŜnicowanie  między  kobietą  a  męŜczyzną  (z  ang.  -
sex), drugi zaś - to zmieniające się w zaleŜności od czasu i przestrzeni zespół norm i wartości przypisywanych
"kobiecości"  i  "męskości"  w  danym  kręgu  kulturowym,  czyli  tzw.  "płeć  kulturowa"  (gender).  Płci  kulturowej
uczymy się w procesie socjalizacji, który rozpoczyna się juŜ w bardzo wczesnym okresie Ŝycia i ma związek z
kształtowaniem  naszej  toŜsamości.  Tematyka  gender  i  związana  z  nią  terminologia  jest  w  Polsce  stosunkowo
nowa, ale pojęcie "gender" zaczyna juŜ funkcjonować w języku polskim w wersji angielskiej
(  opracowane  na  podstawie:  Wstęp  do  wydania  polskiego,  [w:]  Kulturowa  toŜsamość  płci.  Podręcznik  dla
trenerów, A. Dzierzgowska, P. Skrzypczak (red.), Stowarzyszenie Amnesty International, Warszawa 2005, s. 3-
4.)
W  celu  uniknięcia  niejasności  wynikającej  z  braku  dokładnego  odpowiednika  terminu  "gender"  w  języku
polskim, w dalszej części mojej pracy będę uŜywać jego oryginalną formę.

Moje tłumaczenie: R. W. Connell, op. cit., s. 3-4.

ich jest równoznaczne z kwestionowaniem siebie jako kompetentnego członka
społeczności"

. Model dychotomicznego gender wspierany jest przez róŜnego rodzaju

instytucje  społeczne  (kościelne,  rodzinne,  polityczne  itp.),  które  narzucają  zgodną  z  własną
ideologią  -  normę  heteroseksualną  a  tym  samym  "reŜim  genderowy".  Tak  zorganizowana
seksualność  wg  Connell'a  zawiera  w  sobie  mnóstwo  implikacji  ekonomicznych,
kulturowych,  politycznych  i  społecznych.  Dlatego  teŜ  ludzka  seksualność  powinna  być
postrzegana  nie  jako  rodzaj  naturalnej  ekspresji,  lecz,  "wynalazek"  ideologiczny,  koncept
systemu  socjo-politycznego,  dąŜącego  do  reprodukowania  heteroseksualności  jako
uniwersalnej normy wynikającej z "natury ludzkiej"

Stereotypowe pojmowanie wzorców kobiecości i męskości oraz podstawowych ról

płciowych  i  ich  funkcji  w  społeczeństwie  nie  dopuszcza  moŜliwości  istnienia  czegoś
„pomiędzy”,  dlatego  homoseksualiści,  którzy  odbiegają  od  schematu,  traktowani  są  jako
jednostki  społecznie  upośledzone  ze  względu  na  to,  Ŝe  nie  są  w  stanie  wypełniać  naleŜytej
roli. Wielu homoseksualistów nie czuje się sobą w roli, jaką oczekuje od nich społeczeństwo
i ten brak pełnej samoidentyfikacji przyczynia się często do porzucenie roli przynaleŜnej do
swej gender i przyjęcie nowej.

"Gender oznacza kulturowe odróŜnienie kobiet od męŜczyzn, które opiera się na

podziale biologicznym między tym, co Ŝeński a męskie. (…) Jednak formy ludzkiego
istnienia nie dzielą się tylko i wyłącznie na dwa rodzaje, ludzka natura równieŜ nie ,(...)
wyobraŜenia na temat naturalnej dychotomii gender nie mają pokrycia w rzeczywistości "

W  rzeczywistości,  bowiem  istnieje  więcej  niŜ  dwa  rodzaje  gender!  Egzemplifikacje
etnograficzne  potwierdzają  fakt  istnienia  róŜnorodnych  kategorii  postrzegania  płci  w
zaleŜności  od  danego  systemu  kulturowego;  w  wielu  kulturach  istnieją  osobniki  określane
jako  "trzecia  płeć",  berdache,  transwestyci,  transseksualiści,  transsgenderowcy  a  na  całym
ś

wiecie rodzą się czasem interseksualne dzieci. Takie przypadki jednak nie mieszczą się w

obrębie dychotomicznego modelu gender i kwestionują uniwersalność heteroseksualnej
normy.

W społeczeństwach Zachodu, w których tak powszechnie promowany jest model

heteroseksualnej normy, jednostki homoseksualne, widząc niezgodność swych wzorów
zachowań lub tylko skłonności oraz swą "odmienność", którą reszta społeczeństwa naznacza
ich w wyniku niepodporządkowania się ustalonym standardom

bardzo często czują się

skrzywdzone.  W  wyniku  zbyt  silnej  presji  heteronormatywnych  reguł,  obawiając  się
dezaprobaty  i  kompromitacji  zdarza  się,  Ŝe  niektóre  jednostki  homoseksualne  popadają  w
głębokie depresje, cierpią na nerwice lub inne zaburzenia. Homoseksualiści, trafiają do klinik
seksuologicznych nie z powodu swych skłonności seksualnych, (chociaŜ takie przypadki teŜ
się  na  pewno  zdarzają),  lecz  głównie  "z  powodu  nerwic,  depresji  i  zaburzeń  zachowania,
które  są  konsekwencją  ich  cierpień.  Cierpień  tych  oczywiście  mogłoby  nie  być,  gdyby  w
społeczeństwie, w którym Ŝyją, obowiązywały inne normy i modele zachowania"

Hegemoniczna norma heteroseksualności, która zgodnie z definicją normy - jest

regułą definiującą "normalność", jak widać moŜe teŜ stać się przyczyną pewnego rodzaju
"nienormalności" (nerwicy, depresji, zaburzeń). NaleŜy tutaj podkreślić fakt, Ŝe "z

S. Fenstermaker, C. West, op. cit., s. 78

Na podstawie ksiąŜki R. W. Connell, op. cit.

Moje tłumaczenie, R. W. Connell, op. cit., s. 8.

S. Dulko, M. Lew-Starowicz, Z. Lew-Starowicz,, op. cit., s. 50.

klinicznego punktu widzenia homoseksualizm nie jest Ŝadną chorobą kwalifikującą się do
leczenia"

, ale jak się okazuje - moŜe się nią stać w wyniku presji społecznej, i kulturowo

utrwalonego

przekonania

uniwersalnym

wymiarze

heteroseksualnej

normy,

niedopuszczającej moŜliwości istnienia innego, niŜ heteroseksualny model społeczeństwa.

IV.

Homoseksualizm. Egzemplifikacje etnograficzne.

Powszechność zjawiska homoseksualizmu.

Jedną z głównych zalet antropologicznego ujmowania świata oraz zjawisk w nim

występujących jest to, Ŝe nauka ta dostarcza materiałów i analiz porównawczych. Wydaje się
to mieć istotne znaczenie równieŜ w przypadku wyjaśnień zjawiska homoseksualizmu.
Czasoprzestrzenna perspektywa porównawcza róŜnych ludów i kultur świata oraz badania
etnograficzne potwierdzają fakt powszechnego występowania tego zjawiska, przejawiającego
się w róŜnorakich formach zachowań w zaleŜności od danego systemu kulturowego i okresu
czasowego.

"Europejskie definiowanie tego zjawiska poprzez wyróŜnienie specjalnej kategorii

czy  "gatunku" ludzi, którzy  angaŜują się w homoseksualne praktyki, nie jest powszechne w
innych  kręgach  kulturowych.  We  wszystkich  społeczeństwach  natomiast  występują
homoseksualne  zachowania"

. Przykłady etnograficzne podwaŜają fakt "uniwersalności"

heteroseksualnej normy i dychotomicznego modelu gender.

W róŜnych społecznościach istnieją jednak odmienne skale hierarchii seksualności.

W  wielu  kulturach  współŜycie  seksualne  między  partnerami  tej  samej  płci  uwaŜane  jest  za
prawidłowość  o  charakterze  powszechnym,  rytualnym,  wychowawczym  oraz  społecznie
akceptowalnym.  "W  większości  kultur  występuje  homoseksualizm,  około  2/3  tzw.  kultur
prymitywnych  akceptuje  związki  homoseksualne.  W  innych  natomiast  mamy  znaczne
rozbieŜności  od  0  do  100%  akceptacji.  Zdecydowanie  częściej  ujawniają  zachowania
homoseksualne  męŜczyźni.  W  społeczeństwach  Zachodu  wyłączny  homoseksualizm  jest
częściej spotykany, przewaŜa w nim oralizm. Kontakty analne homoseksualne przewaŜają w
mniej rozwiniętych społeczeństwach"

Zachowania homoseksualne w wybranych kręgach kulturowych

Kultura staroŜytnej Grecji

Ibidem, s. 49.

G.Kubica, Homoseksualizm w antropologii społeczno-kulturowej. Szkic problematyki, [w:] Homoseksualizm.

Perspektywa interdyscyplinarna, B. Kowalska, K. Slany, M. Śmietana (red.), Zakład Wydawniczy Nomos,
Kraków 2005, s. 158.

Z. Lew-Starowicz, Seks w kulturach świata, Ossolineum, Wrocław 1987, s. 137.

Opracowane na podstawie informacji zawartych w: Z. Lew-Starowicz, Seks w kulturach świata, Ossolineum,

Wrocław 1987 oraz D.F. Greenberg, Transformation of Homosexuality - Based Classification, [w:] The gender/
sexuality reader: culture, history, political economy, M. di Leonardo, R.N. Lancaster, (red.), Routledge, New
York, 1997, s. 179-193.

Kontakty  seksualne  pomiędzy  osobnikami  tej  samej  płci  były  charakterystyczne  i  bardzo
popularne  wśród  społeczności  staroŜytnej  Grecji.  Najczęstszą  formą  relacji  homoseksualnej
była  tzw.  pederastia,  czyli  związek  opierający  się  na  stosunkach  erotycznych  dorosłego
męŜczyzny  z  chłopcem  w  wieku  dojrzewania.  Seksualne  zainteresowanie  męŜczyzn
osobnikami  tej  samej  płci  było  powszechnie  aprobowane  i  uwaŜane  za  psychicznie
"normalne".  W  kulturze  greckiej  nie  było  teŜ  przymusu  do  ograniczania  się  w  kontaktach
tylko z osobami jednej wybranej płci. Między homoseksualizmem i heteroseksualizmem nie
było więc róŜnicy, co do wartości. Dorosły męŜczyzna brał sobie na partnera dojrzewającego
chłopca,  którego  owłosienie  nie  zaczęło  jeszcze  rosnąć  -  jak  dowodzą  staroŜytne  pisma.  W
uznaniu  Greków  takie  partnerstwo  spełniało  funkcje  pedagogiczne.  Pederastię  traktowano
jako  najdoskonalszą  formę  wychowania,  w  której  starszy  kochanek  był  przewodnikiem,
rozwijał  uczuciowość,  wraŜliwość  na  piękno  i  cnoty  męskości  swego  młodszego  partnera
oraz uczył go jak być wzorowym obywatelem. Role seksualne w takim związku były ściśle
określone:  młodszy  partner  przyjmował  postawę  pasywną  natomiast  straszy  pełnił  rolę
penetrującego.  Podczas  takiego  stosunku  chłopiec  nie  dzielił  ze  swoim  starszym  partnerem
przyjemności  seksualnej.  Odwrócenie  ról  i  zezwolenie  dorosłego  męŜczyzny  na  penetrację
przez  młodszego  partnera  byłoby  równoznaczne  utratą  honoru  i  prestiŜu  społecznego.  W
kulturze greckiej przybieranie ról pasywnych było właściwe jedynie kobietom, młodzieńcom
oraz  członkom  podrzędnych  kategorii  społecznych  takich  jak  niewolnicy  itp.,  z  którymi
męŜczyzna  mógł  odbywać  stosunki  seksualne  pełniąc  funkcję  penetrującą.  Inna  formą
zachowań  homoseksualnych  była  męska  prostytucja.  Legalnie  mogli  ją  uprawiać  dorośli
męŜczyźni.  Nie  wiadomo  jednak,  kiedy  formy  zachowań  homoseksualnych  przybrały  w
Grecji charakter masowy. W czasach Homera nie były jeszcze tak powszechne jak za czasów
Arystotelesa. Szeroko pojmowana akceptacja ekspresji męskich stosunków homoerotycznych
uległa zmianie pod wpływem filozofii stoickiej, która zalecała umiarkowanie we wszystkich
dziedzinach  ludzkiej  aktywności  w  tym  abstynencję  seksualną  w  ogóle.  Jednak  stoicy
dopuszczali moŜliwość odbywania stosunków zarówno z osobami płci tej samej, jak i z tymi
płci  przeciwnej  o  ile  były  utrzymywane  w  ramach  umiarkowania.  Wbrew  pozorom
prawodawstwo  greckie  nie  było  takie  przychylne  wobec  homoseksualizmu,  a  on  sam  był
tolerowany  jedynie  wtedy,  gdy  nie  stanowił  zagroŜenia  dla  instytucji  rodzinnej.  W  kulturze
greckiej  nie  było  jednak  podziałów  i  kategorii  takich  jak  homoseksualista  czy
heteroseksualista.  Mimo  to,  Ŝe  pederastia  miała  charakter  przejściowy  i  była  pewnego
rodzaju  etapem  w  Ŝyciu  greckich  męŜczyzn,  niektórzy  z  nich  do  końca  Ŝycia  pozostawali
jedynie w związkach z przedstawicielami własnej płci, lecz nie uznawano ich wtedy za jakąś
odrębną kategorię ludzi. Nie wszyscy teŜ poddawali się praktykom homoerotycznym, jednak
wtedy takŜe pozostawiano ich bez przypięcia etykiety w odniesieniu do tego, z kim odbywają
stosunki  seksualne.  Zachowania  seksualne  nie  były  równieŜ  wyznacznikiem  toŜsamości
danego  człowieka,  tak  jak  jest  to  w  czasach  dzisiejszych.  I  pomimo  to,  Ŝe  moglibyśmy
mówić  o  homoseksualności  czy  gejostwie  u  Greków,  nie  jest  to  moŜliwe,  gdyŜ  większość
przypadków  greckich  męŜczyzn  wymyka  się  szablonom  współczesnej  kategoryzacji.  W
powyŜszym  opisie  nie  powinno  się  znajdować  równieŜ  określenie  "homoseksualny",
poniewaŜ nie odzwierciedla ono opisywanych realiów tamtejszych czasów i nie mieści się w
ramach myślowego uniwersum staroŜytnych Greków.

Społeczność Sambii

Społeczność  Sambii  zamieszkująca  w  Papui  Nowej  Gwinei  praktykuje  stosunki  seksualne
między  osobnikami  tej  samej  płci  i  traktuje  je  jako  zwyczaj  rytualny,  przez  który  muszą
przejść  wszyscy  męŜczyźni  w  określonym  momencie  swojego  Ŝycia.  Takie  akty  seksualne
mają  na  celu  potwierdzanie  męskości  oraz  rozwijanie  w  sobie  męskich  cech  osobowości.
Rozpatrzenie  przykładu  Sambii  w  kategoriach  europejskich  wydaje  się  być  absurdalne,
bowiem zgodnie z nimi cała męska część tej społeczności w pewnym momencie swego Ŝycia
jest  homoseksualna  w  innym  zaś  heteroseksualna.  Takie  stwierdzenie  jednak,  zgodnie  z
załoŜeniami  przyjętej  klasyfikacji  brzmi  alogicznie.  Wniosek  nasuwa  się  jeden:  omawiany
przykład  nie  mieści  się  w  ramach  systemu  europejskiej  klasyfikacji.  W  kulturze  Sambii  nie
opisuje  się  ludzi  w  kategoriach  seksualności,  w  ich  języku  nawet  nie  ma  terminu  na
określenie "czegoś takiego", jak homoseksualność.

Grupy młodzieńcze w Santo Domingo

Pośród niektórych grup młodych członków klasy robotniczej w Santo Domingo w Meksyku,
seksualne  eksperymenty  męŜczyzn  z  osobami  tej  samej  płci  są  bardzo  popularne  oraz
postrzegane  pozytywnie.  Stanowią  coś  w  rodzaju  obrzędu  przejścia.  Stosunki  erotyczne
między przedstawicielami tej samej płci zachodzą okazjonalnie i w większości przypadków
nie  mają  związku  z  ich  orientacją  seksualną.  Do  niedawna  w  Santo  Domingo  stosunki
między  męŜczyznami  w  wieku  od  szesnastego  do  dwudziestego  piątego  roku  Ŝycia  były
traktowane  jako  tzw.  "zwyczaj  młodych".  Choć  niejeden  "specjalista"  zaopatrzyłby  tych
młodych  ludzi  w  etykietę  homoseksualisty,  w  rzeczywistości  ich  seksualność  wymyka  się
standardom precyzyjnej kategoryzacji grupowej czy indywidualnej. Trudno jest rozwaŜać te
osoby jako hetero-, homo- czy nawet biseksualne.

Ludy Azande z Sudanu

"  (...)  Miały  zwyczaj  organizowania  grup  męskich  w  wieku  22-25  lat.  MęŜczyznom  nie
wolno było nawiązywać kontaktów z kobietami, ale nie zabraniano kontaktów z chłopcami.
Do  nich  zwracano  się  jak  do  kobiet.  Zwyczaj  ten  był  traktowany  jako  substytut  kontaktów
heteroseksualnych"

Społeczność Iatmul

Kultura o silnym zabarwieniu homoerotycznym, w której jednak wszelkie formy
"tradycyjnych" zachowań homoseksualnych są owiane potęŜnym tabu. MęŜczyźni i chłopcy
doświadczają wzajemnych pieszczot narządów płciowych głównie w trakcie czynności

Opis na podstawie informacji zawartych w: R.W. Connel, Gender, Polity Press, Cambridge 2005.

Opracowane na podstawie artykułu M.C. Gutmann, Seed of the Nation. Men's sex and potency in Mexico, w:]

The gender/ sexuality reader: culture, history, political economy, M. di Leonardo, R.N. Lancaster, (red.),
Routledge, New York, 1997, s. 194-206

Z. Lew-Starowicz, Seks w kulturach świata, Ossolineum, Wrocław 1987, s. 14.

Na podstawie materiału zawartego w ksiąŜce

E.K. Silverman, Masculinity, motherhood and

mockery.Psychoanalyzing Culture and the Iatmul Naven Rite in New Guinea, The University of Michigan
Press, Michigan, 2004.

rytualnych. Tzw. "bezorgazmowe dzikie harce homoerotyczne"

ustanawiają prymat w

hierarchii kultu męŜczyzny przez feminizacje nowicjuszy biorących udział w rytuale. Gesty
homoerotyczne,  polegają  na  wzajemnym  dotykaniu  i  pociąganiu  narządów  płciowych.
Pomimo tego, Ŝe męskie poŜądania homoerotyczne są staranie sublimowane przez ideologię
męskości,  obawę  przed  feminizacją  i  pasywnością,  sublimacja  ta  nie  zawsze  jest  się
skuteczna.  Mieszkańcy  Tabunum  przyznają,  Ŝe  relacje  seksualne  między  męŜczyznami
zdarzają  się  często,  choć  przyznanie  się  do  tego  jest  kwestią  bardzo  wstydliwą.  Formy
męskiej  seksualności  Iatmul  są  związane  raczej  z  "działaniem"  niŜ  "byciem".  MęŜczyźni
poddający  się  homoerotycznym  schadzkom  nie  są  postrzegani  za  odmieńców  czy  "osoby
innego  typu".  W  tej  kulturze  brakuje  jednak  konceptualnego  ekwiwalentu  Europejskiej
"homoseksualności"  czy  "geja".  Erotyczna  definicja  męskości  Iatmul  wydaję  się  być
skomplikowana  i  często  ambiwalentna,  i  raczej  nie  moŜliwa  do  ujęcia  w  europejskich
kategoriach seksualności.

Syberyjskie plemiona szamanistyczne

Syberyjski  szamanizm  i  homoseksualizm  to  ściśle  związane  ze  sobą  zjawiska.  Szamanom,
jak  wiadomo  zawsze  przypisywano  pewne  nadzwyczajne  właściwości  wynikające  z
magicznej mocy, jaką reprezentowali. Znane są liczne opisy zmiany ubioru szamanów, które
miały  wyraŜać  swoiste

oświadczenia, Ŝe nie są ani kobietą, ani męŜczyzną, tylko bytem

człowieczym  pomiędzy.  Stanowili,  więc  oni  coś  w  rodzaju  "trzeciej  płci".  By  stać  się
szamanem  dany  reflektant  musiał  przejść  specjalny  trening  polegający  na  przemiennym
wcielaniu się raz w rolę męŜczyzny a raz kobiety, poniewaŜ przyszły szaman powinien być
sumą  ludzkich  doświadczeń.  Miało  tu  miejsce  zjawisko  transwestytyzmu.  Często  osoba  po
pomyślnym  przejściu  treningu,  decydowała  się  na  pozostanie  w  zmienionej  roli  i  porzucała
dotychczasową  gender.  Postanowienie  takie  często  wręcz  było  oczekiwane  przez  członków
społeczności,  z  której  wywodził  się  dany  szaman,  bowiem  dopatrywano  się  w  takiej
transformacji jakiś specjalnych, magicznych sił, a to z kolei desygnowało takiego szamana na
stanowisko  przywódcy  waŜnych  i  odpowiedzialnych  zadań.  Niektóre  z  tradycyjnych
syberyjskich  plemion  stwarzały  homoseksualnym  członkom  swej  społeczności  moŜliwość
Ŝ

ycia w związku z partnerem tej samej płci biologicznej. Powszechne były małŜeństwa

homoseksualne.  Szaman,  który  decydował  się  na  zmianę  własnej  gender  w  pełni  się  z  nią
identyfikował  i  był  w  swej  nowej  roli  akceptowany  przez  resztę  społeczności.  Przykłady
takich  szamanistycznych  kultur  syberyjskich  podwaŜają  prawdziwość  i  uniwersalność
dychotomicznego  modelu  gender.  Takie  podejście  do  kwestii  gender  i  ról  społecznych  nie
mieści się wcale w obrębie światopoglądu kultury Zachodu.

Moje tłumaczenie: "nonorgasmic homoerotic horseplay" (za: B. M. Knauft) w: E.K. Silverman, Masculinity,

motherhood and mockery.Psychoanalyzing Culture and the Iatmul Naven Rite in New Guinea, The University
of Michigan Press, Michigan, 2004, s. 39.

Na podstawie artykułu: Strój Szamana - Daan van Kampenhout, (http://www.hunka-lowanpi.wwt.pl/)

ANEKS

Tabela. Homoseksualizm - zarys historyczny

ok. 2500 p.n.e.

wzmianka o homoseksualizmie w papirusie egipskim

ok. 390 p.n.e.

pisma Platona dotyczące miłości homoseksualnej

533 n.e.

Kodeks cesarza Justyniana z Bizancjum dopuszczający kastrację osób, które
utrzymują stosunki seksualne z przedstawicielami własnej płci

2 poł. XII w.

angielski mnich Richard of Devzes odnotowuje istnienie męskiej prostytucji
w Londynie

1215

władze ParyŜa uznają sodomię za jedno z najcięŜszych przestępstw

1252

w. Tomasz uznaje zachowania homoseksualne za herezję i grzech przeciw

naturze

1450

papieŜ Mikołaj upowaŜnia inkwizycję do karania homoseksualistów

XVII w.

szkocki podróŜnik William Lithgow odkrywa istnienie chłopięcej prostytucji
we Włoszech jako zjawiska powszechnie występującego i akceptowanego

1666

Louvois,  minister  wojny  na  dworze  Ludwika  XIV  w  swej  wypowiedzi  na
temat  kontaktów  seksualnych  między  męŜczyznami  stwierdza,  Ŝe  nie
koniecznie muszą być one takie złe, poniewaŜ męscy kochankowie mogliby
być mniej niechętni do wyruszenia na font niŜ męŜczyźni posiadający Ŝony.

1804

zniesienie kary za homoseksualizm w kodeksie Napoleona

1864

Karl Heinrich Ulrichs przyczynia się do publikacji broszur wzywających do
normalizacji stosunków seksualnych pomiędzy partnerami tej samej płci

1869

Karl Kertbeny w liście do pruskiego ministra sprawiedliwości po raz
pierwszy uŜywa publicznie terminu "homoseksualizm"

1870

niemiecki lekarz Karl Westphal publikuje artykuł z opisem przypadku
swojego pacjenta z "odmiennymi doznaniami seksualnymi"

1895

Oscar Wilde skazany za homoseksualizm na 2 lata więzienia

1969

powstanie współczesnego ruchu gejów i lesbijek na świecie

1981

Norwegia wprowadza zakaz dyskryminacji z powodu homoseksualizmu

1989

parlament Dani zezwala na zawieranie małŜeństw homoseksualnych

1991

wyeliminowanie przez Światową Organizację Zdrowia homoseksualizmu z
Międzynarodowej Klasyfikacji Chorób i Zaburzeń

1994

Parlament Europejski zaleca krajom UE "eliminację przeszkód w legalizacji
stałych związków homoseksualnych"

2006

Parlament Europejski przyjmuje rezolucję o homofobii, która zakazuje
"awersji wobec lesbijek, gejów, biseksualistów i transseksualistów" a strach
przed nimi okresla jako irracjonalny

Opracowanie własne, na podstawie:

Tabeli  1.  Homoseksualizm  w  historii,  opracowanej  przez  S.  Dulko,  M.  Lew-Starowicz,  Z.  Lew-Starowicz,
zamieszczonej  w  artykule  S.  Dulko,  M.  Lew-Starowicz,  Z.  Lew-Starowicz,    Homoseksualizm,  [w:]
Homoseksualizm.  Perspektywa  interdyscyplinarna,  B.  Kowalska,  K.  Slany,  M.  Śmietana  (red.),  Zakład
Wydawniczy Nomos, Kraków 2005, s. 40
oraz danych zawartych w artykułach:
D.F. Greenberg,  Transformation of Homosexuality - Based Classification, [w:] The gender/ sexuality reader:
culture, history, political economy, M. di Leonardo, R.N. Lancaster, (red.), Routledge, New York, 1997, s. 179-
193.
E. Michalik, RóŜowa międzynarodówka w akcji, "Ozon", R. 2006, nr 4, s. 18-22.

BIBLIOGRAFIA

Augustyn J., Integracja seksualna. Przewodnik w poznawaniu i kształtowaniu
własnej seksualności, Wydawnictwo WAM, Kraków 1998.
Bailey J. M., Pillard R. C., Homoseksualizm jest wrodzony, [w:] Kobiety,
męŜczyźni i płeć. Debata w toku, M. Roth Walsh (red.), IFiS PAN, Warszawa
2003, s.223-227.
Bourdieu P., Męska dominacja, Oficyna Naukowa, Warszawa 2004.
Burszta W. J., Antropologia kultury. Tematy, teorie, interpretacje, Zysk i S-ka,
Poznań 1998.
Connel R.W., Gender, Polity Press, Cambridge 2005.
Dzierzgowska A., Skrzypczak P. (red.), Kulturowa toŜsamość płci. Podręcznik
dla trenerów, Stowarzyszenie Amnesty International, Warszawa 2005,
Dziewiecki M., Cielesność, płciowość, seksualność, Jedność, Kielce 2000.
Długołęcka A., Kształtowanie się toŜsamości homoseksualnej, [w:]
Homoseksualizm. Perspektywa interdyscyplinarna, B. Kowalska, K. Slany, M.
Ś

mietana (red.), Zakład Wydawniczy Nomos, Kraków 2005, s. 54-74.

Dulko S., Lew-Starowicz M., Lew-Starowicz Z., Homoseksualizm, [w:]
Homoseksualizm. Perspektywa interdyscyplinarna, B. Kowalska, K. Slany, M.
Ś

mietana (red.), Zakład Wydawniczy Nomos, Kraków 2005, s. 39-53.

Dziewiecki M., Cielesność, płciowość, seksualność, Jedność, Kielce 2000.
Fenstermaker S., West C., Wytwarzanie róŜnicy, [w:] Kobiety, męŜczyźni i płeć.
Debata w toku, M. Roth Walsh (red.), IFiS PAN, Warszawa 2003, s. 70-88.
Fijałkowska-Grabowiecka A., Lew-Starowicz Z., Seks kontrowersyjny, Dom
Wydawniczy Bellona, Warszawa 2004.
Graham M., Welcome to the Land of Anthropology. Need Queers Apply?,
"Antropologiska Studier", R. 1997, nr 58-59, s. 7-25.
Greenberg D.F., Transformation of Homosexuality - Based Classification, [w:]
The gender/ sexuality reader: culture, history, political economy, M. di Leonardo,
R.N. Lancaster, (red.), Routledge, New York, 1997, s. 179-193
Gutmann M.C., Seed of the Nation. Men's sex and potency in Mexico, w:] The
gender/ sexuality reader: culture, history, political economy, M. di Leonardo, R.N.
Lancaster, (red.), Routledge, New York, 1997, s. 194-206.
Kitzinger  C.,  Wilkinson  S.,  Przejście  od  heteroseksualizmu  do
lesbianizmu: dyskursywne tworzenie toŜsamości lesbijskiej, [w:] Kobiety,
męŜczyźni  i  płeć.  Debata  w  toku,  M.  Roth  Walsh  (red.),  IFiS  PAN,
Warszawa 2003, s. 228-245.
Kochanowski J., Od teorii dewiacji do teorii queer. Lesbijki i geje w polilogu
akademickim, w:] Homoseksualizm. Perspektywa interdyscyplinarna, B.
Kowalska, K. Slany, M. Śmietana (red.), Zakład Wydawniczy Nomos, Kraków
2005, s. 105.
Kowalczyk R., Mirocha M., Potaczek T., Stereotypy a orientacja seksualna.
Obraz „typowego” geja i lesbijki w oczach młodych męŜczyzn, [w:] Parametry
poŜądania. Kultura odmieńców wobec homofobii, T. Basiuk, D. Ferens, T. Sikora
(red.), Universitas, Kraków 2006
Kubica G., Homoseksualizm w antropologii społeczno-kulturowej. Szkic
problematyki, [w:] Homoseksualizm. Perspektywa interdyscyplinarna, B.
Kowalska, K. Slany, M. Śmietana (red.), Zakład Wydawniczy Nomos, Kraków
2005, s. 158-164.

Lew-Starowicz Z., Seks w kulturach świata, Ossolineum, Wrocław 1987.
Majka-Rostek D., Mniejszość kulturowa w warunkach pluralizacji. Socjologiczna
analiza sytuacji homoseksualistów polskich, Wydawnictwo Uniwersytetu
Wrocławskiego, Wrocław 2002.
Markiewicz W., Nasi Nazi, "Polityka", R. 2006, nr 32, s. 78-81.
Michalik E., RóŜowa międzynarodówka w akcji, "Ozon", R. 2006, nr 4, s. 19-22.
Piana G., Homoseksualizm i transseksualizm, [w:] Homoseksualizm. Dokumenty
Kościoła, opracowania, rozmowy, świadectwa, T. Huk (red.), Verbinum,
Warszawa 2000, s.195-211.
Rosenberg M., Jak wymyślono homoseksualistę, "W drodze", R. 1992, nr 6.
Sanchezem F., Miłość, która zatrzymała się w pół drogi, [w:] Homoseksualizm.
Dokumenty Kościoła, opracowania, rozmowy, świadectwa, T. Huk (red.),
Verbinum, Warszawa 2000, s. 233-240.
Silverman E.K., Masculinity, motherhood and mockery.Psychoanalyzing Culture
and the Iatmul Naven Rite in New Guinea, The University of Michigan Press,
Michigan, 2004.
Śmietana M., Wizerunek publiczny homoseksualistów w Polsce, [w:]
Homoseksualizm. Perspektywa interdyscyplinarna, B. Kowalska, K. Slany, M.
Ś

mietana (red.), Zakład Wydawniczy Nomos, Kraków 2005, s. 265-280.

Weinberg G., Ludzie zorientowani homoseksualnie w społeczeństwie, Softpress,
Poznań 1991.
Więch A. S., RóŜowy odcień PRL-U. Zarys badań nad mniejszościami
seksualnymi w Polsce Ludowej, [w:] Homoseksualizm. Perspektywa
interdyscyplinarna, B. Kowalska, K. Slany, M. Śmietana (red.), Zakład
Wydawniczy Nomos, Kraków 2005, s. 259-264.
Woods R., OP, O miłości, która nie umiała wymówić swojego imienia, Rebis,
Poznań 1993.

SŁOWNIKI
"Słownik wyrazów obcych", E. Sobol (red.), PWN, Warszawa 1999.

STRONY INNETOWETE
http://www.hunka-lowanpi.wwt.pl/
http://www.homoseksualizm.org/
http:// kobiety-kobietom.com/

Beata Raczkiewicz

Fragmenty pracy licencjackiej pt. Heretycy, dewianci, zboczeńcy, chorzy ludzie czy
odmieńcy? Zjawisko homoseksualizmu dyskursach naukowych i społecznych.
(Uzupełnione.)