Guiraud Paul

RZYM

Życieprywatne i publiczne Rzymian

 

ROZDZIAŁ I. 
MIASTO RZYM.
 
1. Założenie Rzymu. — 2. Budownictwo Rzymian. — 3. Dzielnice Rzymu za Cesarstwa. — 4. Palatyn. — 5. Forum. 
— 6. Wodociągi. — 7. Kanały i ścieki. — 8. Łaźnie publiczne. — 9. Cyrki, teatry i amfiteatry. — 10. Portyki i ogrody. 
— 11. Ulice Rzymu. — 12. Policya w Rzymie.
 
Założenie Rzymu.
 
Pierwszem staraniem założyciela był wybór miejsca na nowe miasto; ale wybór ten zostawiano zawsze postanowieniu 
bogów. Gdyby Romulus był Grekiem, pytałby o radę wyroczni w Delfach, — gdyby był Samnitą, szedłby za tropem 
świętego wilka lub śledził bieg świętego dzięcioła. Ponieważ zaś był Latynem, sąsiadem blizkim Etrusków, 
wtajemniczonym w sztukę augurów, prosił bogów, żeby mu objawili swą wolę za pomocą lotu ptaków. Bogowie 
wskazali mu wzgórze Palatyńskie. 
W dniu zakładzin złożył naprzód ofiarę. Towarzysze otoczyli go kołem, zapalili stos chróstu, i każdy po kolei skakał 
przez ogień. Obrzęd ten oznaczał, że przy czynności, która miała nastąpić, lud powinien być czystym, — starożytni zaś 
wierzyli, że oczyszczają, się od wszelkiej zmazy, skacząc przez ogień poświęcony.
Po dokonaniu tych obrzędów świętych, przygotowujących lud do wielkiego dzieła założenia miasta, Romulus wykopał 
nieduży okrągły dół, w który rzucił bryłę ziemi, przyniesionej z Alby. Następnie każdy z jego towarzyszy zbliżał się z 
kolei do dołu i ciskał grudkę ziemi, którą zabrał ze swego kraju rodzinnego. Obrzęd ten zasługuje na uwagę, wykrywa 
nam bowiem myśl tych ludzi, którą należy zaznaczyć. Przed osiedleniem się na Palatynie każdy z nich mieszkał w 
Albie lub w innem z miast sąsiednich; tam było ich ognisko święte, tam żyli i pochowani zostali ich ojcowie. Otóż 
religia zabraniała opuszczać ziemię, w której znajdowało się ognisko domowe, w której boscy przodkowie spoczywali. 
Dla uniknięcia bezbożności trzeba było, żeby każdy z tych ludzi użył fikcyi, żeby wziął z sobą bryłkę ziemi, jako 
symbol gruntu poświęconego, w którym pogrzebane były ciała przód- 
 
  
  
 

--------------- 2013-03-30 07:47:59 ---------------
 7/517  
 

 

ków, do którego przywiązane były ich Many(1). Człowiek może się przesiedlić, tylko zabierając z sobą ziemię swoją i 
przodków swoich. Spełnienie tego obrzędu było potrzebnem, żeby można było powiedzieć o nowem miejscu 
zamieszkania: "To także ziemia ojców moich (terra patria), to moja ojczyzna, bo tutaj są Many mojego rodu. "
Dół, do którego każdy rzucał bryłę ziemi, nazywano mundus, — wyraz zaś ten w starożytnym języku religijnym 
oznaczał specyalnie siedlisko Manów. Z miejsca tego, według podania, dusze zmarłych wymykały się trzy razy do 
roku, spragnione ujrzenia choć na chwilę światła dziennego. Czyż nie widzimy w tem podaniu prawdziwej myśli ludzi 
starożytnych? Składając w dole grudki ziemi z dawnej ojczyzny, wierzyli, że umieszczają w nim dusze przodków. Te 

dusze, zgromadzone tam, powinny odbierać cześć wieczną i czuwać nad swymi potomkami. Romulus postawił na tem 
miejscu ołtarz i rozniecił ogień. Było to ognisko święte miasta.
Dokoła tego ogniska powinno było wznieść się miasto, jak dom otacza ognisko domowe.
 
------------------
(1) Mannmi (Dii Manes) nazywano wogóle dusze zmarłych. 
 
  
  
 

--------------- 2013-03-30 07:48:01 ---------------
 8/517  
 

 

Romulus wyorał pługiem brózdę, która miała stanowić granicę miasta. W tym razie rytuał określał także najdrobniejsze 
szczegóły. Założyciel musiał wziąć pług z lemieszem miedzianym, zaprzężony w białego byka i białą krowę. Z nakrytą 
głową, w ubiorze kapłańskim, Romulus sam kierował pługiem, śpiewając modlitwy. Towarzysze jego szli za wodzem 
w milczeniu pobożnem. W miarę, jak lemiesz odwalał skiby ziemi, zbierano troskliwie każdą grudkę i odkładano na 
stronę wewnętrzną brózdy, ażeby najmniejsza cząstka świętego gruntu nie została po stronie obcych.
Ten obwód, który religia nakazywała zakreślić, był nietykalnym; ani cudzoziemiec, ani obywatel nie miał prawa go 
przekroczyć. Przeskakiwanie przez brózdę było czynem bezbożnym; tradycya rzymska opowiada, że brat założyciela 
popełnił to świętokradztwo i zapłacił za nie życiem.
Ponieważ jednak trzeba było wchodzić do miasta i wychodzić z niego, przerywano brózdę w kilku miejscach; Romulus 
podejmował wtedy w górę i niósł pług, — nazwano więc te przerwy portae (od portare — nieść) i taksamo później 
nazwano bramy, które w owych miejscach zbudowano. 
 
  
  
 

--------------- 2013-03-30 07:48:03 ---------------
 9/517  
 

 

Nad brózdą świętą, albo nieco poza nią stanął następnie mur miejski, który równie był święty; nie wolno było dotykać 
się do niego, nawet w celu naprawy, bez pozwolenia kapłanów. Po obu stronach muru pasy gruntu, kilka kroków 
szerokie, oddane były na użytek religijny. Nazywano te smugi pomaerium. Nie wolno było jeździć po nich wozem, ani 
stawiać na nich budynków.
Taki był, według mnóstwa świadectw starożytnych, obrzęd założenia Rzymu. Gdyby ktokolwiek dziwił się, jakim 
sposobem wspomnienie tej uroczystości zachowało się aż do czasów pisarzy, którzy nam je przekazali, odpowiemy, że 
obrzęd ten corocznie utrwalała w pamięci ludu uroczystość, jak ją nazywano, urodzin Rzymu. W starożytności stale 
obchodzono tę uroczystość, a lud rzymski święci ją dotychczas 21 kwietnia.
(Fustel de Coulanges, La cité antigue, str. 153 — 157, wydanie VII).
 
2. Budownictwo rzymskie.
 
Etruskowie byli pierwszymi nauczycielami Rzymian w sztuce budownictwa; ale Rzymianie wkrótce ich przewyższyli: 
udoskonalili 
 
  
  

 

--------------- 2013-03-30 07:48:06 ---------------
 10/517  
 

 

stosowanie materyałów, poprzednio używanych, wynaleźli nowe, ulepszyli sposoby wznoszenia murów i krycia 
budowli.
Do budowania murów, jeżeli gmach miał pewne znaczenie, Etruskowie używali najchętniej kamieni ciosanych w 
kształcie wielkich płyt, możliwie jednakowego wymiaru, które układali poziomo w rzędach prawidłowych. Stosownie 
do rozmiarów kamieni, mówiono, że mury są wielkiego lub małego układu; opus quadratum nazywano mur z kamieni, 
ociosanych prostokątnie. Ten sposób murowania nadawał budowlom cechy powagi i trwałości, ale miał też strony 
ujemne. Naprzód kamień, używany do budownictwa w Italii, był wogóle niezbyt dobrego gatunku. Peperyn, którego 
wyłącznie używano w pierwszych wiekach istnienia Rzymu, jest po prostu konglomeratem skamieniałych popiołów 
wulkanicznych, — trawertyn zaś, później pospolicie brany do budowy, jest kamieniem miękkim i lichym. Z drugiej 
strony użycie tych materyałów wymagało dużo czasu i pracy: trzeba było znaleźć kamień w możliwie dobrym gatunku, 
wydobyć go z kopalni, sprowadzić do warsztatu, ociosać umiejętnie płyty, zawieźć je znowu na miejsce budowli i 
nieraz z wielkim mozołem podejmować wysoko, aż tam, gdzie miały być umie- 
 
  
  
 

--------------- 2013-03-30 07:48:08 ---------------
 11/517  
 

 

szczone; wszystkiego zaś należało dokonać za pomocą narzędzi pierwotnych. Ponieważ Rzymianie chcieli budować 
nie tylko trwale, lecz i pośpiesznie, poprzestać nie mogli na sposobach etruskich; wynaleźli więc cement, a właściwie 
zaprawę wapienną, lub przynajmniej pierwsi stale używać jej zaczęli.
Użycie wapna zwiększyło liczbę materyałów budowlanych i ułatwiło robotę. Kamienie w budowlach etruskich, 
układane bez wapna, trzymały się na zasadzie prawa ciężkości, trzeba więc było przy tej robocie pilnować się ściśle 
prawideł geometrycznych. Przeciwnie, od chwili, kiedy zaprawa wapienna umożliwiła spajanie materyałów, 
skrupulatne przestrzeganie prawideł stało się zbytecznemi w mur kładziono odłamy kamieni, głazy, drobne kamyki, 
kawałki cegły, dachówek, a nawet skorupy stłuczonych garnków. Kilku doświadczonych mularzy wystarczało do 
wyrabiania zaprawy, do prowadzenia linii murów, do robót przy wzmacnianiu załamów i występów zewnętrznych. 
Sam mur składał się z kamieni i innych drobnych materyałów, i bardzo szybko stawiać go mogli zwyczajni robotnicy, 
nie posiadający wprawy specyalnej.
Budowle Rzymian nie tylko prędko były wznoszone, ale miały też zaletę zadziwiającej 
 
  
  
 

--------------- 2013-03-30 07:48:10 ---------------
 12/517  
 

 

trwałości. Zaprawa wapienna z piaskiem, wyrabiana bardzo starannie, z biegiem czasu stawała się coraz twardszą. 
Wskutek tego cały budynek był jakby jedną bryłą, zwłaszcza, że drobne materyały, z których mur się składał, 
przylegały doskonale do siebie. Dzisiaj nawet, po upływie tylu wieków, te stare mury nie rozpadają się, i z trudnością 
można je skruszyć.
Różnorodność materyałów, używanych przez Rzymian, pozwalała im urozmaicać do nieskończoności sposoby budowy 
i wygląd murów. Można jednak rozklasyfikować te odmiany i sprowadzić je do trzech typów głównych.
Najdawniejszy typ, znany pod nazwą opus incertum (układ lub wiązanie luźne), jest najbardziej nieprawidłowy; mur 
składał się z drobnych głazów i kamieni, umieszczonych bez żadnego porządku i symetryi i spojonych za pomocą 
zaprawy wapiennej, wypełniającej wszystkie luki między nimi. Typ ten był niemal wyłącznie używany aż do czasów 
Maryusza, to jest do końca II wieku przed Chrystusem; później, zdaje się, stosowano go tylko w budowlach 
najskromniejszych.
W początkach I wieku przed nar. Chr. zjawia się typ nowy — opus reticulatum (wiązanie siatkowe lub kratkowe), 
nazwany tak dla- 
 
  
  
 

--------------- 2013-03-30 07:48:13 ---------------
 13/517  
 

 

tego, że przedstawia jakby sieć, rozciągniętą na murze. Otrzymywano ten efekt przez użycie małych cegieł o bokach 
kwadratowych, lub kawałków tufu, ociosanych w sześciany, które układano nie na płask, ale opierając je na jednym 
kancie. Tego rodzaju muru nie używano wyłącznie, ale zawsze w obsadzie z większych lub mniejszych kamieni, jakby 
w ramach, co dawało widok bardzo przyjemny dla oka. Opus reticulatum zyskał dużą wziętość, ale miał jedną wielką 
wadę: brakowało mu trwałości, wskutek czego rychło został zaniechany, bo już w końcu I wieku naszej ery.
Zastąpił go typ trzeci — mur z cegieł, opus latericium, który za Cesarstwa był w użyciu powszechnem nawet w 
prowincyach. Cegły rzymskie były cienkie, szerokie i długie. Układano je poziomo i na płask na zaprawie z wapna z 
piaskiem. Nie troszczono się wcale o wygląd zewnętrzny i nie myślano o zastosowaniu układu cegieł do ozdobienia 
budowli. Często wprawdzie w pewnej odległości nad oknami i drzwiami układano rząd cegieł w kształcie łuku, ale 
czyniono to jedynie dla dodania mocy murowi.
Dziwną wydaje się ta obojętność architektów rzymskich na wygląd zewnętrzny mu- 
 
  
  
 

--------------- 2013-03-30 07:48:15 ---------------
 14/517  
 

 

rów w budowlach ozdobnych; ale trzeba pamiętać, że zazwyczaj pokrywano ściany sztukateryą lub tynkiem, który na 
zewnątrz malowano w ten sposób, że naśladował mur z kamieni ciosowych, wewnątrz zaś pokrywano rozmaitemi 
ornamentacyami. Często mur z cegły był w obsadzie z kamienia ciosowego.
Nie poprzestawano zresztą na tych materyałach grubych i prostych; w domach ludzi zamożnych kolumny w 
perystylach, ozdoby dekoracyjne, a nawet pokrycia ścian w salach paradnych były z marmuru. W II wieku przed 
narodzeniem Chrystusa Rzymianie zaczęli eksploatować kopalnie marmuru w Carrarze. Znajdująca się tam góra od 
podnóża do szczytu składa się z marmuru, którego pokłady ciągną się wzdłuż 8 kilometrów i dochodzą 800 metrów 
wysokości. Tysiące robotników pracowały ciągle przy łamaniu, wywożeniu, ociosywaniu i wygładzaniu tego 
kosztownego materyału. Później Rzymianie sprowadzali także marmury z Grecyi, Azyi i Afryki. Okręty posuwały się 

w górę Tybru i składały swój cenny ładunek u podnóża Aventinu, — musiały zaś przychodzić w znacznej liczbie, 
kiedy wyznaczono dla nich osobną przystań, która do dziśdnia nosi starożytną nazwę Marmorala. 
 
  
  
 

--------------- 2013-03-30 07:48:17 ---------------
 15/517  
 

 

Rzymianie wprowadzili budownictwo na drogę postępu nie tylko dzięki użyciu nowych materyałów, ale i dzięki 
nowym sposobom krycia i wieńczenia budowli. Bez wątpienia nie zarzucili całkowicie sposobów etruskich; budowali 
powały, jakich nauczyciele, robotą ciesielską, podpierane przez wystające tramy, z prawidłowem krzyżowaniem się 
belek, — ale nie poprzestali na tem i, zamiast poziomych pował, zaczęli budować sklepienia. W Etruryi używano 
sklepień tylko przy budowie kanałów ściekowych, wodozbiorów i korytarzy podziemnych, — Rzymianie zaś 
zastosowali je na szeroką skalę w domach mieszkalnych.
Zapewniło to wielkie korzyści ich budownictwu. Naprzód mogli pokrywać olbrzymie sale, nie podpierając pokrycia 
rzędami kolumn, wskutek czego mieli więcej przestrzeni i światła; powtóre — użycie sklepienia daje większą swobodę 
w kreśleniu planu budowy, pozwala urozmaicać kształty komnat, które niekoniecznie muszą być prostokątnemi.
Sklepienia rzymskie były doskonale obłączne, t. j. zakreślały całkowite półkole; lecz odróżniano sklepienia 
kabłąkowate, oparte na dwóch murach równoległych, — sklepienia szczytowe, powstające z przecięcia się dwóch 
poprzednich pod kątem prostym i właściwe do 
 
  
  
 

--------------- 2013-03-30 07:48:19 ---------------
 16/517  
 

 

krycia sal czworobocznych, — i nakoniec sklepienia półkuliste, albo kopuły, odpowiednie dla sal okrągłych. Należy 
zaznaczyć w budownictwie rzymskiem sposób techniczny, uważany zwykle za wynalazek nowoczesny: w łaźniach i 
wielkich salach dla zebrań publicznych sklepienia, jak świadczy Vitruvius, opierały się często na rusztowaniu 
żelaznem, złożonem z pasów i zaokrąglonych kabląków z tego metalu.
Wogóle, podczas gdy Grecy lubili najbardzej linię prostą, Rzymianie mieli zamiłowanie wyraźne do linii krzywej. To 
lubowanie się w kształtach okrągłych skłaniało ich do pomnażania liczby sklepień w domach mieszkalnych, do 
wprowadzania luków i obłęków. Stanowi to na pierwszy rzut oka różnicę charakterystyczną pomiędzy ruinami budowli 
rzymskich i greckich; formy zaokrąglone, doskonale obłączne, są pospolite w ruinach rzymskich.
Trzeba dodać, że sklepienia lub kopuły stanowiły pokrycie dachowe tylko gmachów publicznych; w domach 
mieszkalnych nad sklepieniem, jak i nad powałą, stawiano robotą ciesielską dach, pokryty dachówkami.
(Garnier i Ammann, L'habitation humaine, str. 496 i nast). 
 
  
  
 

--------------- 2013-03-30 07:48:22 ---------------
 17/517  
 

 

3. Dzielnice Rzymu za Cesarstwa.
 
August podzielił Rzym na 14 regiones i 265 vici. Oto ich wykaz z oznaczeniem głównych gmachów. Liczba domus i 
insulae (1) wzięta jest z czasów Konstantyna, t. j. z pierwszej ćwierci czwartego wieku po nar. Chr.
Regio I [PorIa Capena). 10 vici. Dwie świątynie Marsa; gaj święty i źródło nimfy Egeryi; grobowiec Scipionów; łuki 
tryumfalne Drususa, Trajana, Luciusa Verusa; termy (łaźnie ciepłe) Commodusa (2) i Septimusa Severusa. 12O domus, 
3250 insulae.
Regio II (Coelimontium). 7 vici. Świątynia Claudiusa; targ Nerona; dom Commodusa; świątynie Bacchusa i Faunusa. 
127 domus i 3600 insulae.
 
---------------------
(1) Domus — były domy prywatne, które Francuzi nazywają hôtels particuliers, zaś insulae — domy, wynajmowane 
kilku lub więcej lokatorom.
(2) Z wyjątkiem imion i nazw, najbardziej znanych i od dawna w użyciu spolszczonych, wszystkie inne przytaczamy w 
pisowni łacińskiej, nadmieniając, że Rzymianie prawdopodobnie wymawiali c jak k nie tylko przed a, o, u, ale i przed 
e, i, y, a więc: Kikero — Cicero, Keler — Celer, Kynthia — Cynthia i t. p.
[Przyp. tłóm. ). 
 
  
  
 

--------------- 2013-03-30 07:48:24 ---------------
 18/517  
 

 

Regio III (Isis et Serapis). 8 vici. Colosseum (Kolizeum); termy Titusa i Trajana; portyk Livii; świątynie Izydy i 
Serapisa. 160 domus, 2757 insulae.
Regio IV (Templum Pacis). 8 vici. Świątynia i Forum Pokoju; Forum Nerwy; świątynia miasta Rzymu; świątynia 
Wenery szczęśliwej (Venus felix) i wiecznego Rzymu; świątynia Ziemi; bazyliki Aemiliusa Paulusa i Konstantyna; łuk 
tryumfalny Konstantyna; Droga święta (Via sacra); posąg olbrzymi Nerona. 88 domus, 2757 insulae.
Regio V (Escuiliae). 15 vici. Nymphaeum Aleksandra Severusa; ogrody Mecenasa; świątynia Minerwy leczącej 
(Minerva medica); targ Livii. 180 domus, 3850 insulae.
Regio VI (Alta Semita). 15 vici. Świątynia Wenery; ogród Sallustiusa; termy Dioklecyana i Konstantyna; świątynia 
Quirinusa. 146 domus, 3403 insulae.
Regio. VII (Via lata), 15 vici. Grobowiec Publiliusa Bibulusa; Sepia Agrippy; świątynia Słońca; targ świński; łuk 
tryumfalny Marka Aureliusa; świątynie Nadziei i Fortuny. 120 domus, 3805 insulae.
Regio VIII (Formum). 34 via. Stare Forum (Forum Romanum), Forum Cezara, Augusta, Trajana; Kapitol (Capitolium). 
130 domus, 3480 insulae. 
 
  
  
 

--------------- 2013-03-30 07:48:26 ---------------
 19/517  
 

 

Regio IX (Circus Flaminius). 35 vici. Targ na oliwę; teatry Pompejusa, Marcellusa, Balbusa; amfiteatr Statiliusa 
Taurusa; Panteon; termy Agryppy; mauzoleum Augusta; portyk Octavii; świątynie i kolumny Antonina i Marka 
Aureliusa; termy Aleksandra Severusa; świątynia Minerwy Chalcidiki. 140 domus, 2, 777 insulae.
Regio X (Palatium). 20 vici. Pałace (domus) Augusta, Tiberiusa, Caliguli, Nerona, Domitianusa; Septioconium 
Severusa. 89 domus, 2, 642 insulae.
Regio XI (Circus Maximus). 18 vici. Cyrk wielki; świątynie Cerery, Merkurego i Herkulesa. 88 domus, 2, 600 insulae.
Regio XII (Piscina publica). 14 vici. Termy Caracalli. 113 domus, 2, 487 inulae.
Regio XIII (Aventinus), 17 vici. Świątynia wolności (Aedes liberiatis), później Jupitera wyzwoliciela; świątynie Diany 
i Junony Królowej (Juno Regina); spichlerze Galby; targ mączny. 130 domus, 2, 487 insulae.
Regio XIV (Trans Tiberim). 78 mci. Cyrki Caliguli i Hadriana; mauzoleum Hadriana; gaj święty Cezarów; ogród Gety; 
świątynia Eskulapa. 150 domus, 4, 405 insulae.
Ogółem było wtedy w Rzymie (w początku IV wieku naszej ery) 1, 790 domus i 46, 602
  
 
  
  
 

--------------- 2013-03-30 07:48:29 ---------------
 20/517  
 

 

insulae. Jeżeli przypuścimy, że pierwsze miały średnio po 30 mieszkańców (wraz z niewolnikami), drugie zaś po 40, 
otrzymamy około 2, 000, 000 ludności.
 
4. Palatyn.
 
Palatyn (Palatium, Mons Palatinus) jest wzgórzem, mającem około 1, 800 metrów w obwodzie i 35 metrów wysokości, 
tworzącem jakby wyspę pośród innych pagórków, na których rozsiadło się "miasto wieczne. " Jakkolwiek pagórek 
palatyński jest najmniejszym, "inne zdają się otaczać go czcią, jak swego władcę. " Istotnie Palatyn zajmuje pierwsze 
miejsce w dziejach Rzymu.
Był on kolebką społeczności rzymskiej; wiadomo, że miasto Romulusa było zbudowane na tym pagórku. Granice 
pierwotnego obwodu oznaczały kamienie, kładzione w pewnej odległości jeden od drugiego. Pokazywano je jeszcze za 
czasu Tacyta. Była to Roma Quadrata, tak nazwana od kształtu samego pagórka, a bardzie] jeszcze wskutek tego, że 
miasto zbudowano według prawideł sztuki augurów, które zalecały taką postać. Znaleziono w naszych czasach w 
różnych miejscowościach szczątki murów pierwotnych, ota- 
 
  
  
 

--------------- 2013-03-30 07:48:31 ---------------
 21/517  
 

 

czających miasto; są to wielkie kamienic, które wydobywano na miejscu. Sądzą nawet, że wykryto główne wejście. 
Około łuku Titusa oddziela się od Via Sacra ulica i biegnie w górę: jest to Clivas Palatinus. Zaledwie przejdziemy po 
niej kilka kroków, spotykamy podstawy wielkiej bramy; nieco dalej leżą na ziemi olbrzymie bryły kamienne, oderwane 
od muru; jest to ten sam mur, którego wzniesienie przypisywano Romulusowi. Brama nie jest tak starożytną, ale 
prawdopodobnie zastąpiła tę, która prowadziła niegdyś do Roma Quadrata. Nazywano ją Porta Magunia; nazwa 
pochodzi, jak twierdzą, od ryczenia wołów, które co rano przez tę bramę wypędzano na pastwisko, późniejsze Forum.

Na prawo od tej bramy wznosiła się świątynia Jupitera Statora, zbudowana przez Romulusa na miejscu, gdzie Jupiter 
powstrzymał Rzymian, uciekających przed Sabinami. Titus Livius powiada, że Tarquinius Stary mieszkał w pobliżu tej 
świątyni. Niżej była świątynia Westy, w której płonął ogień święty; przypuszczają, że fundament jej istnieje dotychczas 
pod sąsiednim kościołem. Na pochyłości pagórka, naprzeciw targu wołowego, pokazywano ciekawym niewielką grotę, 
ocienioną drzewem figowem. Nazywano ją Lupercal; mówio-
  
 
  
  
 

--------------- 2013-03-30 07:48:33 ---------------
 22/517  
 

 

no, że w niej wilczyca wykarmiła swem mlekiem Romulusa i Remusa. Dalej jeszcze widać było wielki ołtarz fara 
maxima), poświęcony przez Evandra; aż do końca Cesarstwa obchodzono tam zwycięstwo Herkulesa nad Cacusem. 
Wyżej, na szczycie pagórka, znajdował się zabytek, który każdy oglądał ze wzruszeniem: chata Romulusa.
Miasto nie mogło pozostawać długo zamkniętem w ciasnym obwodzie, który mu zakreślił pierwszy król jego; 
przekroczyło wkrótce ten obwód ze wszystkich stron i zajęło w końcu wszystkie otaczające Palatyn wzgórza. Odtąd 
Palatyn nie był już całym Rzymem, ale pozostał jedną z najważniejszych dzielnic powiększonego miasta. Znajdowała 
się tam znaczna ilość sławnych świątyń, jak Jupitera Zwycięzcy, bogini, godzącej małżeństwa, zwanej Viri placa, 
Matki bogów i t. d. Z tej ostatniej świątyni corocznie, 27 marca, wychodził wesoły orszak pobożnych kapłanów 
żebrzących, który, śpiewając swawolne piosenki, niósł przez ulice Rzymu posąg bogini, ażeby go wykąpać w rzeczce 
Almo. Na Palatynie mieszkali też niektórzy znani za czasów Rzeczypospolitej obywatele, jak n. p. Hortensius, Catilina, 
mówca Lucius Crassus, Cicero i wróg jego, Clodius. 
 
  
  
 

--------------- 2013-03-30 07:48:36 ---------------
 23/517  
 

 

Za Cesarstwa Palatyn stał się, według wyrażenia Tacyta, twierdzą świata rzymskiego. W młodości August mieszkał w 
pobliżu Forum; następnie, kiedy był jeszcze tylko ambitnym pretendentem do spadku po Cezarze, kupił na Palatynie 
dom Hortensiusa, który, rozszerzony później, został jedną z pierwszych rezydencyi cesarskich. Dom ten był już 
obszernym, kiedy zniszczył go pożar. Było zwyczajem w Rzymie, że w takiem nieszczęściu przyjaciele właściciela 
domu składali się, ażeby wynagrodzić chociaż część straty. Wszyscy obywatele Rzymu pośpieszyli z. ofiarami dla 
Augusta, ale on przyjął od każdego tylko drobną sumę i odbudował dom na swój koszt; skorzystał jedynie ze 
sposobności, żeby zbudować dom piękniejszy i większy. Kiedy wybrano go na "wielkiego kapłana" (pontifex 
maximus), zamiast, jak jego poprzednicy, zamieszkać przy świątyni Vesty, pozostał w swej rezydencyi, ale wzniósł 
nową świątynię bogini w swoim domu. Tym sposobem zasada była uszanowaną i wielki kapłan przebywał zawsze w 
pobliżu bogini, opiekunki Rzymu. W 1775 roku zarządzono poszukiwania na miejscu, gdzie przypuszczalnie stał ten 
dom. Doprowadziły one do odkrycia budowli dwupiętrowej. Piętro górne bardzo ucierpiało, ale dolne pozostało prawie 
nietkniętem. Kilka sal zapełniał 
 
  
  
 

--------------- 2013-03-30 07:48:38 ---------------
 24/517  
 

 

gruz, — inne, puste, można było obejrzeć. Zachowały się w nich sztukaterye, cenne posadzki i tafle marmurowe, 
przytwierdzone do ścian klamrami żelaznemi. Piękne malowidła zdobiły sufity; znaleziono też godne podziwu posągi. 
Plan, zrobiony przez budowniczego, który kierował robotami przy odkopywaniu, wskazuje, że ten dom, według 
wszelkiego prawdopodobieństwa — pałac Augusta, podobny był do wszystkich domów rzymskich. Było w nim bardzo 
dużo pokojów, ale niewielkich; żaden nie miał takich rozmiarów, żeby mógł służyć do przyjęć urzędowych. Szczegół 
ten stwierdza to, co skądinąd wiemy o prostocie, jaką przybierał August w stosunkach zewnętrznych.
Tiberius, zdaje się, nie mieszkał w domu swego poprzednika; miał on własny pałac, Domus Tiberiana. Był to zapewne 
jego stary dom rodzinny, który przystosował do swego nowego stanowiska. Pozostało z pałacu tylko kilka małych 
pokoików, w których musieli mieszkać niewolnicy. Ale nie należy zapominać, że nie wszystko odkopano.
Dalej, w tym kącie Palatynu, który wychodzi na Forum, stał pałac Caliguli. Mówiono, że był wspaniały, ozdobiony 
malowidłami i rzeźbami greckiemi. Caligula zajął nawet część Forum i świątynię Castora zamienił 
 
  
  
 

--------------- 2013-03-30 07:48:40 ---------------
 25/517  
 

 

na przedsionek swego pałacu. Ogłosiwszy swoją boskość, postępował z bogami Olimpu, jak z równymi sobie. Chcąc 
znosić się swobodnie z jupiterem, zbudował most, śmiało rzucony nad kotliną, który, przechodząc nad bazyliką Julii, 
łączył Palatyn z Kapitolem. Most wkrótce potem był zburzony, — ale wspomnienie Caliguli związane jest z innym 
szczątkiem jego siedziby; długi krypto-portyk, w którym go zamordowano, istnieje dotychczas, bardzo dobrze 
zachowany.
Zabójcy — mówią historycy — uciekli przez dom Germanicusa, ojca Caliguli. Odkopano z gruzów dom, uważany 
przez niektórych za ten właśnie; ale jest więcej prawdopodobne, że jest to dom Livii, wdowy po Auguście, jakkolwiek 
zresztą rozstrzygnie się ten spór, dom pomieniony wzbudza wielkie zajęcie. Widzimy w nim malowidła, najpiękniejsze 
z dotąd znanych z czasów Rzymu staryżytnego. Wzdłuż gzemsów biegną wdzięczne arabeski, girlandy z liści i 
kwiatów, skrzydlate geniusze, śliczne krajobrazy. Po środku ścian widzimy wielkie freski. Dwa obrazy przedstawiają 
sceny wtajemniczania i praktyk czarodziejskich, — trzeci, wysokości 3 metrów, ulicę Rzymu, na którą patrzymy przez 
otwarte okno, — nakoniec dwa pozostaie są treści mitologicznej: Polifem, 
 
  
  
 

--------------- 2013-03-30 07:48:43 ---------------
 26/517  
 

 

prześladujący Galateę, i Hermes, uwalniający Jo od Argusa.
Na Palatynie nic nie zostawił po sobie Neron. Lubił on rozmiary olbrzymie; marzył o zbudowaniu dla siebie pałacu 
wielkiego jak miasto. Mały pagórek nie mógł dać przestrzeni dostatecznej; Neron pomyślał o zajęciu równiny, która 

oddziela Palatyn od Esquilinu. Kiedy straszny pożar w r. 64 uwolnił grunt od domów, które tam były natłoczone, 
architekci cesarscy, Severus i Celer, wzięli się do dzieła. Zbudowali oni dla imperatora pałac, jakiego nigdy nie 
widziano. Przy wejściu postawili posąg Nerona, kolos, wysoki 35 metrów, który później przedstawiał Słońce. Od 
strony Esquilinu ciągnęły się łąki, pola, winnice, gaje, pełne dzikich zwierząt; w środku równiny wykopano olbrzymi 
staw, otoczony malowniczemi budowlami. Pałac właściwy lśnił się cały od drogich metali i rzadkich kamieni, 
osadzonych w ścianach; nazywano go z tego powodu "domem złotym. " Były w nim obszerne portyki, — sale jadalne 
ze stołami z kości słoniowej i fontannami, z których tryskał na biesiadników nieustanny deszcz wonności, — łaźnie z 
wodą morską i z gorącą wodą siarczaną. Kiedy Neron przeniósł się do nowego pałacu, zawołał, że nakoniec 
przyzwoicie mieszka. 
 
  
  
 

--------------- 2013-03-30 07:48:45 ---------------
 27/517  
 

 

Ten "dom zloty, " który był jakby symbolem wszelkich nadużyć ich poprzednika, zburzyli Flaviusowie. Część gruntów 
zwrócili dawnym właścicielom, — zatrzymali tylko place, na których później zbudowano takie przepyszne gmachy, 
jak Colosseum i Termy Titusa. Vespasianus i Titus poprzestali na dawnych pałacach cesarskich, ale Domitianus 
wystawił sobie własny.
W ostatnich latach odkopano ten pałac całkowicie. Badano te ruiny już w XVIII wieku, ale zabrawszy, co zawierały 
cennego" na powrót zasypano je ziemią. W naszych czasach odsłonięto je ostatecznie. Pałac Domitianusa jest jeszcze 
domem rzymskim — z tą różnicą tylko, że ma olbrzymie rozmiary. Wejście do niego było z Clivus Palatinus, o którym 
wspomnieliśmy wyżej. Przy końcu tej ulicy znajdowała się fasada główna; pod wspaniałym portykiem, wspartym na 
kolumnach, otwierało się troje drzwi; środkowe prowadziły do wielkiej sali, niewątpliwie sali przyjęć — tablinum. 
Tutaj imperator dawał posłuchania, przyjmował posłów od królów i ludów obcych oraz deputacye prowincyonalne. W 
głębi sali był tron; dokoła ścian, pokrytych marmurem, wznosiły się kolumny, 8 metrów wysokości, cudownie 
rzeźbione; w ośmiu olbrzy- 
 
  
  
 

--------------- 2013-03-30 07:48:47 ---------------
 28/517  
 

 

mich niszach stały wielkie posągi z bazaltu; po obu stronach drzwi wchodowych dwie inne kolumny; próg tworzyła 
płyta z marmuru greckiego, tak ogromna, że zrobiono z niej potem blat wielkiego ołtarza w kościele. Wszystkie te 
bogactwa rozproszono, — zostały tylko resztki marmuru na ścianach i posadzkach. Z obu stron tablinum widzimy sale 
nierównej wielkości, do których także można było wejść z portyku. Przypuszczają, że mniejsza była kaplicą domową 
(laravium), w której składano cześć bóstwom rodzinnym (Larom i Penatom); druga była basilica, to jest sala, 
przeznaczona do wydawania wyroków. Można dokładnie odróżnić wszystkie jej części; obok wzniesienia, na którem 
siedzieli sędziowie, zostały szczątki balustrady marmurowej, oddzielającej ten odcinek sali od miejsc, przeznaczonych 
dla publiczności. Tu imperator sądził sprawy cywilne i kryminalne, które mu przedstawiano.
Za temi trzema salami ciągnie się "perystyl, " jakby podwórze, otoczone portykami i zajmujące przestrzeń 3, 000 
metrów kwadratowych. Można dostrzedz jeszcze szczątki kolumn z marmuru karraryjskiego, które podtrzymywały 
dach, i tafle z marmuru numidyjskiego, pokrywające ściany. W głębi perystylu, naprzeciw tablinum, szerokie drzwi 
prowadzą do 
 

  
  
 

--------------- 2013-03-30 07:48:50 ---------------
 29/517  
 

 

triclinium, czyli sali jadalnej. Sala ta musiała być bardzo piękna; Martialis zapewnia, że "bogowie mogliby w niej pić 
nektar i brać z rąk Ganimeda czarę świętą. " Według zwyczaju rzymskiego, w sali były trzy stoły: dwa, ustawione 
równolegle do ścian bocznych, — trzeci zaś naprzeciw drzwi, w oddzielnej części sali, przepysznie ozdobionej, z której 
została część posadzki, wykładanej porfirem, serpentynem i t. d.; przy tym stole ucztował imperator i najznakomitsze 
osoby. Z każdej strony sali pięć wielkich okien, przedzielonych kolumnami z granitu różowego, otwierało się na dwa 
nymfea — wielkie baseny marmurowe, ozdobione niszami, w których stały posągi. Z łoża, na którem Ieżeli biesiadnicy 
podczas uczty, widać było wodę, tryskającą z fontanny i spadającą w kaskadach pośród zieleni, marmurów i kwiatów.
Ten pałac olbrzymi zawiera wiele innych sal, ale nie znaleziono w nim apartamentów prywatnych, służył więc tylko do 
przyjęć urzędowych. Monarchowie istotnie mieszkali gdzieindziej; prawdziwem ich mieszkaniem był pałac Augusta 
lub Tiberiusa. Do tego ostatniego z pałacu Domitianusa przeprowadzono galeryę podziemną. Tym sposobem 
imperatorowie pewną część dnia spędzali w przepysznym pałacu, który od czasu Nervy nazywał 
 
  
  
 

--------------- 2013-03-30 07:48:52 ---------------
 30/517  
 

 

się Aedes Publicae, — drugą zaś część przebywali w mieszkaniu mniej zbytkownem, ale wygodniejszem, lepiej 
przystosowanem do życia rodzinnego, gdzie po spełnieniu obowiązków cesarskich mogli, według wyrażenia Antonina, 
używać rozkoszy, być ludźmi.
Już przeszło od wieku cezarowie przebywali w pałacach starożytnych, kiedy Septimusowi Severusowi przyszła myśl 
zbudować nowy, być może, dla nadania świetności dynastyi, którą założył. Palatyn zaczynał już być zanadto 
natłoczonym. Jednakże pozostawała jeszcze przestrzeń wolna naprzeciwko wzgórza Coelius. Część ta była mniej, niż 
inne, zabudowana, ponieważ grunt miała nierówny i łagodnie pochylony ku równinie. Wszelako pałac Domitianusa 
dochodził poniekąd aż do tego miejsca. Z jego perystylu przez cały szereg pokoi można się było dostać do domu 
Augusta. Poza tym domem założono stadyum, które obecnie jest zupełnie oczyszczone z gruzu i które musiało być 
bardzo wykwintnie urządzone, sądząc po loży cesarskiej, składającej się z dwóch salonów, jeden nad drugim. Poza 
stadyum, w południowo-wschodnim kącie pagórka, zbudował Severus swój pałac. Trzeba było przedewszystkiem 
wznieść podbudowania, złożone z arkad, ustawionych jedna nad drugą. Te podbudowania stoją dotych- 
 
  
  
 

--------------- 2013-03-30 07:48:54 ---------------
 31/517  
 

 

czas; pokrywająca je ziemia osypała się, i można widzieć ze wszystkich stron wysokie arkady, które z pierwszego 
wejrzenia wydają się ruinami pałacu, właściwie zaś są jego posadami. Z właściwego pałacu zostało tylko kilka ścian i 
ruiny loży cesarskiej nad wielkim cyrkiem. Z loży tej monarcha mógł przyglądać się igrzyskom, nie wychodząc ze 
swego mieszkania; spojrzenia jego obejmowały 400, 000 widzów, tłoczących się u nóg cezara. Niegdyś przed pałacem 
był portyk trzypiętrowy, Septizonium, który wznosił się w górę u podnóża pagórka, naprzeciw drogi do Ostii (Via 
Ostiensis), i przetrwał przez wieki średnie aż do końca XVI stulecia, kiedy go zburzono z rozkazu papieża Sykstusa V.
Severus był ostatnim z cezarów, który zbudował dla siebie nowy dom mieszkalny. Ale, oprócz pałaców cesarskich, 
były na Palatynie inne budowle; obok monarchy mieszkać musiała służba jego i gwardya. Jakkolwiek te domy dla 
niewolników i żołnierzy budowane były mniejszym kosztem i z mniejszą starannością, zostały jednak po nich ślady w 
różnych punktach; około łuku Titusa odkopano wiele izb niejednakowej wielkości, które, jak przypuszczają, zajmowała 
kohorta pretoryańska, znajdująca się na służbie, co wszakże wcale nie jest 
 
  
  
 

--------------- 2013-03-30 07:48:57 ---------------
 32/517  
 

 

pewnem. Na przeciwległym krańcu, w pobliżu Velabrum, odsłonięto całą ulicę, dosyć dobrze zachowaną, w której 
poznają "drożynę zwycięstwa" (Clivus Victoriae) (1). Była to pamiątka Rzymu pierwotnego. Dostęp do niego dawała z 
tej strony Porta Romana, którą, według podania, zbudował Romulus. Od tej bramy wązka i stroma droga prowadziła ku 
szczytowi pagórka. Ulica, która z obu stron miała wysokie domy, nigdy nie mogła być bardzo widną, ale stała się 
jeszcze ciemniejszą, kiedy Caligula kazał część jej pokryć, ażeby rozciągnąć dalej tarasy swego pałacu. Prawa strona 
tej ulicy, przytykająca do pagórka, należała do pałaców cesarskich. Ze zdziwieniem spostrzegamy, że te ciemne 
mieszkania są niekiedy ozdobione z wielkim wykwintem; w niektórych zostały dotychczas sztukaterye i mozajki, — na 
ścianach znajdują się czasem wdzięczne malowidła, — jeden balkon ma delikatną balustradę marmurową. Jeżeli w 
domach tych mieszkali słudzy cesarscy, to widocznie były one przeznaczone dla niewolników i wyzwoleńców 
wyróżnionych, dla arystokracyi służebnej.
 
------------------------------------
(1) Clivus znaczy właściwie drożyna lub ścieżka, idąca pod górę. (Przyp. tlóm). 
 
  
  
 

--------------- 2013-03-30 07:48:59 ---------------
 33/517  
 

 

W domu tuż obok wielkiego cyrku mieszkali, być może, w różnych epokach niewolnicy i żołnierze. Na ścianach izb, 
otaczających atrium, pełno jest napisów, zrobionych ostrem narzędziem lub węglem, które Włosi nazywają graffiti. 
Zwykle kreślili napisy żołnierze, którzy nadają sobie tytuł veteranus domini nostri. Czasem napisy zawierają ostre 
epigramaty, w których weterani skarżą się, że służba dała im mało zysków. Zdaje się. że przez pewien czas znajdowała 
się w tym domu szkoła dla młodych niewolników (paedagogium), z których wychodzili paziowie cezara. Wielu 
uczniów zostawiło na murach napisy, świadczące, że pragnęli co rychlej opuścić szkolę. Tam także znaleziono znaną 
karykaturę, która przedstawia człowieka z oślą głową, przybitego na krzyżu, a u stóp jego osobę, patrzącą na 
ukrzyżowanego, z ręką przy ustach. Podpis wyjaśnia treść rysunku: "Alexamenes wielbi swego boga." Widocznie jest 

to dowcip, skierowany przeciw chrześcijanom: w drugim wieku naszej ery wierzono, że chrześcijanie, podobnie jak 
żydzi, składają cześć boską osłu.
(Boissier, Promenades archeologiques, roz. II).
 
5. Forum.
 
Pierwsze Forum w Rzymie, to samo, które nazywano później Forum Romanum Magnum, 
 
  
  
 

--------------- 2013-03-30 07:49:01 ---------------
 34/517  
 

 

zajmowało miejsce, będące dawniej bagnem. Znajdowało się ono niemal w środku miasta i dostęp do niego był łatwy. 
Pierwotnie była to miejscowość lekko falista, wilgotna, zarośnięta trawą; panowały nad nią wyżyny Kapitolu i 
Palatynu, przeznaczono zaś ją wyłącznie na targowisko. Dokoła stały chatki, pokryte stożkowatymi dachami 
słomianymi; w jednej z nich przechowywano "ogień publiczny. " Od strony północnej, u podnóża pagórka Capitolinus, 
sąsiadowały z Forum kopalnie kamienia, zwane Lautumiae, które później stały się sławnem więzieniem Carcer 
Mamertinus, albo Tullianum. Pozostały dotychczas jeszcze dwa źródła: jedno, które wytryska z kopalni, pokazują dziś 
podróżnym, jako osobliwość cudowną więzienia Świętego Piotra, — drugie, u stóp Palatynu, znane jest pod nazwą 
źródła Juturny.
Najdawniejszem ulepszeniem, dokonanem na Forum, było osuszenie wód stojących i skanalizowanie źródeł. Lecz i 
inne zmiany zaszły jeszcze w epoce królów: Numa Pompilius przedsięwziął odpowiednie środki w celu utrzymywania 
"ognia publicznego" i wystawił dom dla Westalek, którym to poruczono; Tullus Hostilius zbudował na wschodniej 
stronie Forum parkan murowany, otaczający miejsce 
 
  
  
 

--------------- 2013-03-30 07:49:04 ---------------
 35/517  
 

 

zebrań senatu — Curia, a przed Kuryą oczyścił plac dla wyborów — Comitium; nakoniec Tarquinius Priscus nadał 
Forum kształt prawidłowy równoległoboku, który plac zachował aż do upadku Cesarstwa. Tarquinius sprzedał osobom 
prywatnym grunta sąsiednie, pod warunkiem wystawienia na nich sklepów.
Byłoby zbytecznem zaznaczać zmiany kolejne, jakim podlegał plac w każdem stuleciu. Wystarczy treściwy opis Forum 
w ostatnim okresie Respubliki, kiedy plac okazał się za małym dla licznej ludności i zaczął tracić swą indywidualność, 
gdyż dołączano do niego coraz to nowe forumy, obszerniejsze i zbytkowniej urządzone.
W tej epoce sklepy i domy prywatne, które niegdyś otaczały Forum, zupełnie zniknęły, ustępując miejsca gmachom 
publicznym. Zaczynając od północy, t. j. od Kapitolu, spotykamy naprzód świątynię Saturna, w której był złożony 
skarb państwa. Była to jedyna świątynia w Rzymie, do której pobożni mogli wchodzić z głową odkrytą, i pierwsza, w 
której zaczęto palić świece woskowe. Obok niej stała świątynia Zgody (Concordia), w której składano skarb wojenny; 
dalej Graecostasis, gdzie posłowie zagraniczni czekali na posłu-
  
 
  
  

 

--------------- 2013-03-30 07:49:06 ---------------
 36/517  
 

 

chanie w Senacie; wreszcie więzienie Mamertyńskie.
Stronę wschodnią zajmowały dwa gmachy, przedzielone ulicą — pałac secretarium Senatu i bazylika Aemilia. Pałac 
Senatu, pomimo skromności budowy, był jednym z najważniejszych gmachów publicznych w Rzymie. Sala, mająca 28 
metrów długości i 25 szerokości, stała na wzniesieniu, na które wchodziło się po kilku stopniach schodów. Zawierała ta 
sala kilka szeregów ławek drewnianych, krzesło dla prezydującego i trybunę drewnianą. Za siedzeniem prezesa był 
pokój, w którym znajdowało się archiwum zgromadzenia. Nigdy nie ogrzewano sali, nawet w środku zimy: W liście, 
pisanym w styczniu, Cyceron opowiada, że pewnego dnia, kiedy na porządku dziennym była ważna sprawa, 
prezydujący musiał zawiesić posiedzenie z powodu wielkiego zimna. W 53 r. przed nar. Chr. gmach ten, liczący 
przeszło 500 lat istnienia, spalili wraz z bazyliką Porcia stronnicy trybuna Clodiusa.
Na stronie południowej wypada zaznaczyć: luk tryumfalny, wzniesiony w r. 120 przed nar. Chr. dla uczczenia Fabiusa 
Maximusa, pogromcy Allobrogów; świątynię Westy i dom Westalek, świątynię Kastora i Pollu- 
 
  
  
 

--------------- 2013-03-30 07:49:08 ---------------
 37/517  
 

 

ksa, zbudowaną na tem samem miejscu, gdzie widziano obu bohaterów, obmywających swoje konie przy źródle 
Juturny, po zwycięskiej, bitwie nad jeziorem Regilskiem w 496 roku przed Chrystusem.
Strona zachodnia w większej części była jeszcze zajęta przez sklepy. Pierwotnie były to kramy najniższego rzędu, 
najczęściej jatki rzeźników, jak ta n. p., gdzie Virginius chwycił nóż, którym zabił córkę. Później rzeźnicy ustąpili 
miejsca nauczycielom szkolnym. Nareszcie w ostatniem stuleciu Respubliki bankierzy, pośrednicy i miennicy niemal 
wyłącznie objęli w posiadanie te sklepy. 
Co się tyczy samego Forum, było ono tak zatłoczone wszelkiego rodzaju budowlami, że zachodzi pytanie: jakim 
sposobem publiczność mogła się na niem poruszać. Naprzód było tam mnóstwo posągów kamiennych, marmurowych i 
bronzowych: posąg Marsyasa około Rostrów, gdzie gromadzili się prawnicy ostatniego rzędu; posągi Tatiusa — na 
miejscu, gdzie był zawarty pokój między Rzymianami i Sabinami, Atty, Naeviusa, Pythagorasa, Alkibiadesa — około 
Kuryi; posąg Serviusa Sulpiciusa, którego potomkowie mieli prawo zajmować darmo 5 stóp kwadratowych miejsca 
przed samym pomnikiem podczas zabaw 
 
  
  
 

--------------- 2013-03-30 07:49:11 ---------------
 38/517  
 

 

publicznych; posąg lwa — tam, gdzie, według podania, pochowany był Faustulus, wychowawca Romulusa; posągi 
Horatiusa Coclesa, posłów, zamordowanych w Fidenach, Q. Marciusa Tremulusa, pogromcy Herników i t. d. Te posągi 
tak tamowały ruch, że w 156 r. zobowiązano cenzora Corneliusa Scipiona do zniesienia ich, z wyjątkiem tych, które 
były postawione na mocy senatus-konsultów. Oprócz tego rosły na Forum wszelkiego rodzaju drzewa: Ficus 
Ruminalis, pod którego cień chronili się w niemowlęctwie Romulus i Remus, i który dopiero po upływie 841 lat schnąć 
zaczął; lotus, który wyrósł między świątyniami Saturna i Zgody, a był, jak mówiono, starszym od Rzymu; drzewo 
figowe, ścięte w 261 roku życia, ponieważ korzenie jego wywróciły starożytny posąg Silvanusa; krzew winny i drzewo 
oliwne przy źródle Juturny, i t. d.
Nie mówię o Rostrach, czyli trybunach do wygłaszania mów i odezw publicznych, ani o "kolumnie rostralnej" 
Duiliusa, zwycięzcy floty kartagińskiej, ani o Puteal Scribonianum, oznaczającem miejsce, gdzie uderzył piorun, ani o 
Jani, małych portykach, otwartych z czterech stron. Dodam jedynie, że niektóre osoby przywłaszczyły sobie zupełnie 
pewne części Forum lub miejscowości okolicznych. 
 
  
  
 

--------------- 2013-03-30 07:49:13 ---------------
 39/517  
 

 

Do takich osób należeli: subrostrani, niemający zajęcia prawnicy, którzy opanowali wejścia do Rostrów; canalicolae, 
hultaje i pijacy, zajmujący miejscowość, zwaną Canalis, o których mówi Plautus w jednej ze swych komedyi, i wogóle 
forenses, t. j. stali bywalcy na Forum, którzy spędzali czas na próżnowaniu i gawędzeniu albo około Solarium (zegar 
słoneczny), albo około Tabula Valeria, pewnego rodzaju panoramy, wymalowanej na ścianie zewnętrznej Kuryi w r. 
261 i przedstawiającej zwycięstwo Valeriusa Messali nad Hieronem Syrakuzańskim. Sprzedawcy owoców obsiedli 
drożynę, prowadzącą z Forum w górę do Velii; jubilerzy, złotnicy, fabrykanci narzędzi muzycznych mieli sklepy na 
Via Sacra; handlarze wonnościami — na Vicus Tuscus, uliczce, idącej do Cyrku Wielkiego; kopiści, księgarze — na 
Argiletum; złodzieje kręcili się w dzielnicy Suburra, która używała złej sławy. Specyalne miejsce na Forum mieli 
lichwiarze i miennicy, jak również sprzedawcy ryb i wszelkich stworzeń morskich.
W VII wieku ery rzymskiej postanowiono urządzić targ rybny (Forum piscatorium). Około tego czasu zbudowano 
bazyliki — Fulvia Porcia, Sempronia, które były otoczone portykami i pozostawały otwarte zarówno w dzień 
 
  
  
 

--------------- 2013-03-30 07:49:15 ---------------
 40/517  
 

 

jak w nocy. Były to przynależytości Forum. W r. 54 przed narodzeniem Chrystusa M. Aemilius Paulus zakupił 
posiadłość prywatną po stronie wschodniej Forum za 15 milionów sestercyi i zbudował bazylikę Aemilia, której 
wspaniałość wychwala Cyceron. Ta bazylika, najpiękniejsza z istniejących w Rzymie, była otwarta uroczyście dopiero 
w r. 34. W 18 lat potem uszkodził ją znacznie pożar, ale August i inni przyjaciele Aemiliusa Paulusa dostarczyli 
funduszu na odbudowanie gmachu i ozdobili go sławnemi kolumnami marmurowemi, które po pięciu wiekach 
przeniesiono do bazyliki "Św. Pawła za murami, " gdzie prawie zupełnie zniszczył je pożar w r. 1823.
Dzieło Aemiliusa naśladował Julius Cezar. Wydał on w r. 51 tyle pieniędzy na zakup gruntów na swoje Forum, że 
Plinius Starszy wolał: "Podziwiamy piramidy królów Egiptu, wówczas gdy dyktator Cezar wydał 100 milionów 
sestercyi na kupno gruntu, przeznaczonego na jego Forum. " Suma ta odpowiada 25 milionom franków, a ponieważ 
plac, o którym mowa, zajmuje przestrzeń najwyżej 83 arów, więc cena metra kwadratowego wynosi około 3, 000 
franków! Forum Cezara miało formę obwodu świętego, otaczającego świątynię Wenery Rodzicielki (Venus Genitrix), 

 
  
  
 

--------------- 2013-03-30 07:49:17 ---------------
 41/517  
 

 

t. j. bóstwa, od którego jakoby pochodził dyktator. Posąg bogini byt arcydziełem Archesilaosa. Przed świątynią stał 
posąg konny dyktatora. Wewnątrz podziwiano obrazy znakomitych malarzy greckich, które opisał Plinius, sześć 
zbiorów kamieni rytowanych i kamei, i pancerz na posąg bogini, cały pokryty perłami z Brytanii.
August poszedł za przykładem Cezara i urządził trzecie Forum, zwane Forum Augustum, albo Marsa, od świątyni 
Marsa Mściciela, zbudowanej pośrodku placu. Jedyny szczątek, jaki pozostał, t. zw. Arco de' Pantani, zaliczają do 
najpiękniejszych ruin Rzymu. Oryginalność tego Forum stanowiło zgromadzenie posągów wszystkich wodzów, 
których zwycięstwa zapewniły Rzymowi panowanie nad połową świata starożytnego. Pobieżnie tylko wspomnę o 
czwartem Forum, którego założycielem był Vespasianus, i o piątem, które zaczął urządzać Domitianus, a dokończył 
Nerva: oba są mniejsze i mniej zasługują na uwagę, niż poprzednie. W świątyni na Forum Vespasiana, poświęconem 
Pokojowi (Forum Pacis), złożono na ofiarę bogini (1) naczynia złote i świeczniki
 
------------------------------
(1) Pokój — Pax, u Greków Eirene, przedstawiano w postaci bogini, którą czasem zaliczano do Hor.
(Przyp. tłóm. ). 
 
  
  
 

--------------- 2013-03-30 07:49:20 ---------------
 42/517  
 

 

siedmioramienne, zabrane w Jerozolimie. Na Forum Domitiana, poświęconem Minerwie, stały olbrzymie posągi 
imperatorów, jako dalszy ciąg pomników na Forum Augustum.
Nakoniec dochodzimy do Forum Trajana, najświetniejszego zabytku Romy starożytnej. Dla zrozumienia jego ważności 
konieczne są niektóre szczegóły topograficzne. Pierwotnie wzgórze Kapitolijskie nie było odosobnionem, jak dzisiaj, 
lecz łączyło się z teraźniejszym Kwirynalem wązką a wysoką odnogą, która z południa spuszczała się prostopadle na 
Forum, a z północy — na Campus Martius. Wszystkie te wyżyny stanowiły prawdziwą przegrodę, która przecinała 
miasto na dwie części, mogące komunikować się tylko przez wybrzeże Tybru, co znacznie przedłużało drogę, albo 
przez ulicę bardzo spadzistą, chociaż przechodziła w najniższym punkcie pasma górskiego pomiędzy Kapitolem i 
Kwirynalem. Chcąc zapobiedz temu, a zarazem rozszerzyć istniejące place, Trajan zamierzył oddzielić Kapitol od 
Kwirynalu przekopem, mającym około 200 metrów szerokości. Plan ten wykonał w ciągu 15 lat biegły architekt 
Apollodoros. Dwie cyfry wykażą, jak olbrzymiem było to przedsięwzięcie. Grunta wywłaszczone zajmowały obszar 
około 2 1/2 hektarów; jeżeli więc przypuścimy, że metr kwadratowy kosztował tyleż, 
 
  
  
 

--------------- 2013-03-30 07:49:22 ---------------
 43/517  

 

 

co za czasów Cezara, to za całą przestrzeń zapłacono 74 miliony franków. Wiemy zaś z dokumentu urzędowego, że z 
przekopu wydobyto 680, 000 metrów sześciennych ziemi.
Nie należy przedstawiać sobie Forum Trajana jako zwykłego placu, otoczonego portykami i ozdobionego dziełami 
sztuki. Samo Forum dzieliło się na kilka części, jako to: propyleje czyli łuk tryumfalny imperatora, plac właściwy z 
posągiem konnym monarchy pośrodku, bazylika Ulpia, biblioteka Ulpia, dwa hemicykle, kolumna pomnikowa i 
świątynia Trajana. Całość uchodziła za arcydzieło budownictwa rzymskiego, za jeden z cudów świata. Oto wrażenie, 
jakie wywarła na cesarza Constantiusa, według opowiadania Ammiana Marcellina: "Kiedy przybył do Forum Trajana, 
tej budowy jedynej w całym świecie i godnej podziwu samych bogów, stanął osłupiały, próbując zmierzyć myślą te 
proporcye olbrzymie, które urągają wszelkiemu opisowi i których żadne usiłowanie ludzkie nie zdoła odtworzyć. 
Uznając swą niemoc dla stworzenia czegoś podobnego, powiedział, że chciałby przynajmniej postawić konia na wzór 
tego, który dźwigał posąg Trajana. Był przy nim książę perski Hormisdas. Odpowiedział on imperatorowi z dowcipem, 
właściwym swemu narodowi: Zacznij od zbudowania stajni 
 
  
  
 

--------------- 2013-03-30 07:49:24 ---------------
 44/517  
 

 

według tego wzoru, ażeby twój koń miał równie dobre mieszkanie, jak tamten. " Cassiodorus sądzi, że to Forum było 
dziełem cudownem, wyższem nad wszystkie dzieła ludzkie. (Lanciani, Ancient Rome, str. 75 — 89).
 
6. Wodociągi.
 
Do 312 r. przed nar. Chr. Rzymianie używali do picia tylko wody z Tybru, ze studzien i źródeł. Dopiero w tym roku 
zaczęto budować wodociągi.
Oto spis wodociągów w epoce, kiedy Frontinus zarządzał tą gałęzią służby publicznej, t. j. między 97 i 106 rokiem 
naszej ery.
1. Aqua Appia. Zbudowany w 312 r. przed nar. Chr. przez cenzora Appiusa Claudiusa. Odkryto źródło jego w 
kopalniach starożytnych. Miał od źródła aż do bram miejskich 16 1/2 kilometrów długości i prawie cały szedł pod 
ziemią. Wychodził blizko brzegów Tybru, w sąsiedztwie przystani Marmorata. August zwiększył jego wydajność przez 
sprowadzenie wody z drugiego źródła.
2. Anio Vetus. Zaczęty w 272 r. przed nar. Chr. przez cenzora Maniusa Curiusa Dentatusa, ukończył go zaś w r. 270 
M. Fulvius Flaccus. Miał 70 kilometrów długości: 
 
  
  
 

--------------- 2013-03-30 07:49:27 ---------------
 45/517  
 

 

16 od źródła do wodozbioru w sąsiedztwie Tiburu i 54 od wodozbioru do Rzymu. Tylko na przestrzeni 400 metrów 
szedł nad ziemią.

3. Aqua Marcia. Zbudował go w r. 144 przed Chrystusem pretor O. Marcus Rex. Zaczynał się o 61 kilometrów od 
Rzymu, w 7/8 długości był podziemnym. 10 ostatnich kilometrów przebiegał na potężnych arkadach, z których wiele 
dotychczas istnieje. Wychodził około Porta Capena. Naprawiano go z rozkazu Vespasiana i Caracalli. Funkcyonuje 
obecnie po odnowieniu przez papieża Piusa IX.
4. Aqua tepula. Zbudowany w r. 127 przed Chrystusem przez cenzorów Cnejusa, Serviliusa Coepiona i L. Cassiusa 
Longinusa. Woda z tego wodociągu była letnią — stąd jego nazwa. Zaczynał się o 15 kilometrów od Rzymu.
5. Aqua Julia. Zbudowany przez Agrippę w 33 r. przed narodzeniem Chrystusa. W połowie był podziemnym, w drugiej 
zaś opierał się na łukach murowanych lub innych mocnych podstawach. Na znacznej przestrzeni wody jego płynęły 
tym samym kanałem, co wody Agua Marcia i Aqua tepula. Wodociąg ten był zresztą przebudowany za panowania 
Augusta. Dokumenty świadczą, że kazali go naprawiać Titus, Septimus Severus i Caracalla. 
 
  
  
 

--------------- 2013-03-30 07:49:29 ---------------
 46/517  
 

 

6. Aqua Virgo. Zbudowany przez Agrippę, dostarczał wody do jego łaźni. Nazwa jego pochodzi od dziewczyny, która 
wskazała źródło żołnierzom. Miał 21 kilometrów długości, w znacznej części szedł pod ziemią. Dostarczał najlepszej 
wody w Rzymie.
7. Aqua Alsietina. Zbudowany przez Augusta dla zaopatrzenia w wodę wielkiej naumachii za Tybrem. Miał 33 
kilometry długości, z tych 5 na arkadach. Według Frontinusa, woda z niego była dobrą.
8. Aqua Claudia i 9. Anio novus. Zaczęte przez Caligulę i ukończone przez Claudiusa w r. 52 naszej ery. Pierwszy miał 
68 kilometrów długości, 15 na arkadach; drugi — 87 kilometrów, z tych 14 na arkadach, dochodzących niekiedy do 32 
metrów wysokości. O 5 kilometrów oba wodociągi zlewały się w jeden. "Czyż można porównywać te tak ważne 
budowy z bezużytecznemi piramidami Egiptu lub z wystawnemi dziełami Greków, które nad miarę chwalono?" — 
powiada Frontinus. Za Nerona wodociąg Claudiusa był przedłużony aż do Palatynu. Pozostały jeszcze godne podziwu 
szczątki jego w Kampanii rzymskiej.
Z czasów późniejszych, niż zarząd Frontinusa, pochodzą dwa wodociągi: 
 
  
  
 

--------------- 2013-03-30 07:49:31 ---------------
 47/517  
 

 

10. Aqua Trojana. Zbudowany z rozkazu Trajana w r. 109. Wysokość jego była tak znaczną, że mógł wprowadzać 
wodę na górę Janiculus. Źródło, dostarczające wody, leży w pobliżu Lacus Sabatinus (dzisiaj Lago di Bracciano). 
Niektórzy papieże naprawiali go i obecnie jeszcze dostarcza dużo wody Rzymowi.
11. Agua Alexandrina. Zbudowany około 226 r. przez Aleksandra Severusa. Źródło jego było między Gabiami i 
jeziorem Regilskiem, o 22 1/2 kilometrów od miasta. I teraz sprowadza wodę, a nazywają go Aqua felice.
W starożytności nie przekraczano nigdy poza liczbę 11 wodociągów. Plinius i Frontinus zaliczają je do cudów świata. 
Dostarczana przez nie Rzymowi ilość wody, zdatnej do picia, wynosiła z pewnością najmniej 1 1/2 miliona metrów 
sześciennych dziennie.
Dla zabezpieczenia wodociągów przedsiębrane były bardzo surowe środki. Jako przykład przytoczę tekst prawa, który 
podaje Frontinus w swoim traktacie:
"Ktokolwiek po uchwaleniu tego prawa w złym zamiarze i rozmyślnie przedziurawi lub uszkodzi, albo będzie usiłował 
przedziurawić i uszkodzić kanały, przewody podziemne, rury, domy wodne, wodozbiory, należące do- 

 
  
  
 

--------------- 2013-03-30 07:49:34 ---------------
 48/517  
 

 

wód publicznych, lub kto popełni czyn występny, żeby zmniejszyć bieg wód w wodociągach albo w niektórych ich 
częściach i przeszkodzi im rozlewać się, ciec, dochodzić i być doprowadzonemi do miasta Rzymu, lub kto będzie 
krępował rozdawnictwo wody w gmachach publicznych Rzymu, w tych, które są przyległe do miasta lub będą w 
przyszłości, wreszcie ktokolwiek będzie przeszkadzał, żeby woda wytryskała, była wydawaną, dzieloną w domach 
wodnych, wysyłaną do wodozbiorów — ten zapłaci grzywnę 100, 000 sestercyi na rzecz ludu rzymskiego. Ten, kto bez 
złego zamiaru uczyni tajemnie jedną z tych rzeczy, będzie zniewolony do przerobienia, odnowienia, odbudowania, 
przywrócenia na dawne miejsca wszystkiego, cokolwiek zniszczył, i zburzenia tego, co zbudował. "
(Frontin, Des aquedues de Rome, str. 5 — 15, 129; Middleton, The remains of ancient Rome, II, str. 335).
 
7. Kanały i ścieki. 
 
Pierwotnie pagórki Rzymu otaczała równina, której najniższe części zajmowały bagna. Taką była mianowicie kotlina 
pomiędzy Palatynem i Aventynem, jak również zagłębienie 
 
  
  
 

--------------- 2013-03-30 07:49:36 ---------------
 49/517  
 

 

pomiędzy Palatynem, Kapitolem i Mons Coelius. Wcześnie już pomyślano o uzdrowotnieniu tych miejscowości i za 
panowania Tarquiniusa zbudowano z wybornych materyałów olbrzymi kanał podziemny, przeznaczony do 
odprowadzania wód z bagnisk do Tybru. Jest to Cloaca Maxima, do dziś dnia największy z tego rodzaju kanałów. 
Zaczyna się przy Forum i wychodzi na rzekę po przejściu pod ziemią 800 metrów.
W miarę tego, jak miasto posuwało się na sąsiednie wzgórza Esquilinus, Ouirinalis, Viminalis i przyległe do nich 
kotliny, trzeba było budować nowe kanały ściekowe; jedne z nich szły wprost do Tybru, drugie łączyły się z Cloaca 
Maxima, która stała się t. zw. kollektorem. Kanał ten po 24 wiekach zachował się doskonale i funkcyonuje dziś, jak 
dawniej. Wylot tworzy w murze bulwaru łuk półkulisty, mający około 5 metrów w średnicy. Sklepienia i ściany są 
zbudowane z wielkich płyt kamienia gabijskiego, długości 2 metrów, szerokości 1 metra, układanych bez cementu. Nie 
znamy wysokości otworu, ponieważ łożysko rzeki podniosło się i muł zapełnia kanał do tej wysokości, gdzie zaczyna 
się sklepienie. Niegdyś można było jeździć po kanale łódką. Agrippa, któremu August polecił naprawę kanałów, 
przepłynął na czółnie wzdłuż cały 
 
  
  
 

--------------- 2013-03-30 07:49:38 ---------------
 50/517  
 

 

wielki kanał. Strabon i Plinius mówią, iż kanały Rzymu były tak szerokie, że w niektórych miejscach mogły przez nie 
przejeżdżać wozy, naładowane sianem.
Istnieje także w Rzymie drugi kanał, pochodzący z epoki królewskiej, sądząc ze sposobu budowy i gatunku kamienia. 
Kamienie są ciosane w wielkie płyty; podstawy bez cementu mają 90 centymetrów, niektóre zaś bryły 2 1/2 metra 
wysokości. Kanał ten funkcyonuje dotychczas.
Kanały królewskie szły w kierunku istniejących wówczas dróg i ulic. Po zburzeniu miasta przez Gallów 
odbudowywano Rzym tak pośpiesznie, że nie zawsze zwracano uwagę na kierunek kanałów, i kloaki tudzież ich 
rozgałęzienia znalazły się pod domami. Titus Livius powiada, że za Augusta całość miasta wykazywała raczej nieład 
niespodziewanego budowania, aniżeli rozkład prawidłowy.
Aventinus i inne części Rzymu pozostawały bez kanałów i dopiero w r. 185 przed nar. Chr. cenzorowie M. Porcius 
Cato i L. Valerius Flaccus kazali zbudować nowe i naprawić dawniej istniejące. W dole wylotu Cloaca Maxima 
widzimy otwory dwóch kanałów mniejszych z epoki Respubliki. Są to zapewne kanały Catona. 
 
  
  
 

--------------- 2013-03-30 07:49:41 ---------------
 51/517  
 

 

W r. 32 przed nar. Chr. Agrippa, podczas swego edylatu, oczyścił na koszt własny wszystkie te kloaki. Ażeby utrzymać 
je w stanie czystości, kazał skierować do siedmiu kanałów nadmiar wody z siedmiu wodociągów — i te obfite potoki 
uniosły wszelkie zawady. Oprócz tego na Campus Martius, gdzie tyle pomników zbudował Agrippa, wykopano z jego 
rozkazu kilka kanałów i ścieków. Jeden z nich, długości (szerokości?) 4 metrów i wysokości 3, służy do 
odprowadzania wód z najbardziej zaludnionej części dzisiejszego Rzymu. Z wiadomości, jakich nam dostarczają 
autorowie starożytni, możemy wnioskować, że niektóre kanały były odkryte, inne później dopiero zasklepione i że 
otwory ich miały wielkie wymiary. Ustęp z Plauta wskazuje, że otwory te za czasów autora były widoczne. Suetonius 
opowiada, że poseł grecki wpadł w otwór kanału i złamał sobie nogę. Lampridius w opowiadaniu o śmierci Elagabala 
(Heliogabal) twierdzi, że żołnierze, którzy w oczach ludu włóczyli po ziemi trup cezara, chcieli go potem wrzucić do 
kanału.
Kanały te nie były tak solidnie zbudowane, jak Cloaca Maxima. Kiedy na Palatyn sprowadzano olbrzymie kolumny 
marmurowe do budowy domu Scaurusa, przedsiębiorca, 
 
  
  
 

--------------- 2013-03-30 07:49:43 ---------------
 52/517  
 

 

który się podjął utrzymywania w porządku kanałów, żądał kaucyi w celu zabezpieczenia się od możliwych szkód.
W Rzymie, jak i w całej Italii, wychodki w domach łączyły się z kanałami. Przysłowie francuskie: le tout a l'égout, 
które uważamy za współczesne, stosuje się i do Rzymu starożytnego.
(Guillaume, Diction. des antiq., I, str. 1261 — 1263).
 
8. Łaźnie publiczne.

 
Były w Rzymie łaźnie publiczne od czasu Katona, ale wielkie zakłady tego rodzaju, zwane thermae, pochodzą 
wszystkie z epoki cesarskiej. Główniejsze łaźnie były następujące:
1. Termy Agrippy, na Campus Martius, zbudowane w r. 21 przed nar. Chr.
2. Termy Nerona, na Campus Martius, w 60 r. naszej ery. Powiększone przez Aleksandra Severusa w r. 229, nosiły 
odtąd nazwę Thermae Alexandrinae.
3. Termy Titusa na Esquilinie, zbudowane w r. 80.
4. Termy Trajana, na Esquilinie, od 110 do 115 r. 
 
  
  
 

--------------- 2013-03-30 07:49:45 ---------------
 53/517  
 

 

5. Termy Caracalli, za Porta Capena, r. 206 — 217.
6. Termy Diocletianusa na Quirinalu i Esquilinie, budowane od 295 do 300 r.
7. Termy Konstantyna na Ouirinalu, 320 r.
Dodać należy znaczną liczbę mniejszych łazienek (balneae), które często należały do osób prywatnych. Sam Agrippa 
zbudował ich 170. Za Konstantyna było takich łazienek 856, później zaś liczba ich doszła do 952. W termach Caracalli 
mogło kąpać się jednocześnie 1, 600 ludzi, w termach Konstantyna 3, 600. Jeżeli weźmiemy jako średnią liczbę dla 
łaźni publicznych 1, 500, a dla prywatnych 50, to zobaczymy, że w końcu III (IV?) wieku mogło jednocześnie 62, 800 
obywateli używać przyjemności kąpieli.
Termy Agrippy. Były bardzo obszerne i bardzo piękne, zdobiło je mnóstwo posągów, między innymi sławny 
Apoxyotnenos Lysippa. Do takiego stopnia podziwiano to dzieło sztuki, że kiedy Tiberius chciał je zabrać do swe go 
pałacu, prawdziwy bunt wybuchnął w teatrze — i cesarz musiał zostawić posąg na dawnem miejcu. Łaźnie były 
kilkakrotnie uszkodzone przez pożar; odnawiali je: Domitianus, Hadrianus i Septimus Severus. Zasilał je 
 
  
  
 

--------------- 2013-03-30 07:49:48 ---------------
 54/517  
 

 

wodociąg Aqua Virgo. Termy znajdowały się w sąsiedztwie drugiego gmachu, który stoi dotychczas, bardzo dobrze 
zachowany — Panteonu Agrippy.
Termy Nerona. Zbudowane były w pobliżu term Agrippy. "Czy jest co gorszego od Nerona? — pytał poeta Martialis 
— czy jest co lepszego od jego łaźni?" Obecnie pod domami można dostrzedz godne uwagi ruiny. Kościół "Zbawiciela 
w Termach" od tych łaźni otrzymał część swej nazwy.
Termy Titusa. Zajmowały część Domu Złotego Nerona. Pozostały po nich dosyć znaczne szczątki. W łaźniach tych był 
olbrzymi zbiór posągów. W domu Titusa, sąsiadującym z termami, znaleziono sławną grupę Laokoona.
Termy Trajana, Zdaje się przylegały do poprzednich, ale miały mniejsze rozmiary i służyły wyłącznie dla kobiet.
Termy Caracalli. Septimu Severus zbudował łaźnie dosyć skromne dla użytku mieszkańców dzielnicy zatybrzańskiej. 
Ale w r. 206 zaczął budować nowe termy, zwane Caracalli, które tenże syn jego głównie upiększył, dokończyli zaś 
Elagabal i Aleksander Severus. Był to jeden z najwspanialszych gmachów w Rzymie. Ruiny teraz jeszcze sprawiają 
imponujące 
 
  

  
 

--------------- 2013-03-30 07:49:50 ---------------
 55/517  
 

 

wrażenie, ale nie można sprawdzić czasem tożsamości rozmaitych części.
Termy stały na esplanadzie, wznoszącej się na 6 metrów nad zwykły poziom gruntu i opartej na potężnych 
podbudowach, między któremi było mnóstwo izb sklepionych. W izbach tych były bez wątpienia mieszkania 
niewolników, składy opału i kaloryfery.
Północno-wschodnią stronę gmachu zajmowała olbrzymia sala, frigidarium, z basenem marmurowym do pływania, 
głębokości i metra i 20 centymetrów, napełnionym zimną wodą. Do sali prowadziły dwa wejścia z vesti-bulum. Sufit 
tworzyły krzyżujące się pozłacane sztaby bronzowe; prawdopodobnie w środku jego ponad basenem był otwór dla 
przepuszczania światła. Z frigidarium kąpiący się przechodzili do tepidarium, olbrzymiej i wspaniałej sali, zajmującej 
środek gmachu i mającej około 50 metrów długości i 25 metrów szerokości. Sala ta, ozdobiona mnóstwem kolumn z 
granitu egipskiego i porfiru (niektóre mają w średnicy 1 1/2 metra), była ogrzana. Dalej leżało cal-darium, wielka sala 
okrągła (35 metrów w średnicy) z rotundą u góry. Dokoła tej sali były pokoje do kąpieli z wody gorącej. Takie pokoje, 
większe i mniejsze, znajdowały się w rozmaitych częściach gmachu. Oprócz nich 
 
  
  
 

--------------- 2013-03-30 07:49:52 ---------------
 56/517  
 

 

zawierał on dwa perystyle i mnóstwo komnat, których przeznaczenia nie wiemy. Niektóre z nich były zapewne 
szatniami (apodyteria), w innych nacierano kąpiących się olejkami (elaeothesia) i t. p. Wszystkie były wspaniale 
ozdobione mnóstwem kolumn, tafli marmurowych, mozaikami, posągami, obrazami i roz-
  
 
  
  
 

--------------- 2013-03-30 07:49:55 ---------------
 57/517  
 

 

maitemi dziełami sztuki. Olbrzymia grupa znana pod nazwą Byka Farnezyjskiego, pochodzi z łaźni Caracalli, jak 
również piękna mozaika w Muzeum Laterańskiem.
Termy otaczał obszerny skwer, okolony znowu wielkim prostokątem murów. W północno-wschodniej połaci tego 
muru znajdowało się około 40 izb sklepionych, tworzących dwa piętra. Przed niemi ciągnął się długi portyk, w środku 
którego było główne wejście do łaźni, być może jedyne otwarte dla publiczności. Nie wiadomo, do czego służyły te 
pokoje: czy były to sklepy, czy mieszkania niewolników. Prawa i lewa połać muru miały występy wewnętrzne, w 

których znajdowały się sale do rozmowy i czytania, biblioteki, palestry, zbytkownie urządzone. Było nawet stadyum z 
tylnej strony gmachu, wprost naprzeciw portyku.
Osobny wodociąg sprowadzał do łaźni wodę z Aqua Marcia, która napełniała rezerwoar, złożony z 60 izb sklepionych, 
mających po 15 metrów długości, 8 1/2| szerokości i 10 wysokości.
Termy Dioklecyana. Zaczęto je budować w 302, otwarto do użytku publicznego w 305 r. Przypominały z wielu 
względów termy Caracalli, ale mogły pomieścić podwójną liczbę 
 
  
  
 

--------------- 2013-03-30 07:49:57 ---------------
 58/517  
 

 

osób (3, 200). Pozostały po nich ruiny, w których obecnie pomieszczono Muzeum narodowe. Tepidarium ma 60 
metrów długości i 25 szerokości, wodozbiór 103 metry długości.
Termy Konstantyna. Zniknęły prawie bez śladu. Dwa olbrzymie posągi, które stoją koło pałacu Kwirynalskiego i 
przedstawiają dwóch bohaterów, powściągających konie, wydobyto z ruin tego gmachu.
(Według Middletona, The remains of ancient Rome, II, roz. 5).
 
9. Cyrki, teatry i amfiteatry.
 
A. Cyrki.
W Rzymie było wiele cyrków — oto główniejsze: Cyrk Wielki (Circus Maximus), najdawniejszy, ponieważ sięga 
początkiem epoki królewskiej, i najobszerniejszy.
Circus Flaminius, zbudowany przez cenzora C. Flaminiusa, około 220 r. przed nar. Chr., na Campus Martius.
Cyrk Sallustiusa, prawdopodobnie między Quirinalem i Mons Pincius.
Cyrk Nerona, u podnóża pagórka Watykańskiego; na jego miejscu zbudowano bazylikę Świętego Piotra.  
 
  
  
 

--------------- 2013-03-30 07:49:59 ---------------
 59/517  
 

 

Circus Agonalis, który zbudował Domitianus, a przerobił Aleksander Severus (dzisiaj plac Navone).
Circus Hadriani, w pobliżu mauzoleum tego monarchy i cyrku Nerona, za Tybrem.
Cyrk Maxentiusa, o trzy kilometry od Rzymu, na Via Appia.
Oprócz tego było kilka naumachii, z nich najważniejsza Augusta za Tybrem.
Poprzestanę na opisie Cyrku Wielkiego.
Dolina Murcia między Palatynem i Aventinem nadaje się doskonale do urządzenia cyrku. Teraz, kiedy zburzenie 
budowli przywróciło poniekąd miejscowości charakter pierwotny, można przedstawić sobie łatwo tłum, stłoczony 
dokoła tej kotliny, stojący lub siedzący na trawnikach, zanim wzniesiono pierwsze estrady drewniane. Te estrady, które 
urządził Tarquinius Priscus, spłonęły i były potem na nowo postawione. Pierwsze wozownie (carceres) zbudowano w 
330 r. przed nar. Chr. Julius Cezar powiększył cyrk, który odtąd mógł mieścić 150, 000 widzów. Wskutek pożaru w r. 
36 naszej ery cyrk został przebudowany przez Claudiusa, a liczba miejsc podwyższona do 250, 000. Trajan dodał 50, 
000 miejsc, a ostatecznie w IV wieku bywało po 485, 000 widzów. 
 
  

  
 

--------------- 2013-03-30 07:50:02 ---------------
 60/517  
 

 

Cyrk Wielki tworzył prostokąt, długi 640, a szeroki 190 metrów. Jeden koniec zakreślał półkole, przeciwny — lekko 
wygięty łuk. Na zewnątrz trzy portyki na arkadach, zbudowane jeden nad drugim, otaczały dwa boki i półkole. Na 
sklepieniach były ławki, ustawione stopniami, schody i vomitoria, czyli szerokie wychody z cyrku. Szeregi stopni nie 
dochodziły na 4 metry do areny i zatrzymywały się nad platformą, opatrzoną balustradą. Platforma tworzyła t. zw. 
podium, przeznaczone prawdopodobnie dla senatorów i znakomitych osób. Wyjścia były bardzo liczne.
Wszystkie ławki czyli stopnie podzielone były na trzy piętra (moeniana), odgraniczone ścianami prostopadłemi i 
równoległemi. Niższe stopnie były kamienne, na górnych zaś piętrach drewniane, osłonięte niewątpliwie portykiem, 
który wieńczył całą budowę. Nizkie listwy (lineae) oznaczały fori — przedziały, najmniej na dwie osoby. Widzowie 
opierali nogi o przednią ławkę. Siedziano zwykle na poduszkach, wypchanych słomą lub drobno pociętą trzciną. W 
pewnych odstępach musiały być przejścia, które łączyły rozmaite stopnie tego samego moenianum. Nie było w cyrkach 
oddzielnych miejsc dla mężczyzn i kobiet. Zapewne we wszystkich epokach 
 
  
  
 

--------------- 2013-03-30 07:50:04 ---------------
 61/517  
 

 

senatorowie mieli wyłącznie dla nich przeznaczone ławki. Za Claudiusa urzędownie wyznaczano stałe miejsca 
senatorom, a za Nerona i rycerzom (eguites). Zwyczajni obywatele zasiadali według tryb, do których należeli. Podium 
przeznaczone było dla osób znakomitych. Cesarz miał lożę własną, z wyjątkiem przedstawień, na których prezydował 
igrzyskom, t. j. urządzał je na swój koszt. Prezydujący miał miejsce nad bramą wjazdową dla wozów, w pobliżu 
wozowni. Było dwanaście wozowni, osłoniętych z boków blankowanemi wieżami. Każda miała drzwi drewniane z 
kratą. Podanie mówi, że szczególny mechanizm pozwalał otwierać od razu wszystkie dwanaście drzwi; zapewne 
pociągano za pomocą sznurów długie zasuwy, które je zamykały.
Oprócz wielkiej bramy, położonej pośród wozowni, wznosiła się naprzeciw niej, na drugim krańcu cyrku, w środku 
półkola, brama tryumfalna, przez którą, być może, wychodzili zwycięzcy. Inne bramy znajdowały się z obu stron 
cyrku, w długiej połaci podium. Oto prawie wszystko, co wiemy o budowlach, górujących nad placem igrzysk.
Plac ten wysypany był piaskiem — stąd nazwa jego arena. Cesarze posuwali zbytek do tego stopnia, że kazali 
posypywać arenę 
 
  
  
 

--------------- 2013-03-30 07:50:06 ---------------
 62/517  
 

 

czerwonym proszkiem z minium lub błyszczącym z miki. Arena miała przypuszczalnie 600 metrów długości i no 
szerokości, dzieliła się zaś wzdłuż na dwie części, przedzielone grubym murem — spina. Na pochyłej platformie tego 
muru, pokrytej marmurem, stały kolumny, fontanny, posągi, obeliski, ołtarze, trofea, małe świątyńki i mnóstwo innych 
przedmiotów, z których jedne były czysto dekoracyjne, drugie miały przeznaczenie specyalne lub charakter religijny.
Na obu krańcach spiny, w pewnej odległości od niej, wznosiły się na wysokich podstawach mety, które wozy musiały 
okrążać. Były to trzy stożkowate słupy drewniane, następnie — za Claudiusa — bronzowe, złocone: meta secunda stała 
w pobliżu wozowni, zaś meta prima na przeciwległym końcu areny. Na spinie znajdowała się świątyńka z siedmiu 
wielkiemi jajami, z których po każdym obiegu dokoła areny zdejmowano jedno, tak, że widzowie mogli je liczyć; 
druga świątyńka, odpowiednia tej, dźwigała siedmiu delfinów, których, być może, także usuwano dla użytku widzów, 
siedzących zbyt daleko, żeby mogli dostrzedz jaja. Nad spina wznosił się obelisk egipski od czasu Augusta, a dwa od 
czasu Constantiusa. Stały tam także wieże drewniane 
 
  
  
 

--------------- 2013-03-30 07:50:09 ---------------
 63/517  
 

 

(phalae), ołtarze i kaplice, poświęcone wielkim bogom, bogom potężnym, bogom silnym, posągi Victorii, Pollentii, Sei 
albo Segesty, Messii, Tutuliny, Cybeli, siedzącej na lwie i t. p. Rów, głęboki 3 metry — euripus — wykopano z 
rozkazu Cezara wzdłuż podium, dla zabezpieczenia widzów, po przedstawieniu, na którem słonie o mało nie napadły 
na publiczność. Mówią, że Neron kazał zasypać ten rów, ażeby zyskać przestrzeń na nowe miejsca dla rycerzy.
 
B. Teatry.
Teatr rzymski był nieco zmienioną kopią teatru greckiego. Różnice dotyczyły tylko dwóch punktów: 1) podczas gdy w 
Grecyi orkiestra przeznaczona była wyłącznie dla chóru i, być może, dla aktorów, — w Rzymie zajmowali w niej 
miejsca senatorowie i urzędnicy; 2) Grecy urządzali zawsze teatry na pochyłości pagórka, dla zmniejszenia kosztów 
budowy, — w Rzymie zaś wznoszono całkowite gmachy.
Aż do połowy I wieku przed nar. Chr. nie mieli Rzymianie teatru stałego; stawiali tylko czasowe budynki z drzewa. 
Nie chciano naśladować pod tym względem zwyczajów zbytkownych Grecyi. Scipio Nasica uzyskał postanowienie 
senatu, nakazujące zburzyć teatr murowany, który zaczął budować w r. 154 
 
  

  
 

--------------- 2013-03-30 07:50:11 ---------------
 64/517  
 

 

cenzor C. Cassius Longinus. W r. 55, kiedy Pompejus wzniósł teatr swego imienia, przedstawił go jako należący do 
świątyni Venus Victrix.
M. Aemilius Scaurus, pasierb Sylli, zbudował podczas swego edylatu w r. 58 przed nar. Chr. teatr drewniany, którego 
wspaniałość wychwala Plinius i mówi, że mógł pomieścić 80, 000 widzów. Według niego, było to najznakomitsze 
dzieło z wykonanych rękami ludzkiemi i, jakkolwiek tymczasowe, wydawało się przeznaczonem do wiecznego 
trwania. Widownia, ozdobiona 360 kolumnami marmurowemi, dzieliła się na trzy piętra. Pierwsze piętro było całe 
marmurowe lub wykładane marmurem; ściany drugiego pokrywały sześciany szklane; trzecie zbudowano ze złoconego 
drzewa. 3, 000 posągów bronzowych stało między kolumnami. "Pozostałe urządzenie — obicia, obrazy i rozmaite 
ozdoby — miało taką wartość, że gdy Scaurus kazał przenieść do swej willi w Tusculum wszystko to, czego nie 

wymagał przepych codzienny, a niewolnicy przez zemstę spalili dom jego — straty wynosiły 100 milionów sestercyi 
(20 milionów franków). "
Teatr Pompejusa był otwarty w r. 55 przed nar. Chr., ale dopiero w pięć lat później 
 
  
  
 

--------------- 2013-03-30 07:50:13 ---------------
 65/517  
 

 

całkowicie wykończony. Ten pierwszy teatr murowany w Rzymie zawierał 40, 000 miejsc. Siedzenia i wszystkie 
ozdoby wykonano z marmuru. Pozostały po nim ruiny, ale zakrywają je domy współczesne. Kilkakrotnie zniszczony 
przez pożary (za Augusta, Tiberiusa, Titusa, Filipa Araba i Dioklecyana), a następnie restaurowany, istniał jeszcze w 
VI wieku. Za widownią ciągnął się obszerny portyk, który otaczał plac, wysadzony sykomorami, ozdobiony 
wodotryskami, posągami marmurowymi i z bronzu pozłacanego. W pobliżu tego portyku stała Curia Pompeia, w której 
niekiedy zasiadał senat i gdzie zamordowano Cezara. Podczas rozruchu, jaki wybuchnął po śmierci dyktatora, gmach 
ten spalono. W pobliżu teatru i portyku znajdowano kilkakrotnie bardzo piękne posągi. Wiadomo, że teatr i Curia 
zawierały także mnóstwo obrazów greckich. Bramante, sławny budowniczy, wydobył z tych ruin 50 kolumn z 
czerwonego granitu egipskiego, które zdobią dzisiaj pałac "Cancellarii" papieskiej.
Teatr Marcellusa — zaczęty przez Cezara, a ukończony w r. 15 przed nar. Chr. przez Augusta, który mu nadał imię 
swego wnuka — znajdował się w pobliżu targu na oliwę. Zawierał prawdopodobnie 3, 000 miejsc. Uforty- 
 
  
  
 

--------------- 2013-03-30 07:50:15 ---------------
 66/517  
 

 

fikowany w r. 1086 przez Piotra Leona, stał się później własnością rodziny Orsinich, którzy przerobili go na pałac.
Teatr Balbusa, zbudowany w 13 r. przed nar. Chr. i bardzo podobny do poprzedniego, miał prawie te same rozmiary.
 
C. Amfiteatry.
Za Rzeczypospolitej amfiteatry były drewniane. Plinius zaznacza w tej epoce amfiteatr szczególnie zbudowany. W r. 
50 przed nar. Chr. "Scribonius Curion kazał zbudować dwa teatry drewniane, bardzo obszerne, położone obok siebie; 
każdy z nich obracał się dokoła około jednego punktu. Przed południem, podczas gry na scenie, były obrócone do 
siebie tyłem, ażeby hałas na jednej scenie nie przeszkadzał drugiej; po południu odwracano je, głębie się rozdzielały, 
krawędzie się łączyły i tworzył się amfiteatr dla walki gladyatorów. "
Pierwszy amfiteatr murowany był dziełem Statiliusa Taurusa, w r. 29 przed nar. Chr. Stał na Campus Martius i, jak 
przypuszczają, spłonął w czasie pożaru za Nerona. Amfiteatr Nerona, w tej samej miejscowości, był, zdaje się, 
drewniany. Amfiteatr Flaviański, który zaczął budować Vespasianus, a otworzył w r. 80 Titus, znany jest dziś pod 
nazwą Kolizeum, 
 
  
  
 

--------------- 2013-03-30 07:50:18 ---------------

 67/517  
 

 

przerobioną z Colosseum. Mały amfiteatr, zwany amphiteatrum castrense, zdaje się, nieco późniejszy, przeznaczony 
był zapewne dla żołnierzy obozu pretoryańskiego.
Oto niektóre szczegóły o Kolizeum: Gmach zajmował część miejscowości, należącej do Domu Złotego Nerona, 
mianowicie tę część, gdzie wykopano jezioro sztuczne dla naumachii. Nazwa amfiteatru (Colosseum) pochodziła od 
kolosalnego posągu Nerona, stojącego właśnie w tem miejscu. Olbrzymia ta budowa wzniesiona była w dwóch 
oddalonych od siebie epokach: za panowania Vespasianusa, Titusa i Domitianusa zbudowano trzy pierwsze piętra, 
czwarte zaś należy do III-go wieku, do tych czasów, kiedy panował Alexander Severus lub Gordianus III.
Gmach w formie elipsy ma 546 metrów w obwodzie. Wysokość wynosi 49 metrów, największa długość 188, 
najmniejsza 156. Dokoła areny, która ma 76 metrów długości a 46 szerokości, obiega mur, wysoki 6 metrów, podium. 
Zaczynając od podium, na 50 metrów w głąb wznoszą się rzędy stopni, zawierające 87,000 miejsc. Oprócz tego 20,000 
osób mogło, stojąc, przypatrywać się widowisku. Przestrzeń, przeznaczoną dla publiczności, linie krzywe, równolegle 
do elipsy areny, dzielą na 
 
  
  
 

--------------- 2013-03-30 07:50:20 ---------------
 68/517  
 

 

kilka piętr (moeniana albo caveae), odgraniczonych wązkiemi przejściami i nizkiemi ściankami (praecinctiones). 
Każde piętro ma kilka rzędów miejsc. Piętro najniższe, nad podium, nazywało się infima cavea i było przeznaczone dla 
rodziny cesarskiej i dworu oraz dla znakomitszych osób. Na innych piętrach zasiadały, stosownie do swego stanowiska, 
różne klasy ludności. Najwyższe piętro, przylegające do ściany i ozdobione portykiem, miało tylko drewniane ławki.
Pasy koncentryczne przecięte były w pewnych odstępach kurytarzami, przez które napływała publiczność z 
vomitoriów, śpiesząc do swoich miejsc. Te kurytarze, czyli raczej przejścia, wszystkie dochodziły do podium. Patrząc z 
areny, cala masa stopni przedstawia seryę odcinków, coraz dalej rozszerzających się, w kształcie klinów; stąd nazwa 
cunei dla oznaczenia stopni w amfiteatrze.
Pod stopniami, równolegle do areny, ciągnęły się galerye sklepione, które za pomocą wielkiej liczby schodów, 
wychodzących na vomitoria, utrzymywały komunikacyę pomiędzy caveae i otaczającym gmach placem, i oprócz tego 
mogły służyć za schronienie dla publiczności. 
 
  
  
 

--------------- 2013-03-30 07:50:22 ---------------
 69/517  
 

 

Fasada zewnętrzna składała się z czterech piętr. W każdem z trzech piętr niższych było po 80 arkad sklepionych, 
przedzielonych kolumnami. Otwory arkad na pierwszem i drugiem piętrze były, zdaje się, ozdobione posągami. 
Najwyższe piętro, utworzone z pilastrów, miało 40 okien kwadratowych. Pomiędzy oknami i gzemsem dostrzedz 
można t. zw. konsole dla podpierania masztów, do których przywiązywano liny velarium, olbrzymiego namiotu z 240 
żagli, osłaniającego publiczność od słońca.

W gruncie pod areną poszukiwania wykryły doły dla zwierząt, wodociągi do sprowadzania wody, niewątpliwie dla 
naumachii, i mnóstwo przejść, których przeznaczenie pozostaje jeszcze niepewnem.
(Według Pascal'a, Diction. des antiq. I, str. 1187 i nast.; Middleton'a, The remains of ancient Rome, II, roz. II — IV; i J. 
Martha, Archéologie romaine, str. 170 — 173).
 
10. Portyki i ogrody.
 
Za Cesarstwa portyki zajmowały sporą część Campus Martius, szły jeden za drugim prawie bez przerw, zapełniając 
przestrzenie między cyrkami, teatrami, stadyami i światy- 
 
  
  
 

--------------- 2013-03-30 07:50:25 ---------------
 70/517  
 

 

niami. Naliczyć ich można najmniej 20 między Kapitolem, Kwirynalem i Tybrem. W epoce republikańskiej portyki 
były rzadkością, te zaś, które istniały, nie służyły do zwykłych przechadzek, ale miały przeznaczenie specyalne. Tak n. 
p. portyk Minuciusa był giełdą zbożową, portyk otaczający targ oliwny — przytułkiem dla warzywników, portyk w 
sąsiedztwie teatru Pompejusa dawał schronienie widzom podczas burzy. August wznosić zaczął portyki, przeznaczone 
dla wszystkich bez wyjątku. Kilka zbudował swoim nakładem, jak n. p. portyk Octavii, w późniejszem Ghetto, czyli 
dzielnicy żydowskiej, i portyk zwany Ad nationes, w którym znajdowały się posągi, przedstawiające różne narody 
świata. Zupełnie także przebudował August portyk, zwany "korynckim" od kapitelów, zdobiących jego kolumny, 
zrobionych ze złoconej miedzi korynckiej. Cornelius Balbus, przyjaciel zaufany imperatora, wystawił sławną Cryptę za 
swoim teatrem. Marcius Philippus wzniósł portyk, otaczający świątynię Herkulesa. Agrippa, który był jakby 
pierwszym ministrem Augusta, zaćmił obu poprzednich wielkością i wspaniałością swoich fundacyi. Rzymianie 
zawdzięczali mu portyk Vipsania, tak zwany od imienia jego siostry, sławne Septa, w których lud 
 
  
  
 

--------------- 2013-03-30 07:50:27 ---------------
 71/517  
 

 

zgromadzał się dla oddawania głosów przy wyborach, t. zw. Villae publicae, portyk Argonautów, portyk Europy i t. d.
Mania budowania portyków trwała aż do upadku Cesarstwa, jak tego dowodzą portyki Konstanty na, Bonus Eventus, 
Gratianusa, Valentinianusa i Theodosiusa. Wiele było budowli tego rodzaju niedokończonych. Alexander Severus 
zaczął budować portyk długi 33O metrów, szeroki 33, wsparty na 1, 000 kolumn marmurowych, który miał łączyć 
Septa z jego termami. Gordianus Młody przystąpił do budowania na górze Pincius portyku, mającego w obwodzie 900 
metrów, który otaczał ogród, zajmujący 44, 000 metrów kwadratowych obszaru; przedsięwzięcie przerwała śmierć 
monarchy. Taki sam los spotkał portyk Galienusa, władcy, słynnego z dziwactwa pomysłów artystycznych. 
Nieukończony ten portyk, długi 3 kilometry, miał iść od środka Rzymu do mostu Milviusa.
Zadaniem istotnem portyków było zabezpieczenie ludności od słońca, wiatru, deszczu lub zimna i zapewnienie jej 
przechadzek, przystosowanych do różnych pór roku, jak również do różnych godzin dnia. Wystarcza spojrzeć na plan 
Rzymu starożytnego, żeby spostrzedz, iż można było przejść przez całą równinę Campus Martius pod cieniem 
portyków. 
 
  

  
 

--------------- 2013-03-30 07:50:29 ---------------
 72/517  
 

 

Dwanaście wielkich portyków na tem polu miały 4, 600 metrów długości, zajmowały zaś obszar 28, 000 metrów 
kwadratowych; liczba kolumn dochodziła do 2, 000. Kolumny były z drogiego marmuru i często miały kapitele z 
miedzi złoconej; posadzkę wykładano jaspisem i porfirem. Każdy portyk stanowił muzeum rzeźb i galerye obrazów. 
Przestrzeń otoczoną portykami zdobiły ogrody, gaiki bukszpanów, mirtów, laurów, platanów, sadzawki, wodotryski i 
kaskady. Pod portykiem Agrippy ciekawi oglądali mapę wszystkich prowincyi Cesarstwa (Orbis pictus); pod 
portykiem Argonautów podziwiano sławny obraz, przedstawiający zdobycie "Złotego runa. " Septa stały się ogromnym 
zbiorem cacek z dalekiego Wschodu. Tam pomieszczono także okazy ciekawe z historyi naturalnej. W portyku 
Philippusa damy znajdowały najpiękniejsze modele uczesań głowy i peruk, które wymyślali artyści kunsztu 
fryzyerskiego w Rzymie.
Na krańcach miasta, a nawet w środku jego, były liczne ogrody i parki. Rzym leży na równinie, otoczonej od wschodu i 
zachodu podwójnym szeregiem pagórków, z których najwyższy ma około 150 metrów. Wszystkie te pagórki 
ozdobiono ogrodami. Mons Pincius, ulubione miejsce przechadzek dzisiejszego Rzy- 
 
  
  
 

--------------- 2013-03-30 07:50:32 ---------------
 73/517  
 

 

mu, miał wspaniałe ogrody Aciliusa Glabriona. Na miejscu teraźniejszej willi Medyceuszów były ogrody rodziny 
Anicia. Ogrody Lucullusa piętrzyły się na pochyłości południowo-zachodniej tejże wyżyny. Ogrody Sallustiusa, 
najpiękniejsze ze wszystkich, obejmowały całe zagłębie między Pinciusem i Kwirynalem. Dalej ciągnęły się ogrody 
Lollii Pauliny, Mecenasa, Oeliusa Lumii, Torquatusa, Epaphroditusa, Gallienusa, Pallansa, Elagabala, Statiliusa 
Taurusa i wiele innych, mniejszych, tworzących razem pas zieloności, długi 3 kilometry a szeroki 8 — 900 metrów. Z 
drugiej strony Tybru znajdowały się: ogrody rodziny Minicia, na dzisiejszem Monte Mario, ogrody Juliusa Cezara na 
szczycie południowym Mons Janiculus; ogrody Pompejusa, Augusta, Caliguli, Nerona i t. d. ciągnęły się wzdłuż 
prawego brzegu Tybru.
(Lanciani, Ancient Rome, str. 94 i nast).
 
11. Ulice Rzymu.
 
"Jeżeli zdołasz oderwać się od igrzysk w cyrku, to możesz w Sorze, w Fabrateryi, w Frusinone kupić dom wyborny za 
sumę, jaką płacisz w Rzymie za najem roczny lichej ciupy. Będziesz miał mały ogród, studnię niegłęboką, z której 
możesz czerpać ręką wodę, do 
 
  
  
 

--------------- 2013-03-30 07:50:34 ---------------
 74/517  
 

 

podlewania młodych roślin. Ach, tam należy ci żyć, kopiąc ziemię i pielęgnując starannie twą małą zagrodę: da ci ona 
dosyć jarzyn dla uraczenia Pytagorejczyka. To przecie coś znaczy — mniejsza o to gdzie, mniejsza o to, w jakim 
zakątku — być właścicielem chociażby nory jaszczurki!
W Rzymie chorzy umierają bardzo często z braku snu, sama zaś choroba pochodzi z pożywienia źle trawionego, które 
długo pozostaje i burzy się w żołądku. Czyż sen nawiedza kiedy poddasza? Chcąc spać w Rzymie, trzeba być bogatym. 
Oto źródło naszych chorób. Wozy, które przejeżdżają i zahaczają się na zakrętach naszych ulic wązkich, przekleństwa 
woźniców — wszystko to sprawia hałas taki, że obudziłby cielę morskie (fokę). Bogaty, jeżeli jaki interes wywołuje go 
z domu, leżąc w lektyce, niesionej przez rosłych niewolników illiryjskich, przesuwa się nad głowami tłumu, który 
ustępuje mu z drogi. W drodze czyta, pisze lub śpi, bo nic tak nie usposabia do snu, jak dobrze osłonięta lektyka. A 
jednak zdąża prędzej, niż my. Nic nie pomoże pośpiech nam, wciąż zatrzymywanym przez falę ludu przed nami, 
naciskanym przez tłum, który idzie za nami. Jeden trąca mię łokciem, drugi silniej jeszcze deską; inny uderza mię w 
głowę belką, lub wiadrem. Nogi moje grzęzną w tłustem 
 
  
  
 

--------------- 2013-03-30 07:50:36 ---------------
 75/517  
 

 

błocie. Oto żołnierz nastąpił swoją ciężką stopą na mój wielki palec; wyciągani ćwiek, który został po jego bucie.
Patrz, jaka ciżba przed tą bramą, gdzie unosi się para nad "sportulą" (1). Stu biesiadników! Każdy niesie swoje 
naczynia kuchenne. Ileż garnków i statków natłoczonych na głowie tego biednego, małego niewolnika! A jednak, nie 
uginając się, dźwiga to rusztowanie, umieszczone na żarowni, w której bieg jego zwiększa ogień. Ileż dziur na 
tunikach, już pobróżdżonych sztukowaniami. Widać zdala na wozie długi bal, zbliża się pień sosny, za nim drugi. 
Wahają się nad głowami, którym grożą. A oto wóz, naładowany kamieniami z Lipari; jeżeli oś pęknie, jeżeli ta góra 
runie i spadnie na tłum, co zostanie z tych, którzy znajdą się pod nią?
Weź teraz na uwagę niebezpieczeństwa nocy. Zmierz okiem odległość między ziemią a oknami najwyższych piętr, z 
których leci na nas grad skorup, poszczerbionych lub popękanych dzbanków. Patrz, jak ich spadanie rysuje i nadweręża 
chodnik. Trzeba być człowiekiem obojętnym, nieprzewidującym wy-
 
--------------
(1) Sportula — porcya jadła, które ludzie bogaci rozdawali swoim klientom. 
 
  
  
 

--------------- 2013-03-30 07:50:39 ---------------
 76/517  
 

 

padków, żeby nie napisać testamentu, idąc na wieczerzę do miasta. Kiedy przechodzisz, każde okno otwarte w 
mieszkaniu, w którem nie śpią, jest groźbą śmierci. Jedynie więc możesz pragnąć — a jest to życzenie bardzo skromne, 
— żeby te okna poprzestały na oblaniu cię zawartością swoich naczyń.
Natknąłeś się na pijaka: nicpoń nie spotkał nikogo, komu mógłby połamać kości, to też czuje się bardzo źle. Tak jest 
wzburzony tej nocy, jak Achilles, opłakujący druha swego, Patroklesa. Kładzie się twarzą do ziemi, potem przewraca 

się na wznak. Nie, nie może zmrużyć powiek, musi się bić. Są ludzie, którzy potrzebują tego przed zaśnięciem. Ale 
chociaż z zapałem młodości łączy się w nim upojenie winem, nie zaczepi przechodnia w płaszczu purpurowym, 
otoczonego gromadą klientów, który każe nieść przed sobą pochodnie i lampę spiżową. Są to ostrzeżenia, z któremi 
pijak się liczy. Ale ja, który dla oświetlenia drogi mam tylko księżyc i kawałek świeczki, ja nie budzę w nim 
najmniejszego szacunku dla siebie. I oto zaczyna się opłakana walka — przypuszczając, że może być walka tam, gdzie 
jest tylko bijący i bity. On zastępuje mi drogę: "Stój!" Zatrzymuję się — muszę to uczynić, bo cóż poradzę z 
szaleńcem, 
 
  
  
 

--------------- 2013-03-30 07:50:41 ---------------
 77/517  
 

 

który zresztą jest silniejszy ode mnie? "Skąd idziesz? — krzyczy. — U kogo obładowałeś się bobem i lurą z rodzenek? 
Któryż to szewc poczęstował cię potrawką z porów i gotowaną głową baranią? Co? nie odpowiadasz? Dalej, mów, albo 
cię kopnę nogą; powiedz, gdzie siadujesz na grzędzie? Gdzie jest ta klitka twoja?... pomogę ci jej szukać. " — 
Odpowiesz lub nie — wszystko jedno, w każdym razie będziesz obity. Po tem wszystkiem szaleniec pozywa cię 
jeszcze do sądu. Oto wolność, którą cieszy się tutaj biedak; zbity, skatowany, powinien znieść wszystko cierpliwiej 
prosić, jak o łaskę, swego oprawcy, żeby pozwolił mu odejść z pozostałymi w gębie zębami.
Ale to nie kres twych cierpień, bo nie brakuje ludzi, gotowych cię obedrzeć, skoro tylko zamkną domy i zamilknie 
gwar w sklepach, po zaryglowaniu okiennic i spuszczeniu zasuw. Niekiedy wyskoczy nagle włóczęga uliczny — i nóż 
załatwi sprawę. W tym samym czasie patrole straży objeżdżają bagna Pontyjskie i las Gallinaria, i tam czuwają nad 
bezpieczeństwem publicznem, wskutek czego złodzieje zwracają się ku Rzymowi i pędzą na łup gotowy. "
(Juvenalis. Satyry, III, wiersz 222 i nast. ). 
 
  
  
 

--------------- 2013-03-30 07:50:43 ---------------
 78/517  
 

 

12. Policya w Rzymie.
 
Rzym starożytny nie cieszył się nigdy dobrą sławą pod względem poszanowania własności prywatnej i stałego 
bezpieczeństwa obywateli. Główną przyczyną nieporządku był trudny do pojęcia fakt, że stolica tak bogata, tak 
zbytkowna, w nocy pogrążała się w zupełną ciemność. Dodać należy, iż od niepamiętnych czasów trapiły miasto i 
okolice podmiejskie dwie plagi: żebractwo i rozbójnictwo. Żebractwo miało swoje punkty określone. W Rzymie 
żebracy stawali najczęściej na mostach i przy bramach miejskich, gdzie był największy napływ publiczności. Za 
miastem siadali przy drogach, przeważnie przy t. zw. clivi, czyli dróżkach spadzistych, prowadzących od wsi 
okolicznych do Rzymu, lub w miejscach, gdzie wozy zawsze szły wolno. Złodzieje i rabusie także nakładali okup na 
podróżnych. Ażeby być silniejszymi, zbierali się w bandy w Italii środkowej i południowej, i już Tiberius musiał 
wysłać duży oddział wojska przeciw rozbójnikom w Sardynii. Napadali nawet w bezpośredniem sąsiedztwie stolicy. 
Droga z Rzymu do Tiburu nie była bynajmniej bezpieczną, pomimo bacznego śledzenia złoczyńców i skazywania ich 
na kary najokrutniejsze. 
 
  
  

 

--------------- 2013-03-30 07:50:46 ---------------
 79/517  
 

 

Zuchwalstwo ich dochodziło do tego stopnia, że rabowali pod samemi bramami miasta. Bagna Pontyjskie i wielki las 
Gallinaria w pobliżu miasta Cumae dawały im przytułek. Za Septimusa Severusa Feliks Bulla z bandą 600 rozbójników 
przez dwa lata był postrachem Italii. Napis, znaleziony o kilka kilometrów od Rzymu, głosi, że w tem miejscu, w 
początkach III stulecia, nauczyciel szkolny imieniem Julius Timotheus, w wieku 28 lat, bardzo poważany w Rzymie, 
podczas wycieczki zamiejskiej wpadł w zasadzkę i wraz z 7 uczniami był zamordowany przez złoczyńców.
Wśród ludności miejskiej znajdowały się liczne żywioły nieporządku: niewolnicy, wyzwoleńcy, wszelkiego rodzaju 
awanturnicy, którzy napływali ze wszystkich części świata rzymskiego — byli często łotrami, czyhającymi na 
sposobność do złego. Nawet ludzie uczciwi przez samo zbieranie się tłumne wywoływali zaburzenia, gromadząc się w 
cyrku, amfiteatrze i t. p., lub wylęgając na place i ulice z powodu jakiegokolwiek wypadku.
Należało wreszcie liczyć się z wypadkami nieprzewidzianymi, n. p. z pożarami. W mieście, w którem ulice były tak 
wązkie, domy tak wysokie, tak przepełnione mieszkańcami, tak źle zbudowane, przynajmniej w dzielnicach 
 
  
  
 

--------------- 2013-03-30 07:50:48 ---------------
 80/517  
 

 

ludowych — pożary zdarzały się często. Historycy wspominają o kilku, które uczyniły straszne spustoszenia. Nie 
mówiąc o pożarze, który, być może, Neron sam wzniecił i umyślnie podsycał, ileż było innych, trwających po kilka dni 
z rzędu i chłonących mnóstwo domów prywatnych i pomników publicznych! Małe zaś pożary wybuchały tak często, że 
nie raz oskarżano właścicieli o podpalanie swych domów. Nie było wprawdzie wtedy towarzystw ubezpieczeń, ale gdy 
się zdarzyła podobna klęska, przyjaciele i klienci ofiary pożaru składali się i pomagali pogorzelcowi odbudować dom, a 
często bywało, że więcej mu dawano, niż stracił.
Wszystko to wywoływało konieczność utrzymywania policyi w Rzymie.
W odległej starożytności kierownictwo policyi miejskiej należało do trzech urzędników, zwanych triumviri nocturni, 
ponieważ głównym ich obowiązkiem było czuwanie nad bezpieczeństwem miasta w nocy. Valerius Maximus 
opowiada, że jeden z tych urzędników skazany został na karę pieniężną za niedbałe odbywanie obchodów nocnych. 
Innych skazano znowu za to, że nie przybiegli w czas do sklepu jubilerskiego, w którym wybuchnął ogień. Pod ich 
rozkazami zostawał oddział 
 
  
  
 

--------------- 2013-03-30 07:50:50 ---------------
 81/517  
 

 

niewolników publicznych, rozkwaterowanych po 20 — 30 w sąsiedztwie bram i zaopatrzonych w narzędzia do 
gaszenia ognia. Oddział ten stał się niedostatecznym z powodu stopniowego rozszerzania się miasta, wówczas 
potworzyły się stowarzyszenia ochotników, pomagające tryumwirom w ich zadaniu. Wszelako te stowarzyszenia nie 
podobały się rządowi, tak za Rzeczypospolitej, jak i za Cesarstwa. Wskazuje to wyraźnie list Trajana do Pliniusa 
(Młodszego), wielkorządcy Bitynii: Cesarz zarzuca im dążenie do koteryi politycznych.
W 6 roku przed nar. Chr. wskutek olbrzymiego pożaru August ustanowił oddział t. zw. vigiles, którzy byli zarazem 
policyą i strażą ogniową. Liczono ich 7, 000, podzielonych na 7 kohort. Rozkwaterowano "wigilów" w obwodzie 
miasta w ten sposób, że każda kohorta miała pod swym dozorem dwie dzielnice (regiones). Siedm kompanii każdej 
kohorty były pod rozkazami centurionów, na czele kohort stali trybunowie, a naczelnikiem całego korpusu był 
praefectus vigilum, zawsze wybierany 2 pośród rycerzy.
Po każdym wypadku pożaru prefekt zarządzał śledztwo. Jeżeli pożar był przypadkowym, nie nakładano żadnej kary; 
jeżeli zaś wyniknął z niedbalstwa, prefekt dawał winnemu 
 
  
  
 

--------------- 2013-03-30 07:50:53 ---------------
 82/517  
 

 

napomnienie, lub skazywał go na chłostę. Wreszcie, jeżeli podłożono ogień rozmyślnie, winowajca podlegał karze 
śmierci. Oprócz tego miał prefekt prawo badania kuchni w każdym domu, przekonywania się, czy zapas wody w 
danych warunkach jest dostatecznym, czy piece i przyrządy do ogrzewania są w dobrym stanie. Do atrybucyi jego 
należało także dozorowanie szatni przy wielkich termach i sądzenie służby, jeżeli wypadkiem cokolwiek tam zginęło. 
Służba "wigila" była wogóle bardzo uciążliwa, zwłaszcza, że nieraz czuwać musiał przez noc całą. To też cesarze 
nadawali tym agentom rozmaite przywileje.
W Rzymie było 7 koszar policyjnych (stationes) i 14 odwachów (excubitoria). Z siedmiu koszar odkopano cztery, a z 
odwachów dwa tylko (1).
Koszary pierwszej kohorty, w których była główna kwatera całego korpusu i biuro
 
---------------
(1) Oprócz wigilów były w Rzymie trzy kohorty miejskie, zostające pod władzą prefekta miasta (praefectus urbis), 
liczące po 1, 000 ludzi. W początkach III wieku podniesiono stan czynny każdej kohorty do 1, 500 ludzi. Liczba ich 
także wzrosła z czasem do 5, 6, a może nawet 9 kohort miejskich. Nie mówie o 9 kohortach pretoryańskich, 
tworzących gwardyę cesarską, które tylko wypadkowo były używane do służby policyjnej. 
 
  
  
 

--------------- 2013-03-30 07:50:55 ---------------
 83/517  
 

 

prefekta — odkopano w 1644 r. Archeolog, który je wtedy widział, mówi o obszernych salach, ozdobionych 
kolumnami, piedestałami i posągami, o ścianach wykładanych marmurem i posadzkach mozaikowych. Wspomina też o 
biurze, w którem były ławki marmurowe, a ściany pokryte freskami. W atrium i vestibulum stały posągi, 
przedstawiające geniusza opiekuńczego kohorty i cesarzów: Caracallę, Gordiana Pobożnego, Konstantyna, 
Constantiusa, Valentinianusa i Gratianusa, oraz cesarzowe: Furię Sabinie i Tranquillinę. Później wybudowano pałac i 
klasztor nad tym gmachem. Znamy również miejsca, na których stały koszary drugiej, czwartej i piątej kohorty. W 
ruinach koszar piątej kohorty znaleziono napis, wskazujący stan czynny kohorty w r. 105 i 210. W 105 roku liczyła 115 

oficerów i podoficerów i 930 szeregowców; wr. 210 było w niej 109 oficerów i podoficerów i 1, 033 szeregowców, 
czyli, według tej normy, w całym korpusie wigilów w 105 r. — 7, 315, a 210r. — 7, 994 ludzi.
Odwach siódmej kohorty odkryto w roku 1868. Widocznie policya urządzała swe posterunki w miejcowościach, gdzie 
najbardziej należało obawiać się zaburzeń. W tym celu najmowano domy prywatne — w całości
  
 
  
  
 

--------------- 2013-03-30 07:50:57 ---------------
 84/517  
 

 

lub częściowo — i umieszczano tara wigilów, aż do chwili, kiedy okazywało się pożądanem przeniesienie posterunku 
gdzieindziej. W tej samej miejscowości posterunek pozostawał przynajmniej trzydzieści lat. Odwach, o którym mowa, 
jest budowlą bardzo wykwintną, z posadzką mozaikową, freskami na ścianach, wodotryskami marmurowymi, z łaźnią i 
kaloryferami. Ale najciekawszym dla nas czynią go przedewszystkiem napisy na ścianach, wyryte ostrem narzędziem, 
podczas godzin wypoczynku. Dają nam one pojęcie o życiu tych ludzi, o ich zajęciach, myślach, nawet o ich uczuciach 
względem imperatora i zwierzchników.
(Według Lanciani'ego, Ancient Korne, rozdział VIII). 
 
  
  
 

--------------- 2013-03-30 07:51:00 ---------------
 85/517  
 

 

ROZDZIAŁ II.
RODZINA.
 
1. Małżenstwo w Rzymie. — 2. Nadużycie rozwodu. — 3. Władza pierwotna ojca. — 4. Trybunał rodzinny. — 5. 
Stanowisko kobiet. — 6. Katon Starszy i kobiety rzymskie. — 7. Pochwala pośmiertna matrony rzymskiej. — 8. 
Dzieci. — 9. Przykłady surowości ojcowskiej. — 10. Korzyści bezżeństwa.
 
1. Małżenstwo w Rzymie.
 
Przed miesiącem Mamurra uzyskał dla mnie zaproszenie na ślub jednego ze swych przyjaciół, członka znakomitego 
rodu Fabia (1), który zaślubiał dziewicę z rodu Metellów. Było to małżenstwo patrycyuszowskie, to też, przybywając 
do Metellusa, znaleźliśmy przedsionek domu napełniony tłumem, który wyle-
 
----------------
(1) Gens Fabia. Ród rzymski byl właściwie grupą społeczną, w liczbie jego członków byli więc patrycyusze i 
plebejusze. Zdaje się, że jeden tylko ród Fabiusów, przynajmniej w dawniejszych czasach, do III w. przed nar. Chr., był 
wyłącznie patrycyuszowskim.
(Przyp, tlóm. ). 
 
  
  
 

--------------- 2013-03-30 07:51:02 ---------------
 86/517  
 

 

gał na ulicę. Z wielkim trudem przecisnęliśmy się do atrium, a następnie do peristylium.
Zamieszany w tłumie, słyszałem opowiadanie, w jaki sposób odbyły się zaręczyny. Młodą parę zaręczono w domu 
Metellusa, w obecności obu rodzin i ich przyjaciół, o pierwszej godzinie dnia (6-ta rano), która jest w tym razie 
najlepszą i najpomyślniejszą. "Jurisconsultus" Antistius Labeo przewodniczył obrzędowi i pragnął, żeby spisano akt 
umowy, chociaż przyzwolenie słowne stron było wystarczającem. Poważnie przemówił on do Metelli: "Zaręczyny, tak 
samo jak ślub, mogą się odbyć tylko za dobrowolną zgodą stron, i córka ma prawo sprzeciwić się woli ojcowskiej, 
jeżeli obywatel, którego jej przedstawiają jako narzeczonego, skazany był na infamię i prowadzi albo prowadził życie 
godne nagany. Czy masz, moje dziecko, cokolwiek do powiedzenia w tym względzie? Nie odpowiadasz wcale, 
poprzestaniemy więc na tem, ponieważ dziewczyna, która nie sprzeciwia się jawnie, zgadza się domyślnie. " Po 
podpisaniu aktu Fabius ofiarował swej narzeczonej, jako rękojmię zawartego zobowiązania, prosty pierścień żelazny, 
bez żadnych kamieni. Metella przyjęła dar i na znak związku ser- 
 
  
  
 

--------------- 2013-03-30 07:51:04 ---------------
 87/517  
 

 

decznego, który odtąd powinien łączyć ją z Fabiusem, włożyła pierścień na czwarty palec lewej ręki, ponieważ, jak 
mówią, istnieje nerw, idący od tego palca do serca.
Ktoś inny zauważył, że niegdyś nie zawierano małżeństwa bez odwołania się do wróżb (auspitia), ale od dawna 
zwyczaj ten poszedł w zapomnienie — i jeżeli młoda Rzymianka modli się jeszcze do opiekunek narzeczonych, bogiń, 
zwanych Camelae, to pobożność nie zmusza jej już do spędzania nocy, poprzedzającej zaślubiny, w świątyni, w 
towarzystwie matki lub jakiej krewnej, i oczekiwania tam głosu wyroczni. Jeden z kapłanów, którzy powinni 
pośredniczyć w objawieniu woli niebios, zjawia się, dla zachowania formy, i oznajmia, że niema wróżb 
niepomyślnych, wszyscy zaś poprzestają na tem zapewnieniu.
Rozmowę powyższą przerwało ukazanie się młodej Metelli w towarzystwie matki. Panna może uchodzić za typ 
piękności rzymskiej: jest blondynką, z czołem nizkiem, z nosem małym, nieco orlim, z żywemi, czarnemi oczyma, nad 
któremi wyginają się w łuk brwi, prawie połączone ze sobą; ma niewielkie usta, płeć przypominającą lilie i róże, małą 
nogę, 
 
  
  
 

--------------- 2013-03-30 07:51:07 ---------------
 88/517  
 

 

rękę białą i długą, palce cienkie, z różowymi paznogciami.

Metella, która ma zaledwie czternaście lat, wydawała się piękniejszą niż zwykle w stroju narzeczonej. Miała na sobie 
suknię białą, powłóczystą, na niej zaś palię, która, wdzięcznie ułożona na głowie, otaczała twarz i odsłaniała nad 
czołem włosy, przedzielone na dwoje. Jest to zwykły strój matron, a układ palii i uczesanie głowy właściwe westalkom 
mają być symbolem niewinności i czystości. Palia jednak nie jest białą, ale barwy szafranu, a raczej żółtawo-ognistej, 
stąd jej nazwa flammeum. Tylko panna młoda nosi palię kolorową i jest nią jakby osłonięta, wskutek czego zaślubiny 
patrycyuszowskie nazywają nuptiae (od nubere — zakrywać, zasłaniać). Na nogach miała Metella trzewiki także żółte.
Władza cywilna nie miesza się wcale do tego rozaju małżeństw; należą one do władzy duchownej. Błogosławią je 
Pontifex Maximus i Flaminius Jupitera. Oczekiwano właśnie na tych kapłanów, gdy szmer, jaki sprawiają pęki rózeg, 
niesione przez liktorów, oznajmił o ich przybyciu. Natychmiast zaprowadzono obu do sacrarium domowego, dokąd 
udali się za nimi przyszli małżonkowie i ich rodzice, 
 
  
  
 

--------------- 2013-03-30 07:51:09 ---------------
 89/517  
 

 

oraz dziesięciu świadków, wymaganych przez prawo. Metellus kazał otworzyć perlstylimn dla wszystkich — i tłum 
stanął w szeregach pod portykami.
Fabius i Metella usiedli na podwójnem krześle, pokrytem skórą owcy, którą złożono w ofierze. Flaminius włożył prawą 
rękę dziewicy w prawą rękę młodzieńca i wygłosił kilka słów uświęconych, oświadczając, że żona powinna podzielać 
majątek i wszystkie rzeczy święte męża. Złożył następnie Junonie, opiekunce małżeństw, ofiarę, w której libacyc 
robiono z wina słodzonego miodem i mleka, i której część główną stanowił chleb pszenny, zwany far, przyniesiony i 
podany przez pannę młodą. Ofiarowanie chleba — far — nadało tego rodzaju zaślubinom nazwę confarreatio. Nie 
zapomniano o rzuceniu pod ołtarz żółci zwierzęcia ofiarnego, dla przypomnienia, że wszelka gorycz powinna być z 
pożycia małżeńskiego wygnaną. Metellus dał swej córce podarunki ślubne, wyprawę, klejnoty i stroje. Był to dowód 
jego szczodrobliwości, ale warunki umowy, spisanej na tabliczkach ślubnych, określały, że Metella otrzyma w posagu 
milion sestercyi (zwykłe wiano panien z dobrej rodziny), płatnych w trzech terminach, z których pierwszy 
 
  
  
 

--------------- 2013-03-30 07:51:11 ---------------
 90/517  
 

 

w dniu zawarcia małżeństwa (1). Po wyjściu z sacrarium obie radziny zamknęły się z augurem i dziesięcioma 
świadkami, dla załatwienia tej sprawy. Według zwyczaju, dosyć pospolitego, we wniosku Metelli policzony został 
niewolnik pod nazwą niewolnika posagowego. Następnie tabliczki złożono w tabularium ludu rzymskiego, a kopie ich 
w tablinum domowem. Tłum rozchodził się powoli. Szedłem za innymi, gdy wtem spotkałem na Forum liczny orszak, 
zdążający do trybunału pretora. Były to dwie rodziny plebejuszowskie, które miały połączyć się przez małżeństwo 
młodzieńca i dziewicy, postępujących na czele gromady.
 
----------------
(1) "Gdyby wszyscy ludzie bogaci postępowali jak ja i zaślubiali bez posagu córki obywateli ubogich, byłaby w 
rzeczypospolitej większa zgoda, wzbudzalibyśmy mniej zawiści, a kobiety, bardziej powściągane obawą kary, rzadziej 
narażałyby nas na wydatki. Starałyby się zastąpić posag dobrymi przymiotami, więcej byłyby warte. Żona nie 
odważyłaby się powiedzieć ci: "Mój posag podwoił twój majątek. Musisz dać mi purpurę, klejnoty, niewolnice, muły, 
woźniców, pokojowców, pachołków do posyłek, powóz do moich wyjazdów. " Szalone wydatki towarzyszą, wielkim 

posagom. Żona, która nic nie wnosi, uległą jest mężowi; ale małżonka bogato wyposażona jest dla niego klęska" 
utrapieniem. " (Plautus, Aulularius, wiersz 434 i nast. ). 
 
  
  
 

--------------- 2013-03-30 07:51:13 ---------------
 91/517  
 

 

Małżeństwo plebejuszowskie jest aktem kupna (coemplio). Mąż kupuje żonę, która prawnie staje się jego niewolnicą. 
Sprzedaje ją ojciec lub opiekun, w obecności urzędnika, 5 świadków, obywateli rzymskich, i libri pensa, t. j. wolnego 
czyli bezstronnego ważnika, który uczestniczy we wszystkich sprzedażach. Tu sprzedaż była zupełnie fikcyjną, cena 
panny młodej wynosiła tylko jeden as.
Oto dwie rodziny stanęły przed trybunałem pretora. Pierwszą formalnością jest przekonanie się o wzajemnej zgodzie 
stron. Zgoda konieczną jest do zaręczyn, tem bardziej do zaślubin. "Kobieto! — pytał młodzieniec — czy chcesz być 
moją matką rodziny?" "Chcę!" — odpowiedziała dziewczyna i zapytała z kolei: "Człowieku, czy chcesz być moim 
ojcem rodziny?" — "Chcę!" — odrzekł pan młody.
Dla przypomnienia nowozaślubionej zależności, w jakiej od tej chwili znajdować się będzie, mąż lekko rozdzielił jej 
włosy dzirytem, którego grotem sześciokrotnie dotknął jej głowy. Kilku młodzieńców zbliżyło się następnie do panny, 
porwali ją niby przemocą i zanieśli aż do domu męża, bacząc, żeby jej nogi nie dotknęły progu.
W drodze do domu pana młodego zatrzymano się na pierwszem rozdrożu, przed otwartą 
 
  
  
 

--------------- 2013-03-30 07:51:16 ---------------
 92/517  
 

 

niszą, jakie często znajdują się w tych miejscach. Młoda mężatka wyciągnęła z zanadrza woreczek i wyjęła as, który 
złożyła w ofierze Larom rozdroża; następnie orszak ruszył w dalszą drogę.
Kobieta zaślubiona per coemptionem nie ma wcale udziału w kulcie Penatów męża, którym oddają cześć w 
najtajniejszej części domu. Małżenstwo prawnie stawia ją w warunki niewolnicy, może więc tylko składać ofiary 
Larom publicznym, bogom opiekuńczym niewolników. Winna jednak złożyć ofiarę Larowi ogniska domowego (1). As 
na tę ofiarę, według dosyć dziwnego zwyczaju, przynosi z sobą do domu męża w trzewiku.
Takie są formalności małżeństwa plebejuszowskiego. Ale zaślubiny patrycyuszowskie nie kończą się obrzędem, 
zwanym confarreatio, po nim bowiem następuje odprowadzenie panny młodej do domu małżonka. Mamurra przyszedł 
po mnie znowu, żebym zobaczył to widowisko. Zatrzymaliśmy się przed domem, ozdobionym wieńcami z zieleni i 
kwiatów,
 
-----------------
(1) Każda rodzina miała zwykle jednego Lara i kilku Penatów. Larów publicznych było dwa, później dołączono do 
nich duch Juliusa Caesara.
(Przyp. tłóm. ). 
 
  
  
 

--------------- 2013-03-30 07:51:18 ---------------
 93/517  
 

 

z bramą obitą białą tkaniną; było to mieszkanie Fabiusa. Naprzeciw wejścia, w głębi atriuni stało wspaniałe łoże, 
pokryte oponami purpurowemi, haftowanemi złotem. Dokoła łoża ustawiono sześć posągów bogów i bogiń, 
opiekujących się małżeństwem. Orszak wyruszył z domu Metellusa w chwili, gdy Vesper, gwiazda Wenery, ukazał się 
na niebie. Na czele orszaku pięciu wyzwoleńców niosło pochodnie weselne. Za nimi stanęli młodzi małżonkowie, z 
obu stron Marcii, matki Metelli. Trzymała ona ręce na ich ramionach i kazała córce ująć prawą ręką swoją prawą rękę 
męża. Wtedy trzej młodzi chłopcy, patrycyusze z rodu i w dodatku krewni państwa młodych, przystąpili do Metelli, 
która spuściła zasłonę aż na oczy. Udawali oni, że porywają pannę młodą z objęć matki. Dwaj wzięli Metellę za ręce, 
trzeci zaś szedł przed nimi z gałązką kwitnącej tarniny, dla odpędzenia uroków. Poprzedzali ich niewolnik i młody 
służący: pierwszy niósł kądziel z wełną i wrzeciono, drugi koszyk z sitowia z różnemi narzędziami do robót kobiecych.
Posągi czterech bóstw, które dźwigano na noszach przed orszakiem, były: Jugatinus, bóg jarzma, Domiducus, który 
odprowadza żonę do domu rnęża, Domitius, który ją tamże wpro- 
 
  
  
 

--------------- 2013-03-30 07:51:20 ---------------
 94/517  
 

 

wadzą, i Manturna, która ją w nowej siedzibie zatrzymuje.
Orszak posuwał się przy świetle mnóstwa żagwi jodłowych. Pochód był hałaśliwy, ożywiony pieśniami fesceńskiemi, 
rubasznymi i wolnymi żartami, które dzieci śpiewały dla panny młodej. Słychać było także okrzyk symboliczny — 
wołano głośno: talassio (stary wyraz, oznaczając koszyk do wełny) — w celu przypomnienia młodej małżonce 
obowiązków prządki. Przy tym okrzyku kobiety lekko w takt klaskały.
Zaledwie orszak przybył do domu Fabiusa, pan młody stanął przed drzwiami, i zwracając się do Metelli, zapytał: "Kto 
ty jesteś?" — "Gdzie ty Cajus, tam ja będę Caja" (Ubi tu Caius, ibi ego Caia) — odpowiedziała ona, zaznaczając w ten 
sposób, że zgadza się żyć z mężem na stopie równości (1). Wówczas jeden z drużbów podał jej zapalone łuczywo 
sosnowe i wodę, dla oczyszczenia i na znak, że odtąd dzielić będzie z mężem ogień i wodę. Metella zawiesiła na 
drzwiach pęczek wełny, dla pokazania, że będzie
 
----------------
(1) Niektórzy inaczej tłómaczą znaczenie tej formuły, która, zdaniem ich, określa, że od tej chwili kobieta staje się 
zależną do męża.
(Przyp. tlóm. ). 
 
  
  
 

--------------- 2013-03-30 07:51:23 ---------------
 95/517  
 

 

dobrą prządką, i posmarowała smalcem wieprzowym odrzwia — dla odpędzenia uroków. Następnie towarzyszki 
wniosły ją do domu — uważanoby bowiem za profanacyę, gdyby noga jej dotknęła progu. Mąż także spełnił 
formalność symboliczną, mianowicie rzucił dzieciom garść orzechów, jakby zaznaczając tem, że wyrzeka się 
wszelkich błahostek.
Po wejściu Metelli do atrium, posadzono ją na skórze owczej i podano klucz, na znak objęcia przez nią zarządu 
gospodarstwem domowem, Fabius zaś położył na półmisku kilka sztuk złota. Nastąpiła potem wspaniała wieczerza: 
kobiety, które w swem życiu miały jednego tylko męża (univirae), ozdobiły sobie głowy wieńcami z białych kwiatów. 
Po wieczerzy najstarsze z nich zaprowadziły Metellę do łożnicy małżeńskiej. Zaledwie weszła do tego pokoju, chór 
młodych chłopców i dziewcząt śpiewać zaczął przy akompaniamencie fletów pieśń weselną:
"Ty, który mieszkasz na Helikonie, synu Wenery, Uranie, który pociągasz w objęcia małżonka słabą dziewicę, boże 
małżeństwa, Hymen, Hymen, boże małżeństwa.
"Uwieńcz swe czoło kwiatami majeranu, weź flammeum! Przybywaj, wdzięczny boże, 
 
  
  
 

--------------- 2013-03-30 07:51:25 ---------------
 96/517  
 

 

pośpieszaj w żółtych trzewikach na białych jak śnieg nogach.
"Ożywiony radością tego dnia, przyłącz twój głos srebrny do naszych śpiewów weselnych, niech twa noga lekko 
dotyka ziemi, niech twa ręka wywija płonącą żagwią sosnową.
"Przywab do tego domu tę, która ma w nim panować. Niech pożąda swego małżonka, niech miłość obejmie jej duszę, 
jak bluszcz oplata wiąz swymi zwojami. "
Chór chłopców. A wy, czyste dziewice, dla których nadejdzie podobny dzień, powtarzajcie miarowo: boże małżeństwa, 
Hymen, Hymen, boże małżeństwa. " (Catullus).
Wkrótce matrony wyszły z komnaty małżeńskiej i, podczas gdy śpiewy trwały jeszcze, wprowadzono tam pana 
młodego.
Nazajutrz młodzi małżonkowie wyprawiali repotia, wieczerzę, przy której nowa mężatka pierwszy raz występowała w 
roli gospodyni domu.
(Dezobry. Rome au siecle d' Auguste. List LVIII).
 
2. Nadużycie rozwodu.
 
Sławny mówca Hortensius pokochał Katona Młodszego. Z wielbiciela stał się jego 
 
  
  
 

--------------- 2013-03-30 07:51:27 ---------------
 97/517  
 

 

przyjacielem, nieodstępnym towarzyszem i wreszcie zapragnął gwałtownie połączyć się z nim węzłami ściślejszymi. 
Ażeby dojść do tego celu, poprosił o rękę córki przyjaciela, Porcyi, chociaż ta była już zaślubioną Bibulusowi i miała z 
nim dwoje dzieci. Katon zauważył, że prawdopodobnie Bibulus nie zgodzi się na rozłączenie z żoną. "Oddam ją mu 
napowrót, skoro tylko urodzi mi dziecko i w ten sposób ściślej połączy mię z tobą" — obiecywał Hortensius.
Ale Katon nie zgadzał się na rozwód córki; wówczas Hortensius zażądał, żeby mu dał własną żonę, Marcie. 
Propozycya była tem dziwniejszą, że Marcia była wówczas brzemienna. Jednakże Katon nie odrzucił jej bezwzględnie, 

zastrzegł tylko, że musi poradzić się teścia swego, Philippusa. Ten ostatni pod względem charakteru był zapewne 
podobny do zięcia i pozwolił mu postąpić, jak zechce. Katon więc oddał żonę swą Hortensiusowi i, co więcej, podpisał 
ich umowę ślubną.
Hortensius żył z Marcią aż do swego zgonu i, umierając, zapisał jej olbrzymi majątek. Ale, co najciekawsze, Kato 
poślubił powtórnie dawną żonę, skoro skończył się czas jej żałoby. Plutarch mówi, że zdecydował się na ten krok przed 
wyjazdem do obozu Pompejusa, 
 
  
  
 

--------------- 2013-03-30 07:51:30 ---------------
 98/517  
 

 

w początkach wojny domowej, bo musiał komuś powierzyć opiekę nad mieniem i córkami. W pamflecie, napisanym 
przeciw Katonowi, Cezar robi mu z tego powodu silne wyrzuty, oskarża go, że dla zysku frymarczył małżeństwem. 
"Bo dlaczego — powiada — ustępował żonę, jeżeli była mu potrzebną; a jeżeli nie była mu potrzebną, dlaczego wziął 
ją napowrót? Żona była tylko przynętą, rzuconą Hortensiusowi; pożyczył ją młodą, a otrzymał napowrót bogatą. "
Zdarzenie to pokazuje, z jaką łatwością rozwodzono się za Rzeczypospolitej. Złe nie zmniejszyło się bynajmniej za 
Cesarstwa. "Ośmiu mężów w ciągu pięciu lat — woła Juvenalis, — oto napis, który dobrze wygląda na nagrobku. " 
"Dlaczego — dodaje — Sertorius okazuje taką czułość Bibuli? W rzeczywistości nie żonę swoją kocha, ale kształty 
swej żony. Niech trzy zmarszczki ukażą się na policzkach Bibuli, niech skóra jej stanie się suchą i obwisłą, niech zęby 
stracą białość, a wiek zmniejszy oczy, powie jej: Zabieraj swoje manatki i wynoś się; za często nos ucierasz, nudzisz 
mię. Dalej, ruszaj żwawo; inna tu przyjdzie, która ma nos nie tak wilgotny. " Seneca mówi podobnie jak Juvenalis: 
"Jakaż kobieta może czuć się dziś poniżoną, gdy ją mąż oddala, 
 
  
  
 

--------------- 2013-03-30 07:51:32 ---------------
 99/517  
 

 

odkąd znakomite i szlachetnie urodzone panie rachują lata nie według konsulatów, ale według liczby swych mężów? 
Rozwodzą się, żeby na nowo wyjść za mąż, — wychodzą za mąż, żeby się znowu rozwieść. Cofano się przed tem 
zgorszeniem, dopóki było rzadkiem; odkąd jednak niema dnia, żeby nie ogłaszano rozwodu, słysząc wciąż rozmowy o 
nich, nauczyliśmy się je praktykować... "
 
3. Pierwotna władza ojca.
 
Prawa pierwotne Rzymian przyznawały ojcu władzę nieograniczoną. Bardzo liczne i bardzo różnorodne przyznawane 
mu prawa ująć można w trzy kategorye, stosownie do tego, czy uważamy ojca rodziny jako zwierzchnika religijnego, 
jako pana własności rodzinnej, lub jako sędziego.
I. Ojciec jest zwierzchnikiem najwyższym religii domowej; on odprawia wszystkie obrzędy kultu, jak mu się podoba, 
albo raczej według przykładu, danego mu przez jego ojca. Nikt nie przeczy jego zwierzchności kapłańskiej. Nawet 
społeczność i jej kapłani nie mogą zmienić jego postanowień. Jako kapłan ogniska domowego nie ma nad sobą żadnej 
władzy. 
 
  
  

 

--------------- 2013-03-30 07:51:34 ---------------
 100/517  
 

 

Jako zwierzchnik religijny, czuwać on musi nad wieczną trwałością kultu, a tem samem rodziny. Wszystko, co dotyczy 
tej wiecznotrwałości, jest główną jego troską i głównym obowiązkiem, zależy tylko od niego. Stąd wypływa cały 
szereg praw:
Prawo uznania dziecka po urodzeniu albo odrzucenia go. Prawo to przyznają ojcu ustawy rzymskie, jak i ustawy 
greckie. Jakkolwiek wydaje się ono barbarzyńskiem, nie stoi w sprzeczności z zasadami podstawowemi rodziny. 
Pochodzenie, nawet niezaprzeczane, nie wystarcza, ażeby wejść do świętego koła rodziny, — potrzeba zezwolenia jej 
głowy i przyjęcia do kultu. Dziecko, dopóki nie ma udziału w religii domowej, nic nie znaczy dla ojca.
Prawo oddalenia żony, bądź w wypadku bezpłodności — bo rodzina nic powinna wygasnąć, bądź w wypadku 
cudzołóstwa — bo czystość rodziny i pochodzenia winny być niewątpliwe.
Prawo wydania za mąż córki, t. j. ustąpienia komu innemu władzy, jaką ma nad nią. Prawo żenienia syna, bo od 
małżeństwa syna zależy ciągłość istnienia rodziny.
Prawo emancypacyi, czyli wyłączenia syna z rodziny i kultu. Prawo adoptacyi, czyli wprowadzenia obcego do obrębu 
ogniska domowego. 
 
  
  
 

--------------- 2013-03-30 07:51:37 ---------------
 101/517  
 

 

Prawo wyznaczania przy śmierci opiekuna żony i dzieci.
Powyższe prawa były przyznawane jedynie ojcu, z wyłączeniem wszystkich innych członków rodziny. Żona nie miała 
prawa żądania rozwodu, przynajmniej w czasach dawniejszych. Nawet będąc wdową, nie mogła ani emancypować, ani 
adoptować (wyzwalać lub usynawiać). Nigdy nie była opiekunką, nawet swoich dzieci. W razie rozwodu dzieci 
zostawały przy ojcu. Dzieci nie były nigdy pod jej władzą (in potestate). Dla wydania za mąż córki zgoda jej nie była 
wymaganą.
II. Własność uważano pierwotnie jako należącą do całej rodziny (do całego rodu), do przodków i potomków. Ta 
własność z natury swojej nie ulegała podziałowi: w każdej rodzinie mógł być jeden tylko właściciel — sama rodzina i 
jeden użytkownik — ojciec.
Własność nie była podzielną i spoczywała całkowicie na głowie ojca. Ani żona, ani syn nie posiadali niczego na 
własność. Zasada oddzielności posagowej nie była wówczas znaną i nie mogła być wykonywaną. Wiano kobiety 
należało bez zastrzeżeń do jej męża, który w majątku posagowym miał nie tylko prawo zarządu, ale i prawo własności. 
Wszystko, co kobieta mogła nabyć podczas małżeństwa, 
 
  
  
 

--------------- 2013-03-30 07:51:39 ---------------
 102/517  
 

 

przechodziło do rąk męża. Nawet zostając wdową, nic odzyskiwała posagu. Syn był w tych samych warunkach jak 
żona — nic nie posiadał. Darowizna, uczyniona przez niego, nie była ważną prawnie, ponieważ sam przez się nic nie 
miał. Nie mógł niczego nabyć dla siebie; owoce jego pracy, dochody z jego handlu należały do ojca. Jeżeli obcy zrobił 
na rzecz jego testament, nie on, lecz ojciec otrzymywał zapis.
Ojciec miał prawo sprzedać syna. Teksty nie wyjaśniają należycie natury tej umowy sprzedażnej i zastrzeżeń, jakie 
mogła zawierać. Zdaje się pewnem, że syn sprzedany nie stawał się zupełnym niewolnikiem nabywcy. Ojciec mógł 
postawić warunek wykupienia syna. Wtedy zachowywał władzę swoją nad nim i po wykupieniu mógł go znowu 
sprzedać. Prawo Dwunastu Tablic pozwala trzykrotnie powtarzać sprzedaż, ale stanowi, że po trzeciej sprzedaży syn 
ma być wyzwolony z pod władzy ojcowskiej.
III. Plutarch podaje, że kobiety i dzieci w Rzymie nie mogły stawać w sądzie, nawet w charakterze świadków. Z całej 
rodziny tylko ojciec miał ten przywilej. Natomiast był odpowiedzialnym za przestępstwa, dokonane przez członków 
rodziny. 
 
  
  
 

--------------- 2013-03-30 07:51:41 ---------------
 103/517  
 

 

Sądzenie żony lub syna nie należało do społeczności, ale odbywało się w domu. Głowa rodziny był ich sędzią, 
wyrokującym z mocy swej władzy mężowskiej lub ojcowskiej, w imieniu rodziny i pod okiem bóstw domowych.
Titus Livius opowiada, że senat, chcąc wykorzenić Bacchanalie w Rzymie, ogłosił karę śmierci na tych, którzy wezmą 
w nich udział. Uchwałę wykonano łatwo względem obywateli. Ale względem kobiet, które były niemniej winne, 
wynikła ważna przeszkoda: nie podlegały one sądom państwowym, rodzina jedynie miała prawo je karać. Senat 
uszanował zasadę starożytną i pozostawił mężom i ojcom obowiązek wydawania wyroku śmierci na winne.
Prawo wymiaru sprawiedliwości, przysługujące głowie rodziny w domu, było zupełnem i nieodwołalnem. Mógł tak 
samo skazywać na śmierć, jak sędzia w mieście. Żadna władza nie miała mocy zmieniać jego wyroków. "Mąż — 
powiada Katon Starszy — jest sędzią swej żony; władza jego nie zna granic; czyni, co chce. Jeżeli żona popełniła błąd, 
on ją karze; jeżeli piła wino — potępia ją; jeżeli miała stosunek z innym mężczyzną — zabija ją. " 
 
  
  
 

--------------- 2013-03-30 07:51:44 ---------------
 104/517  
 

 

Takie same prawa miał ojciec względem dzieci. Valerius Maximus przytacza niejakiego Atiliusa, który zabił córkę, 
winną rozpusty; znany jest także czyn owego ojca, który skazał na śmierć syna, wspólnika spisku Catiliny.
Fakty tego rodzaju spotykamy często w dziejach Rzymu. Byłoby jednak fałszywem mniemanie, że ojciec miał prawo 
bezwzględne zabicia żony lub syna. On był jedynie ich sędzią; jeżeli skazywał na śmierć, to tylko z mocy swej władzy 
sądowniczej.
Należy wreszcie zaznaczyć, że powaga ojcowska nie była władzą samowolną. Miała ona podstawę w wierzeniach, 
ukrytych w głębi dusz, i te wierzenia zakreślały jej granice. Na przykład: ojciec miał prawo wykluczenia syna z 
rodziny, ale wiedział, że gdyby go wyłączył, rodzina łatwiej mogłaby wygasnąć i many przodków popadłyby w 
niepamięć wieczną. Miał prawo usynowienia człowieka obcego, ale religia nie pozwalała na to, jeżeli żył jego syn 
własny. Był jedynym właścicielem majątku, ale nie miał prawa, przynajmniej w czasach dawniejszych, pozbywania się 

dóbr rodzinnych. Mógł oddalić żonę, ale dlatego musiał się odważyć na zerwanie związku religijnego, który 
ustanawiało małżeństwo. 
 
  
  
 

--------------- 2013-03-30 07:51:46 ---------------
 105/517  
 

 

Tak więc religia nakładała na ojca tyleż obowiązków, ile przyznawała mu praw (1).
(Fustel de Coulanges, La cité antique, str. 98 i następ. Wyd. VII).
 
4. Trybunał domowy.
 
Prawnicy tegocześni usiłowali niejednokrotnie określić skład, kompetencyę i postępowanie trybunału rodzinnego, ale 
badania ich były i musiały być bezowocne. Ta jurysdykcya w rzeczywistości nie ma nic. wspólnego z urzędami 
publicznymi — nie ustawy nią rządzą, ale obyczaje. Władza jej, będąca jakby rodzajem karności domowej, jest 
wyłącznie moralną, a urządzenie zmiennem i niestałem, zależnem tylko od zwyczajów — nigdy bowiem sądownictwo 
to nie było przedmiotem przepisów prawnych. Trybunał domowy bierze udział we wszystkich ważnych wypadkach w 
rodzinie: przewodniczy przy zaręczynach młodej dziewczyny, lub przy uroczystości, kiedy młodzieniec, wychodzący z 
pod opieki, przy-
 
-------------
(1) W następstwie ustawy i obyczaje zmniejszyły znacznie prawa ojca. Jednakże jeszcze w II wieku naszej ery 
znakomity prawoznawca pisał: Niema ludu, któryby, jak my, przyznawał tyle władzy ojcu nad dziećmi. 
 
  
  
 

--------------- 2013-03-30 07:51:48 ---------------
 106/517  
 

 

wdziewa togę męską; czuwa nad sprawami sierot; towarzyszy głowie rodziny, gdy ten sądzi i karze wykroczenia żony 
lub dzieci. Bez wątpienia, w tych rozmaitych okolicznościach, zebranie rodzinne nie ma wcale władzy przymuszania, 
żadnej powagi prawnej: ojciec rodziny, któryby, nie zwołując krewnych i przyjaciół, oddalił żonę lub skazał na śmierć 
syna, nie pogwałciłby wcale prawa. Lecz taki ojciec oburzyłby przeciw sobie opinię publiczną, naraziłby się na naganę 
cenzora, a nawet na oskarżenie kryminalne przed ludem, który — jednocześnie sędzia i prawodawca — mógł zmusić 
do milczenia prawo, ażeby pomścić moralność znieważoną.
Obyczaje nadawały trybunałowi domowemu szczególną władzę we wszystkich sprawach, dotyczących kobiet. Często 
państwo, dla uniknięcia zgorszenia, powierzało mu wykonanie kar, postanowionych przez sądy publiczne. Kobieta 
przez cale życie podlegała władzy moralnej tej rady rodzinnej. Jeżeli była pod władzą ojcowską, rada rodzinna 
pomagała jej ojcu. Jeżeli była sierotą, rada czuwała nad jej interesami moralnymi, jak opiekun czuwał nad jej 
majątkiem. Nakoniec, jeżeli wychodziła za mąż, prawdopodobnie ani skład, ani prawa rady nie ulegały żadnej 
 
  
  
 

--------------- 2013-03-30 07:51:51 ---------------
 107/517  
 

 

zmianie, przybierała tylko nowego członka — męża. Mąż, tak samo jak ojciec, nie zaniedbywał odwołania się do rady 
krewnych żony, jeżeli chciał ją sądzić i skarać. Ojciec i mąż spotykali się więc w tem zgromadzeniu rodzinnem, w 
którem władza mężowska i władza ojcowska działały za wspólną zgodą.
(Gide, Etude sur la condition privée de la femme, str. 116).
 
5. Stanowisko kobiet.
 
Jeżeli zwrócicie się do prawników, którzy zwykle badają urządzenia społeczne tylko w tekstach prawodawczych — 
odmalują wam położenie kobiety w Rzymie starożytnym najciemniejszemi barwami. Pozbawiona wszelkich rękojmi 
opiekuńczych, jakie przyznawała jej łagodność praw greckich; poddana, bez żadnej obrony, samowoli męża lub ojca, 
którzy mieli prawo życia i śmierci; sprzedawana, kupowana, nabywana przez długie jej posiadanie, dochodzona 
sądownie, jak niewolnica lub bydlę — jeżeli wydobywała się z pod władzy ojca lub męża, to dlatego tylko, żeby 
podpaść pod władzę krewnych; niezdolność jej prawna i poddaństwo kończyły się dopiero ze śmiercią.
Ale, jeżeli, na chwilę zostawiwszy na uboczu formuły prawne, przyjrzymy się, czem 
 
  
  
 

--------------- 2013-03-30 07:51:53 ---------------
 108/517  
 

 

była kobieta w obyczajach, w życiu społecznem, słowem w rzeczywistości — to zobaczymy, rzec można, że scena 
zmienia się od razu. To już nie niewolnica bezsilna i uciśniona, ale matrona, matka rodziny, czczona przez dzieci, 
klientów, niewolników, szanowana przez męża, kochana przez wszystkich, pani domu, a za domem rozciągająca swój 
wpływ aż do zgromadzeń ludu i senatu. Rzymianie kobiety swej nie zamknęli w samotności i ciszy gyneceum, 
dopuścili ją do teatrów, na swe uroczystości, na swe uczty; wszędzie zachowano dla niej miejsce zaszczytne, każdy 
ustępował jej kroku; konsul i liktorowie schodzili jej z drogi. Zresztą rzadko spotykano ją na placu publicznym, lub na 
zebraniach ludowych; nieruchliwa z przekonania, a nie, jak Greczynka, z przymusu, zwykle przebywała przy ognisku 
domowem, w atrium. Atrium nie było, jak gyneceum, oddzielną częścią, piętrem górnem domu, schronieniem ukrytem 
i niedostępnem. Był to sam środek mieszkania rzymskiego, sala wspólna, w której zgromadzała się rodzina, w której 
przyjmowano przyjaciół i obcych. Tam, w pobliżu ogniska, gdzie wznosił się ołtarz bogów Larów, i dokoła tego 
przybytku poświęconego, zgromadzano wszystko, co było dla rodziny najcenniejszem i najświętszem: 
 
  
  
 

--------------- 2013-03-30 07:51:55 ---------------
 109/517  
 

 

łoże małżeńskie, portrety przodków, płótna i wrzeciona matki rodziny, skrzynie, w których zamykano regestry 
gospodarskie i srebra domowe. Pod strażą żony były wszystkie te skarby; ona, tak samo jak głowa rodziny, składała 
ofiary bogom Larom; ona czuwała nad pracą niewolników; ona kierowała wychowaniem dzieci, które przez długi czas, 
aż do wieku młodzieńczego, zostawały pod jej dozorem i władzą; ona wreszcie dzieliła z mężem zarząd majątkiem i 
domem. Od chwili, kiedy młoda małżonka wstąpiła do atrium swego męża, miała udział we wszystkich jego prawach. 
Wyrażała to formuła starożytna, którą przed przekroczeniem progu wygłaszała nowo-zaślubiona, zwracając się do 
męża: Ubi tu Caius, ibi ego Caia — gdzie ty jesteś panem, tam ja będę panią, Kobieta istotnie stawała , się panią 
wszystkiego, czego jej mąż był panem; wszyscy w domu, nawet mąż nazywał ją domina — i Katon Starszy 
przedstawia tylko z pewną przesadą trafne w samej rzeczy spostrzeżenie, kiedy mówi: "Wszędzie mężczyźni rządzą 
mężczyznami, a nami, którzy rządzimy wszystkimi ludźmi, rządzą nasze żony... "
Ten wpływ wywierała kobieta nie tylko przy ognisku rodzinnem, w ciasnym zakresie interesów domowych. Na każdej 
stronicy 
 
  
  
 

--------------- 2013-03-30 07:51:58 ---------------
 110/517  
 

 

dziejów rzymskich widzimy ukazujące się postacie kobiet. Na próżno prawa wyłączyły je od wszelkiego udziału w 
sprawach publicznych; wciąż ich wdanie się, jawne lub ukryte, rozstrzyga o losach państwa. Wydaje się, jakby 
Rzymianie lubowali się w łączeniu w swoich podaniach i rocznikach z imieniem kobiety każdego z najsławniejszych 
wspomnień. I jeżeli damy wiarę podaniom historycznym, Rzym tyleż zawdzięcza cnocie swych matron, ile mądrości 
swych prawodawców i męstwu wojowników. Przywiązanie do ojców i poświęcenie małżeńskie Sabinek, łącząc 
Sabinów z Latynami, wytworzyły naród rzymski; czystości Lucretii, niewinności Virginii Rzym, dwukrotnie 
ujarzmiony przez Tarquiniusów i przez decemvirów — winien swe wyswobodzenie; prośby małżonki i matki mogły 
jedynie zmiękczyć Coriolana i ocalić Rzeczpospolitą; zręczne namowy ambitnej żony pobudziły Liciniusa Stolona do 
wniesienia sławnego prawa, uświęcającego zwycięstwo demokracyi rzymskiej, a ostatnich bohaterów tej demokracyi, 
Gracchów, uczyniło takimi wychowanie, dane im przez matkę. Zwłaszcza zaś godnem jest uwagi, że te bohaterki 
starożytnego Rzymu nie były nigdy, jak bohaterki Grecyi, zalotnicami. Są to zawsze czyste dziewice, wierne żony, 
poświę- 
 
  
  
 

--------------- 2013-03-30 07:52:00 ---------------
 111/517  
 

 

cające się matki — i całą ich wielkość stanowi mianowicie niewzruszone zamiłowanie obowiązków, skromnych, 
cichych cnót, płci ich właściwych. Nic to nie znaczy, że opowiadania te są nawpół bajeczne; w podaniach samych 
widzę wyraz naiwny uczucia powszechnego, znajduję nieodparty dowód poważania i zaszczytów, którymi Rzymianie 
pierwszych wieków otaczali żony swoje i matki. Zrozumieli oni, że cnoty domowe są równie ważne dla utrzymania 
państwa, jak cnoty obywatelskie i wojskowe, a cała historya potwierdza to piękne świadectwo, które później, w 
czasach mniej szczęśliwych, dał dawnym Rzymianom Seneca, że dla nich "rozpusta była nie występkiem, ale 
potwornością. "
Za Cesarstwa widzimy kobiety z wyższego towarzystwa mieszające się otwarcie do intryg politycznych. Wykazują one 
zwykłe swe właściwości: subtelną przebiegłość i uporczywość.

Seneca zawdzięczał w części kwesturę czynnym zabiegom swej ciotki; była to kobieta skromna i żyjąca w zaciszu, ale 
przywiązanie do siostrzeńca skłoniło ją do porzucenia samotności i uczyniło odważną. "Puszczała się na intrygi dla 
mnie — powiada Seneca. To też kto chciał dojść do czego, starał się przypodobać kobietom. Tacyt opowiada o mężu 
kon- 
 
  
  
 

--------------- 2013-03-30 07:52:02 ---------------
 112/517  
 

 

sularnym, którego talent polegał jedynie na zyskiwaniu ich względów. Poza obrębem Rzymu były one jeszcze 
potężniejsze. Nic im nie przeszkadzało nadać sobie znaczenie, jakiego pragnęły, kiedy nie były pod okiem imperatora i 
ludzi, których mogły się obawiać. Pewnego razu rozprawiano w senacie, czy należy pozwalać zarządcom prowincyi, 
żeby brali z sobą żony. Surowy senator Caecina Severus skarżył się gorzko na nadużycia, spowodowane przez kobiety, 
i oświadczył, że "odkąd rozluźniono więzy, którymi przodkowie uważali za swój obowiązek skrępować je, rządzą one 
w rodzinach, w trybunałach, w wojsku. " Gwałtowność Caeciny niewielu miała zwolenników, i chociaż było zasadą 
senatu chwalić czasy przeszłe, zgodzono się, że w wielu wypadkach słusznem było złagodzenie surowości praw 
dawnych i pozwolono prokonsulom wyjeżdżać do swych prowincyi z rodzinami. Wszyscy jednak musieli przyznać, że 
zarzuty, czynione kobietom, były w części uzasadnione. Nie zdarzało się sprawy o zdzierstwo, do której żona 
wielkorządcy nie byłaby zamieszaną. "Wszyscy intryganci na prowincyi zwracają się do niej, a ona pośredniczy i 
rozstrzyga sprawy. " (Tacitus). Zajmowała się wszystkiem, nawet karnością w obozach 
 
  
  
 

--------------- 2013-03-30 07:52:05 ---------------
 113/517  
 

 

i dowodzeniem wojskiem. Widziano niektóre konno, obok mężów, biorące udział w ćwiczeniach, w rewiach, nawet 
przemawiające do wojska. Były wreszcie takie, które umiały pozyskać względy legionów i nieraz żołnierze i 
oficerowie dawali składki na wzniesienie posągu żony swego wodza...
Wszelako niezależność, przyznawana kobietom, była raczej wynikiem pobłażliwości i zwyczaju, aniżeli zasad. Ustawy 
cywilne były jej przeciwne całkowicie, filozofia również nie okazywała się przychylną. Cyceron przytacza bardzo 
surowe zdanie Platona o kobietach i zdaje się, że je podziela. Seneca twierdzi grubiańsko, że kobieta jest istotą 
nieświadomą i niepohamowaną, niezdolną do rządzenia sobą; nie może być więc mowy o nadawaniu im przywilejów i 
żądaniu dla nich większej sprawiedliwości i równości. Ale to, czego nie chcieli zrobić mędrcy, zrobiło się samo przez 
się. Podczas gdy filozofowie i prawodawcy starali się utrzymać kobiety pod opieką, wyzwoliła je opinia. Wynikło to 
zapewne z wzniosłego pojęcia, jakie mieli Rzymianie o małżeństwie. Uważali je za zlanie się dwóch istnień, które 
dopiero wtedy stawało się zupełnem, gdy wszystko było wspólnem między małżonkami. "Poślubiłam cię dlatego — 
mówiła 
 
  
  
 

--------------- 2013-03-30 07:52:07 ---------------

 114/517  
 

 

szlachetna Porcia do Brutusa, żeby zarówno brać udział w złem, jak w dobrem, które cię spotka. " Ten równy podział 
radości i cierpień wprowadził do rodziny zasadę równości. Nic w następstwie nie mogło się oprzeć tej zasadzie: 
zwyciężyła w końcu przesądy światowe, teorye filozofów i zakazy prawne.
Przepisy surowe o kobietach były z konieczności pomijane lub zniesione. Prawoznawcy wykazali, jak za pomocą 
zręcznych wybiegów udało się kobietom obalić zapory, które wzniosło dokoła nich dawne prawo cywilne — i stać się 
równemi swym mężom.
Jeżeli chcemy poznać, do jakiego stopnia były wolnemi, należy przedewszystkiem zbadać napisy. Po przeczytaniu tych 
dokumentów będziemy mniej skłonni do ubolewania nad ich losem. Miały one, podobnie jak mężczyźni, prawo 
tworzenia stowarzyszeń i wybierania przewodniczących. Jedno z takich stowarzyszeń nosi szanowną nazwę: 
"Towarzystwo zachowania wstydu. " Stowarzyszenia kobiece wtrącały się nieraz do spraw municypalnych i odgrywały 
w nich pewną rolę. Rozprawiały o nagrodach, które chciano przyznać zarządowi miasta, i starały się o fundusze na ten 
ceł. Na wyborach kobiety nie głosowały, ale polecały kandydatów. Kiedy były bogate i pochodziły 
 
  
  
 

--------------- 2013-03-30 07:52:09 ---------------
 115/517  
 

 

ze znakomitych rodów, obywatele w objawach swej wdzięczności nie odłączali ich od mężów i wznoszono im 
wspólnie pomniki. Często stawały się dobrodziejkami miasta: budowały na swój koszt świątynie, portyki, ozdabiały 
teatry, urządzały igrzyska we własnem imieniu, za co je wynagradzano dekretami pochwalnymi. Mamy tekst uchwały 
tego rodzaju, wydanej przez senat jednego z miast italskich dla uczczenia wielkiej pani, Nummii Valerii, kapłanki 
Wenery. Uchwała głosi, "że wszyscy senatorowie zgadzają się na udzielenie jej tytułu opiekunki miasta, że proszą ją, 
ażeby zechciała przybrać tytuł, który jej ofiarują, zaliczyć każdego obywatela z osobna i całe miasto do klienteli swego 
domu i popierać w każdej okoliczności swoim potężnym wpływem. " Wreszcie senat prosi o pozwolenie złożenia jej 
tablicy bronzowej, zawierającej postanowienie świeżo uchwalone, którą doręczą urzędnicy miasta i główniejsi 
członkowie senatu. 
(Według: Gide, Etude sur Ie condition privée de la femme, str. 98 — 101, wyd. II, — i Boissier, La religion Romaine, 
II, str. 196 — 203, wyd. II).
 
6. Katon Starszy i kobiety rzymskie.
 
Po klęsce pod Cannami brak pieniędzy w Rzymie zniewolił do użycia na potrzeby
  
 
  
  
 

--------------- 2013-03-30 07:52:11 ---------------
 116/517  
 

 

państwa zasobów prywatnych. Prawo, wniesione przez trybuna Oppiusa, zabraniało każdej kobiecie rzymskiej 
posiadać więcej nad 1/2 uncyi (131/2 gramów) złota, nosić tkaniny haftowane lub barwione purpurą, jeździć powozem 
wmieście zamkniętem, szczególnie w Rzymie i w okolicy, w odległości 1 1/2 kilometra, z wyjątkiem dni uroczystości 
religijnych. Prawo to obowiązywało przez dwadzieścia lat, ale za konsulatu Katona trybunowie postawili wniosek 
uchylenia ustawy. Titus Livius przypisuje im dowcipną i elegancką przemowę, którą mógł ułożyć tylko trybun z dworu 
Augusta. Prawdziwym powodem zniesienia prawa był fakt, że do gwałcenia jego wszyscy się skłaniali. W czasie, kiedy 
jeźdzcy numidyjscy wyprawiali się na zwiady pod same bramy Rzymu, kobiety nie myślały o strojach, ale zasyłały 
modły do bogów za swych mężów, braci i synów. Obecność Hannibala, który z płaskowzgórza Esquilinu rzucał na 
miasto spojrzenia pełne zemsty i chciwości, była pewną rękojmią skromnej prostoty kobiet. Ale teraz, kiedy strach 
przeszedł, mniej myślano o bogach, a więcej o strojach. Więc też, skoro zaszła mowa o uchyleniu t. zw. Lex Oppia, 
zbiegły się tłumnie wszystkie wielkie panie z dzielnic okolicznych. Zapełniły Via Sacra, ulice i place, 
 
  
  
 

--------------- 2013-03-30 07:52:14 ---------------
 117/517  
 

 

opanowały Forum, dopominając się łagodnie, lub żądając gwałtownie prawa strojenia się i noszenia klejnotów. 
Napadały na niemiłą ustawę z takim samym zapałem, z jakim bracia ich lub mężowie wdzierali się wówczas na wały 
twierdz macedońskich. Dwaj trybunowie, którzy próbowali wygłosić swoje veto, nie śmieli stawić czoła tej burzy i 
zamknęli się w swych domach, gdzie osaczyły ich kobiety. Katon nie należał do ludzi, którzy się ukrywają, posiadał on 
wszelkie rodzaje odwagi — odwagę cywilną, rzadszą, aniżeli wojskowa, i odwagę męską, a raczej mężowską, 
najrzadszą ze wszystkich. Jednakże, idąc na zebranie, zarumienił się, kiedy musiał przechodzić wśród tłumu kobiet. Z 
mowy, którą wygłosił, zostały krótkie urywki; jeden z nich zasługuje na przytoczenie: "Ozdobą kobiet nie są klejnoty, 
złoto, suknie haftowane i purpura, ale wstydliwość, miłość męża i dzieci, uległość, skromność. " Oryginalność 
wyrażeń, jakie mu Titus Livius przypisuje, świadczy, że są one wiernem odtworzeniem mowy autentycznej. Niema w 
nich zwykłej wielkiemu historykowi prawidłowości; jest to język szorstki, prosty, gwałtowny, niewiele w nim 
rozumowań i dowodów, dużo zato wykrzykników, żartów i docinków osobistych. Katon zwraca się 
 
  
  
 

--------------- 2013-03-30 07:52:16 ---------------
 118/517  
 

 

naprzód do mężów, którzy pozwolili zdeptać prawa swoje i powagę. "Ponieważ nie umieliście w domu trzymać kobiet 
na wodzy, doszliście do tego, że drżycie przed ich tłumnem zbiegowiskiem. Strzeżcie się; jest wyspa, nazwiska jej 
zapomniałem, na której zamieszkałe kobiety wytępiły do szczętu płeć męską. " Następnie zwracając się do kobiet, 
zawołał: "Jakiż owad was ukąsił, że biegacie po ulicach i przemawiacie do ludzi, których nie znacie? Czyż nie 
mogłyście zwrócić się z żądaniami waszemi do mężów swoich, w domu, u siebie? A może jesteście mniej przyjemne w 
mieszkaniu, niż w miejscu publicznem, i dla mężów, niż dla obcych? Popuśćcie cugli, obywatele, tej naturze 
gwałtownej, temu zwierzęciu niepohamowanemu, a zobaczycie, dokąd zajdą, jeżeli nie zaprowadzicie porządku!... 
Jakaż wymówka pozorna usprawiedliwia ten rokosz kobiecy? Posłuchajcie tej oto: Chcę złota i purpury, chcę 
błyszczeć, chcę jeździć po mieście, kiedy mi się podoba, pod nosem prawodawcy, obryzgując błotem naiwnych, 
których głosy wyłudziłam; chcę wydawać pieniądze bez miary i bez hamulca. Prostota u mnie uchodzi za nędzę! — 
Ale prawo uwalnia cię od tej troski, ustanawiając równość dla wszystkich. — Dziękuję za waszą równość! Dlaczego 
ubóstwo innych ma 

 
  
  
 

--------------- 2013-03-30 07:52:18 ---------------
 119/517  
 

 

się ukrywać pod zasłoną prawa? — Obywatele, nie dowierzajcie temu niebezpiecznemu współzawodnictwu! Bogate 
zechcą się wyróżniać za jakąbądź cenę; ubogie, z fałszywego wstydu, wysilać się będą nad możność. Ta, która ma 
dosyć pieniędzy na stroje — zapłaci; ta, której zabraknie — zwróci się do męża. Biada mężowi — cokolwiek 
postanowi. Jeżeli się zgodzi — grozi mu ruina, jeżeli odmówi — ona potrafi znaleźć pieniądze gdzieindziej. " (1)
Nie tylko kobiety były dotknięte tą gwałtowną i szorstką mową. Katon po kolei wszystkich i wszystko lżył i potępiał: 
Scipiona, posągi sprowadzone z Koryntu, bezbożność współczesną, trybunów, nawet swojego kolegę. Przemowa jego 
pełna była gniewu i smutku. Niech patrycyuszki stroją się, trefią i pudrują włosy, lub nawet noszą fałszywe — to ich 
rzemiosło; ale kiedy uczciwe wieśniaczki, sąsiadki i przyjaciółki Katona, chcą ukrywać swoją płeć,
 
-----------------------------------
(1) Cenzor Q. Metellus Numidicus tak przemawiał do ludu w r. 102 przed nar. Chr., zachęcając współobywateli do 
zawierania małżeństw: "Gdybyśmy mogli obyć się bez kobiet, każdy z nas niewątpliwie oszczędziłby sobie przykrości 
małżeństwa; ale natura chciała, że nie możemy pędzić przyjemnego życia z niemi, ani istnieć bez nich. Umiejmy więc 
poświęcić interes osobisty dobru społecznemu. " 
 
  
  
 

--------------- 2013-03-30 07:52:21 ---------------
 120/517  
 

 

złotawą od słońca, pod bielidłem i różem, i nosić na szyi wartość swoich posiadłości i pól — ten wybryk nierozsądku, 
ten obłęd zbija go z tropu i rani mu serce. Jak dzielny wojownik, zmuszony do odwrotu, wypuszcza na wroga ostatnie 
strzały, tak konsul rzuca kobietom dwuznaczniki i najdotkliwsze szyderstwa. W powodzeniu Rzymu widzi i 
przepowiada przyczynę jego upadku. Ale Rzymianie zanadto byli upojeni tryumfami, ażeby mogli lękać się tych 
strachów. Zresztą prawo, które póżniej zabezpieczało tajemnicę głosowania, nie istniało jeszcze wówczas, i pobłażliwi 
mężowie składać musieli wota pod bacznem okiem swoich żon. Wskutek tego prawo Oppiusa było odwołane.
(Aderer, Revue de cours littéraires, IV, str. 116 — 118).
 
7. Pochwała pośmiertna matrony rzymskiej(zmarłej w 9 lub 10 r. przed narodzeniem Chrystusa).
 
Przed dniem, wyznaczonym na ślub nasz, pozbawioną zostałaś nagle ojca i matki, zamordowanych jednocześnie w 
ciszy ogniska domowego.
Ta podwójna zbrodnia nie została bezkarną, dzięki zwłaszcza twym staraniom — ja 
 
  
  
 

--------------- 2013-03-30 07:52:23 ---------------

 121/517  
 

 

bowiem musiałem wyjechać do Macedonii, a C. Cluvius, mąż twojej siostry, przebywał w Afryce.
Z tak gorliwą roztropnością wywiązałaś się z tego świętego obowiązku, oskarżając i pociągając do odpowiedzialności 
winowajców, że my nie moglibyśmy istotnie lepiej uczynić tego, gdybyśmy sami działali. Twoja czcigodna siostra 
dzieli z tobą tę zasługę.
Podczas niepokojów tej sprawy musiałaś opuścić dom ojcowski, gdzie nie byłaś należycie strzeżoną, zamieszkałaś w 
domu mężowskim i tam, po ukaraniu zabójców, oczekiwałaś mego powrotu.
Rzadkie są w tych czasach małżeństwa, któreby tak długo trwały, jak nasze, co je śmierć tylko przerwać mogła, i 
któreby nie były unieważnione przez rozwód! Doszliśmy do czterdziestego pierwszego roku wspólnego pożycia i nie 
było najmniejszej chmurki między nami. Bodajby dali byli bogowie, żeby mój zgon położył kres temu szczęściu, 
uświęconemu przez czas. Słuszniej byłoby, żeby zerwała ten związek śmierć starszego wiekiem męża, aniżeli twoja.
Czyż mam przypominać cenne dary twoich przymiotów osobistych? Twoją wstydliwość, twoją względność, twoją 
słodycz, uprzej- 
 
  
  
 

--------------- 2013-03-30 07:52:25 ---------------
 122/517  
 

 

mość twego charakteru, skrzętność twej pracy, twoją światłą religijność, twój wdzięk bez przesady, skromność twoich 
przyzwyczajeń? Czyż potrzebuję mówić o twem przywiązaniu do krewnych, o twej miłości dla rodziny, o twoim 
szacunku dla mej matki, którą czciłaś jak swoją własną, o troskliwości, jaką otoczyłaś jej grób, na równi z grobami 
własnych rodziców, i o innych, niezliczonych cnotach, wspólnych ci z paniami rzymskiemi, najusilniej dbającemi o 
dobrą sławę? Nie chcę tu chwalić i upominać się dla ciebie, jak tylko o przymioty, które były ci właściwe, którym 
podobnych nikt oprócz mnie nie znalazł, lub które los rzadko pozwala spotkać śmiertelnym. Zachowaliśmy obopólną 
roztropnością cale dziedzictwo, które otrzymałaś po przodkach. Oddawszy mi je całkowicie, nie miałaś kłopotu o 
powiększenie jego wartości; ale podzieliliśmy pomiędzy siebie zarząd naszym majątkiem: ja opiekowałem się twoim, 
ty strzegłaś majątku męża. W tym względzie zamilczę o wielu rzeczach, z obawy, żebym nie przypisał sobie części 
twych zasług. Poprzestanę na zaznaczeniu twych uczuć.
Ale powiem, jak okazywałaś się szlachetną dla swych krewnych. Jedna tylko kobieta może być z tobą porównana — 
twoja siostra. Zgromadziłyście w swoich domach młode 
 
  
  
 

--------------- 2013-03-30 07:52:28 ---------------
 123/517  
 

 

dziewczyny, wasze krewne, godne zaiste waszych dobrodziejstw, i wychowywałyście je przy sobie. Wyznaczyłyście 
im posagi, ażeby mogły wyjść za mąż odpowiednio do swego stanowiska. Cluvius i ja, za wspólnem porozumieniem 
się, spełniliśmy wasze zamiary, pochwalając waszą wspaniałomyślność: zastawiliśmy nasze własne dobra i oddaliśmy 
nasze majątki osobiste, żeby wypłacić ustanowione przez was posagi i nie tknąć waszej ojcowizny. Nie mówię tego dla 

chwalenia siebie lub jego, ale dla wykazania jedności naszych myśli z waszemi — uważaliśmy bowiem za zaszczyt 
pokryć z własnych naszych funduszów zobowiązania, wymyślone przez waszą szczodrobliwość pobożną.
Mam ci do zawdzięczenia nie mniej, jak samemu Cezarowi (Augustowi). Ochraniając moje życie, przygotowałaś drogę 
jego łaskawości, gdybyś bowiem nie zapewniła mego ocalenia, na próżno jego wspaniałomyślność oświadczyłaby się 
na moją korzyść. Tyleż winien jestem twemu poświęceniu się, ile wielkości jego duszy.
Czyż mam wywołać tu wspomnienia naszych udręczeń wewnętrznych i naszych zmartwień tajemnych? Czyż mam 
mówić, ile razy twoje rady wydobyły mię z groźnych niebez- 
 
  
  
 

--------------- 2013-03-30 07:52:30 ---------------
 124/517  
 

 

pieczeństw? jak często odważnie ocaliłaś mię od lekkomyślnego zuchwalstwa, lub przygotowałaś mi pewne 
schronienie podczas klęski? Wdzięczność moja dotyczy również siostry twej i jej męża, współuczestników twych 
starań, połączonych z tobą wspólnem niebezpieczeństwem poświęcenia się dla wygnańca. Nie skończyłbym, gdybym 
chciał wszystko powiedzieć. Wystarcza dla mnie i wystarcza dla twej pamięci, że oznajmię tu głośno, co zawdzięczam 
zbawiennemu schronieniu, które dla mnie wtedy obmyśliłaś.
Wyznam jednak, że w tych okolicznościach doświadczyłem jednej z największych przykrości w mem życiu. Kiedy, 
uzyskawszy od Cezara Augusta, wówczas nieobecnego w Rzymie, pozwolenie powrotu mego do ojczyzny, gdziebym 
mógł być jeszcze użytecznym obywatelem — przybyłaś starać się u jego towarzysza Lepidusa o przywołanie mię i 
wykonanie dekretu ułaskawiającego, — znalazłaś tego człowieka niewzruszonym. Gdyś upadła na twarz przed nim, 
czołgała się u nóg jego, on nie tylko cię nie podniósł, ale pozwalał znieważać cię i dręczyć, jak podłą niewolnicę; 
wówczas głosem silnym i nieustraszonym przypomniałaś mu edykt ułaskawiający i dodany do niego list Cezara z 
powinszowaniem; urągając 
 
  
  
 

--------------- 2013-03-30 07:52:32 ---------------
 125/517  
 

 

nikczemnym obelgom i potwarzom jego ludzi, zaskarżyłaś przed ludem te okrucieństwa i wskazałaś jako jedynego 
sprawcę mych mąk tego tryumwira, którego zresztą później nie ominęła kara. Czyż odwaga twoja mogła pozostać bez 
skutku? Nie, twa cierpliwość niezachwiana dała Cezarowi sposobność do stwierdzenia swej łaskawości, rozstrzygnęła 
o losie mego życia i napiętnowała srogość zbyteczną tyrana.
Po zapewnieniu pokoju świata i przywróceniu Rzeczypospolitej nastały dla nas dni spokojne i szczęśliwe. Pragnęliśmy 
mieć dzieci, których dotychczas los nam odmawiał. Gdyby szczęście uśmiechnęło się nam w tym względzie — 
czegoby nam brakowało? Ale los zawistny odjął nam nadzieję. Strapiona, że nie możesz dać mi potomstwa, chciałaś 
zapobiedz memu smutkowi, i w obawie, że żal mój z powodu bezpłodności naszego małżeństwa trwać będzie ciągle, 
zaproponowałaś mi rozwód, zgadzając się ustąpić miejsca innej żonie, płodniejszej, byleby zapewnić mi szczęście. 
Pragnęłaś dać wymowny dowód znanej tkliwości naszych uczuć wzajemnych, wyszukując sama godną mnie małżonkę, 
której dzieci uważałabyś za swoje; zrzekałaś się swego osobistego majątku i oddzielenia tego, co do owego dnia 
posiada- 
 
  
  

 

--------------- 2013-03-30 07:52:35 ---------------
 126/517  
 

 

liśmy łącznie. Wszystkie dobra twoje zostałyby w mem rozporządzeniu — i gdybym to przyjął, chciałaś przyczyniać 
się nawet pracą swoją i staraniami do pomyślności wspólnej. Nicby się nie zmieniło, tylko że od tej chwili 
oddawałabyś mi usługi siostry lub przywiązanej teściowej.
Winienem wyznać, że, rozdrażniony tą propozycyą, zaledwie mogłem powstrzymać wybuch gniewu i zapanować nad 
sobą. Nie mogłem ci przebaczyć, że powzięłaś myśl rozstania się, zanim natura do tegoby nas zmusiła, i nie mogłem 
zrozumieć, żebyś ty, żyjąc jeszcze, nie była moją małżonką, ty, co w nieszczęściu byłaś mi towarzyszką wierną i 
nierozłączną. Pozostałaś więc przy mnie...
Bogdajby ściśle złączeni zachodzilibyśmy w lata aż do chwili, kiedy ja, starszy, doszedł- bym do kresu dni moich, 
podtrzymywany twemi staraniami i umarłbym w twych objęciach, oddając swe miejsce twojej córce przybranej, 
któraby mię zastąpiła przy tobie.
Ale ty poprzedziłaś mię do grobu, zostawiając, mi w udziale boleść, żałobę, wyrzekania i smutny los osamotnienia. 
Zastosuję istnienie moje do twoich życzeń i przybiorę za córkę tę, którą przygotowałaś do tego losu. 
 
  
  
 

--------------- 2013-03-30 07:52:37 ---------------
 127/517  
 

 

Na zakończenie powiem, że na wszystko najlepsze zasłużyłaś, a ja zostaję tu zasmucony, że nie mogłem ci dać 
wszystkiego. Twoje życzenia zawsze były dla mnie prawem najwyższem; w czemkolwiek będę mógł jeszcze 
przychylić się do nich, nieomieszkam tego uczynić.
Niechaj bogowie, niech twe Many zapewnią ci pokój i opiekują się tobą!
(Corpus inscriptionum latinarum, VI, 1527).
 
8. Dzieci.
 
Przyjście na świat dziecka jest wielką uroczystością dla Rzymianina. Jeżeli rodzina nosi wówczas żałobę, zrzuca 
posępne suknie, — sądzą bowiem, że nowonarodzony powinien wszystkich pocieszyć po stracie nieboszczyka. Radość 
rodziców ujawnia się publicznie przystrojeniem zewnętrznem domu, którego drzwi ozdabiają wieńcami z kwiatów. 
Wewnątrz domu wciąż snują się goście; krewni i przyjaciele przychodzą złożyć życzenia ojcu, odwiedzić i pozdrowić 
matkę, wziąć udział w zabawach i uroczystościach. Natychmiast po urodzeniu składają dziecko na ziemi u stóp ojca; 
jeżeli je podnosi — tem samem uznaje za swoje i chce, żeby je wychowywano; jeżeli zaś zostawia na ziemi, daje przez 
to do zrozumienia, że się go wyrzeka i odmawia mu opieki. W tym ostatnim wypadku wyrzucają niemowlę na drogę 
 
  
  
 

--------------- 2013-03-30 07:52:39 ---------------
 128/517  
 

 

publiczną. Tam dziecko umiera z głodu i zimna, albo je pożerają psy, albo biorą je przedsiębiorcy żebracy. Rzadko 
rodzina obca adoptuje podrzutka.
Dziecko, uznane przez ojca, krępują białym powijakiem tak silnie, że pozostaje wciąż w położeniu prostem i 
sztywnem, — obawiają się bowiem, że przedwczesna swoboda ruchów może skrzywić członki. Gorliwie opiekują się 
matką — nie tylko czuwają nad jej zdrowiem, ale i nad zabezpieczeniem od wszelkiego nieszczęścia, i podwiązują jej 
łono wstęgami, wyrabianemi w świątyniach. Strzegą jej także od możliwych napaści Silvanusa, boga zmory, który 
niekiedy ukrywa się w łóżkach kobiet. Dla odstraszenia tego boga trzej mężczyźni urządzają w nocy obchód zbrojny 
dokoła domu: jeden niesie siekierę, drugi tłuk od stępy, a trzeci miotłę. Broń ta wystarcza do odpędzenia Silvanusa, 
gdyby przyszło mu do głowy zjawić się w nocy. Błagają także Lucinę (1) i Dianę w ciągu ośmiu dni kolejnych i 
odprawiają obrzędy na cześć Junony. 
 
--------------------------------
(1) Luciną nazywano właściwie Junonę, ale specyalnie jako opiekunkę szczęśliwych połogów. Stary, rozpustny 
Silvanus, bóg leśny, był bóstwem, właściwem tylko Rzymianom. Kobiet nie dopuszczano do składania czci jemu.
(Przyp. tłóm. ). 
 
  
  
 

--------------- 2013-03-30 07:52:42 ---------------
 129/517  
 

 

Na ósmy dzień po urodzeniu — jeżeli była dziewczynka, na dziewiąty — jeżeli chłopiec, oczyszczają dziecko, nadają 
mu imię (1) i polecają Parkom, które przędły los jego. Nazywają dzień ten dies lustrica (od lustrare — oczyszczać), a 
wszystkie poprzednie — dies primordiales. Zgromadza się wtedy rodzina i najstarsza z krewnych kobiet przewodniczy 
obrzędowi. Bierze ona dziecko z kolebki i swoim środkowym palcem naciera mu śliną czoło i wargi, ażeby 
zabezpieczyć od uroków. Następnie uderza je lekko obiema rękoma i życzy mu wszelkich pomyślności.
 
--------------------------------------------
(1) Albo raczej przedimię, (praenomen). Każdy obywatel w Rzymie miał praenomen (właściwie nasze imię), nomen — 
imię (właściwie nazwisko), wspólne ze wszystkimi członkami rodu, i jeden lub kilka przydomków, przezwisk 
(cognomen). Praenomina były nieliczne, używano ich 16 lub 17 tylko. Oto spis ich ze skróceniami: Aulus (A. ), Appius 
(Ap. ), Caius (C), Cnoeus (Cn. ), Decimus (D. ), Lucius (L. ), Marcus (AL), Manius (M'. ), Numerius (N. ), Publius 
(P. ), Quintus (Q.. ), Servius (Ser. ), Sextus (Sex. ), Spurius (S. lub Sp. ), Tiberius (Tib. ), Titus (T. ), Vibius (V. ). 
Nazwisk rodowych było z początku 300, przezwisk zaś moc niezliczona. Typowe nazwisko rzymskie brzmi według 
tego wzoru: Caius (praenomen), Julius (nomen, nazwisko rodowe) Caesar (cognomen_przezwisko). Czasem dodawano 
jeszcze przezwisko osobiste, n. p. Publius Cornelius Scipio Africanus, Lucius Domitius Nero Aenobarbus. 
 
  
  
 

--------------- 2013-03-30 07:52:44 ---------------
 130/517  
 

 

Większość Rzymianek powierza karmienie dzieci mamkom. Ludzie bogaci mają do tego własne niewolnice; ubodzy, 
którzy nie mogli kupić niewolnicy, najmują mamkę. Na targu oliwnym jest miejsce, gdzie zawsze czekają kobiety, 
handlujące swem mlekiem. Stoją one zwykle w pobliżu kolumny, którą z tego powodu nazwano kolumną mleczną. 
Mamki starają się zabawić dzieci, trzęsąc im grzechotkami nad uchem, uciszyć krzyki i płacz, uśpić je śpiewem lub 
kołysaniem; kapryśne dzieci poskromić próbują strachem, grożąc im larwami i maniami, bóstwami, pochodzącemi z 
piekieł.
Skoro trochę podrosły, dzieci bawią się w rozmaite gry: Najulubieńszemi zabawami są: piłka, którą rzucają do siebie, 
lub odbijają od ściany; krętka albo fryga — mały ostrokręg bukszpanowy, za pomocą rzemyka puszczany w ruch po 
ziemi; dzieci uderzają poziomo patykiem frygę, która wskutek tych uderzeń zakreśla rozmaite nieprawidłowe linie 
krzywe; trochus, obręcz spiżowa, którą toczą z mniejszą lub większą szybkością przy pomocy nieco zagiętego pręcika 
żelaznego. Spokojniejsze harcują wierzchem na długim kiju, przedstawiającym konia; zaprzęgają myszy do małych 
wózków, dręczą młode wrony, kosy, kaczęta 
 
  
  
 

--------------- 2013-03-30 07:52:46 ---------------
 131/517  
 

 

lub przepiórki; budują, domki z kawałków drzewa, grają w "cet czy licho, " rzucają w górę pieniążek z wyobrażeniem 
Janusa na jednej stronie, a okrętu na drugiej, wołając: "głowa czy łódź, " — wygrywa zaś ten, kto odgadł. 
Przegrywający wyciąga nogę lub rękę, a szczęśliwy przeciwnik daje mu kilka klapsów. Te dzieci, które wolą bieganie, 
bawią się wwóz: dwoje zaprzęga się z obu stron dyszla, a trzecie trzyma w ręku długie lejce i kieruje końmi na wzór 
woźnicy w cyrku. Niektóre znowu lubią bawić się w chowanego: wszystkie ukrywają się w różnych zakątkach, jedno 
zaś stoi na uboczu, zakrywszy sobie rękoma twarz i oczy. Kiedy już się dobrze schowają, krzykiem oznajmiają o tem 
szukającemu. Pierwszy odnaleziony i schwytany przed dobiegnięciem do oznaczonej mety musi z kolei być 
szukającym.
Pewnego dnia znalazłem w atrium Asiniusa Polliona gromadę dzieci, zajętych różnemi grami. Niektóre siedziały 
dokoła amfory, zakopanej do połowy w ziemi, i w ciasny jej otwór starały się wrzucać z pewnej odległości orzechy. 
Obok stała kupka z trzech orzechów z czwartym na wierzchu; kto chciał je wygrać, musiał trafić w kupkę i rozrzucić ją 
piątym orzechem. W innem miejscu nakreślono kredą
  
 
  
  
 

--------------- 2013-03-30 07:52:49 ---------------
 132/517  
 

 

na podłodze trójkąt, przecięty liniami poprzecznemi. Dzieci układały orzechy na tych liniach, a następnie z kolei 
toczyły orzechy ku trójkątowi. Jeżeli orzech został w trójkącie, toczący go wygrywał wszystko, co zawierała każda 
linia przekroczona lub dotknięta. Chcąc dużo wygrać, trzeba było puścić orzech przez możliwie najwięcej linii, z 
takiem jednak wyrachowaniem, żeby nie wyszedł poza granice trójkąta.
Nieco dalej dzieci spuszczały orzechy z góry po pochyłej deseczce, przed którą na ziemi leżały również orzechy i 
dostawały się grającemu, jeżeli rzucony przez niego orzech, stoczywszy się, dotknął jednego lub kilku z nich.
Najstarsi chłopcy bawili się w żołnierzy i sędziów. Widziałeś tam trybunał, pęki rózeg, liktorów, pretora. 
Przyprowadzali oskarżonych, bronili ich, a sędziowie poważnie wygłaszali wyrok skazujący lub uwalniający. 
Skazanych odprowadzali natychmiast maleńcy liktorowie do sąsiedniego pokoju, który przedstawiał więzienie.

Przywdzianie "togi męskiej" (toga virilis) oznacza wejście chłopca w świat, przyjęcie go do liczby obywateli czynnych. 
Dzieje się to zwykle w siedemnastym roku życia. W dniu oznaczonym ojciec daje młodzieńcowi togę 
 
  
  
 

--------------- 2013-03-30 07:52:51 ---------------
 133/517  
 

 

białą (toga pura). Tegoż dnia rano młodzian zdejmuje medalion złoty lub skórzany (bulla), który od urodzenia nosił 
zawieszony na szyi, jako środek ochronny przeciw urokom — i zawiesza ten talizman na szyi Lara domowego. 
Następnie przywdziewa togę w obecności krewnych i przyjaciół rodziny. Wraz z nimi idzie do świątyni, żeby złożyć 
bogom ofiarę i modlitwy dziękczynne, poczem ten sam orszak prowadzi go na Forum i tam przedstawia ludowi, 
społeczności, której odtąd staje się członkiem. Wszyscy młodzieńcy przywdziewają togę męską jednocześnie — 17 
marca, w czasie świąt Bacchusa, zwanych Liberalia. Pełnoletnim jest mężczyzna dopiero w 25-ym roku życia.
(Dezobry, Rome au siecle d' Auguste, Listy LIV i LXVIII).
 
9. Przykłady surowości ojcowskiej.
 
Cassius miał syna, trybuna ludu, który pierwszy powziął myśl wniesienia prawa agrarnego. Wskutek tego zyskał 
popularność, która uczyniła go groźnym, — oskarżono więc trybuna o dążenie do władzy królewskiej. Kiedy wyszedł z 
urzędu, ojciec zapozwał go przed trybunał rodzinny, skazał na śmierć, rozkazał 
 
  
  
 

--------------- 2013-03-30 07:52:53 ---------------
 134/517  
 

 

go osmagać rózgami i zabić, cały zaś swój majątek ofiarował Cererze.
T. Manlius Torquatus zasiadał w senacie, kiedy przybyli wysłańcy z Macedonii ze skargą na jego syna, D. Silanusa, 
wielkorządcę tej prowincyi. Ojciec prosił senatorów, żeby zostawili sprawę w zawieszeniu, dopóki on sam nie zbada 
jej osobiście. Przez dwa dni zamnkął się w domu, wysłuchał oskarżeń Macedończyków i obrony syna, trzeciego zaś 
dnia, poznawszy dobrze sprawę i zeznania świadków, wydał wyrok: "Zważywszy, że syn mój Silanus popełnił 
zbrodnię zdzierstwa, uznaję go za niegodnego Rzeczypospolitej i mojego domu i wypędzam z mej obecności. " Wyrok 
ten był tak dotkliwy dla Silanusa, że powiesił się następnej nocy. Ojciec odmówił udziału w jego pogrzebie.
M. Scaurus dowiedział się, że oddział jazdy rzymskiej umknął przed Cymbrami nad brzegiem Adygi i opuścił wodza; 
syn jego był w liczbie uciekających. Ojciec kazał mu powiedzieć, że wolałby pochować jego trupa, gdyby padł w 
walce z wrogiem, niż widzieć go żyjącego po takim czynie haniebnego tchórzostwa. Polecał mu więc, żeby unikał 
spotkania się z ojcem, jeżeli została w nim resztka uczu- 
 
  
  
 

--------------- 2013-03-30 07:52:56 ---------------
 135/517  

 

 

cia wstydu. Młodzieniec, kiedy mu powtórzono te słowa, odebrał sobie życie.
Senator A. Fulvius miał syna, obdarzonego wszelkimi przymiotami, który dał się usidlić przyjaźni Catiliny. Gdy się 
wybierał do obozu rokoszan, ojciec kazał go schwycić i skazał na śmierć, mówiąc: "Nie na to spłodziłem syna, żeby 
służył Catilinie przeciw ojczyźnie, ale na to, żeby służył ojczyźnie przeciw Catilinie. "
(Valerius Maximus, ks. V, rozd. VIII).
 
10. Korzyści bezżeństwa.
 
Dobra żona — jeżeli taka kiedy była — gdzież mógłbym ją wykopać? A wezmę towarzyszkę życia, która nigdy mi nie 
powie: "Kup mi wełny, mój dobry przyjacielu, żebym ci zrobiła ciepły i miękki płaszcz, porządne, grube tuniki, które 
cię zabezpieczą od chłodu w zimie. " Nigdy podobne wyrazy nie wyjdą z ust kobiety. Ale uprzedzi ona pianie koguta i 
obudzi mię, mówiąc: "Mój mężu, daj mi na kupienie ładnego podarunku dla mej matki na kalendy. Daj mi kiełbaśnika, 
daj mi kucharza, daj mi cokolwiek na święto Quinquatrii (1), dla zama-
 
---------------------------------
(1) Uroczystość na cześć Minerwy, trwająca osiem dni, podczas której dawano podarki rzemieślnikom, sługom i t. p. 
 
  
  
 

--------------- 2013-03-30 07:52:58 ---------------
 136/517  
 

 

wiaczki, która odpędza choroby, dla tłómacza snów, dla wróżbiarki, dla haruspexa (wieszczbiarza). Byłabym 
zawstydzoną, gdybym im nic nie posłała... jakiem okiem patrzyliby na mnie... A potem, czyż nic nie dasz mamce 
małych niewolników?" Wszystkie te oto wymagania kobiet i tysiące innych podobnych zniechęciły mię do 
małżeństwa, w którem oczekiwały mię tego rodzaju rozmowy.
Ponieważ mam licznych krewnych, czyż potrzeba mi dzieci? Teraz żyję dobrze, jestem szczęśliwy, nie doświadczam 
żadnych przykrości, mam wszelkie uciechy, jakich zapragnę. Przekażę po śmierci dobra moje krewnym i podzielę je 
między nimi. Jedzą u mnie, pielęgnują mię starannie, przychodzą zasięgnąć wiadomości o mnie i otrzymać polecenia. 
Przede dniem już są tu, śpieszą z zapytaniem, czy dobrze spałem; zupełnie jakbym miał dzieci. Co więcej — przysyłają 
mi podarki. Jeżeli składają ofiarę, prowadzą mię na ucztę; ciągle mam zaproszenia do nich na obiady, na wieczerze. 
Biada temu, kto mi dał mniej, niż inni. Wciąż odbywa się między nimi współzawodnictwo, kto mi ofiaruje piękniejsze 
podarki, a ja mówię sobie po cichu: w nadziei spadku pochłaniają mój majątek, tymczasem zaś na wyścigi zaopatrują 
mój stół i osypują mię darami. 
 
  
  
 

--------------- 2013-03-30 07:53:00 ---------------
 137/517  
 

 

Gdybym miał dzieci — na Polluxa! — ileżby mi zmartwieli przyczyniły! Drżałbym ze strachu, gdyby które z nich 
dostało gorączki! Umierałbym co chwila!"
(Plautus, Miles gloriosus (Żołnierz-samochwał), wiersz 685 i nast. ). 
 
  
  
 

--------------- 2013-03-30 07:53:03 ---------------
 138/517  
 

 

ROZDZIAŁ III. 
WYCHOWANIE.
 
I. Wychowanie rzymskie. — 2. Wychowanie za czasów Plautusa. — 3. Uczniowie w szkole. — 4. Kary cielesne. — 5. 
Stósunki nauczyciela z uczniami, według Ouintilianusa. — 6. Tematy wypracowań. — 7. Szkoła w Augustodunum 
(Autun) i profesorowie za Cesarstwa. — 8. Uczniowie wszechnicy w Atenach w IV wieku. — 9. Karyera profesora w 
końcu IV wieku.
 
1. Wychowanie rzymskie.
 
Nie mamy żadnego dokumentu, dotyczącego wychowania dzieci w dwóch pierwszych wiekach dziejów Rzymu. 
Dopiero w 449 r. przed nar. Chr. można stwierdzić historycznie istnienie szkoły. Młoda Virginia w towarzystwie swej 
dawnej piastunki chodziła codziennie do szkoły, mieszczącej się między sklepami na Forum. W epoce Camillusa były 
w małych miastach Italii szkoły, do których uczęszczały dzieci najznakomitszych rodzin, jak o tem świadczy: 
opowiadanie o nauczycielu w Falerach, który dał wodzowi rzymskiemu uczniów swoich jako zakładników — i o zdo- 
 
  
  
 

--------------- 2013-03-30 07:53:05 ---------------
 139/517  
 

 

byciu przez tegoż wodza grodu Tusculum w chwili, gdy w spokojnem mieście brzęczały tylko głosy uczniów, 
recytujących lekcye.
Chcąc wyrobić sobie pojęcie ogólne o tem, na czem mogło polegać wówczas wychowanie młodego Rzymianina, 
należy przeczytać w Plutarchu, jak Katon Starszy wychowywał swego syna. Katon miał u siebie wykształconego 
niewolnika, przeznaczonego do nauczania dzieci domowników, ale nie chciał mu powierzyć swego syna. Sam zajął się 
chłopcem, uczył go różnych nauk (1), prawa i ćwiczeń cielesnych. Zadał sobie pracę zapisania dużemi, wyraźnemi 
literami całego zeszytu, na którym syn uczył się czytać. Ale przedewszystkiem Katon pouczał go przykładem. Co się 
tyczy dosiadania konia, robienia bronią, szermierki, przepływania rzeki, znoszenia zimna i skwarów — ojciec nie 
pozwalał, żeby ktokolwiek oprócz niego pokazywał synowi, jak się powinien zachowywać obywatel i żołnierz, godny 
imienia rzymskiego. Ten system praktyczny był przez długi czas zasadą w rodzinach znakomitszych.
 
-----------------
(1) W polskim języku niema wyrazu dla właściwego oddania łacińskiego litterae (francuskie lettres), oznaczającego 
wiadomości z historyi, literatury i t. p.
(Przyp, tlóm ). 
 

  
  
 

--------------- 2013-03-30 07:53:07 ---------------
 140/517  
 

 

Jeżeli dziecko nie miało ojca, znalazła się zawsze dla kształcenia go i kierowania niem osobistość szanowana, w wieku 
dojrzałym. Ojciec ciągle czuwał nad synem. Nawet kiedy szedł na obiad proszony, brał go z sobą. Surowo potępiano 
wszelki czyn, naruszający niewinność wieku młodocianego. Katon, jako cenzor, wykluczył z senatu Maniliusa, za to, 
że ten uściskał żonę w obecności córki. Przy końcu uczty, w dnie uroczyste, śpiewano pieśni, sławiące czyny wielkich 
łudzi; być może dzieci brały udział w tych śpiewach.
Zaletą tego wychowania było kształcenie ciał tęgich, charakterów silnych, dusz karnych i ślepo uległych prawu. Rzym 
jemu zawdzięcza bez wątpienia panowanie nad światem, bo nigdy nie dał się zgnębić przeciwnościom. Druga wojna 
punicka była ciężkiem doświadczeniem, które umocniło zadziwiającą wytrwałość i energię ludu. Ale wychowanie tego 
rodzaju miało jeden wielki brak. Praktyka była zasadą życia; nic nie robiono dla rozwoju tkliwych przymiotów serca, 
dla wykwintnych i bezinteresownych przyjemności umysłu. Typem Rzymianina pokroju starożytnego jest Katon, 
nakazujący sprzedać niewolnika, który zestarzał się w domu, bo nie może wykonywać dawnej roboty; jest Mummius, 
pogromca 
 
  
  
 

--------------- 2013-03-30 07:53:09 ---------------
 141/517  
 

 

Koryntu, rabujący spokojnie arcydzieła sztuki w zdobytem mieście. Był wielki czas, żeby wpływ grecki rzucił w te 
umysły surowe i ograniczone ziarno filozofii łagodnie uśmiechniętej i ciekawej ideału.
Do okresu, który zaczyna się od wojen punickich, mamy najwięcej wskazówek. Wychowanie zachowuje charakter 
prywatny i władzę ojcowską zostawia nietkniętą, ale uzupełnia brak wiadomości ogólnych pożyczkami, coraz obficiej 
zaciąganemi w Grecyi.
Właściwą nazwą dla oznaczenia szkoły jest ludus, nie zaś schola. Dla otwarcia takiego zakładu wychowawczego nie 
wymagano żadnych formalności. Kto wynajął sobie sklep od ulicy, mógł otworzyć w nim szkołę, jak wszelki inny 
zakład przemysłowy. Państwo nie zachęcało nauczycieli, ale też nie zabraniało im nauczania, a nawet nie rozciągało 
nad nimi dozoru. Ojciec rodziny powinien sam wiedzieć, komu powierza dziecko. W takiej szkole początkowej uczono 
czytania, pisania i rachunków. Nauczyciel, ludi magister, należał zwykle do niższej klasy ludności; często był nim 
wyzwoleniec. W domach prywatnych nauczanie początkowe powierzano niewolnikowi, zwanemu litteratus, albo 
paedagogus. Do wiadomości początkowych dodawano zwykle 
 
  
  
 

--------------- 2013-03-30 07:53:12 ---------------
 142/517  
 

 

wyuczanie na pamięć tekstów prawa, które uczniowie recytowali miarowo, jednostajnym głosem. Cyceron w 
dzieciństwie umiał na pamięć całe Prawo Dwunastu Tablic. Później jednak wyszło to ze zwyczaju. Wykształcenie 
elementarne było dosyć rozpowszechnionem; za czasu Polybiusa hasło wydawano w wojsku na piśmie. Mieszkanie 
nauczyciela szkolnego zawierało bardzo proste sprzęty — stoły i ławki. Niekiedy nauka odbywała się na świeżem 
powietrzu; nauczyciel prowadził całą gromadę na przedmieście, siadano gdziekolwiek na placu, lub na pochyłości 
rowu miejskiego, i czytano. Dzieci uczyły się czytać za pomocą sylabizowania. Nauczyciel naprzód nazywał litery, 
potem kazał składać je w zgłoski, dalej w całe wyrazy, a nakoniec w zdania. Do pisania używano tabliczek, pokrytych 
woskiem, i rylca, zwanego stylus, do kreślenia liter. Dziecko samo przynosiło z domu przybory szkolne, jeżeli nie 
odprowadzał go niewolnik. Przy nauce pisania nauczyciel trzymał dziecko za rękę i kierował nią, albo lekko kreślił na 
wzór litery, po których uczeń powtórnie pociągał stylem. Wprawiwszy się, kopiował następnie od ręki litery, wyrazy i 
zdania. Przy nauce rachunków liczono głośno, śpiewając: "jeden a jeden — dwa, " i t. d., potem rachowano na pal- 
 
  
  
 

--------------- 2013-03-30 07:53:14 ---------------
 143/517  
 

 

cach, na przyrządzie arytmetycznym (1), wreszcie pisano liczby i wykonywano działania na tabliczkach. Na tem, z 
dodatkiem wierszy do uczenia się na pamięć i zdań moralnych, w rodzaju spisanych dla syna przez Katona, ograniczało 
się wykształcenie początkowe.
Wykształcenie średnie dawała szkoła grammaticusa. Siedmioletnie dziecko oddawano do szkoły początkowej, z której 
w dwunastym lub trzynastym roku przechodził chłopiec do szkoły gramatyka, a z niej — w szesnastym roku — do 
szkoły retora.
Mieszkanie gramatyka musiało być wygodniejsze i lepiej umeblowane, aniżeli ludus. Znajdowały się w niem popiersia 
sławnych pisarzy, płaskorzeźby, przedstawiające główne sceny z poematów Homera, być może nawet mapy 
geograficzne. Pokoje klasowe nie były oddzielone; według malowideł w Pompei, urządzano często klasy pod 
portykiem, przy ulicy. Być może zasłony przeszkadzały zaglądać z ulicy do wnętrza, żeby uczniowie nie mieli zbyt 
częstych rozrywek. Ale wiemy, że szkoła nie była bynajmniej zakładem zamkniętym: krewni, przyjaciele, niekiedy 
goście znakomici,
 
---------------------
(1) Podobny do "szczotów" rosyjskich. 
 
  
  
 

--------------- 2013-03-30 07:53:16 ---------------
 144/517  
 

 

wchodzili bez pytania i przysłuchiwali się lekcyom.Środkowym punktem nauczania w szkole gramatyka było czytanie 
i objaśnianie poetów oraz ćwiczenia ustne i piśmienne łacińskie i greckie. Gramatyk w początkach sam był Latynem i 
wykładał w języku łacińskim. Arcydzieła literatury greckiej przez długi czas czytano tylko w przekładach łacińskich — 
Homera n. p. w naśladowaniu Liviusa Andronicusa, a komedye greckie znano tylko w przeróbkach Terentiusa i 
Plautusa. Ale w miarę, jak używanie języka greckiego rozszerzało się w Rzymie, przyzwyczajano się do czytania 
autorów w oryginale. Za Cesarstwa do każdego języka i literatury był osobny nauczyciel. Po grecku czytano Homera, 

trochę Hezyoda, Menandra, bajki Ezopa i wybranych poetów lirycznych; po łacinie — Odysseja Liviusa Andronicusa, 
Enniusa, Naeviusa, Pacuviusa, Acciusa, Afraniusa, Caeciliusa, Plautusa i Terentiusa. Historya była dosyć zaniedbaną. 
Natomiast istniał zwyczaj studyowania autorów niedawnych lub nawet współczesnych: Titus Livius, Sallustius, 
Vergilius, Horatius, Ovidius, Lucanus i Stacius dostąpili tego zaszczytu. Wogóle zaczynano od nauki języka greckiego, 
a dopiero 
 
  
  
 

--------------- 2013-03-30 07:53:19 ---------------
 145/517  
 

 

potem przystępowano do łacińskiego. Przedmiotami wykładu były: gramatyka, metryka, czytanie z objaśnianiem i 
krytyką tekstów, oraz literatura we właściwem znaczeniu tego wyrazu.
Profesor mówił dużo, rzadko zapytywał uczniów i nie pozwalał im długo opowiadać. Uczniowie, siedząc w ławkach, 
zapisywali wyrazy jego, w czem dochodzili do wielkiej wprawy. Nauka była mało przetrawioną i niezbyt 
systematyczną. Młody chłopiec był zadowolony, byle tylko zapełnił jakkolwiek swoje tabliczki. Jednakże rola jego nie 
była zupełnie bierną. Musiał odrabiać wobec nauczyciela ćwiczenia, przepisywać wypracowania zrobione w klasie, 
przekładać wiersze na prozę, rozwijać zdania, układać krótkie opowiadania na zadany temat mitologiczny lub 
poetyczny. Tłómaczenia, zdaje się, nie wchodziły do programu szkoły gramatyka.
Zwykle w szesnastym roku życia chłopiec przechodził do szkoły rhetora, chociaż w jego dziedzinę często wkraczał 
gramatyk. Zadaniem retora było dać uczniom wykształcenie, któreby ich przygotowało do praktyki sądowniczej i 
politycznej. Zamiast rozwijania pojęć ogólnych, polecał im pisać obrony i oskarżenia zbrodni lub występku, mowy 
przeciw 
 
  
  
 

--------------- 2013-03-30 07:53:21 ---------------
 146/517  
 

 

grom, pysze, świętokradztwu, tyranii i t. p. Bardzo często przemawiać musieli w imieniu bogów lub sławnych osób, na 
temat określony, n. p.: Jupiter, potępiający Słońce za użyczenie wozu Phaetonowi; Medea w chwili zabijania swych 
dzieci; Niobe, opłakująca swe dzieci; Achilleus, zionący gniewem przeciw Agamemnonowi i t. d. Albo zadawał im 
retor do opracowania temat ogólniejszy, n. p.: dlaczego Venus u Lacedemończyków była uzbrojoną? Oprócz pisania 
tych ćwiczeń retorycznych, uczniowie deklamowali je wobec towarzyszy i profesora, który robił uwagi i poprawiał 
zarówno wymawianie, postawę i ruchy, jak myśli i wyrażenia. Gorliwość uczniów podsycały małe tryumfy oratorskie, 
które im zapewniała względność towarzyszy, pragnących z kolei zyskać także oklaski, oraz próżność rodziców, 
przysłuchujących się tym popisom szkolnym i zapraszających na nie swych przyjaciół. Niejeden młodzieniec był 
namaszczony na mówcę w tych zapasach poufnych i uznany za przyszłego Cycerona. Dodać trzeba, że retorowie, 
podobnie jak gramatycy, dzielili się na dwie kategorye. Byli rhetores graeci i rhetores latini. Ci ostatni nie bez 
przeszkód usadowili się w Rzymie. Zwolennicy wychowania starożytnego pozwalali na wprowadzenie nauczania 
 
  
  
 

--------------- 2013-03-30 07:53:23 ---------------
 147/517  
 

 

greckiego przez profesorów narodowości helleńskiej. Ale kiedy zobaczyli, że rodowici Rzymianie zostali 
propagatorami nowych pojęć i zastosowują je do języka i literatury łacińskiej — powstali przeciw temu. Cenzorowie w 
r. 92 przed narodzeniem Chrystusa ogłosili edykt, zabraniający nauczania retorom łacińskim. Lecz prąd, który unosił 
Rzymian ku krasomówstwo, był zbyt silnym, żeby go mogły zatamować środki represyjne.
Wielu młodzieńców słuchało, oprócz retoryki, nauk dodatkowych. Umiejętności ścisłe pociągały ku sobie umysły 
praktyczne Rzymian. Nie wzniosły się jednak wyżej bardzo skromnego poziomu. Cycero powiada, że geometrya 
sprowadzała się do sztuki mierzenia. Uczono się raczej rzemiosła miernika, aniżeli umiejętności geometry. Za Augusta 
były szkoły geometryi; należy jednak sądzić, że miały one na widoku cel praktyczny. Wiadomości astronomiczne nie 
wychodziły po za zakres tego, co było potrzebnem w życiu codziennem, lub do objaśnienia poetów.
Zamiłowania artystyczne przenikały powoli, pod wpływem Greków, nie wydając rezultatów godnych uwagi. Uważano 
zawsze rzeźbiarzy i malarzy jako rękodzielników, pomimo przykładu, danego przez członka znako- 
 
  
  
 

--------------- 2013-03-30 07:53:26 ---------------
 148/517  
 

 

mitego rodu — Fabiusa Pictora. Messala kazał uczyć syna swego malarstwa, ale tylko dlatego, że chłopiec był niemy i 
ojciec chciał mu dostarczyć rozrywki. Można tu przytoczyć obraz z Pompei, przedstawiający młodego chłopca, który 
siedzi na placu publicznym i kopiuje posąg konny. Muzyka i taniec długo były w pogardzie. Nie powtarzano więcej 
omyłki pretora Aniciusa, który w 168 r. przed nar. Chr., widząc muzykantów greckich, strojących instrumenty, i nie 
rozumiejąc tych przygotowań, kazał im "zaprzestać nieprzyjemnego hałasu i zacząć walkę" — ale uważano muzykę 
jako dodatek do śpiewów religijnych, taniec zaś jako dodatek do rytuału liturgijnego. Przykład histriona cesarza, 
Nerona, nie zdołał wykorzenić tego uprzedzenia. Kiedy cesarz Julian uczył się maszerować przy dźwiękach tańca 
pyrrhyjskiego, chodziło mu nie o przyswojenie sobie tej sztuki, ale o nabycie zręcznej postawy i ruchów. Nawet 
gimnastyka nie miała powodzenia u tego narodu żołnierzy. Nagość atletów wydawała im się niemoralną i oburzającą. 
Palestry były dla nich raczej szkołą próżniactwa i zepsucia, aniżeli rozwoju zdolności fizycznych. Seneca nazywa 
gimnastykę umiejętnością, zlepioną z oliwy i błota. 
 
  
  
 

--------------- 2013-03-30 07:53:28 ---------------
 149/517  
 

 

Jednakże zaraza była tak silną, że mimowoli te sztuki osławione wciskały się stopniowo do wychowania, przynajmniej 
w teoryi. Quintilianus daje już, wprawdzie niewielkie, miejsce muzyce w szkołach: naprzód dla lepszego rozumienia 
poezyi, następnie dla wykształcenia głosu przyszłego mówcy, dla wyrobienia gardła i płuc, dla kierowania ruchami 
ciała. Pod nazwą grecką cheironomii ukrywał się taniec, chociaż ograniczano go do wyuczenia zręcznych ruchów i 
przybierania właściwej postawy. Dzieci tylko oddawały się tym ćwiczeniom; obywatel powinien był i w wieku 

dojrzałym zachowywać szlachetną postawę, ale wstydziłby się brać udział w tańcach. Innych ćwiczeń cielesnych nie 
zaniedbywano, owszem wciąż je praktykowano, lecz nie dla nabycia piękności ruchów, tylko dla wprawy żołnierskiej. 
Campus Martius był miejscem zwykłem zapasów młodzieży, ale istniały też prawdopodobnie palestry zamknięte dla 
dzieci; pływanie, skakanie, bieganie na wyścigi, szermierka kijami, rzucanie kręgiem lub chwytanie w powietrzu koła 
— należały do rozrywek najbardziej upowszechnionych.
Po ukończeniu nauk i przywdzianiu togi męskiej przez młodzieńca, często ojciec wysyłał go za granicę dla 
uzupełnienia edukacyi. 
 
  
  
 

--------------- 2013-03-30 07:53:30 ---------------
 150/517  
 

 

Młodzież udawała się najczęściej do Aten, Rodosu, Mytileny, Pergamu i Aleksandryi, wszędzie zresztą, dokąd 
pociągał ją rozgłos znakomitego profesora. Inni przechodzili od razu ze szkoły gramatyka lub retora do życia 
publicznego, pod okiem znakomitego mowcy lub prawodawcy biorąc udział w jego zajęciach. Inni nakoniec zajmowali 
się zarządem dóbr rodzinnych.
Dla dokładności tego obrazu wychowania rzymskiego dodać należy kilka szczegółów. Egzamina szkolne (piśmienne) 
istniały, jak u nas, za czasów Quintilianusa, ale były miesięczne. Verrius Flaccus wpadł na pomysł pobudzania pilności 
uczniów, dając najlepszym pięknie oprawne książki; od tego czasu datuje system nagród szkolnych. Wakacye ciągnęły 
się od Idów czerwca, do Idów października. Oprócz tych czterech miesięcy mieli uczniowie krótkie ferye i rekreacye 
na Saturnalie, na Quinquatrie, na "nundiny" każdego tygodnia, na dnie, w których odbywały się igrzyska publiczne, i t. 
d. Nie chciano męczyć mózgu dzieci. Pomimo tych hojnie udzielanych wypoczynków uczniowie leniwi wynajdywali 
powody opuszczania lekcyi: n. p. udawali chorych, przybierali minę zgnębioną i wywoływali sztuczną bladość twarzy. 
Tacy zresztą 
 
  
  
 

--------------- 2013-03-30 07:53:33 ---------------
 151/517  
 

 

narażali się na kary, których nie szczędzili nauczyciele, sądząc z urazy, jaką zachował Horatius do mistrza swego 
Orbiliusa. Policzki, rózgi, ferula (1), bat albo rzemień, grały często rolę w nieco szorstkiem wychowaniu starożytnem. 
Zadawano także za karę wypracowania piśmienne (pensum).
Ten program nauk przetrwał w zasadniczych rysach aż do upadku państwa rzymskiego. Ale powoli za Cesarstwa 
władza publiczna mieszać się zaczęła do wykształcenia młodzieży. Istotna chęć przyjścia z pomocą wykształceniu 
narodowemu była z początku jedynym bodźcem działalności imperatorów. August urządził nawet w swoim pałacu 
szkołę, której nauczyciela opłacał. Tiberius opiekował się ciałem nauczającem i powołał do senatu przełożonego szkoły 
początkowej. Vespasianus pierwszy wydawać zaczął płacę od rządu niektórym profesorom. Za pomocą bardzo 
oryginalnego urządzenia Trajan zapewnił dobrodziejstwo wykształcenia 5,000 dzieci italskich. Hadrianus rozciągnął tę 
łaskę na wszystkie prowincye, tworzył szkoły, dawał im zasiłki, mianował nauczycieli płatnych od rządu. Pod
 
--------------------------------------
(1) Krótki kij do bicia t. zw. "łap. "
{Przyp. tłóm). 
 

  
  
 

--------------- 2013-03-30 07:53:35 ---------------
 152/517  
 

 

nazwą Ateneum założył olbrzymi zakład naukowy, w którym retorowie greccy i łacińscy rozwijali swoje myśli wobec 
tłumów młodzieży. Antoninus uwolnił od rozmaitych podatków i opłat retorów, filozofów, gramatyków i lekarzy, ale 
jednocześnie określił, ile osób ma korzystać z tych przywilejów w każdem mieście; w najmniejszem miało prawo do 
ulg 5 lekarzy, 3 sofistów i 3 gramatyków. W rzeczywistości koszta utrzymania szkół spadały głównie na "municipia, " 
imperatorowie darowiznami swemi dopomagali tylko miastom. Właściwie w państwie rzymskiem istniała organizacya 
miejska wykształcenia publicznego.
Marek Aurelius w 176 r. wydał znaczne sumy na utworzenie w Atenach czterech katedr filozofii, dwóch wymowy, 
jednej sofistyki i jednej nauczania praktycznego. Aleksander Severus założył szkoły do nauczania gramatyki, retoryki, 
medycyny, matematyki, mechaniki zastosowanej do budownictwa, stanowiąc zarazem, że dzieci ubogie, których 
rodzice nie są w stanie płacić za naukę, mają prawo uczęszczać darmo na wykłady przez rok. Zaprowadzenie 
rządowego systemu nauczania stało się faktem dokonanym. Prawo wydane przez cesarza Juliana zaznacza, że 
mianowanie profesorów w tych szkołach 
 
  
  
 

--------------- 2013-03-30 07:53:37 ---------------
 153/517  
 

 

należy do władzy najwyższej, ale ponieważ cesarz nie może być wszędzie obecnym, powierza egzaminowanie 
kandydatów zgromadzeniom "curialów" w każdem mieście. Marsylia, Bordeaux, Trewir, Autun były sławnemi 
ogniskami nauki. Dekrety Gratianusa i Theodosiusa określają wysokość pensyi i liczbę katedr. W r. 370 Valentinianus 
I wydał edykt o dozorze nad uczniami w Rzymie. Każdy młodzieniec powinien mieć kartę, stwierdzającą tożsamość 
jego osoby, podpisaną przez władzę prowincyi, z której pochodzi, i zawierającą oznaczenie miejsca urodzenia, wieku 
oraz poprzedniego wykształcenia. Z tą kartą musiał przedstawić się właściwej władzy w Rzymie i oświadczyć, na jakie 
kursa zamierza uczęszczać i gdzie mieszka. Policya miała obowiązek czuwać, czy uczeń pracuje w szkole, czy nie 
chodzi za często do teatrów i na igrzyska, czy nie wraca zbyt późno do domu. Jeżeli daje powód do niezadowolenia, 
władza może go wysłać do kraju ojczystego. Pozwolenie pobytu w Rzymie ważnem było tylko do dwudziestego roku 
życia. Po dojściu do tego wieku uczeń obowiązany był opuścić Rzym; jeżeli zaś nie chciał, prefekt mógł go zmusić.
(Pottier, Diciion. des antiquites, II, str. 478 i nast. ). 
 
  
  
 

--------------- 2013-03-30 07:53:40 ---------------
 154/517  
 

 

2. Wychowanie za czasów Plautusa
 
Lydus. Powiedz, ty, obrońco gorliwy syna zepsutego, czy tak wychowywano cię w młodości? Pewien jestem, że do 
dwudziestego roku nie wolno ci było ruszyć się bez twego wychowawcy (paedagogus), od którego nie odchodziłeś na 
odległość palca. Jeżeli nie przybyłeś przed świtem do palestry, prefekt gimnazyum skazywał cię na lekką karę 
poprawczą. Ta kara miała jeszcze taki skutek, że ściągała naganę powszechną na wychowańca i pedagoga. W tej szkole 
uczono borykać się, ciskać oszczepem, kręgiem, piłką, skakać, bić się na kułaki, ale złego prowadzenia się nie uczono. 
Po powrocie z hippodromu i z palestry przywdziewałeś tunikę roboczą i, siedząc na stołku obok nauczyciela, czytałeś 
lekcyę. A jeżeli opuściłeś jedną sylabę, skóra twoja stawała się bardziej centkowaną, aniżeli płaszcz mamki.
Philoxenes. Zmieniły się obyczaje, Lydusie.
Lydus. Wiem o tem aż nadto dobrze, bo niegdyś ubiegano się o glosy ludu i godności, słuchając jeszcze rad 
nauczyciela. Ale dzisiaj — popatrz na siedmioletniego smarkacza: wali nauczyciela w głowę swoją tabliczką, jeżeli ten 
ośmieli się go trącić. Kiedy zaś nauczyciel poskarży się rodzicom, oto jak ojciec ode- 
 
  
  
 

--------------- 2013-03-30 07:53:42 ---------------
 155/517  
 

 

zwie się do syna: "Dobrze, poznaję w tobie moją krew, tak powinieneś odpowiadać na każdą zniewagę. " Potem zawoła 
nauczyciela. "Hej, ty, stary niedołęgo! — powie — nie waż się bić mojego syna za to, że wykazał odwagę. " I 
nauczyciel odchodzi, z głową obwiązaną chustą, zmoczoną w oliwie, jak latarnia. W taki sposób wymierzono mu 
sprawiedliwość. Czyż wobec tego nauczyciel może mieć jakąkolwiek powagę? Dziś już uczniowie zaczynają bić 
swoich wychowawców!
(Plautus, Bacchides, wiersz 420 i nast).
 
3. Uczniowie w szkole.
 
W szkole zwracało na siebie spojrzenia przedewszystkiem miejsce, zajmowane przez nauczyciela. Cathedra, opatrzona 
grzbietem prostym lub okrągłym, stała na wzniesieniu. Nauczyciel górował z niej nad słuchaczami. Obok niego 
siedział pomocnik, ale jego krzesło (sella) nie miało grzbietu i stało na podłodze.
Nauczyciel zwykle mówił, siedząc; wstawał tylko uniesiony niepohamowanym zapałem wymowy, co jednak zdarzało 
się dosyć rzadko. Uczniowie również siedzieli, wstawali zaś podczas wydawania lekcyi i odczytywania ćwiczeń. 
Siedzenia dla uczniów stanowiły 
 
  
  
 

--------------- 2013-03-30 07:53:44 ---------------
 156/517  
 

 

ławki drewniane bez oparcia. Niekiedy opierali nogi na stołeczkach, ale nie mieli ani pulpitów, ani stołów. Dla 
starożytnych zresztą nie były one potrzebne, uczniowie bowiem pisali na kolanach.
Ściany często ozdobione były tablicami marmurowemi lub gipsowemi, przedstawiającemi główne osoby i sceny z 
mitologii, tudzież z poematów klasycznych. Taką była n. p. sławna tabula Iliaca, pochodząca prawdopodobnie z 
czasów Sylli, która służyła do nauki Augusta. Tym samym sposobem była odtworzona Odyssea. Niema żadnych 

danych, świadczących o istnieniu w szkołach ściennych kart geograficznych... Każdy uczeń miał swój bagaż szkolny. 
Główną część jego stanowiła walcowata puszka drewniana z przykrywką, zawierająca książki szkolne, t. zw. capsa. Te 
książki, albo raczej zwitki (volumina), były związane paskami ze skóry, na których pisano tytuły. W pierwszych 
wiekach istnienia Rzymu były one bardzo rzadkie i bardzo drogie, nauczyciele musieli więc dyktować wykłady. Od 
czasu Cezara weszły w użycie środki, ułatwiające wydawanie książek. Atticus był zręcznym wydawcą; kazał on 
przepisywać niewolnikom w wielkiej liczbie egzemplarzy dzieła przyjaciela swego Cycerona. Za Augusta rozwinął 
 
  
  
 

--------------- 2013-03-30 07:53:47 ---------------
 157/517  
 

 

się prawdziwy handel księgarski. W pierwszym wieku naszej ery ceny książek były, zdaje się, niższe, aniżeli dzisiaj.
Uczniowie pisali na tabliczkach, "które składały się — powiada Boissier — z dwóch lub trzech cienkich deseczek 
drewnianych, poleczonych w ten sposób, jak oprawa książki (1) i pociągniętych ze strony wewnętrznej cienką warstwą 
wosku. " Równoważnikiem naszego pióra był stylus żelazny, z jednego końca zaostrzony do kreślenia liter, z drugiego 
szeroko spłaszczony do ich zacierania. Styl nosili zwykle uczniowie w futerale, wiszącym u pasa. Narzędzie to 
przypominało nieco puginał i w razie potrzeby mogło go zastąpić. Była to broń niebezpieczna nawet w ręku dzieci, 
wskutek czego style wyrabiać zaczęto później z kości.
Rzymianie znali wszelkie odmiany papyrusu i pergaminu, atrament był w użyciu powszechnem. Uczeni nosili często 
kałamarz, zawieszony u pasa. Horatius, obudziwszy się, chwytał nieraz swój calamus i zaczynał pisać. Calamus była to 
cienka trzcinka, zatemperowana jak pióro, ale zacięcie było bardzo sko-
 
-----------------------
(1) Jak ekranik lub parawanik składany. 
 
  
  
 

--------------- 2013-03-30 07:53:49 ---------------
 158/517  
 

 

śne i nadające się zarówno do cienkich strychów, jak i do grubych zakrętów.
Były więc dwa sposoby pisania: jeden stylem na tabliczkach, drugi trzcinką na papierze lub pergaminie. W szkołach 
używano pierwszego, który był dogodniejszym i tańszym. Quintilianus zaznacza to stanowczo: "Lepiej pisać na 
tabliczkach, ponieważ łatwo wtedy zmazywać litery. " Nawet młodzieńcowi nie pozwala używać pergaminu, chyba że 
jest chory na oczy i musi wzrok oszczędzać. Teksty, dotyczące zajęć szkolnych, mówią tylko o tabliczkach. Martialis 
jednak napomyka o innym zwyczaju. Mówiąc o swem dzieie, tak się wyraża: "Jeżeli Apollinaris cię potępi, możesz iść 
wprost do skrzyń handlarzy solą, nędzny papierze, którego strona odwrotna służyć będzie dzieciom do pisania. " 
Dziecko więc uczyło się w szkole obu sposobów pisania, gdyż oba były potrzebne w życiu ptaktycznem, i uczniowie 
zużytkowywali liche książki, pisząc na odwrotnych, czystych stronicach wypracowania.
Uczeń musiał wstawać bardzo wcześnie. Koguty jeszcze nie piały, milczały kowadła w kuźniach i czółenka tkaczy, 
Rzym był jeszcze pogrążony we śnie, kiedy już dzieci biegły 
 
  
  
 

--------------- 2013-03-30 07:53:51 ---------------
 159/517  
 

 

do szkoły pośpiesznie, oświetlając sobie w zimie drogę latarniami. Capsę i inne przybory szkolne niósł paedagogus, 
albo — jeżeli dziecko pochodziło z rodziny zamożnej — specyalny niewolnik, capsarius. Wchodząc do szkoły, 
uczniowie pozdrawiali ukłonem nauczyciela, następnie zajmowali miejsca i zaczynała się lekcya. Nie wiadomo, jak 
długo trwała nauka w klasie, wiemy jedynie, że około południa uczeń wracał do domu na śniadanie, poczem znowu 
szedł do szkoły. Zdaje się, że zajęcia szkolne ranne i popołudniowe wynosiły razem około sześciu godzin. 
Wypracowania pisano, przynajmniej w znacznej części, pod okiem nauczyciela, nie zaś w domu.
Uczniowie każdej szkoły dzielili się na kilka oddziałów, według wieku i wiadomości. Na czele każdego oddziału stał 
najlepszy uczeń. On pierwszy tłómaczył autora, pierwszy czytał wypracowanie, pierwszy odpowiadał na pytania, 
czasem nawet zastępował nauczyciela i był t. zw. monitorem kolegów (objaśniał lekcye i poprawiał omyłki). Zaszczyt 
ten był czasowym. Nauczyciele za czasów Quintilianusa urządzali dla uczniów każdego oddziału egzaminy 
miesięczne. Najlepszy zostawał monitorem aż do następnego egzaminu. Verrius Flaccus dla pobudzenia 
współzawodnictwa dawał 
 
  
  
 

--------------- 2013-03-30 07:53:54 ---------------
 160/517  
 

 

pierwszemu uczniowi (primus) pięknie oprawną książkę; tak powstał zwyczaj udzielania nagród.
Wakacye ciągnęły się cztery miesiące: od Idów (13) czerwca do Idów (13) października. Oprócz tego były krótkie 
przerwy w ciągu roku. W dwa miesiące po zaczęciu nauk obchodzono od 17 grudnia w ciągu trzech dni Saturnalia. 
Naszym feryom wielkanocnym odpowiadały Quinquatriae. Obchodzone z początku w ciągu jednego dnia, trwały 
później od 19 do 25 marca. Było to święto Minerwy, opiekunki sztuk i nauk, którą uczniowie szczególnie czcili, jako 
swoją patronkę. Co dziewięć dni był wypoczynek — nundines. Nakoniec przerywano lekcye w czasie wielkich 
uroczystości religijnych, i w I wieku przed naszą erą liczono w roku szkolnym przynajmniej 62 dnie świąteczne. 
Wszystkie te wypoczynki nie wydawały się starożytnym czasem straconym. Według nich umysł, podobnie jak ziemia, 
powinien przez czas pewien leżeć odłogiem, żeby następnie stać się bardziej wydajnym. "Nie chcę — mówił Seneca, 
— żebyście wciąż pochylali się nad książką lub nad tabliczkami. Biada temu, kto nie ma wakacyi. Nie zazna on 
najlepszej rzeczy w życiu. " 
 
  
  
 

--------------- 2013-03-30 07:53:56 ---------------
 161/517  
 

 

Dnie poświęcone pracy nie obywały się bez zabaw. Niepodobna, żeby dzieci, zgromadzone w większej liczbie, nie 
urządziły jakich gier. Po wyjściu ze szkoły uczniowie nie rozchodzili się od razu. Na próżno pedagogowie chcieli 

prowadzić ich do domu — chłopcy upierali się, żeby zostać 7. kolegami. Zabawy ich nie zawsze były spokojne: często 
spory doprowadzały do borykania się, a kłótnie do bójki. Polityka stanowiła często przyczynę sprzeczek; waśnie ojców 
na Forum i w Senacie dzieliły też dzieci w szkole. Faustus, syn Sylli, był małym chłopcem, kiedy stracił ojca. Miał on 
tego samego profesora literatury, co Brutus i Cassius. Pewnego dnia w gronie kolegów Faustus wychwalał władzę 
dyktatorską ojca i przyrzekał, że pójdzie kiedyś za jego przykładem. Wtedy Cassius, przyszły zabójca Cezara, uderzył 
go silnie w twarz. Opiekunowie i przyjaciele Faustusa chcieli pomścić tę zniewagę. Pompejus musiał się wmieszać do 
sprawy i rozpatrzeć kłótnię szkolników. Ale nawet wobec najpierwszej osoby w Rzymie Cassius nie stracił pewności 
siebie. "Dalej — odezwał się do Faustusa, — powtórz tutaj, coś mówił, a strzaskam ci szczękę. " Podczas walki Cezara 
z Pompejusem uczniowie podzielili się na Cezaryanów i Pompejanów; bandy szkolników napa- 
 
  
  
 

--------------- 2013-03-30 07:53:58 ---------------
 162/517  
 

 

dały na siebie, zanim jeszcze starły się legiony — staczały na ulicach zacięte walki, w których pięść zastępowała 
miecz. Cezaryanie pobili przeciwników i zwycięstwo ich uważano za dobrą wróżbę dla sprawy, za którą walczyli.
Młodzi Rzymianie umieli wynajdywać wyborne powody dla ukrycia lub usprawiedliwienia swego lenistwa. Jeżeli 
chcieli uwolnić się od nudnego wypracowania, oczy ich stawały się nagle zamglone i głęboko zapadłe; zapuszczenie 
kilku kropel oliwy nadawało im pozór bardziej jeszcze chorobliwy. Mieli rozmaite sposoby czynienia twarzy znękaną i 
wychudłą. Uczniowie Porciusa Latrona zawdzięczali kminkowi bladość, która na twarzy nauczyciela była skutkiem 
nocy bezsennych. Te wybiegi musiały być bardzo upowszechnione, jeśli mądry Persius, który na lawie szkolnej z 
pewnością był uczniem wzorowym, wyznaje, że uciekał się czasem do nich.
(Jullien, Les professeurs de littérature dans l'ancienne Rome, str 116 i nast. ).
 
4. Kary cielesne.
 
Łagodność nie była głównym przymiotem nauczycieli. Unosili się łatwo i z powodu najmniejszego błędu łajania i 
krzyki rozlegały 
 
  
  
 

--------------- 2013-03-30 07:54:01 ---------------
 163/517  
 

 

się w szkole. Gniew był obowiązkowym dodatkiem do lekcyi. Dionisius, uczony grecki, do którego Cyceron czuł żywe 
przywiązanie, obchodził się z uczniem swoim bardzo dobrze ale dostawał napadów szalonego gniewu, kiedy uczył 
syna swego lub synowca. Rodzice niewątpliwie lubili nauczycieli łagodnych i spokojnych, nawet gorliwie poszukiwali 
takowych, ale także często przyznawali słuszność najgwałtowniejszym, bowiem wychowanie miękkie i pobłażliwe 
wydawało się im niebezpiecznem, wytwarzało, ich zdaniem, pieszczochów. Zresztą gniewliwość nauczyciela miała 
uzasadnione powody i zasługiwała na uniewinnienie: jeżeli się unosił, to dlatego, że był gorliwym w nauczaniu. "Im 
bieglejszym i wykształceńszym jest nauczyciel — mówi Cyceron, — tem więcej wykazuje w nauczaniu gniewu i 
niecierpliwości; dręczy go bowiem widok uczniów, tak trudno pojmujących to, co on szybko schwycił. " Na 
nieszczęście, gniew nie zawsze wyrażał się w słowach; od pogróżek szybko przechodzili do czynu. Siedliskiem 
pamięci, jak mówi Plinius Starszy, jest dolna część ucha, a nauczyciele rzymscy z nielitościwą żarliwością starali się 
rozwijać pamięć w swych wycowańcach. Używali też jeszcze skuteczniejszych środków poprawy. Ulubio-

  
 
  
  
 

--------------- 2013-03-30 07:54:03 ---------------
 164/517  
 

 

nem ich narzędziem była ferula. Szkoła i ferula w pojęciu Rzymian były nierozłączne. Juvenalis przenosi tę asocyacyę 
pojęć w czasy starożytne. "Lękający się rózg Achilles, chociaż był już dorosłym, śpiewał wiersze w górach swej 
ojczyzny. " Ferula była berłem szkolnem, nakazywała bowiem bierną uległość. Dzieci musiały trzymać ręce 
wyprężone, żeby ból był dotkliwszym. W wypadkach ważniejszych posługiwał się nauczyciel paskiem surowcowym 
lub ze skóry węgorza. Bata, którego rzemienie, zawiązane w węzły, miały na końcach kolce żelazne, zdaje się nie 
używano w szkole. Obraz z Herculanum poucza nas, w jaki sposób wymierzano karę chłosty. Winowajcę dźwiga na 
plecach starszy kolega, drugi trzyma go za nogi, inne dzieci przyglądają się tej scenie z miną obojętną, jak gdyby 
widowisko było dla nich powszedniem. Nauczyciel, spokojny i poważny, energicznie smaga rózgą obnażonego 
chłopca. Dziecko wije się, a z szeroko otwartych ust jego muszą wylatywać rozpaczliwe krzyki. Nie zawsze 
wymierzano karę tak uroczyście; czasem nauczyciel chwytał w pól ucznia, jedną ręką podnosił go w powietrze głową 
na dół, a drugą puszczał w ruch straszne narzędzie. 
 
  
  
 

--------------- 2013-03-30 07:54:05 ---------------
 165/517  
 

 

Rzym wprowadzał do szkoły surową karność obozów. Na próżno mędrcy od czasu do czasu podnosili głos przeciw 
tym barbarzyństwom; słyszano ich rady, ale ich nie słuchano, i system trwał dalej, pomimo napaści. Stosowano go nie 
tylko w szkołach początkowych, ale i w odpowiadających naszym szkołom średnim. W czasie, gdy układał rozprawy 
retoryczne, Juvenalis pokornie podstawiał pod ferulę rękę, która je pisała. Orbilius był tak surowym, że Horatius 
zachował do niego urazę, — najchętniej używał on feruli lub rzemienia. Ouintilianus, który protestował przeciw tym 
okrucieństwom, wykazuje, że przemawiała za niemi siła przyzwyczajenia i powaga wielu filozofów. Obyczaje 
złagodniały, ale szkoła nie zmieniła swoich tradycyi. Święty Augustyn, przy końcu epoki cesarskiej, mówi z 
przerażeniem o sposobie, w jaki wbijano w niego znajomość grecczyzny. "Byłem mały — powiada, — a jednak z 
niemałą żarliwością prosiłem Boga o łaskę, żeby mię nie bito. " Ausonius przeszedł te same doświadczenia, ale nie 
żywił do nich takiego samego wstrętu. Kiedy wnuk jego miał wstąpić do szkoły gramatyka, przemawiał do chłopca, 
żeby nie lękał się bicia, dzięki któremu dziadek i inni krewni zostali uczonymi. Seneca chce, żeby dziecko 
zachowywało 
 
  
  
 

--------------- 2013-03-30 07:54:07 ---------------
 166/517  
 

 

szczególną wdzięczność dla nauczyciela za otrzymane kary cielesne. Przestrach, który panował w szkole, często bywał 
tematem ćwiczeń stylowych. Dla dokładnego odmalowania tej grozy wystarczało uczniom odwołać się do niedawnych 
wspomnień, odczuć, być może, jątrzące się jeszcze rany.
(Jullien, Les professeurs de Ia littérature dans l'ancienne Rome, str. 189 i nast. ).
 
5. Stosunek nauczycieli do uczniów (według Quintilianusa).
 
Niechaj ma, przedewszystkiem, względem uczniów uczucia ojca i niech uważa się za zastępującego miejsce tych, 
którzy mu powierzyli swoje dzieci; niechaj nie pobłaża żadnemu występkowi ani w sobie, ani w innych, niechaj 
surowość jego nie ma nic ponurego, a łagodność nic swawolnego; nadmiar surowości wywołuje nienawiść, nadmiar 
łagodności pogardę. Niech im mówi często o cnocie, bo im częściej będzie ich przestrzegać, tem rzadziej będzie 
potrzebował karać. Niedostępny gniewowi, nie powinien zamykać oczu na to, co zasługuje na naganę. Prosty w 
wykładzie, pracowity, wymagający bez przesady, chętnie odpowiadać będzie na pytania i wywoła je w razie potrzeby. 
Oceniając postępy uczniów, 
 
  
  
 

--------------- 2013-03-30 07:54:10 ---------------
 167/517  
 

 

nie będzie ani zbyt skąpym, ani zbyt hojnym w pochwałach, żeby nie zniechęcić ich do pracy, lub nie wzniecić w nich 
zarozumiałości. Poprawiając błędy, nie będzie złośliwym, ani obrażającym, bo nic nie budzi w uczniach takiego 
wstrętu do nauki, jak zrzędzenie z odcieniem nienawiści, co się niekiedy zdarza. Niech codziennie doda do wykładu 
swego kilka słów dobrych, które złagodzą ich serca. Bo chociaż czytanie dostarcza w ilości dostatecznej dobrych 
przykładów, jednakże "głos żywy, " jak mówią, silniej przenika, zwłaszcza głos nauczyciela, do którego dzieci dobrze 
wychowane nie mogą nie czuć przywiązania i szacunku. Trudno nawet powiedzieć, jak jesteśmy skłonni do 
naśladowania tych, dla których żywimy współczucie.
Nie należy pozwalać dzieciom, żeby wstawały i klaskały, jak się to dzieje w większości szkół, dla wyrażenia pochwały. 
Trzeba, żeby, słuchając, nawet najbardziej posunięci okazywali powściągliwość. Wtedy uczeń polega na zdaniu 
nauczyciela i to tylko uważa za dobrą odpowiedź, co zyskało jego potwierdzenie. Niewłaściwy zwyczaj wygłaszania 
pochwał przy każdej sposobności, który dziś uchodzi za grzeczność, nie mówiąc o tem, że jest nieprzyzwoitym i 
teatralnym, powinien 
 
  
  
 

--------------- 2013-03-30 07:54:12 ---------------
 168/517  
 

 

być wygnany ze szkól dobrze urządzonych, ponieważ okazuje się najgorszym wrogiem pilności. Istotnie, po co 
zadawać sobie tyle pracy i mozołów, kiedy uczeń może być pewnym, że, cokolwiek powie — zyska pochwały. Ci, 
którzy słuchają, jak i ten, który mówi, powinni radzić się oczu nauczyciela; przez to nabędą zdolności rozróżniania — i 
gdy jeden wyuczy się dobrze pisać, inni nauczą się dobrze sądzić. Ale dzisiaj, pochyleni, jak szybkobiegi, którzy 
przygotowują się wyskoczyć na arenę, po przeczytaniu każdego okresu nie tylko wstają, ale opuszczają swoje miejsca i 

krzyczą z zapałem. Stąd pochodzi duma i zarozumiałość uczniów, którzy, nadęci hałaśliwemi pochwałami towarzyszy, 
jeżeli nauczyciel umiarkowanie ich chwali, mają o nim złe mniemanie. Ale i sam nauczyciel niechaj będzie 
zadowolonym, jeżeli słuchają go z uwagą i powściągliwością, bo nie on powinien stosować się do upodobań uczniów, 
ale uczniowie do jego upodobania, jednakże nauczyciel powinien starannie zbadać, czemu w jego mowie i dlaczego 
przyklaskiwano — i jeżeli zauważy, że wyróżniają to, co jest dobre, niech się cieszy nie tyle ze względu na siebie, ile 
ze względu na nich.
(Quintilianus, Institutio oratoria, 11, 2). 
 
  
  
 

--------------- 2013-03-30 07:54:14 ---------------
 169/517  
 

 

6. Tematy wypracowań.
 
1. Dwa miasta sąsiednie były rządzone przez tyranów. W jednem z nich tyrana zabito. Tyran drugiego miasta żąda, 
żeby wydano mu zabójcę, w przeciwnym razie grozi wojną. Zabójca sam prosi, żeby go wydano.
2. Mówca, lekarz i filozof spierają się o majątek po człowieku, który wyznaczył spadkobiercą swoim tego, kto 
dowiedzie, że jest najużyteczniejszy współobywatelom.
3. Ojciec przed śmiercią oznajmił córce, że otruli go dwaj synowie, i polecił jej pomszczenie zbrodni. Ona zaskarża 
braci. Przed osądzeniem sprawy jeden z nich umarł i pochowano go w grobie rodzinnym. Drugiego skazano na śmierć i 
ciału jego odmówiono pogrzebu. Wówczas siostra każe wyjąć z grobu i rozrzucić kości pierwszego. Oskarżono ją o 
pogwałcenie grobu.
4. Dwaj biedacy skazani byli na pięć lat wygnania; tajemnie powrócili do ojczyzny; wspólny wróg obu wykrył ich i 
zmusił, żeby walczyli z sobą; obaj zginęli. Sprawca ich śmierci został z tego powodu oskarżony.
5. Człowieka, oskarżonego o ojcobójstwo, uniewinniono większością głosów. Później dostał obłąkania zmysłów i w 
napadzie szału 
 
  
  
 

--------------- 2013-03-30 07:54:17 ---------------
 170/517  
 

 

często powtarzał: "tak, zabiłem mego ojca. " Sędzia uważa te słowa za wyznanie winy i skazuje go na śmierć. Oddano 
sądziego pod sąd za zabójstwo.
6. Podczas oblężenia Aten Aleksander spalił świątynię, położoną za obrębem murów. Wkrótce zachorował wskutek 
zarazy i spytana o radę wyrocznia odpowiedziała, że wtedy tylko wyzdrowieje, jeżeli odbuduje świątynię. Po 
wystawieniu nowej świątyni, Aleksander przyrzeka jednemu z kapłanów ateńskich odstąpić od oblężenia miasta, jeżeli 
on zgodzi się przewodniczyć obrzędowi poświęcenia. Kapłan zgadza się i Aleksander odstępuje od Aten. Wówczas 
oskarżono kapłana o dopomaganie wrogowi.
7. Człowiek bogaty wysyła swoim kosztem ubogiego młodzieńca na naukę do Aten. Młodzian wraca bardzo 
wymownym. Dobroczyńcy jego wytoczono sprawę, młodzieniec przemawia w imieniu oskarżyciela. Przegrywa jego 
sprawę, a bogacz zarzuca mu niewdzięczność.
8. Ojciec podżega syna do zabicia tyrana. Syn odmawia, wówczas ojciec go wydziedzicza. Przed śmiercią mianuje 
swym spadkobiercą tego, kto zabije tyrana. Syn zabija i do maga się majątku ojcowskiego. 
 

  
  
 

--------------- 2013-03-30 07:54:19 ---------------
 171/517  
 

 

9. Agamemnon zapytuje sam siebie, czy poświęci na ofiarę córkę swą Ifigenię, dowiedziawszy się od Kalchasa, że ta 
ofiara jest konieczną dla wyruszenia floty.
10. Kapłan nie powinien mieć żadnej ułomności cielesnej. Pontifex Metellus wyniósł Palladium podczas pożaru 
świątyni Vesty i oślepł. Stara się o urząd kapłański, ale mu odmawiają.
11. W ciągu nocy nie wolno otwierać bram miasta oblężonego. Z drugiej strony dowódca wojskowy ma władzę 
bezwzględną.. Trzystu jeńców ucieka z obozu nieprzyjacielskiego i przybywa do bramy miejskiej, dowódca odmawia 
otwarcia jej. Nieprzyjaciele pozabijali jeńców. Po zwycięstwie oskarżono dowódcę o wyrządzenie krzywdy 
Rzeczypospolitej.
(Ouintilianus, Declamationes, Seneca retor — Controversa).
 
7. Szkoła w Autun i profesorowie za Cesarstwa.
 
Augustodunum (dzisiaj Autun) było miastem bardzo naukowem. Za Tiberiusa miało sławną szkołę, w której, powiada 
Tacyt, "synowie szlachty gallijskiej uczyli się umiejętność; wyzwolonych. " Przez dwa wieki następne 
 
  
  
 

--------------- 2013-03-30 07:54:21 ---------------
 172/517  
 

 

utrzymywała się sława szkoły. Zbudowaną była w środku miasta, przy ulicy najbardziej uczęszczanej przez 
cudzoziemców i przyjezdnych, pomiędzy dwoma najpiękniejszymi w Autun gmachami — świątynią Apollona i 
Kapitolem. Gmach zburzony został podczas wojny domowej przy końcu III wieku. Kiedy za Dyoklecyana nauki 
ożywiły się nieco, zarząd miejski nie był tak bogatym, żeby mógł odbudować szkołę, i profesorowie musieli urządzić 
wykłady w domu prywatnym. Jednakże cesarz Constantius Chlorus zapragnął przywrócić szkole dawną świetność. 
Ażeby to osiągnąć, trzeba było przedewszystkiem postarać się o dobrych nauczycieli. Ponieważ właśnie dyrektor 
szkoły umarł, cesarz mianował następcą jego Eumenesa.
Rodzina Eumenesa pochodziła z Grecyi, dziad jego był rodem z Aten i tam się wychowywał. Potem opuścił kraj 
rodzinny i został profesorem w Rzymie. Pomimo powodzenia, jakie w stolicy zyskał, wolał osiąść w mieście 
prowincyonalnem. Pociągał go niewątpliwie rozgłos szkoły w Autun, w której przyjął miejsce retora czy gramatyka 
greckiego. W osiemdziesiątym roku życia jeszcze wykładał. Wnuk jego był naprzód profesorem, jak dziadek, i 
prawdopodobnie cieszył się wielkiem powo- 
 
  
  
 

--------------- 2013-03-30 07:54:24 ---------------
 173/517  
 

 

dzeniem, bo Constantius Chlorus wezwał go z Autun na swój dwór i dal mu urząd w rodzaju sekretarza stanu.
Kiedy cesarz mianował Eumenesa dyrektorem szkoły, oznajmił mu zarazem, że zatrzyma dawne stanowisko przy 
dworze. Wskazuje to, że profesorowie nie byli jeszcze w zasadzie rzeczywistymi urzędnikami państwowymi. Nawet w 
tej epoce Cesarstwo nie miało tak jasnego, jak my, pojęcia o rządowym systemie nauczania. Było wprawdzie bardzo 
blizkiem tego pomysłu, ale urzeczywistniło go dopiero za Theodosiusa II, który założył uniwersytet w 
Konstantynopolu, liczący 31 profesorów. Zakładając uniwersytet, nadał mu jednocześnie monopol nauczania(1) i 
zabronił tym, którzy do niego nie należeli, utrzymywania szkół i przyjmowania uczniów, — pozwolono im tylko 
dawać lekcye w domach prywatnych. Ogół praw, wydanych w r. 425, stwarzał ostatecznie nauczanie państwowe. Sto 
lat wcześniej nauczyciele byli osobami prywatnemi i zawód ich nie był zaliczany do czynności publicznych. Szkoła 
wówczas zależała raczej
 
-------------
(1) Był to uniwersytet w pojęciu francuskiem, t. j. nie tylko wyższa szkoła, ale najwyższa władza całego systemu 
oświaty publicznej. (Przyp. tłóm. ). 
 
  
  
 

--------------- 2013-03-30 07:54:26 ---------------
 174/517  
 

 

od miasta, aniżeli od państwa, i zawód profesorski był w samej rzeczy służbą municypalną. Miasta zazwyczaj 
zakładały szkoły i opłacały profesorów. W liście do Eumenesa Constantius Chlorus powiada wyraźnie, że pensya 
będzie mu wypłacaną z dochodów miejskich. Może nas tylko słusznie dziwić, że cesarz rozporządza funduszami 
miasta, nie pytając o to nikogo. Ustanawiając znaczną pensyę dla dyrektora szkoły, czerpie ze skarbu miejskiego z taką 
swobodą, jakby ten był jego własnością. Ale nie należy zapominać, że jeżeli władza cesarska długo zostawiała 
municypiom wielką niezależność w wyborze urzędników i w zarządzaniu sprawami wewnętrznemi, to wcześnie już 
zmuszona była wmieszać się do spraw finansowych. Naprzód miała na celu powstrzymanie miast od szalonej 
rozrzutności, od manii budowania i wyprawiania uroczystości, później sama zaczęła być hojną z ich uszczerbkiem. 
Czytamy n. p. w ustawie, wydanej przez Constantiusa, że cesarz jedynie ma prawo przyznawać wsparcia z dochodów 
miejskich i że miasto nie może ich dawać bez jego upoważnienia. Już dawniej Alexander Severus zaliczył opłacanie 
profesorów do wydatków obowiązkowych. Z wyjątkiem kilku katedr, uposażonych przez imperatorów, jak n. p. 
 
  
  
 

--------------- 2013-03-30 07:54:28 ---------------
 175/517  
 

 

katedry filozofii, które Marcus Aurelius założył w Atenach, nauczanie publiczne za Cesarstwa opłacały miasta, 
korzystające ze szkół, ale nie wolno im było uchylać się od tego ciężaru, nakładanego obowiązkowo przez władzę. 
Ponieważ miasta opłacały profesorów, wydaje się naturalnem, żeby one ich mianowały. Tak istotnie zdarzało się 
najczęściej. Jednakże list Constantiusa Chlorusa pokazuje, że cesarze niekiedy przywłaszczali sobie prawo 
wyznaczania profesorów. Przy wyborze Eumenesa monarcha nie radzi się nikogo, przemawia jak człowiek, który 

wykonywa prawo niezaprzeczone, a Eumenes w jednej z mów swoich wysławia cesarza, że w czasie niepokojów 
wojennych myśli o sprawach nauki i że "zajął się wyborem profesora z taką samą troskliwością, jak gdyby chodziło o 
dowódcę oddziału kawaleryi lub kohorty pretoryańskiej. " Zasługuje na zaznaczenie powód, jaki przypisuje tej 
gorliwości imperatora. Sądził — powiada mówca, — że nie wypada mu zostawiać bez kierownictwa tej młodzieży, 
która w przyszłości zapełni trybunały i zajmie rozmaite urzędy w domu cesarskim. Szkoły są więc uważane jako 
rozsadniki administracyi, a ponieważ interes publiczny wymaga, żeby dostarczały państwu dobrych urzędników, 
 
  
  
 

--------------- 2013-03-30 07:54:31 ---------------
 176/517  
 

 

cesarze czują się w obowiązku dawać w nich posady dobrym nauczycielom. Pod tym pozorem przywłaszczyli sobie 
prawo mianowania profesorów, ale korzystają z niego rzadko, w ważnych tylko wypadkach. Prawdopodobnie aż do IV 
wieku było wiele niepewności w tym względzie. Julian (Apostata) ustanowił pierwszy zasadę stałą. W prawie, które 
wydał, wyznaje, że nie może zajmować się wszystkiemi miastami Cesarstwa, t. j., że niepodobna mu wybrać dla 
wszystkich dobrych nauczycieli. Rozkazuje przeto żeby kuryale mianowali każdego nauczyciela, ale postanowienie ich 
ma być przedstawiane cesarzowi, którego zatwierdzenie doda powagi i zaszczytu wybrańcowi miasta. Można więc 
powiedzieć, że od roku 362 nauczyciele szkół publicznych, przynajmniej prawnie, jeżeli nie zawsze faktycznie, byli 
wybierani przez miasta i zatwierdzani przez cesarza.
Pensya Eumenesa wynosiła 600,000 sestercyi, co, stosownie do ówczesnej wartości pieniędzy, odpowiada 100,000 
franków. Ażeby ocenić szczodrobliwość monarchy w tym wypadku, należałoby wiedzieć, jaką była wysokość zwykła 
uposażeń profesorskich w Cesarstwie. Niestety, wiadomości, jakie w tym przedmiocie posiadamy, są bardzo 
ogólnikowe. 
 
  
  
 

--------------- 2013-03-30 07:54:33 ---------------
 177/517  
 

 

Nie ulega wątpliwości, że profesorowie mieli pensye stale, płacone przez państwo lub miasto, i dochody niestałe — z 
opłat, pobieranych od uczniów. Za Augusta gramatyk Verrius Flaccus, który uczył wnuków imperatora, otrzymywał 
100,000 sestercyi (20,000 franków). Taką samą sumę wyznaczał Vespasianus retorom greckim lub łacińskim, których 
mianował urzędowo. Marek Aurelius dał profesorom, zajmującym katedry filozofii, które utworzył w Atenach, tylko 
po 10,000 drachm (9, 000 frank. ), — ale w Atenach życie było tańsze, niż w Rzymie. Nie wiemy nic o pensyach, 
płaconych przez państwo, — wynagrodzenie zaś, udzielane profesorom przez miasta, było bardzo zmiennem i 
nieprawidlowem. W 376 r. Gratianus ustanowił w Gallii stale normy. W miastach zwyczajnych retorowie pobierali od 
tego czasu 12,000 sestercyi rocznie, a gramatycy połowę tej sumy. W Trewirze płacono retorowi 15,000 sestercyi, 
gramatykowi łacińskiemu 10,000 gramatykowi greckiemu 6,000, i to nie w gotówce, ale w naturze. O dochodach 
niestałych nauczycieli nie można nic pewnego powiedzieć. Naturalnie uczniowie cisnęli się do tych, którzy cieszyli się 
największą sławą, lub umieli ich przyciągać. Aż do czasów Dioklecyana mamy tylko jedną cyfrę wywynagrodzenia. 
Juvenalis, wyliczywszy przy- 
 
  
  
 

--------------- 2013-03-30 07:54:35 ---------------
 178/517  
 

 

kłady hojności bogatego Rzymianina, dodaje, że nauczycielowi swego syna, Quintilianusowi, płaci tylko 2, 000 
sestercyi, uważając, że to dużo, "tym sposobem nic tak mało nie kosztuje ojca, jak wychowanie syna. " Było to, 
zapewne, wynagrodzenie dosyć skromne, — wszelako, jeżeli Ouintilianus miał sporą liczbę uczniów, płacących mu po 
50 franków miesięcznie, to ogólna suma, dodana do 20, 000 franków, pobieranych ze skarbu, tworzyła dosyć ładny 
dochód i łatwo zrozumieć, że dorobił się dużego majątku. Ale Quintilianus był wyjątkiem, innym zaś profesorom tak 
dobrze nie płacono. Kiedy chodziło o oznaczenie ceny lekcyi, ojciec targował się, "jak przy kupnie u tandeciarza lichej 
tkaniny. " Co więcej, nie zawsze płacił regularnie — i często, gdy nadszedł termin uiszczenia należności, nauczyciel 
musiał zwracać się do sądu, żeby otrzymać pieniądze. Sławny edykt Dioklecyana ustanawia opłatę miesięczną od 
każdego dziecka: 3 franki 10 centymów nauczycielowi czytania, tyleż nauczycielowi pisania, 4 fr. 65 c. nauczycielowi 
rachunków, 12 fr. 40 c. gramatykowi i 15 fr. 50 c. retorowi.
Widzimy z powyższego, jak szczodrem było uposażenie Eumcnesa. Ale wypada zaznaczyć, że był on dyrektorem 
szkoły w Autun, 
 
  
  
 

--------------- 2013-03-30 07:54:38 ---------------
 179/517  
 

 

nie zaś zwykłym profesorem; zresztą, prawdopodobnie nawet dla dyrektora była taka pensya wyjątkową, ponieważ 
cesarz powierzał mu odrodzenie wielkiego zakładu naukowego i rozbudzenie życia w mieście, które wiele dla 
Constantiusa wycierpiało. Eumenes wszakże nie chciał pobierać pensyi na swój użytek, lecz odstąpił ją miastu na cel 
odbudowania szkoły, którą kierował.
(Boissier, Journal des savants, 1884, str. 125 i nast. ).
 
8. Uczniowie uniwersytetu w Atenach.
 
Uczniowie przybywali nie tylko z Grecyi, ale także ze wszystkich krajów Wschodu, od Egiptu aż do Myzyi i Armenii. 
Nie brakowało również pochodzących z Rzymu, Italii i wogóle z Zachodu, jakkolwiek byli mniej liczni. Młodzieńcy 
wstępowali zwykle w piętnastym roku życia i przez pięć a czasem więcej lat przebywali w Atenach. Byli też pomiędzy 
nimi znacznie starsi.
Ze zwyczaju, związanego z dawnym trybem wychowania, studentom, opuszczającym dom ojcowski, towarzyszyli 
pedagogowie, którzy mieli obowiązek być sługami, dozorcami, korepetytorami i nauczycielami swoich wy- 
 
  
  
 

--------------- 2013-03-30 07:54:40 ---------------
 180/517  
 

 

chowańców. Towarzyszyli im w bójkach studenckich, ale podnieść na nich rękę uważano za czyn dzikości. Oprócz 
tego student był pod opieką i władzą swego głównego profesora, który umiał cudownie łączyć przywiązanie do ucznia 
z surowością nauczyciela, zwłaszcza jeżeli potrafił wykazać charakter stanowczy i zyskać powagę w oczach 
młodzieńca. Profesor wynajdywał dla swych uczniów mieszkania u rodzin przyzwoitych, zajmował się ich interesami 
moralnymi i materyalnymi, opiekował się nimi w razie choroby, zrzekał się czesnego od najbiedniejszych, a czasem 
nawet dopomagał im pieniężnie.
Władza polegała przedewszystkiem na utrzymaniu porządku w sali wykładowej, do której dopuszczenie słuchaczów 
zależało wyłącznie od profesora, ale która często bywała widownią zajść zgiełkliwych i grubiańskich. Himerios był 
bardzo dobrodusznym i nader łagodnie upominał winowajców. Inni profesorowie wygłaszali uszczypliwe mowy 
przeciw zachowywaniu się młodzieży. Zdarzało się, że studenta skazywano na chłostę.
Studenci tworzyli korporacye, czyli, jak nazywano wówczas — "chóry, " pod przewodnictwem "prostatów. " Każda 
korporacya składała się zwykle z młodzieńców, pochodzących 
 
  
  
 

--------------- 2013-03-30 07:54:42 ---------------
 181/517  
 

 

z tej samej prowincyi, i trzymała się profesora, który był ich rodakiem. Nowicyusz musiał znosić grubiańskie żarty, 
dopóki nie zaniesiono go do łaźni oczyszczającej, skąd w wesołym orszaku szedł do profesora, a następnie na ucztę. 
Ustrój korporacyjny znosił niemal zupełnie wolność wybierania sobie profesorów. Uczniowie, należący do pewnej 
korporacyi, oddani byli jednemu profesorowi i tworzyli pełną zapału jego straż przyboczną i hałaśliwą klakę. 
Współzawodnictwa, istniejące w ciele nauczającem, usiłowanie ucznia przejścia z jednej korporacyi do drugiej, lub do 
innej szkoły, spory z powodu drobiazgów — wywoływały mordercze walki, w których zadawano sobie ciosy kijami, 
szablami i kamieniami. Nawet profesorowie nie zawsze wychodzili cało, zwłaszcza jeżeli korporacya nieprzyjazna 
wypędzała z audytoryum mistrza i jego słuchaczów, jak się to wydarzyło Himeriosowi. Do walki, toczonej przez 
studentów lacedemońskich z towarzyszami z Kappadocyi i Pontu, musiał wmieszać się osobiście prokurator cesarski; 
winnym wytoczono sprawę i wdzięczni profesorowie bronili przed sądem swoich uczniów. 
Kiedy oznajmiano przybycie nowych uczniów, dawni osaczali wszystkie wejścia do Aten, ażeby namową lub 
przemocą zaciągnąć 
 
  
  
 

--------------- 2013-03-30 07:54:45 ---------------
 182/517  
 

 

nowicyuszów do swych korporacyi. Często zmuszano młodzieńca do zapisania się na wykłady profesora, który mu się 
nie podobał. Na przykład, w r. 336 przybył do Aten Libanios w zamiarze słuchania wykładów Aristodemosa, 
tymczasem wpadł w ręce korporacyi, która go pociągnęła do innego profesora. Na drugi dzień rano odbiła go 
korporacya Arabów, wsadziła do beczki i trzymała w niej dopóty, aż się zapisał na wykłady Diofantosa. Pozwolono mu 
przecież uczęszczać i na lekcye innych retorów. Kto chciał wybrać sobie według upodobania plan nauk, nie wchodząc 
w stosunki z ogółem studentów, ten musiał rozwinąć niezwykłą przebiegłość i roztropność, żeby nie wpaść w ręce 
"myśliwych na lisy" (1), jeżeli nie był tak szczęśliwym, jak Eunapus. Ten przybył otoczony gromadą krewnych i 
ziomków, międy którymi było kilku tęgich chłopów, pragnących wraz z nimi słuchać wykładów Proroesiosa. Kapitan 
okrętu, na któ-

 
-----------------------
(1) Lisami nazywano świeżo wstępujących studentów, stąd niemiecka nazwa takiego nawicyusza "fuchs. " Wogóle 
zwyczaje studentów niemieckich, uważane za wytwór oryginalny życia średniowiecznego, są wierną podobizną 
zwyczajów starożytnych
(Przyp. tłum. ). 
 
  
  
 

--------------- 2013-03-30 07:54:47 ---------------
 183/517  
 

 

rym przyjechali z Lidyi, był zwykłym gościem i przyjacielem profesora. Po wyjściu na brzeg w Pireju kapitan 
uformował z młodych studentów, towarzyszących im osób i swoich majtków zwartą kolumnę, która nie lękała się 
żadnego napadu i "myśliwi na lisy" musieli ją bez walki przepuścić do Aten, do domu Proroesiosa. Nowi słuchacze, 
zmuszeni lub dobrowolni, jednego mogli być pewni: że w każdej porze dnia lub nocy będą dopuszczeni do wybranego 
profesora. Więc i Eunapusa z jego przyjaciółmi, chociaż było już blizko północy, przyjął gościnnie Proroesios, który 
liczył wtedy osiemdziesiąty siódmy rok życia.
Te walki brutalne wywierały wpływ zgubny na stan nauki w szkole. Uczniowie oświadczali się za pewnym profesorem 
nie dla wartości naukowej jego wykładów, ale z powodu rozgłosu i legend, które obiegały o jego wymowie, lub dawali 
się pociągnąć potędze mody. Ze swej strony profesorowie, olśniewani coraz bardziej zyskami pieniężnymi i upajani 
grzmiącymi okrzykami wiernych słuchaczy, przyzwyczajali się do wszelkich możliwych sztuczek, wykazywali 
niezwykłą pobłażliwość na wybryki swej bandy i gwałtownie zazdrościli swoim kolegom. Wszystko to wywoływało 
przykre zaburzenia, tem bardziej, że 
 
  
  
 

--------------- 2013-03-30 07:54:49 ---------------
 184/517  
 

 

ogół obywateli, nie wyłączając majtków, tragarzy i robotników portowych, brał czynny udział w tych zatargach, — a 
ponieważ pomyślność Aten ściśle zależała od pomyślności uniwersytetu, mieszczanie znosili z wielką cierpliwością 
zuchwalstwo burzliwej młodzieży.
Naturalnie poważni uczniowie nie tracili czasu na gry, uczty, robienie długów i zabawy. Niektórzy trzymali się 
oddzielnie lub małemi gromadkami i usilnie pracowali; po zbadaniu starożytności miasta zwiedzali rozmaite części 
Grecyi w celach naukowych. Studya praktyczne, technika drobiazgowa i tresura scholastyczna retorów kształtowały i 
zbogacały ich umysł, dla wielu z nich pobyt w uniwersytecie był bardzo pożytecznym. Ci uczniowie wybrani stanowili 
widocznie słabą mniejszość, ale gdyby można było ułożyć spis ich nazwisk, znaleźlibyśmy w nim dosyć znaczną liczbę 
mężów stanu, wojowników, uczonych, dygnitarzy kościelnych, którzy byli ozdobą swego wieku.
(Hertzberg, Hisioire de la Grece sous la domination des Romains, t. III, str. 312 — 321).
 
9. Karyera profesora w końcu IV wieku.
 
Ausonius urodził się w Bordeaux około r. 310. Dzieciństwo jego i wiek młodzieńczy 
 
  

  
 

--------------- 2013-03-30 07:54:52 ---------------
 185/517  
 

 

były spokojne i pracowite, jak całe życie późniejsze. Miał ósmy rok, gdy go oddano do uniwersytetu. W wielkich 
szkołach ówczesnych uczono wszystkiego — zaczynając od czytania, a kończąc na prawie, przechodzono całkowity 
cykl nauk; były one jednocześnie szkołą początkową, liceum średniem i wydziałami uniwersyteckimi. Stanowiło to 
wielką korzyść dla młodzieży, przywiązywała się więc do szkoły, w której każdy uczeń przebywał kilkanaście lat. 
Szkoła stawała się dla swych wychowańców drugą rodziną. Niektórzy nawet nie opuszczali jej wcale: naprzód 
pracowali w niej jako uczniowie, a następnie wykładali jako nauczyciele.
Tak więc w uniwersytecie miejscowym nauczył się Ausonius czytać i pisać. Od razu okazał się wybornym uczniem, z 
wyjątkiem jednego przedmiotu, mianowicie bardzo niechętnie uczył się w dzieciństwie języka greckiego, który 
tymczasem u Gallów zajmował ważne miejsce w planie nauk. Natomiast bardzo wcześnie zaczął składać wiersze, 
wyćwiczył się w gramatyce i retoryce, nie zaniedbując nauk ściślejszych. Znał po trochu wszystkie nauki, mówi po 
trochu o wszystkiem w swoich dziełach. Ażeby dobrze objaśnić jego Mosellę, trzeba być uniwersalnym. 
 
  
  
 

--------------- 2013-03-30 07:54:54 ---------------
 186/517  
 

 

W dwunastym czy trzynastym roku życia powołał go do siebie, do Tuluzy, wuj Arborius, zarazem retor i poeta, który, 
mimo młodego wieku, był chlubą rodziny. Arborius miał rozstrzygnąć o jego powołaniu. Zrobił z niego poetę, 
adwokata i profesora, a obok tego rozbudził w nim demona żądzy sławy. Świetne przepowiednie otaczały aureolą 
głowę Ausoniusa. Wuj jego oświadczył, że chłopiec będzie bohaterem swego rodu, dziadek-astrolog przepowiedział 
mu, że dojdzie do konsulatu, t. j. do najwyższego zaszczytu w świecie rzymskim.
Oto Ausonius w dwudziestym piątym roku życia powraca do Bordeaux. Jest on wrzącym, ambitnym zapaleńcem. 
Zyskał już sławę parafialną, zna już upojenia rozgłosu szkolnego. Wszystko uśmiecha się do niego w rozpoczynającem 
się życiu. Pierwsze jego kroki w świecie są łatwe: powierzają mu wykład gramatyki w uniwersytecie, którego był 
świetnym uczniem. Czuje żądzę sławy i marzy, że przejdzie przez życie w pochodzie tryumfalnym. Rozczarowanie 
nadchodzi bardzo szybko. Życie przez długi czas nie dotrzymywało obietnic, które na wstępie dawało Ausoniusowi. W 
dwudziestym piątym roku życia był w szkole w Bordeaux profesorem gramatyki, 
 
  
  
 

--------------- 2013-03-30 07:54:56 ---------------
 187/517  
 

 

w pięćdziesiątym był tamże profesorem wymowy. Jedyna to zmiana w ciągu trzydziestu lat. Nie biorę w rachubę 
urzędów municypalnych, które mu powierzano. Był mianowany " decurionem, " t. j. członkiem rady miejskie], a nawet 
przez jakiś czas zarządzał miastem w godności "decemvira. " Niewiele to znaczyło dla człowieka, któremu losy 
przyrzekały konsulat.
Musiał zrzec się marzeń i poprzestać na sławie miejscowej. Nie widzimy, żeby się mieszał do jakichkolwiek 
wypadków politycznych. Chcąc całkowicie poświęcić się naukom, wyrzekł się nawet głośnych tryumfów obrończych. 
Pomimo znużenia woli, pomimo chwil zdenerwowania, nie przestał nigdy sumiennie spełniać obowiązku. Był 
wybornym profesorem, raczej gruntownym aniżeli świetnym, bardziej rozsądnym niż wymownym, pełnym dowcipu i 
żartobliwości, ale poważnym, bez kuglarstwa. Zdawało się, że na chwilę zaćmił go ziomek Minervius, którego 
porównywano z Quintilianusem i Demostenesem i którego sława brzmiała zarówno w Rzymie i Konstantynopolu, jak i 
nad brzegami Garonny. Jednakże Ausonius nie był wcale zazdrosnym względem towarzysza, czego naj- 
 
  
  
 

--------------- 2013-03-30 07:54:59 ---------------
 188/517  
 

 

lepszym dowodem, że Minerviusa znamy prawie tylko z tego, co on o nim powiedział.
Cierpliwość jego i wytrwałość doczekały się w końcu nagrody. Nie myśląc o niej, pracując z zamiłowania obowiązku, 
Ausonius pracował dla swojej sławy. Nakoniec stał się znanym w całej Gallii, nawet na dworze cesarskim w Trewirze, 
ten nauczyciel wzorowy. Pewnego dnia cesarz Valentinianus wezwał go do siebie i powierzył mu wychowanie 
następcy tronu, Gratianusa. Było to w r. 369. Ausonius zbliżał się do sześćdziesiątego roku życia. Mógł myśleć o 
odpoczynku — życie, zdawało się, było dla niego skończonem. Miał prawo zapomnieć na zawsze o śmiałych 
przepowiedniach młodości. Teraz, prawie niespodziewanie, zaczęło się dla niego drugie życie, które zapowiadało się 
pełnem sławy i zaszczytów.
Siedem lat poświęcił Ausonius wychowaniu młodego Gratianusa. Był szczerym jego doradcą i cnotliwym 
kierownikiem. Wyborny retor, sądził, że do obowiązków jego należy nauczanie moralności i filozofii. Myśląc o 
swojem zadaniu i patrząc na ucznia, przypominał sobie Frontona obok Marka Aureliusa. Nie ulega wątpliwości, że 
wpoił w tego szczerego chrześcijanina ducha tolerancyi. Ausonius tak dobrze godził chrześcijaństwo urzędowe z go- 
 
  
  
 

--------------- 2013-03-30 07:55:01 ---------------
 189/517  
 

 

racą czcią dla zabytków poganizmu, że często pytano (niesłusznie zresztą), jaka była prawdziwa religia jego serca.
Znajdował się jeszcze przy dworze, kiedy śmierć Valentinianusa oddała tron jego wychowańcowi. Było to dla niego 
nowem szczęściem — Gratianus bowiem przywiązał się do nauczyciela. Cenił go nieskończenie i otaczał miłością, 
która, chociaż wyrażała się po cesarsku, była, zdaje się, szczerą i wcale nie pospolitą. Przeszło sześćdziesięcioletni, 
stary retor przez przyjaźń monarchy przedzierzgnął się w urzędnika, w męża stanu. Późno zaczął tę karyerę, ale zato 
była bardzo szybką, i opieka, jaką otaczał go cesarz, uczyniła ją zupełnie bezpieczną.
Ausonius miał już tytuł "comesa, " który mu nadano, kiedy Gratianus przeszedł od gramatyki do retoryki. Było to 
zresztą odznaczenie honorowe, udzielane wszelkiego rodzaju osobom: wojskowym, urzędnikom, wysłużonym 
profesorom, lekarzom nadwornym. Comesowie stanowili jakby szlachtę cesarską, którą można porównać chyba z 
kawalerami orderów tegoczesnych; dostęp do niej dawały jedynie zasługi osobiste lub ważność spełnianych czynności. 
Kiedy Gratianus ukończył nauki, Ausonius został przy nim i był miano- 

 
  
  
 

--------------- 2013-03-30 07:55:03 ---------------
 190/517  
 

 

wany kwestorem. Urząd musiał mu się podobać — kwestorowie byli z obowiązku sekretarzami cesarza, ale nic nie 
mieli do roboty; naczelnicy wydziałów załatwiali wszystkie sprawy. Jednem słowem nie było w tych tytułach nic 
niewłaściwego dla profesora. Ale w r. 376 Gratianus był cesarzem i mianował Ausoniusa prefektem pretoryum w Italii 
i Afryce, w 378 r. zaś uczony nasz w tej samej godności rządził Gallią.
Nie było to już dostojeństwo dworskie, albo urząd pałacowy. Owszem, była to czyn ność wielce doniosła, 
najważniejszy z urzędów cywilnych. Wymagał on gorliwej działalności i poważnej znajomości rzeczy. Jakież były 
obowiązki prefekta? Był on zwierzchnikiem naczelnym rządców prowincyi, rozstrzygał odwołania od ich wyroków, 
miał dozór najwyższy nad skarbowością, do niego należało żywienie wojska i policya drogowa, wreszcie byl głównym 
intendentem poczt i robót publicznych. Posiadał wszelkie prawa i wszelką władzę we wszystkich gałęziach zarządu 
cywilnego. Dla byłego profesora nie było to sprawą drobną. Władza Ausoniusa rozciągała się, co najmniej, od Mozelli 
do Pireneów, był on wice-cesarzem Gallii. Nie wiemy, jak wywiązał się ze swego zadania. Ale jeżeli Galio- 
 
  
  
 

--------------- 2013-03-30 07:55:05 ---------------
 191/517  
 

 

wie oczekiwali od prefekta pewności sądu, prawości, umiarkowania — nie mieli powodu żalić się na wybór cesarski. 
Brakować natomiast musiało Ausoniusowi doświadczenia i znajomości spraw, lecz dla zaradzenia temu miał pod 
swymi rozkazami owe znakomite biura, stworzone przez Cesarstwo Wschodnie, równie potężne, ale lepiej zaopatrzone 
w środki i sprawniejsze, niż tegoczesne ministerya. Symmachus, który znał się na wartości ludzi, pisał do niego: "Przy 
wielkich zasobach twego geniuszu tak wysokie stanowisko nie jest ciężarem. "
Nakoniec i stycznia 379 r. Ausonius otrzymał tytuł, który uwieńczył jego życie — został konsulem. Można odgadnąć 
wylew jego radości. Trzeba przeczytać list dziękczynny do cesarza, trudno bowiem przedstawić sobie podobny 
zachwyt. Uszczęśliwienie wytryska z każdego wiersza. Najprzesadniejsze pochlebstwo, nadmierna wdzięczność — są 
tam szczere i prawdziwe. Jest to upojenie nierozsądne, entuzyazm dziecka, którego największy kaprys zadowolono.
W siedemdziesiątym drugim roku życia Ausonius opuścił dwór i powrócił do swej ukochanej Aquitanii, która była 
kolebką jego niemowlęctwa i miała stać się "gniazdem jego 
 
  
  
 

--------------- 2013-03-30 07:55:08 ---------------
 192/517  
 

 

starości. " Żył tam w dostatku, bez żadnych zmartwień, bez najmniejszych kłopotów, unikając gwaru miasta, 
szczęśliwy w zaciszu wiejskiem. Dzielił czas swój pomiędzy różne wille, których miał dużo. Posiadał majątki w 
Saintonge, w Poitou, w okolicach Bordeaux. Nad wszystkie przekładał Lucaniacus w Dordogne; na tę willę wyłożył 
najwięcej pieniędzy i zgromadził w niej najwięcej bogactw. Żył niemal po królewsku. Jednakże, dobry i prosty w 
obejściu, znajdował największą przyjemność w ugaszczaniu przyjacioł. Dobrze jedzono u niego, ale było tam jeszcze 
więcej wesołości, niż zbytku. Jakież długie i serdeczne rozmowy prowadzono przy stole! Gawędzono o przeszłości, 
trochę o dworze cesarskim, dużo o szkole, o naukach i poezyi. Ausonius widział około siebie śmiejące się grono kobiet 
i dzieci, rodzinę liczną i zgodną, która go uwielbiała. Otaczano go przyjaznym szacunkiem, wnuki podziwiały dziadka, 
który był konsulem. On sam nie zapominał o Opatrzności i napawał się szczęściem, nie będąc niewdzięcznym 
względem losu.
Ostatnie lata jego nie były próżniacze i jałowe. Ausonius nie należał do ludzi, którzy znają spokój bezwzględny. 
Wczasy, jakich używał, pozwalały mu poświęcić się cał- 
 
  
  
 

--------------- 2013-03-30 07:55:10 ---------------
 193/517  
 

 

kowicie poezyi. Zajęcia profesora i prefekta nie zostawiały mu dawniej dosyć wolnego czasu. Teraz mógł, według 
zachcenia, układać daktyle i spondeje, trocheje i jamby. Większość jego utworów pochodzi z tego okresu życia.
(Jullian, Revue historigue, XLVII, str. 251 — 266). 
 
  
  
 

--------------- 2013-03-30 07:55:12 ---------------
 194/517  
 

 

ROZDZIAŁ IV. 
NIEWOLNICTWO I WYZWOLEŃCY.
 
1. Niewolnictwo w Rzymie. — 2. Handlarz niewolników. — 3. Niewolnicy domowi. — 4. Dobry niewolnik. — 5. 
Żywienie niewolników, według Katona. — 6, Pan, dający rozkazy niewolnikom. — 7. Kary cielesne dla niewolników. 
— 8. Uczucia niewolników względem panów. — 9. Skazanie na śmierć 400 niewolników. — 10. Zdanie Seneki o 
niewolnikach. — 11. Obowiązki wyzwoleńca względem patrona. — 12. Wyzwoleńcy w spółeczeństwie rzymskiem. — 
13. Tiron, wyzwoleniec Cycerona. — 14. Wyzwoleniec spanoszony. — 15. Wyzwoleńcy cesarscy.
 
1. Niewolnictwo w Rzymie.
 
Fakty, które wytwarzają niewolnictwo, dzielili Rzymianie na dwie grupy: można być niewolnikiem z urodzenia i stać 
się niewolnikiem przez wypadek, następujący po urodzeniu.
Rodzi się niewolnikiem, kto jest synem kobiety-niewolnicy. Dziecko należy do stanu matki, jeżeli ta nie jest 
poślubioną prawnie ojcu. Otóż z kobietą - niewolnicą niemożliwym jest jakikolwiek prawny związek małżeński. 
Niewolnik, pochodzący od niewolnicy, 
 
  

  
 

--------------- 2013-03-30 07:55:15 ---------------
 195/517  
 

 

stanowi własność pana matki. Jeżeli urodził się w domu pana, to nazywają go verna.
Można było zostać niewolnikiem wskutek zdarzenia, następującego po urodzeniu. Tu naprzód zaznaczyć należy 
wypadek jeństwa; Rzymianie, którzy stosowali tę zasadę do cudzoziemców, nie wahali się przyznać jej względem 
swoich. Było oprócz tego kilka wypadków, w których obywatel tytułem kary zostawał pozbawiony wolności, a 
następnie oddawany w niewolę. Stosowało się to, według dawnego prawa, do obywatela, który nie podał swego 
nazwiska do spisów ludności, — do złodzieja, schwytanego na gorącym uczynku — i do dłużnika, który nie uiścił 
należności. W epoce cesarskiej te przyczyny niewolnictwa już nie istniały, ale natomiast prawo wytworzyło kilka 
innych.
Położenie prawne niewolnika określają trzy słowa: nie jest osobą. Nie posiadając wolności, nie jest obywatelem i nie 
ma rodzimy, tem bardziej nie ma dziedzictwa, nie ma prawa prowadzić sprawy przeciw komukolwiek w swojem 
imieniu. Władza pana nad nim jest bezwzględną, nieograniczoną, podobną do władzy człowieka nad rzeczą, której jest 
właścicielem. Pan może więc sprzedać lub 
 
  
  
 

--------------- 2013-03-30 07:55:17 ---------------
 196/517  
 

 

darować niewolnika, bić go, karać, nawet skazać na śmierć.
Ale w rzeczywistości zdarzało się rzadko, żeby los niewolnika był tak przykrym. Obyczaje, które zawsze w 
zastosowaniu miarkują surowość przepisów prawnych, dobrze zrozumiany interes panów, wreszcie, w początkach 
istnienia niewolnictwa, wspólność pochodzenia przyczyniały się do złagodzenia warunków bytu niewolników 
rzymskich. Zwyczaj, który się upowszechnił — przyznawania im peculum, małego dziedzictwa, oddzielnego od 
majątku pana, a powstającego z dobrowolnie dawanej płacy, nie był bez wpływu na stopniowe polepszanie się losu 
niewolników. Istotnie, z jednej strony pan przyzwyczaił się uważać niewolnika jako współpracownika, którego usługi z 
każdym dniem stają mu się potrzebniejsze. Z drugiej strony niewolnik znajdował sposobność oszczędzania zysków, 
które stawały się jego własnością i pozwalały mu wykupić się na wolność.
Przy korku epoki republikańskiej następuje w położeniu faktycznem i w położeniu prawnem niewolników podwójna 
zmiana, którą tłómaczą dwie główne przyczyny. Liczba niewolników wzrosła niezwykle, a w dodatku nie pochodzili 
już, jak dawniej, z ple- 
 
  
  
 

--------------- 2013-03-30 07:55:19 ---------------
 197/517  
 

 

mion sąsiednich i podobnych, ale z narodów dalekich i barbarzyńskich. Naturalnie, panowie okazywali się mniej 
skłonnymi do ludzkości. Niegdyś obyczaje miarkowały surowość prawa, teraz obyczaje stały się okrutniejszymi, prawo 
więc musiało okazać się łagodniejszem.
W tej epoce zresztą zaczęto wątpić o prawności niewolnictwa. Myśliciele i uczeni, wykształceni pod wpływem 
Greków, uważali tę instytucyę jako przeciwną naturze. To nowe pojęcie odbiło się w prawodawstwie Cesarstwa. Cały 
szereg rozporządzeń, wydanych od Augusta aż do Antoninów, ma na celu zabezpieczyć niewolników od nadużyć 
władzy pana.
(May i Becker, Précis des institutions du droit privé de Rome, str. 27 — 29).
 
2. Handlarze niewolników.
 
Schodziłem na Forum, gdy wtem zobaczyłem liczny tłum, zgromadzony w pobliżu świątyni Kastora, przed sklepami. 
Zbliżyłem się i ujrzałem na wzniesieniach mężczyzn, kobiety, chłopców i dziewczęta. Wszyscy byli prawie zupełnie 
nadzy i mieli zawieszone na szyi tabliczki z napisami. Niektórzy przykrywali głowy białemi czapkami wełnianemi, 
 
  
  
 

--------------- 2013-03-30 07:55:22 ---------------
 198/517  
 

 

gładkiemi, inni wieńcami laurowymi; u większości nogi były natarte kredą lub gipsem.
Człowiek nikczemnej powierzchowności, z miną szorstką i gburowatą, przechadzał się przed nimi, od czasu do czasu 
zwracając się do publiczności. "Patrzcie! — wołał, wskazując młodzieńca. — Przekonajcie się, jak jest biały, jak 
pięknie zbudowany od stóp do głowy. Podziwiajcie jego czarne oczy, czarną czuprynę. Słyszy wybornie na oba uszy, 
widzi doskonale obu oczyma, zdrów jest na ciele i umyśle. Zaręczam za jego skromność, uczciwość i pojętność; 
posłuszny jest na pierwsze skinienie, każdy może zrobić z niego, co zechce. Umie trochę po grecku, śpiewa, potrafi 
rozweselić biesiadników przy uczcie. Pochodzi z nad brzegów Nilu. " Następnie, uderzając go lekko na odlew po 
twarzy, dodawał: "Czy słyszycie, jak to dźwięczy, jakie to jędrne ciało. Takiemu nie da rady choroba. Za 8,000 
sestercyi (1,600 franków) możecie go nabyć na własność. "
Następnie zwrócił się do czarnego dziecka: "Dalej, pokaż swoją zręczność panom świata!" Dziecko zaczęło skakać, 
kręcić się w kółko, wywijać koziołki na deskach i pokazywać tysiące figlów. "Czyż nie jest zwinny, czyż nie jest ładny 
i milutki? — pytał ów człowiek. — Wejdźcie, obywatele, do mego sklepu, 
 
  
  
 

--------------- 2013-03-30 07:55:24 ---------------
 199/517  
 

 

tam lepiej obejrzycie wszystko. Tu jest tylko moja wystawa; wszystko zaś, co mam najrzadszego, najpiękniejszego, 
najdelikatniejszego, najpowabniejszego, znajduje się tam, w sklepie. "
Niektóre osoby posłuchały zaproszenia, a tymczasem handlarz dobijał targu. Młody niewolnik, którego kupiec tak 
wychwalał, skusił kilku widzów. Rozebrano go do naga, żeby zobaczyć, czy nie ma ukrytych wad cielesnych; zapytano 
się o wiek jego, miejsce urodzenia; wreszcie zaczął się targ. Nabywca dawał 4,000 sestercyi, potem 6,000, w końcu 
musiał postąpić do 8,000. Wtedy wyszedł z tłumu, i trzymając drobną monetę w ręku, wygłosił następującą formułę: 

"Powiadam, że ten młodzieniec, według prawa Kwirytów, należy do mnie i że go kupiłem za ten pieniądz i na tę wagę. 
" Rzucił pieniądz na szalki, wyliczył umówioną sumę i zabrał niewolnika.
Handlarz jest obowiązany wymienić wady sprzedawanych niewolników. Jeżeli oszukał nabywcę co do jakości towaru, 
skazują go na chłostę lub karę pieniężną, która może dojść do wysokości podwójnej ceny niewolnika; oprócz tego 
umowę sprzedażną rozwiązują. Pomimo obwarowań prawnych, procesy są bardzo częste, a równie często załatwiają 
spór 
 
  
  
 

--------------- 2013-03-30 07:55:26 ---------------
 200/517  
 

 

układem polubownym o zwrot części wypłaconej sumy. Kiedy handlarz chce uchylić się od odpowiedzialności, kładzie 
niewolnikowi na głowę białą czapkę, co jest znakiem dla nabywcy, żeby nie dowierzał pozorom. Jeżeli tego nie 
uczynił, powinien był wszelkie objaśnienia wypisać na tabliczce, zawieszonej na szyi niewolnika. Wieniec laurowy 
oznacza jeńca wojennego, a nogi pobielone kredą — pochodzenie z krajów zamorskich.
Ponieważ niewolnicy lepszego gatunku są bardzo drodzy, handlarze uciekają się do rozmaitych wybiegów: wydają ich 
za młodszych, niż są w rzeczywistości, nacierają im ciało terpentyną, wyrywają włosy z brody, fryzują ich i ubierają 
ozdobnie, wystawiają na pokaz wszystkie ich przymioty, a nawet przypisują im nieistniejące. Niejaki Thoranius, 
sławny w swym zawodzie, sprzedał tryumwirowi Antoniusowi dwoje dzieci rzadkiej piękności, tak podobnych do 
siebie, że nazwał je bliźniętami, chociaż jedno pochodziło z Azyi, a drugie z za Alp. Różnica mowy ujawniła wkrótce 
oszustwo. Rozgniewany Antonius kazał zawołać handlarza i wyrzucał mu, że go wystrychnął na dudka. "Dlaczego się 
gniewasz? — odpowiedział Thoranius. — Jeżeli dzieci nie podobają się ci, biorę je napowrót. Mniemana 
 
  
  
 

--------------- 2013-03-30 07:55:29 ---------------
 201/517  
 

 

wada, na którą się uskarżasz, jest, przeciwnie, ich zaletą. Podobieństwo między bliźniętami nie ma w sobie nic 
zadziwiającego, ale wynalezienie podobieństwa zupełnego pomiędzy dziećmi, pochodzącemi z dwóch tak odmiennych 
krajów, oto zasługa, której nie można za wysoko opłacić. Powinienem był żądać więcej od ciebie. Ale ty nie chcesz 
dzieci... zgoda, inny zapłaci za nie drożej. " Ta odpowiedź przekonała Antoniusa i zatrzymał niewolników.
(Dezobry, Rome au siecle d'Auguste. List XXII).
 
3. Niewolnicy domowi.
 
Służba domowa bogatego Rzymianina nazywała się familia urbana. Na jej czele stał nadzorca, pod którego rozkazami 
znajdowali się niewolnicy, pilnujący specyalnie mebli, sukien, srebra stołowego i wszelkich naczyń wystawnych, 
błyszczących od złota i drogich kamieni. Dalej szły inne wydziały służby.
Usługa domowa Niegdyś stuk młotka, zawieszonego przy drzwiach, zawiadamiał gospodarza o przybyciu obcych; 
później przy wejściu przywiązywano na łańcuchu psa, którego miejsce zajął niewolnik, co nic przeszka- 
 
  
  
 

--------------- 2013-03-30 07:55:31 ---------------
 202/517  
 

 

dzało przykuć go również do ściany. Oprócz odźwiernego byli stróże atrium, heroldowie, którzy oznajmiali gości, 
słudzy, którzy ich wprowadzali, którzy odchylali zasłony, i cała gromada pokojowców.
Obsługa łaźni, od palaczy aż do łaziebników, których obowiązkiem było rozcieranie ciała, namaszczanie olejkami i 
wonnościami, według zwyczaju ludów południowych.
Obsługa lekarska. Rzymianie, którzy pierwotnie poprzestawali na praktykach prostaczych w sztuce leczenia, zapragnęli 
następnie mieć lekarzy. Grecya musiała dla nich uprawiać tę umiejętność, która była niegdyś przywilejem ludzi 
wolnych.
Obsługa stołu. Dopóki Rzym zachowywał wstrzemięźliwość starożytną, niewolnik używany do przyrządzania jadła 
należał do najniższej kategoryi. Później nawet, kiedy już wpływ grecki przedostał się do Rzymu, jeżeli trzeba było 
wystąpić okazalej, brano z targu kucharza wraz z zapasami. Ale później kupowano umyślnie wprawnych niewolników 
i w wielkich domach zastawa i usługa przy stole stanowiły oddzielną gałąź służby.
Należy do niej: marszałek dworu, klucznicy, dostawcy i cała hierarchia kuchenna mianowicie kucharze główni i 
zwyczajni, 
 
  
  
 

--------------- 2013-03-30 07:55:33 ---------------
 203/517  
 

 

pomocnicy, palacze, piekarze i rozmaici artyści do ciast. Czynność kucharska, niegdyś nieznana lub pogardzana, staią 
się sztuką, którą opłacano, nie zwracając uwagi na cenę. Za czasów Mariusa uważano za brudnego skąpca tego, kto nie 
dawał kucharzowi więcej pieniędzy, aniżeli zarządzającemu gospodarstwem. Liczni byli niewolnicy, wyznaczeni do 
zapraszania gości, do ustawiania stołów i łóżek, do pilnowania nakryć, do próbowania potraw przed podaniem 
biesiadnikom, do roznoszenia chleba i mięsa; z pomiędzy nich wyróżniali się: nadzorca sali jadalnej i krajczy. Młodzi 
niewolnicy siedzieli u nóg pana, czekając rozkazów i zabawiając go swem szczebiotaniem. Do tej posługi wybierano 
najchętniej Egipcyan: piękni młodością i powabami sztuki, z włosami spadającymi w puklach na ramiona, w białych, 
lekkich tunikach, dochodzących do kolan, lekko ujętych luźnym pasem, podzieleni na grupy według wzrostu, wieku i 
barwy skóry — napełniali czary winem, leli wodę miękką na ręce gości, lub wonnościami skrapiali ich głowy. Tańce i 
śpiewy młodych Hiszpanek z Gadesu (Kadyksu) powiększały jeszcze upojenie ucztujących. Do tych starannie 
dobranych gromad niewolników, kształconych z taką wymyślnością dla rozkoszy 
 
  
  
 

--------------- 2013-03-30 07:55:36 ---------------
 204/517  
 

 

pana, do tego świetnego towarzystwa, błyszczącego ogładą wszystkich sztuk i jakby pokostowanego elegancyą — 
zepsuty smak epoki Cesarstwa dołączył karłów, potworów, dziwacznych błaznów, biedaków, którzy raczej pobudzali 
do żartów z siebie, niż sami żartowali.
Usługa zewnętrzna. Gromady niewolników towarzyszyły panu, idąc przed nim i za nim, przy każdem wyjściu z domu, 
chociażby wcale nie uroczystem; inni wieczorem wybiegali na spotkanie jego z pochodniami, albo podczas wyborów 
torowali mu drogę w tłumie; inni, w jego imieniu, rozdawali ludowi pieniądze i pozdrowienia, i szeptali panu do ucha 
imiona spotkanych osób.
Pani domu miała swoje niewolnice i niewolników. Do pierwszych należała n. p. akuszerka, dozorczyni, niańki i 
mamki; do drugich — piastunki do kołysania i noszenia dzieci. Były niewolnice do robót domowych, których zajęcie, 
według Plautusa, stanowiło "przędzenie, mielenie zboża, łupanie drzewa, zamiatanie i branie kijów. " W pokojach 
kobiecych znajdowały się zawsze niewolnice, które przędły, tkały i szyły, a panie rzymskie doglągały ich osobiście. 
Oprócz nich były niewolnice, pilnujące porządku w szatni. Inne dzieliły pomiędzy sobą liczne zajęcia przy gotowalni: 
czesanie, farbowanie włosów, skrapianie ich 
 
  
  
 

--------------- 2013-03-30 07:55:38 ---------------
 205/517  
 

 

pachnidłami, malowanie brwi, osadzanie zębów sztucznych, które co wieczór chowano do ozdobnej szkatułki. 
Nakoniec były osobne niewolnice do takich usług, jak wachlowanie pani, trzymanie umbrelli, noszenie za panią 
sandałów, pielęgnowanie piesków pokojowych.
Wyjście na miasto było dla pań rzymskich najlepszą sposobnością wystawienia na pokaz wspaniałości ich domu i 
wykwintności ich gustów. Orszak składał się więc z dobranych niewolników: gońców, hajduków i t. p. pięknych 
młodzieńców, z włosami wdzięcznie wijącymi się w pukle i trefionymi. Ci stanowili jakby straż przyboczną, a oprócz 
nich wybierano najokazalszych woźniców lub nosicieli z pomiędzy licznej służby, przeznaczonej do dźwigania 
wszelkiego rodzaju lektyk, krzeseł i t. p., lub do powożenia rozmaitymi pojazdami i zaprzęgami. Wszystkie ludy świata 
można było widzieć przy lektyce matrony. Nieśli ją Kappadocyanie i rośli Syryjczycy, niekiedy Medowie, później zaś 
barbarzyńcy z nad Dunaju i Renu; z boków biegli Liburnijczycy, trzymający podnóżki; z przodu pędzili gońcy — 
Numidowie i Mazykowie, czarni jak heban, z zawieszonemi na piersiach blachami srebrnemi, które odbijały od ich 
matowej skóry, a oznaczone były niewątpliwie cyfrą i znakami 
 
  
  
 

--------------- 2013-03-30 07:55:40 ---------------
 206/517  
 

 

godności pani. Czasem matrona prowadziła za sobą wszystkich domowników, całe wojsko — jak wyraża się Juvenalis, 
— ponieważ nic nie mogło powstrzymać ich manii błyszczenia i w okresie swego panowania wymagały od 
pobłażliwego męża oddania im całej służby domowej, całej zgrai niewolników.
Wpływ bogactwa wystarczał do pomnożenia różnych gałęzi służby domowej, wpływ Grecyi zrodził nowe zachcenia i 
potrzeby. Każdy pragnął wydawać się wykształconym, mieć swoich sekretarzy. W bogatych domach urządzano 
biblioteki, a przy nich liczny zastęp pracowników zajęty był pilnowaniem, porządkowaniem i dostarczaniem książek. 
Oprócz nadzorców, pisarzy, kopistów, adnotaryuszów, zaliczyć należy do służby bibliotecznej introligatorów i 
robotników, gładzących i przygotowujących do pisania pergamin lub papyrus. Do dzieci utrzymywano pedagogów i 
nauczycieli wszelkiego rodzaju. Niektórzy panowie mieli nawet własnych uczonych. Bogaty Sabinus, chociaż nie mógł 

zapamiętać imion Achillesa, Ulissesa i Priama, miał słabość do erudycyi, której brak musiał zastąpić uczonością 
niewolników, należących wyłącznie do niego. Kupił więc za wielką sumę niewolnika, który umiał na pamięć Homera, 
— potem 
 
  
  
 

--------------- 2013-03-30 07:55:43 ---------------
 207/517  
 

 

drugiego, który znał wybornie Hezyoda, — wreszcie dziewięciu, którzy podzielili między sobą poetów lirycznych. 
Płacił za nich bardzo drogo, w czem niema nic dziwnego, bo w braku gotowych erudytów musiano kształcić ich na 
zamówienie. Tak zaopatrzony, usadzał niewolników u nóg swoich podczas uczty i kazał im podpowiadać sobie 
wiersze, które powtarzał głośno współbiesiadnikom, najczęściej przekręcone lub niewłaściwie zastosowane.
Kobiety także ubiegały się o tego rodzaju naukę — drogą, ale łatwą. Zwykle kupowały lub najmowały filozofa, który 
był jakby książką mówiącą i uwalniał je od czytania; kazały mu układać jakąkolwiek rozprawę moralną, odrywając się 
od tego zajęcia dla napisania bileciku miłosnego, i woziły z sobą moralistę, wraz z karłem i małpą. "Najbardziej jest 
pociesznem — mówi Lucyan, — że kobiety biorą lekcye filozofii podczas ubierania się, kiedy niewolnice splatają im 
włosy; w innych godzinach dnia nie mają na to czasu. "
Do tego personelu dodać trzeba niewolników, załatwiających interesy pana: pełnomocników i agentów specyalnych, 
utrzymujących księgi rachunkowe, pożyczających pieniądze na zastawy lub za poręczeniem, prowa- 
 
  
  
 

--------------- 2013-03-30 07:55:45 ---------------
 208/517  
 

 

dzących rozmaite rodzaje handlu, kupców wołów i koni, szyprów, roznosicicli, komisantów, subiektów sklepowych i t. 
p. Ktoby potrafił od łudzi wolnych odróżnić niewolników w wykonywaniu tylu rzemiosł codziennego użytku, 
zacząwszy od tych rękodzieł cudzoziemskich, których obraz kreśli nam Plautus, przeniesionych z Grecyi wraz z 
robotnikami, aż do zajęć najpospolitszych, aż do owego balwierza, który z niewolnika został rycerzem, dzięki 
łaskawości swej pani? Nakoniec od tych, których wychwalano, jak w Grecyi, talenty i zręczność, niewolników 
artystów i niewolników zbytkownych. Tworzyli oni błyszczący orszak, który czasem nadawał próżnej mierności 
pozory bogactwa, okazałą wystawę, której wymagały w nadzwyczajnych wypadkach uczty i uroczystości w domach 
trzeciego rzędu, a której dostarczali kucharze, chóry muzyczne i tancerze. (1)
(Wallon, Histoire de l'esclavage dans l'antiquité. II, str. 104 — 121).
 
------------------
(1) Katon Młodszy, sławny z prostoty obyczajów, miał jednak najmniej 15 niewolników, którzy mu usługiwali w 
czasie wyprawy; Damophilus, skromny właściciel ziemski w Sycylii, posiadał 400; kupcy rzymscy w Utyce, Crassus, 
wyzwoleniec Pompejusa, i Demetrius utworzyli ze swych niewolni- 
 
  
  
 

--------------- 2013-03-30 07:55:47 ---------------
 209/517  
 

 

4. Dobry niewolnik.
 
Wzorem dobrych sług jest niewolnik, który bierze do serca sprawy pana, czuwa, zarządza niemi, niepokoi się dla niego 
i utrzymuje majątek staranniej i roztropniej, niż gdyby on sam był obecny. Pomyśli raczej o swoich plecach niż o gębie, 
o swoich nogach niż o brzuchu, jeżeli jest choć trochę rozsądnym. Powinien pamiętać, jakie nagrody dają panowie 
hultajom, oszustom i łotrom; rzemienie, kajdany na nogi, robota we młynie, znużenie nadmierne, cierpienia wskutek 
głodu i zimna — oto płaca za złe postępowanie. Lękam się strasznie podobnych mąk i ta obawa zbawienna chroni mię 
od złego, a prowadzi dobrą drogą. Lepiej otrzymywać rozkazy, aniżeli baty; te ostatnie są zbyt twarde; łatwiej 
cierpliwie słuchać, niż się na nie narażać. Wolę jeść zmieloną mąkę, niż oblewać się potem przy mieleniu, — więc też 
mój pan ma we mnie sługę
 
--------------------
ków oddziały wojska; Pompejus zwerbował 300 jeźdzców wśród swoich pasterzy; Claudius Isidorus uskarżał się, że po 
wojnach domowych zostało mu tylko 4, 116 ludzi. Scaurus, pasierb Sylli, miał, jak mówią, 8, 000 niewolników, a 
Atheneus twierdzi, że niektórzy bogacze mieli po 20, 000. (Durny. Histoire des Romains, str. 381). 
 
  
  
 

--------------- 2013-03-30 07:55:50 ---------------
 210/517  
 

 

sumiennego i rozsądnego — i dobrze na tem wychodzę. Niech inni robią, co im się wydaje dobrem; ja wykonywam 
mój obowiązek. Zawsze jestem w obawie, żeby nie popełnić błędu, a mój pan widzi, żem zawsze gotów być mu 
posłusznym. Niewolnik o tyle ma jakąkolwiek wartość, o ile boi się pana i unika błędów. Ci, których nie wstrzymuje 
obawa, zaczynają źle postępować, a potem lękają się tego zła. Ja niedługo już będę się obawiać: zbliża się czas, kiedy 
mój pan da mi nagrodę za gorliwość. Wywiązuję się dobrze ze służby, dowodząc w ten sposób, że mój grzbiet jest mi 
drogi.
(Plautus, Bliźniacy (Menechmi), wiersz 870 i nast. ).
 
5. Żywienie niewolników, według Katona.
 
Niewolnicy wiejscy, jeśli pracują, otrzymywać powinni w zimie 4 miary mąki (35 litrów), a 4 1/2 w lecie 
(miesięcznie?). Dozorca, gospodyni, rządca, pasterz — po 3 miary, niewolnicy okuci — cztery "libry" chleba (1, 3 kilo 
— dziennie?) w zimie i 5 w lecie, od chwili rozpoczęcia robót w winnicach do zbioru fig.
Wino dla niewolników. Po winobraniu pić będą przez trzy miesiące napój z wytłoczyn, 
 
  
  
 

--------------- 2013-03-30 07:55:52 ---------------
 211/517  
 

 

nalanych wodą. Na czwarty miesiąc dostaną heminę wina dziennie, czyli 2 1/2 congiusów (8, 4 litrów) miesięcznie. W 
ciągu piątego, szóstego, siódmego i ósmego miesiąca otrzymają sextarius dziennie, czyli 5 congiusów miesięcznie. 
Wreszcie przez dziewiąty, dziesiąty i jedenasty miesiąc należy im wydawać po trzy heminy dziennie, czyli po 
amphorze miesięcznie. Na Saturnalia i Compitalia każdy mężczyzna otrzyma congius wina.
Na pożywienie dla niewolników zbierać należy możliwie najwięcej oliwek, które same opadły. Zachowaj także na ten 
cel oliwki zebrane, które wydają mało oliwy, i oszczędzaj je, żeby trwały jak najdłużej. Kiedy zjedzą oliwki, dawaj im 
słony sos z octem. Każdemu wyznaczyć należy sextarius oliwy miesięcznie. Miara (8, 75 litrów) soli wystarczy rocznie 
na głowę.
Z odzieży otrzymywać powinni: tunikę, długości 3 1/2 stopy, i sagum (krótka suknia) — co dwa lata. Kiedy dawać 
będziesz tunikę i sagum, odbierz stare, z których można zrobić opończe. Co dwa lata trzeba im dawać mocne obuwie.
Wino zimowe dla niewolników. Nalej do beczki dziesięć części moszczu (wino niefermentowane) i dwie części 
mocnego octu, dodaj do 
 
  
  
 

--------------- 2013-03-30 07:55:54 ---------------
 212/517  
 

 

tego dwie części wina gotowanego i 50 części wody miękkiej. Mieszaj kijkiem trzy razy dziennie w ciągu pięciu dni. 
Dodaj następnie 1/48 wody morskiej, przed kilkoma dniami zaczerpniętej. Nakryj beczkę pokrywą i niech tak stoi 
przez dziesięć dni. Można używać tego wina aż do przesilenia dnia z nocą. Jeżeli zostanie cokolwiek po tym czasie, 
będzie z niego mocny i czysty ocet.
(Katon, O rolnictwie, 56, 57, 58, 59, 104).
 
6. Pan, wydający rozkazy niewolnikom.
 
Ballion (do niewolników). Dalej, chodźcie tu, zbliżcie się, nicponie, za drogo żywieni, za drogo kupieni, z których 
żaden nie ma pojęcia, co to znaczy dobrze robić, i od których muszę domagać się usługi takim oto sposobem. (Bije 
ich). Nie widziałem nawet osłów, podobnych do tych bydląt — takie mają zahartowane boki na uderzenia. Bijąc ich, 
więcej sobie sprawiasz bólu, niż im. Taka jest ich natura — tylko zniszczenie rzemieni. Wszystkie ich myśli krążą koło 
tego, jakby skorzystać ze sposobności i rabować, chwytać, unosić, oszukiwać, pić, jeść, uciekać! Oto ich zajęcie. 
Wolałbym zostawić wilków w oborze, niż takich stróżów w domu. A tym- 
 
  
  
 

--------------- 2013-03-30 07:55:57 ---------------
 213/517  
 

 

czasem, patrzcie na ich miny — można ich wziąć za dosyć dobrych służących. O! ale przy robocie, jakże zawodzą! 
Nuże! jeżeli nie posłuchacie wszyscy rozkazu, który wam wydaję, jeżeli nie wypędzicie z waszego serca i z waszych 
oczu próżniactwa i senności, to wam tak mocno oporządzę plecy, że będą szamerowane rysunkami, jak obicia 
kampanijskie, a czerwone — jak kobierce aleksandryjskie, farbowane purpurą. Czy nie uczyłem was wczoraj? Czy nie 
podzieliłem pomiędzy was różnych zajęć? Ale wy jesteście tacy hultaje, tacy próżniacy, takie nikczemne plemię, że 
trzeba wam przypominać o obowiązkach waszych batem. Jeśli go chcecie, bądźcie dosyć wytrzymali, żeby odnieść 

tryumf nad tem (pokazuje bat skórzany) i nade mną. Popatrzcie na nich — myśli ich błądzą gdzieindziej. Baczność, 
słuchać mię! Nadstawcie uszy na to, co mówię, szubienicznicy! Nie, na Polluxa! skóra wasza nie okaże się twardszą od 
skóry mego bata! (Bije. ) Hę, hę?... czy go czujecie? Wiedzcie, co się daje sługom nieposłusznym. Dalej, stańcie w 
szeregu przede mną i nadstawcie uszy, żeby mię słyszeć. (Zwracając się do jednego z nich): Ty, ze dzbankiem, 
przynieś wody i napełnij kociołek kuchenny. (Do drugiego): Ty, z siekierą, masz narąbać drzewa. 
 
  
  
 

--------------- 2013-03-30 07:55:59 ---------------
 214/517  
 

 

Niewolnik (pokazując siekierę). Ależ ona zupełnie wyszczerbiona!
Ballion. Rąb taką, jaka jest. A czy wy także nie jesteście wyszczerbieni biciem? A dlatego przecie nie wyrzekam się 
waszych usług. (Do innego): Tobie polecam zrobić porządek w domu; znajdziesz dosyć zajęcia. Ruszaj żwawo! (Do 
innego): Ty będziesz miał dozór nad salą jadalną: wyczyść srebro i ustaw je na bufecie. Postaraj się, żeby do mego 
powrotu wszystko było sprzątnięte, zamiecione, skropione, otarte, ustawione, przyrządzone, ugotowane. Dzisiaj moje 
urodziny — wszyscy powinniście obchodzić tę uroczystość. (Do kuchcika): Ty włożysz do wody szynkę, polędwicę, 
podgardle wieprzowe i wymię. Rozumiesz?... chcę uraczyć wspaniale znakomite osoby, żeby uwierzyły w moją 
zamożność. (Do wszystkich): Hejże, pośpieszajcie wykonać me rozkazy, żeby nie było chwili zwłoki, kiedy kucharz 
przyjdzie. Ja idę na targ, kupić ryb najdelikatniejszych. (Do niewolnika z kiesą pieniędzy na plecach): Idź przodem, 
mały. Trzeba strzedz się łotrów, którzy mogą zrobić dziurę w mojej kiesce.
(Plautus, Pseudolus (Oszust), wiersz 130 i nast). 
 
  
  
 

--------------- 2013-03-30 07:56:01 ---------------
 215/517  
 

 

7. Kary cielesne dla niewolników.
 
Zwyczajnemi narzędziami kary były rózgi, kij, bat, oścień, puśliska rzemienne. Plautus porównywa niewolników do 
osłów — tak są zahartowani na razy, i dodaje, że należą do gatunku panter, ponieważ są upstrzeni siniakami. Istotnie, 
bardzo niewielu nie miało na ciele śladów bicia. Trachalion, w komedyi Rudens, utrzymując, że jest mniejszym 
oszustem od innych, żąda, żeby, dla przekonania się o tem, obejrzano jego plecy.
Drugi rodzaj kar stanowiły katusze wszelkiego rodzaju: kajdany na ręce, dyby na nogi, widły, na których wieszano pod 
brodę, łańcuchy na lędźwie — i znużenie, głód, zimno, bo wszystkie te przydatki więzienne wchodziły jako składniki 
częściowe do systemu karnego, który był dla pana jeszcze źródłem wyzysku. Pan zarabiał nawet na dręczeniu 
niewolnika: ograniczał jego niezbędne potrzeby i podwajał pracę.
Pierwszym stopniem w tej hierarchii kar było zesłanie na wieś, gdzie niewolnik, użyty do robót rolnych, pracował z 
rydlem w ręku, z kajdanami na nogach. Ale i na wsi i w mieście były niższe jeszcze stopnie zajęć, n. p. młyn, którego 
nazwę powtarzały często, jako 
 
  
  
 

--------------- 2013-03-30 07:56:03 ---------------
 216/517  
 

 

groźbę, usta panów, gdyż było to miejsce najpospolitszej kary, — dalej łomy kamieni i kopalnie kruszców. "Bierzcie 
go i okujcie w grube i ciężkie kajdany, następnie pójdziesz do łomów kamieni i podczas gdy inni będą ociosywać po 
osiem kamieni dziennie, ty, jeżeli nie zrobisz dodatkowo połowy wydziału, będą cię nazywać nie inaczej, jak 
człowiekiem, co dostał tysiąc kijów. " "Widziałem nieraz na obrazach — mówi niewolnik — rozmaite męczarnie 
Acheronu, ale niema Acheronu, któryby można było porównać z łomami kamieni, skąd przybywam. Jest to miejsce, 
gdzie praca wyczerpuje ciało aż do ostatnich kresów zmęczenia. "
W jaki sposób unikać tych męczarni? Przez ucieczkę? — Ale ucieczka była jednem z największych przestępstw 
niewolnika. Odnajdowano znamiona tej zbrodni w najlżejszych usiłowaniach, a ślad, jaki pozostawiała, był 
niezmazanym, gdyż utrwalano wspomnienie czynu na ciele niewolnika ogniem i żelazem. Zresztą dokąd uciec? Do 
osoby prywatnej? — Prawo karało ją za przechowywanie. Do świątyni? — Respublika nie uznawała prawa 
schronienia, uświęconego w Grecyi. Niewolnik mógł liczyć tylko na orędownictwo przyjaciela pana. Jeżeli go ujęto, 
nie poprzesta- 
 
  
  
 

--------------- 2013-03-30 07:56:06 ---------------
 217/517  
 

 

wano na obarczeniu nadmiarem razów, kajdan, pracy; pan mógł go wydać na krwawe katusze w amfiteatrze, na walkę 
ze zwierzętami, na igrzyska gladyatorów; mógł wrzucić go do studni, do rozpalonego pieca, skazać na śmierć 
męczeńską na widłach, na krzyżu, na spalenie w sukni, napuszczonej żywicą lub smołą.
Prawo pana nie znało granic w złem obchodzeniu się z niewolnikami. Minutius Basilus pod pozorem wymierzania kary 
kaleczył swoich w najohydniejszy sposób. Vedius Pollion, zbogacony wyzwoleniec, rzucał winnych niewolników na 
żer murenom, dla przyjemności patrzenia, jak ich za życia pożerają ryby, a winą była nieraz hardość albo niezręczność. 
Znaną jest historya niewolnika, skazanego na tę karę za stłuczenie wazy kryształowej podczas uczty, na której 
znajdował się August. Nieszczęśliwy padł do nóg cesarzowi, prosząc o jedyną łaskę: żeby go żywego nie oddawano na 
pożarcie rybom; August, oburzony, kazał potłuc wszystkie naczynia kryształowe Vediusa i przebaczył niewolnikowi. 
Ale czy ukarał pana, czy przedsięwziął środki, zapobiegające tego rodzaju nadużyciom? Jakiem prawem okazałby się 
surowym? Czyż sam nie kazał powiesić na maszcie własnego okrętu pełnomocnika swego, Erosa, za to, że mu przyszła 
 
  
  
 

--------------- 2013-03-30 07:56:08 ---------------
 218/517  
 

 

do głowy fantazya upieczenia i zjedzenia przepiórki, sławnej zwycięstwami w walkach, do których Rzymianie byli tak 
zapaleni? Należy widzieć wierne odbicie rzeczywistości w tych obrazach obyczajów z pierwszego wieku Cesarstwa, 
które nam kreśli satyra. Te straszne wybuchy gniewu, te bicia z powodu najlżejszych wykroczeń, ta niesłychana 

nieczułość nawet w duszy kobiety, kapryśniejszej od mężczyzn w powodach i formach kary, ci oprawcy, opłacani 
rocznie, te matrony, biorące udział w katowaniu, a jednocześnie malujące sobie twarz, słuchające opowiadań swych 
przyjaciół, lub podziwiające złotą frendzlę, która upiększa ich suknie, nakoniec zarówno hojne szafowanie śmiercią, 
jak razami, bez poważniejszych powodów — wszystko to musi być w znacznej części prawdziwem i bez wątpienia 
niewiele jest wymysłu w tym ustępie z Juvenalisa: — "Hej, rozpiąć tego niewolnika na krzyżu! — Ale jakąż zbrodnię 
popełnił, że zasłużył na tę karę? Gdzie jest oskarżyciel, świadek? Posłuchaj, mój przyjacielu, kiedy chodzi o życie 
człowieka, zastanowienie się nigdy nie może być zbytecznem. — O, głupcze! Czyż niewolnik jest człowiekiem? 
Zgoda, on nic złego nie zrobił, ale ja tego chcę, ja tego wymagam. Moja wola wystarcza za powód. " 
 
  
  
 

--------------- 2013-03-30 07:56:10 ---------------
 219/517  
 

 

A dalej poeta mówi: "Biedna Psecas czesze swoją panią. Psecas ma już powyrywane włosy, a z pod sukni poszarpanej 
wyglądają ramiona. Dlaczego ten pukiel jest tak wysoki? Włos jeden źle ułożony — co za zbrodnia! Żyła wołowa 
natychmiast wymierza karę. Ale cóż zrobiła Psecas tak występnego? I czyż winna ona, biedna dziewczyna, że jej nos 
nie ma szczęścia ci się podobać?"
(Wallon, Histoire de l'esclavage, II, str. 235 i nast. ).
 
8. Uczucia niewolników względem panów.
 
Bywały wśród klasy służebnej przykłady poświęcenia się i przywiązania szczerego. Nie wszyscy panowie byli okrutni i 
ludzkość ich mogła niekiedy, wbrew samemu wpływowi niewolnictwa, obudzić uczucia szlachetne w tych duszach, 
często znikczemnionych.
Przytaczają niewolników Grumenty, którzy pomogli swojej pani uciec z miasta, zdobytego szturmem, udając, że 
prowadzą ją na smierć; niewolnika Vettiusa, wziętego z nim do niewoli, który zabił pana, żeby się wyzwolić, a potem 
sam odebrał sobie życie przy jego trupie. Podobne czyny zdarzać się mogły, zwłaszcza podczas wojen domowych. Byli 
 
  
  
 

--------------- 2013-03-30 07:56:13 ---------------
 220/517  
 

 

niewolnicy, którzy nie tylko oparli się namowom i milczeli o schronieniu skazanych, ale nadto stali się ich stróżami i 
opiekunami. Pomagali nawet panom w wybiegach, tworzyli orszak Apulejusa i Arruntiusa, którzy uciekli, przebrani za 
centurionów, jakoby ścigających zdrajców; udawali liktorów Pomponiusa, który, przywdziawszy oznaki władzy 
pretorskiej, ośmielił się przejechać przez Rzym, wsiadł na wóz państwowy przy bramie miejskiej, przebył całą Italię 
południową i szczęśliwie dopłynął do Sycylii, do obozu Pompejusa, na okręcie tryumwirów. W innych wypadkach 
przywiązanie ich nie ograniczało się do pomagania tylko, sami wymyślali podstępy dla ocalenia panów. Tak n. p. 
podczas mordów Mariusa niewolnicy Cornutusa rzucili na płonący stos trupa nieznanego człowieka, mówiąc 
żołnierzom, że to zwłoki ich pana. W czasie proskrypcyi Octaviusa niewolnik Restiona zrobił więcej: będąc kolejno 
przedmiotem łask i udręczeń ze strony pana, dopędził go w ucieczce i nie tylko nie zdradził, ale owszem ukrył w 
znanej sobie jaskini. Kiedy zaś siepacze wpadli na ślad skazańca, niewolnik rzucił się na nieznanego przechodnia, zabił 
go i oświadczył następnie, że to jest trup jego pana. Niektórzy niewolnicy ocalili panów ofiarą własnej głowy, 
 

  
  
 

--------------- 2013-03-30 07:56:15 ---------------
 221/517  
 

 

zamienili bowiem z nimi suknie i mężnie czekali śmierci. Appianus wymienia jeszcze kilka innych przykładów, a 
Seneca przytacza późniejsze, z okresu panowania szpiegostwa za Tiberiusa.
Ale tym faktom można przeciwstawić wręcz odmienne. Zemsta niewolników nie zatrzymywała się przed obawą 
najstraszniejszych kar — czyż więc mogła pohamować się wobec bezkarności? Czyż mogli oprzeć się zachętom 
proskryptorów, którzy odwoływali się do wszystkich złych namiętności i podbudzali ich przeciw panom przynętą krwi, 
złota i swobody? Ileż razy niewolnik stawał się katem tego, który miał nad nim wszelkie prawa! Ileż razy szlochające 
matki na próżno wyciągały błagalnie ręce do szalonych gniewem służących! Appianus obok przykładów poświęcenia, 
któreśmy przytoczyli, wymienia przykłady przeniewierstwa wyzwoleńców i niewolników. Wszelako w wielu 
wypadkach oburzała się na to opinia publiczna i domagała się kary.
Pewien niewolnik złożył Crassusowi dowody piśmienne przeciw Carbonowi; donosiciela, zakutego w łańcuchy, 
odesłano do pana. Inny, który podczas współzawodnictwa Sylli 
 
  
  
 

--------------- 2013-03-30 07:56:17 ---------------
 222/517  
 

 

z Mariusem oskarżył swego pana, otrzymał wolność, jako donosiciel, i skazany został na śmierć, jako zdrajca. Nędznik, 
który nabył wolność tym samym sposobem, posunął zuchwalstwo do żądania, żeby mu przysądzono dobra skazanego, 
z pominięciem rodziny. Lud wymógł, że powrócono go do stanu niewolniczego. Inny znowu wykrył podstęp jednego 
ze swych towarzyszy dla ocalenia pana; sędziowie, zniewoleni przez tłum, skazali na ukrzyżowanie donosiciela, a 
wiernego niewolnika ogłosili wolnym.
Przytoczone czyny jak gdyby wyrównywają się wzajemnie. Ale co było faktem powszechnym? Historyk wskazał go w 
zdaniu o epoce proskrypcyi: "Wierność była posuniętą do ostateczności między kobietami, średnią między 
wyzwoleńcami, jeszcze rzadszą między niewolnikami. " To samo działo się za Cesarstwa. Ilekroć prawo, zabraniające 
przyjmowania zeznań niewolników przeciw panom, było wymijane lub jawnie gwałcone, następowała powódź 
oskarżeń. Tacyt, piętnując tę epokę, Plinius, porównywając Trajana z poprzednikami, stwierdzają obaj niezwykłą 
gorliwość niewolników w odpowiadaniu na czynione im zachęty. Seneca pisał: "Przypomnijcie sobie tych, którzy 
zginęli w zamieszkach domo- 
 
  
  
 

--------------- 2013-03-30 07:56:20 ---------------
 223/517  
 

 

wych, wskutek przemocy lub zdrady, a zobaczycie, że mściwość niewolników spowodowała nie mniej ofiar, jak 
mściwość tyranów. " Istotnie, wówczas niewolnik był wrogiem, wprowadzonym do rodziny. "Ilu niewolników, tylu 
wrogów" — mówiło przysłowie. Zwykłą ich bronią były: zdrada, donosicielstwo, trucizna, zastawione tajemnie sidła. 
Wyzwoleniec Commodusa cieszył się przed śmiercią, że go uwalniała z zależności, w której trzymali go niewolnicy, i 
rozkazał w testamencie, żeby tę radość wyrażono w napisie grobowym.
(Wallon, Histoire de l'esclavage, II, str. 281 — 286).
 
9. Skazanie na śmierć 400 niewolników.
 
... Wkrótce potem (w 61 r. po nar. Chr. ) prefekta Rzymu, Pedaniusa Secundusa, zabił jeden z jego niewolników. Kiedy 
postanowiono, zgodnie z dawnymi zwyczajami, ukarać śmiercią wszystkich niewolników, w chwili zabójstwu 
mieszkających pod tym samym dachem, litość ludu, wzruszona losem tylu niewinnych, wybuchnęła w tłumnych 
zbiegowiskach, które doszły do jawnego rokoszu. Nawet w Senacie część członków odtrącała gorąco tę nadmierną 
surowość, podczas gdy większość nie 
 
  
  
 

--------------- 2013-03-30 07:56:22 ---------------
 224/517  
 

 

chciała żadnej zmiany. Z pośród tych ostatnich C. Cassius, kiedy przyszła na niego kolej wyrażenia zdania, wygłosił 
następującą mowę:
"Często, senatorowie, widziałem poddawane rozprawom waszym wnioski, które za pomocą nowych przepisów 
przeczyły zasadom i prawom naszych ojców, — jednakże ich nie zwalczałem, nie dlatego, iżbym wątpił, że we 
wszystkich rzeczach przezorność przodków była trafniejszą, niż nasza, i że wprowadzanie nowości do ich postanowień 
jest tylko zamianą dobrego na złe, — ale dlatego, że nie chciałem ciągłem sprzeciwianiem się osłabiać powagi słów 
moich, pragnąc użyć jej całkowicie w chwili, kiedy Rzeczpospolita będzie potrzebowała rady.
"Chwila ta nadeszła dzisiaj, gdy mąż konsularny przy swem ognisku domowem został zamordowany zdradnie przez 
niewolnika, którego nikt z towarzyszy nie oskarżył, chociaż żadna zmiana nie obaliła jeszcze mocy senatusconsultu, 
grożącego im wszystkim najwyższą karą. Postanówcie teraz bezkarność: Kto z nas, jako pan, znajdzie rękojmię 
bezpieczeństwa, której nie znalazł prefekt Rzymu w swych czynnościach urzędowych? Kogóż osłonią 
 
  
  
 

--------------- 2013-03-30 07:56:24 ---------------
 225/517  
 

 

liczni niewolnicy, jeżeli czterystu nie ocaliło Pedaniusa? Komu przybiegną z pomocą ci niewolnicy, jeżeli nawet 
obawa kary śmierci nie porusza ich obojętności na nasze niebezpieczeństwo? Może powiecie, że morderca mścił się za 
zniewagi osobiste? Ale w takim razie oświadczmy lepiej, że miał prawo zabić swego pana.
"Czy sądzicie, że niewolnik mógł powziąć podobny zamiar, nie zdradzając swej myśli ani jednym czynem 
nieostrożnym? Dopuszczam, że osłonił się największą tajemnicą, że nikt go nie widział ostrzącego puginał. Lecz czyż 
mógł ominąć straże nocne, otworzyć pokój, wnieść tam światło, dokonać zabójstwa — bez wiedzy innych? Tysiąc 
wskazówek poprzedza zawsze zbrodnię. Jeżeli nasi niewolnicy donoszą o nich, możemy żyć samotnie wśród wielkiej 
gromady, pewni naszego życia pomiędzy ludźmi, którzy niepokoją się o swoje; nakoniec, jeżeli, otoczeni mordercami, 

mamy ginąć — nie gińmy bez zemsty. Nasi prodkowie obawiali się zawsze usposobienia niewolników, nawet wtedy, 
kiedy urodzony pod dachem pana niewolnik od chwili ujrzenia światła uczył się go kochać. Ale od czasu, gdy 
zaczęliśmy liczyć niewolników naszych według narodów, z których każdy ma swoje obyczaje i swoich 
 
  
  
 

--------------- 2013-03-30 07:56:27 ---------------
 226/517  
 

 

bogów, to podle i bezładne zbiorowisko tylko strach może powściągnąć. Kilku niewinnych zginie... A kiedy 
dziesiątkują wojsko, które uciekło, czyż los nie może skazać nawet mężnego na śmierć pod kijami?! Każdy wielki 
przykład musi być połączony z niesprawiedliwością; krzywdę niewielu okupuje korzyść wszystkich. "
Zdania Cassiusa nikt nie odważył się zwalczać osobiście, lecz sto zmieszanych głosów odpowiedziało, wystawiając na 
obronę tych nieszczęśliwych wiek ich, liczbę, płeć i niezaprzeczoną niewinność większości. Jednakże stronnictwo 
pragnące kary zwyciężyło. Ale tłum licznie zgromadzony, który uzbroił się w kamienie i żagwie, powstrzymał 
wykonanie wyroku. Imperator zgromił lud w edykcie, umyślnie wydanym, i otoczył wojskiem całą drogę, którą 
prowadzono skazanych na śmierć. Cingonius Varro postawił wniosek rozciągnięcia kary na wyzwoleńców, którzy 
mieszkali pod tym samym dachem, i wysłania ich z Italii. Oparł się temu imperator, żeby nie obostrzać nową 
surowością dawnego zwyczaju, którego litość nie złagodziła.
(Tacitus, Annales, XIV, str. 42 — 45). 
 
  
  
 

--------------- 2013-03-30 07:56:29 ---------------
 227/517  
 

 

10. Zdanie Seneki o niewolnikach.
 
Dowiedziałem się z przyjemnością od tych, którzy od ciebie powrócili, że obchodzisz się poufale z niewolnikami. 
Godne to jest twojej mądrości, twego wykształcenia. "Oni są niewolnikami. " — Nie, oni są ludźmi. Niewolnikami? — 
Nie, ale towarzyszami obozowymi. Niewolnikami? — Nie, oni są przyjaciółmi nizkiego stanu, twymi towarzyszami w 
poddaństwie, jeżeli pomyślisz o tem, że przeznaczenie ciąży tak samo nad tobą, jak nad nimi. To też wydają mi się 
śmiesznymi ci, którzy wstydzą się jeść razem z niewolnikami, i to dlatego, że pełen pychy zwyczaj wymaga, żeby pana 
przy stole otaczała gramada niewolników stojących. On je więcej, niż może pomieścić, nienasycona jego chciwość 
przeciąża żołądek już wzdęty, który, odzwyczajony od swej czynności właściwej, pochłania z trudnością to, co potem z 
większą jeszcze trudnością będzie musiał wyrzucić. A ci nieszczęśliwi niewolnicy nie mogą poruszyć wargami, nawet 
żeby przemówić. Rózgi karzą wszelki szept; nawet mimowolne szmery, kasze], kichnięcie, czkawka — nie unikną 
razów. Biada temu, kto przerwie milczenie chociażby jednem słówkiem! Stoją tak przez całą noc, z pustym żołądkiem, 
niemi.
  
 
  
  
 

--------------- 2013-03-30 07:56:31 ---------------
 228/517  
 

 

Co z tego wynika? To, że ich język nie oszczędza pana, wobec którego jest skutym.
Oto przysłowie, które spłodziła ta sama pycha: "Ilu niewolników, tylu wrogów. " Oni nie byli naszymi wrogami, 
myśmy ich zrobili nimi. Pomijam inne czyny okrutne i nieludzkie. Nie uważamy ich za ludzi, ale za bydlęta juczne. 
Kiedy leżymy przy stole, jeden z nich wyciera nasze plwociny; drugi, klęcząc, zbiera ślady naszego pijaństwa; tamten 
rozkrawa cenne ptaki, i pociągając wprawną ręką wzdłuż piersi i ud, dzieli mięso na paski. Ubolewajmy nad 
człowiekiem, którego jedynem zadaniem w życiu jest rozbieranie z wdziękiem drobiu; ale bardziej jeszcze ubolewajmy 
nad tym, który dla swej przyjemności uczy innych tej sztuki, niż nad tym, który uczy się jej z koniecznej potrzeby 
Podczaszy, wystrojony jak kobieta, wysila się, żeby ukryć swój wiek; nie może wyjść z dzieciństwa, zatrzymują go w 
niem przemocą — i chociażby miał wzrost żołnierza, ciało jego jest gładkie, bo je wygolono, lub powyrywano 
wszystkie włosy... Tamten znów pilnuje biesiadników i zapisuje wszystkich, którzy przez pochlebstwa, 
niepowściągliwość w jedzeniu lub słowach, zasłużyli na zaproszenie na dzień następny. Dodaj tych marszałków dworu, 
którzy znają doskonale pod- 
 
  
  
 

--------------- 2013-03-30 07:56:34 ---------------
 229/517  
 

 

niebienie pana, — którzy wiedzą, jakie potrawy przypadają mu do smaku lub podobają się z wyglądu, jaka nowość 
może rozbudzić apetyt znudzonego żarłoka, czem jest przesycony, co mu jest obojętnem, co mu każdego dnia będzie 
smakować.
Ale jeść z nimi nigdyby się nie zgodził. Sądzi, że straciłby cały urok, gdyby zasiadł do stołu ze swym niewolnikiem. A 
jednak iluż niewolników zostało panami podobnych ludzi! Przed domem Callistusa widziałem wyczekującego jego 
dawnego pana; widziałem, jak ten pan, który kazał go sprzedać bez tabliczki, z wyrzutkami niewolników — został za 
drzwiami, kiedy inni weszli do domu. Odpłacono mu dawne czasy. Pan sprzedał Callistusa, ale za ileż rzeczy Callistus 
kazał zapłacić swemu panu!
Pomyśl, że ta istota, którą nazywasz swoim niewolnikiem, jest tego samego, co ty, pochodzenia, że cieszy się tem 
samem niebem, że oddycha, że żyje, że umiera, jak ty. Ty możesz ujrzeć go wolnym, on może ujrzeć ciebie 
niewolnikiem. -Po klęsce Varusa wielu ludzi wysokiego urodzenia, dla których służba wojskowa była wstępem do 
godności senatorskiej, los tak poniżył, że zostali pastuchami lub stróżami chat. Po 
 
  
  
 

--------------- 2013-03-30 07:56:36 ---------------
 230/517  
 

 

tem wszystkiem pogardzajże człowiekiem, którego los może być jutro twoim.
Nie chcę pisać długiej rozprawy o sposobie postępowania z niewolnikami, względem których jesteśmy tak dumni, tak 
okrutni, tak skłonni do obelg. Oto w dwóch słowach moje zdanie o tem: żyj z niższym tak, jak chcesz, żeby twój 

zwierzchnik żył z tobą. Ilekroć pomyślisz o rozległości twoich praw nad niewolnikiem, pomyśl także, iż twój pan ma 
równe prawa nad tobą. "Ale — powiesz — ja nie mam wcale pana. " Jesteś jeszcze młody, możesz go mieć pewnego 
dnia. Okazuj niewolnikowi swemu życzliwość i uprzejmość, dopuść go do rozmowy, do rady, do stołu. Tutaj ludzie w 
dobrym tonie zawołają: "Nie może być nic bardziej poniżającego i hańbiącego!" A tych samych ludzi złapię na 
gorącym uczynku całowania rąk cudzych niewolników. Czy nie widzicie, jak nasi ojcowie starali się usunąć to, co ma 
nienawistnego nazwa pana, a poniżającego nazwa niewolnika? Pierwszego nazywali pater familias, a drugiego 
familiaris. Ustanowili święto, podczas którego niewolnicy jedli razem z panami i mieli w domu na jeden dzień 
obowiązki ludzi, prawo sądzenia. Jakto? więc przypuszczę wszystkich niewolników swoich do mego stołu? — Nie, 
tylko w takiej mierze, 
 
  
  
 

--------------- 2013-03-30 07:56:38 ---------------
 231/517  
 

 

w jakiej przyjmujesz ludzi wolnych. Ale jeżeli odtrącam kogokolwiek, to nie z powodu jego stanowiska, i oceniałbym 
ludzi według ich moralności, nie zaś według zajęć. Każdy sam tworzy swoją wartość moralną, los wyznacza 
stanowiska. Jedz z jednym, ponieważ jest tego godnym, z drugim — żeby stał się takim. To, co zostało w nich 
służalczego wskutek stosunków poziomych, zatrze towarzystwo szlachetniejsze. Dlaczego masz szukać przyjaciela 
tylko na Forum lub w Senacie? Rozejrzyj się dobrze, a znajdziesz go we własnym domu. Często dobre materyały 
marnują się z braku robotników; spróbuj, zrób doświadczenie. Byłoby szaleństwem, kupując konia, oglądać czaprak i 
kiełzno, — niemniej niedorzecznem jest sądzenie człowieka według jego odzieży lub stanowiska, które można uważać 
za rodzaj odzieży i pokrycia zewnętrznego. "To jest — mówią — niewolnik. " Ale on ma, być może, duszę człowieka 
wolnego. Czyż nazwa niewolnika powinna mu szkodzić? Pokaż mi takiego, coby nim nie był. Jeden jest niewolnikiem 
rozpusty, drugi — ambicyi, wszyscy — strachu. Wymienię ci męża konsularnego — niewolnika starej baby, bogaczy 
— niewolników służącej, młodzieńców ze znakomitych rodzin — niewolników pantomima. Czy może być 
 
  
  
 

--------------- 2013-03-30 07:56:41 ---------------
 232/517  
 

 

coś sromotniejszego nad niewolnictwo dobrowolne? Na przekorę więc wszystkim naszym zarozumialcom, miej zawsze 
dla sług swoich twarz pogodną i nie okazuj względem nich wyższości pogardliwej. Wzbudzaj w nich raczej szacunek, 
aniżeli obawę.
Powiedzą, że wzywam niewolników do niezależności, że strącam panów z ich wysokiego stanowiska, ponieważ nad 
bojaźń przekładam poszanowanie. Tak, żądam, żeby mieli uczucie szacunku, które przystoi klientom i protegowanym. 
Czyż dla pana nie byłoby dostatecznem to, czem się Bóg zadawalnia? Kto jest poważanym, ten jest także kochanym, 
bo miłość nie zgadza się z bojaźnią. Masz więc słuszność, nie chcąc, żeby się ciebie ludzie twoi obawiali, i że używasz 
tylko napomnień słownych. Bicie poprawia jedynie bydlęta.
(Seneca, List XLVII, do Luciliusa).
 
11. Obowiązki wyzwoleńca względem patrona.
 

Wyzwolenie było w zasadzie i prawnie aktem, przez który pan zrzekał się swej władzy nad niewolnikiem. Ale jeżeli 
wyzwoleniec przestawał mieć pana, miał jeszcze patrona; był nim zaś ten sam pan, który go ogłosił wolnym. Przybierał 
wyzwoleniec imię swego patrona. 
 
  
  
 

--------------- 2013-03-30 07:56:43 ---------------
 233/517  
 

 

Stanowisko jego prawne zależało od stanowiska patrona; nie był obywatelem rzymskim, jeżeli patron nim nie był. Jego 
miejscem rodzinnem było teraz miejsce urodzenia patrona, co oznaczało, że jeżeli n. p. niewolnik urodził się w Syryi, a 
był wyzwolony przez Tuluzanina, zostawał prawnie obywatelem Tuluzy. Jeżeli umierał bezdzietnie, majątek jego 
przechodził na rzecz patrona, albo syna tegoż, jako na najbliższego krewnego. Jeżeli zabił swego patrona — był 
ojcobójcą.
Patronat był z jednej strony opieką nad wyzwoleńcem. Starożytne prawo zobowiązywało dawnego pana do bronienia 
wyzwoleńca przeciw osobom trzecim. Inny przepis nakazywał żywić go lub wspierać. Ale z drugiej strony patronat był 
władzą. Juryskonsulci przypuszczają, że patron ma prawo karania swego wyzwoleńca... Obowiązki wyzwoleńca 
określały dwa wyrazy: reverentia i obsequium, t. j. uszanowanie i posłuszeństwo. Były to określenia bardzo 
ogólnikowe, i łatwo domyślić się, że patron mógł je tłómaczyć, jak chciał. Osoba patrona powinna być "tak szanowną i 
świętą, jak osoba ojca. " Otóż niewdzięczność wyzwoleńca była wobec sądu prawdziwym występkiem. Patron miał 
przez długi czas prawo karania za to wyzwoleńca wróce- 
 
  
  
 

--------------- 2013-03-30 07:56:45 ---------------
 234/517  
 

 

niem go do stanu niewolniczego. Później oddano sprawy o niewdzięczność sądom, i sędziowie mieli rozkaz surowo 
karać winnych. Jeżeli wyzwoleniec był "zarozumiałym i upartym, " jeżeli wysoko podnosił głowę wobec patrona, za 
karę zostawał znowu niewolnikiem. Ta sama kara groziła mu, jeżeli opuścił patrona w chorobie lub zaniedbywał go w 
ubóstwie. Za niewdzięczność dowiedzioną lub za brak względów sędzia mógł skazać winnego bądź na karę pieniężną, 
bądź na chłostę. Za obelgi karano wygnaniem, za podniesienie ręki na patrona groziły roboty ciężkie w kopalniach.
Prawo nie określało obsequium, ale należy zauważyć, że wyraz ten oznaczał poddanie się woli człowieka. 
Wyzwoleniec musiał ulegać, być posłusznym, naginać się i stosować do woli patrona. Sędziom zalecano karać 
wyzwoleńców, którzy nie wypełniali tego nieokreślonego obowiązku. Widzimy więc, że wyzwolenie bynajmniej nie 
dawało niezależności. Niewolnik, który względem społeczeństwa stawał się człowiekiem wolnym, był wciąż 
względem dawnego pana jego poddanym.
Wyzwoleniec, oprócz tego, zaciągał pod przysięgą inne jeszcze zobowiązania. Przyrzekał n. p., że zostanie do śmierci, 
lub przez czas określony, w domu i służbie bądź patrona, bądź 
 
  
  
 

--------------- 2013-03-30 07:56:48 ---------------

 235/517  
 

 

jego syna. Przysięgał patronowi, że będzie służyć jego następcy. Często zobowiązywał się płacić rodzaj daniny pod 
pięknie brzmiącą nazwą daru wdzięczności.
Najczęściej musiał oddawać patronowi część swej pracy. Liczono tę pracę na dnie (operae). Jeden przyrzekał 10 dni 
robocizny rocznie, drugi 20, inny — "nieokreśloną liczbę dni, stosownie do woli patrona. "
Rodzaj pracy określały zdolności, talenty lub przyzwyczajenia dawnego niewolnika. Jeden był rolnikiem, cieślą lub 
mularzem; drugi — złotnikiem, budowniczym, lekarzem, przepisywaczem, malarzem, aktorem lub nauczycielem. 
Czasem praca odbywała się w domu patrona, gdzie wyzwoleniec spełniał obowiązki nadzorcy, sekretarza, pokojowca 
lub kucharza. W innych wypadkach wyzwoleniec pracował w mieście i przynosił panu umówioną część zarobku. 
Niekiedy wyzwoleniec miał sklep i musiał płacić panu oznaczoną sumę ze swych zysków.
Tak samo jak mężczyzna, kobieta wyzwolona winna była robociznę panu do pięćdziesiątego roku życia, ale mogła się 
od niej uwolnić, wychodząc za mąż. Łatwo dostrzedz powód tego zwolnienia i prawoznawca wyraźnie mówi, że 
"kobieta nie może jednocześnie służyć 
 
  
  
 

--------------- 2013-03-30 07:56:50 ---------------
 236/517  
 

 

swemu mężowi i patronowi. " Ale z tego powodu właśnie taka kobieta nie mogła wyjść za mąż bez pozwolenia 
patrona. Uważano za słuszne, żeby pan mógł dowolnie zabronić małżeństwa, ponieważ sprawiało ono uszczerbek jego 
interesom.
Należy jeszcze zaznaczyć, że w tem zobowiązaniu, które przyjmował niewolnik, wyzwalając się, mógł pan wypisać 
warunek, że nie tylko on będzie dawać robociznę panu, ale i dzieci jego już urodzone, lub mające się urodzić.
Wszystkie te fakty pokazują, że pan zachowywał prawo do osoby dawnego niewolnika, a zwłaszcza do jego pracy. 
Można było wynająć wyzwoleńca osobie trzeciej. Pożyczano, darowywano, zapisywano w testamencie wyzwoleńców. 
Oddawano ich nawet w zastaw, co znaczy, że pożyczając pieniądze, hypotekowano je na dochodach z wyzwoleńca. 
Wypożyczano go i spekulowano na jego pracy. Liczono wyzwoleńców w posagach i zapisach; przechodzili do 
spadkobierców tak naturalnie, jak każdy inny przedmiot własności. Jeżeli patron miał dwóch spadkobierców, mogło się 
zdarzyć, że wyzwoleniec należał odtąd w połowie do jednego, w połowie do drugiego, lub 
 
  
  
 

--------------- 2013-03-30 07:56:52 ---------------
 237/517  
 

 

mógł należeć do jednego w jednej trzeciej, a w dwóch trzecich do drugiego.
(Fustel de Coulanges, L'invasion germanique et la fin de l'Empire, str. 107).
 
12. Wyzwoleńcy w społeczeństwie rzymskiem.
 

Wyzwoleńcy byli bardzo liczni za Cesarstwa, nie jesteśmy jednak w możności podać cyfry nawet przybliżonej. Ale 
wiele faktów pośrednio świadczy o tem. Jedna tylko lista zawiera 240 imion wyzwoleńców w Herculanum. W Capui 
stanowili prawie połowę ludności. Dla ogółu miast Italii południowej stosunek ich wynosił 1 do 6. Co się tyczy miasta 
Rzymu, wiadomości nasze są niedokładne. Zaznaczymy jednak, że nie było prawie obywatela, nawet zajmującego 
bardzo skromne stanowisko, któryby nie miał przynajmniej kilku wyzwoleńców. Tacyt powiada, że dawni niewolnicy 
są rozproszeni licznie w całem społeczeństwie; że większość rycerzy i wielu senatorów pochodzi z wyzwoleńców; że 
gdyby wyłączono i odosobniono tę klasę, okazałoby się, jak szczupłą jest liczba ludzi wolnych z urodzenia. Podobne 
świadectwo bardzo wiele znaczy.
Ze wszystkich zawodów, dostępnych wyzwoleńcom, najbardziej był pożądanym przez 
 
  
  
 

--------------- 2013-03-30 07:56:55 ---------------
 238/517  
 

 

nich zawód urzędniczy. Oficyaliści, zostający pod rozkazami dygnitarzy sądowych i administracyjnych, nie byli 
właściwie urzędnikami w wyższem znaczeniu tego wyrazu, wszelako stanowisko ich cieszyło się poważaniem. 
Niektóre ich obowiązki wymagały pewnego wykształcenia i pewnej intelligencyi. Tworzyli oni decuriae, w których 
posady były dożywotnie lub nabywane za pieniądze, i temu systemowi zawdzięczają niewątpliwie pewną powagę, jaką 
mają zawsze korporacye.
W pierwszym szeregu stali scribae, odpowiadający naszym pisarzom, kopistom, kancelistom, rachmistrzom i t. p. 
Prawdopodobnie przygotowywali oni i nawet załatwiali sprawy bieżące, jak to dziś robią naczelnicy wydziałów przed 
podaniem referatów do podpisu. Posady te zajmowali wyłącznie wyzwoleńcy lub t. zw. ingenui (ludzie wolni, synowie 
wyzwoleńców). Spotykamy ich w biurach kwestorów, edylów i trybunów.
Po scribach szli lictores, których obowiązki dotyczyły porządku zewnętrznego. W Rzymie poprzedzali zawsze konsula, 
niosąc pęki rózeg, z toporem zatkniętym pośrodku, i brali udział w niektórych czynnościach prawnych. Do urzędu tego 
mieli właściwie prawo tylko ingenui. ale często dawano posady liktorów dawnym 
 
  
  
 

--------------- 2013-03-30 07:56:57 ---------------
 239/517  
 

 

niewolnikom, jeżeli byli obywatelami rzymskimi.
Niższą kategorye stanowili viatores — posłańcy, roznoszący rozkazy, którzy znajdowali się przy osobach konsulów, 
pretorów i innych dostojników, oraz praecones — woźni, albo heroldowie publiczni, i inni agenci podrzędni.
Wszystkie te posady były stopniami karyery, która obudzała pewne poważanie. Dawały one wszelkie korzyści, 
właściwe biurokracyi — istnienie spokojne, zabezpieczone, i w końcu zawodu odznaczenie zaszczytne. Musiały więc 
być poszukiwane. Obejmowano je w młodym wieku, posuwano się wyżej według zasług lub okoliczności, czasem 
nawet zdobywano dobrobyt.
Wyzwoleńcy nie mieli prawa służyć w legionach, przyjmowano ich tam tylko w razie groźnego niebezpieczeństwa. 
Najchętniej służyli w marynarce. Pełno ich było na okrętach floty w Misenie lub w Ravennie, jako prostych majtków, 
albo nawet w stopniu dowódców.
W Rzymie wstępowali do kohort vigilów, którzy czuwali nad bezpieczeństwem miasta w nocy i gasili pożary. Chętnie 
poświęcali się rolnictwu, a Plinius twierdzi, że wielu odznaczyło się w tym zawodzie. Znajdujemy 
 

  
  
 

--------------- 2013-03-30 07:56:59 ---------------
 240/517  
 

 

ich często w przemyśle, zwłaszcza we wszystkich gałęziach budownictwa, od eksploatacyi łomów kamienia — do 
przedsiębiorstw ciesielskich i dekarskich, oraz w handlu produktami spożywczymi, odzieżą i bławatnym. Kupowali i 
sprzedawali niewolników i gladyatorów. Zajmowali się chętnie spekulacyami finansowemi. Byli wekslarzami, 
bankierami, złotnikami, rytownikami. Wreszcie zostawali pisarzami publicznymi; jeden z nich chwali się, że w ciągu 
czternastu lat zredagował mnóstwo testamentów bez udziału prawników.
Wielu wyzwoleńców obierało sobie zawód histriona, skoczka lub pantomima. W dziełach historyków i na pomnikach 
znajdujemy imiona niektórych sławnych aktorów — n. p. Pylades za panowania Trajana, Memphius — za Marka 
Aureliusa. Pantomimy cieszyli się wielką wziętością — i napisy, uwieczniające ich sławę, są bardzo napuszone. Nie 
zapominają nigdy nazwać ich, lub oni nazywają siebie, pierwszymi artystami swego czasu, przytaczają wszystkie ich 
tryumfy. Dowiadujemy się o jednym z takich artystów z dwóch napisów — w Lanuvium i Preneste. Nazywał się 
Agelius Scptcntrio. Pierwszy napis wyryto z rozkazu Senatu miejskiego i ludu, — drugi, dekretowany przez 
Rzeczpospolitą na żądanie oby- 
 
  
  
 

--------------- 2013-03-30 07:57:01 ---------------
 241/517  
 

 

wateli, ma na celu zaświadczenie przywiązania Ageliusa do kraju rodzinnego. Wiadomo, czem była karyera sławnego 
artysty: cieszył się oklaskami ludu, zyskiwał bogactwo, zbliżał się do imperatorów, a wielkie miasta spierały się o 
zaszczyt zaliczenia sławnych komedyantów dogronaswych obywateli. Aktorzy tworzyli prawdziwe dynastye — i 
zauważono, że przezwiska Apolausiusa, Pyladesa, Septentriona nosiło wiele osób, należących do tej samej rodziny.
Woźnice i kierownicy wozów byli jeszcze głośniejsi. Od czasów Augusta były to prawdziwie znakomite osobistości. 
Plinius wspomina niejakiego Felixa, Dion Cassius wymienia zabitego przez Caracallę woźnicę Euprepesa, który 
wygrał w 782 wyścigach. Cyfra ta nie jest wcale zadziwiającą — napisy liczą zwycięstwa na setki i prawie na tysiące. 
Nie tylko wyzwoleńcy je odnosili, współzawodniczyli z nimi ingenui. Gladyatorów spotykamy również w obu klasach, 
a także często wśród niewolników.
Budzić może ciekawość pytanie: jakie miejsce zajmowali wyzwoleńcy w t. zw. profesyach liberalnych, zwłaszcza w 
zawodach, wymagających pewnego wykształcenia umysłu? Niektórzy byli lekarzami. Przez długi czas 
 
  
  
 

--------------- 2013-03-30 07:57:04 ---------------
 242/517  
 

 

leczenie było niewątpliwie zajęciem domowem, każdy człowiek zamożny miał niewolnika lekarza, jak miał 
niewolnika-odźwiernego. Kiedy sztuka leczenia stała się zawodem specyalnym, lekarz, którego wyzwolono, zdobywał 
sobie klientelę po za domem, ale zostawał w rozporządzeniu swego pana. Kobiety wyzwolone spełniały czynności 
akuszerek.
Wyzwoleńcy mieli poważny udział w kształceniu młodych Rzymian. Wielu ludzi ubolewało nad tem i widziało w tej 
roli przyczynę zepsucia powszechnego. Ale ubolewania ich, uzasadnione mniej lub więcej, nie mogły temu 
przeszkodzić. Prawo zresztą uważało tego rodzaju usługi za najwyższe ze wszystkich i pozwalało młodzieńcowi, 
mającemu przynajmniej dwadzieścia lat, wyzwolić swego pedagoga. Nauczyciele nie zawsze należeli do jednej 
rodziny, niektórzy utrzymywali szkoły publiczne.
Pomiędzy tymi ostatnimi liczba gramatyków była stosunkowo olbrzymią. Prawie wszyscy, którzy wsławili się, byli, 
według świadectw historyków, dawnymi niewolnikami. Bardzo dobrze traktowani przez panów, dosyć prędko 
zyskiwali wolność, — ale nieraz woleli wyrzec się korzyści niezależności, uważając się za zupełnie szczęśliwych w 
domu, w którym 
 
  
  
 

--------------- 2013-03-30 07:57:06 ---------------
 243/517  
 

 

przebywali. Niektórzy zrobili wielkie majątki, jak n. p. Verrius Flaccus, któremu August powierzył wychowanie swego 
wnuka, z pensyą 20, 000 franków rocznic.
Można przytoczyć wielu autorów-wyzwoleńców — historyków, poetów i uczonych; poprzestaniemy na wymienieniu 
najznakomitszych, jakimi byli za Rzeczypospolitej Livius Andronicus, Caecilius Statilius i Terentius, a za Cesarstwa 
Publius Syrus, Phedrus i Epictetes.
Artystów Rzymianie wogóle dosyć lekceważyli, z wyjątkiem może architektów. Gdybyśmy podali spis ich, znalazłoby 
się w nim bardzo wielu wyzwoleńców.
Wogóle było w tej klasie dużo występków. Ale zdarzali się też w niej ludzie uczciwi, pracowici, oszczędni, użyteczni 
dla społeczeństwa. Niektórzy zasłużyli na prawdziwe przywiązanie takich ludzi, jak Cyceron lub Plinius Młodszy. 
Wielu korzystało z hojności swych dawnych panów, a jeden z wyzwoleńców mógł z dumą napisać na swoim nagrobku: 
"Religijny i czystych obyczajów, żyłem tak długo, jak mogłem, bez procesów, bez kłótni, bez długów. Byłem wierny 
moim
  
 
  
  
 

--------------- 2013-03-30 07:57:08 ---------------
 244/517  
 

 

przyjaciołom, ubogi w pieniądze, ale bogaty w uczucia. "
(Lemonnier, Condition privee des affranchis, str. 264 i nast. ).
 
13. Tiron, wyzwoleniec Cycerona.
 
Imię Tiron jest łacińskiem, co każe przypuszczać, że ten, który je nosił, urodził się w domu swego pana. Cyceron 
polubił go w młodym wieku i kazał kształcić starannie. Być może nawet, że sam zadał sobie pracę dokończenia jego 

wychowania. Nazywa siebie niekiedy profesorem Tirona i lubi żartować z jego sposobu pisania. Czuł Cyceron do 
swego wychowańca żywe przywiązanie, a w ostatnich latach życia nie mógł się obyć bez niego.
Rola Tirona była bardzo ważną w domu Cycerona, a zajęcia jego bardzo różnorodne. Przedstawiał on tam porządek i 
oszczędność, które nie były przymiotami jego pana. Był on jakby zaufanym jego pełnomocnikiem. Podjął się 
pierwszego każdego miesiąca egzekwować dłużników, którzy się opóźniali, i uspokajać zbyt gwałtownych wierzycieli; 
sprawdzał rachunki rządcy Erosa, które nie zawsze były w porządku; zgłaszał się po pieniądze do uprzejmych 
bankierów, których pożyczki podtrzymy- 
 
  
  
 

--------------- 2013-03-30 07:57:11 ---------------
 245/517  
 

 

wały Cycerona w trudnych chwilach. Ilekroć trzeba było wykonać jakie delikatne zlecenie, zwracano się do niego. 
Gorliwość, z jaką wypełniał najważniejsze poruczenia, nie przeszkadzała używać go do najdrobniejszych: kazano mu 
dozorować ogrodów, zachęcać do pracy robotników, oglądać roboty budowlane; nawet sala jadalna należała do jego 
atrybucyi — i widzę, że polecano mu zapraszać gości na obiad. Ale zwłaszcza jako sekretarz oddawał największe 
usługi Cyceronowi. Był on dla niego więcej niż sekretarzem, bo powiernikiem, prawie współpracownikiem. Aulus 
Gellius sądzi, że pomagał panu w układaniu jego dzieł, i korespondencya Cycerona nie zaprzecza temu 
przypuszczeniu. Pewnego razu, gdy chory Tiron został w domu wiejskim, pisał do niego Cyceron, donosząc, że 
odwiedził go Pompejus i prosił, żeby mu cokolwiek przeczytał. Ale on odpowiedział, że wszystko jest niemem w 
domu, kiedy niema Tirona. "Moja praca literacka, albo raczej nasza, zamiera w twej nieobecności. Wracaj jak 
najrychlej ożywić nasze muzy. "
W owym czasie Tiron był jeszcze niewolnikiem. Dosyć późno, bo dopiero w 53 r. przed nar. Chr., został wyzwolony. 
Wszyscy w otoczeniu Cycerona przyklasnęli temu wynagro- 
 
  
  
 

--------------- 2013-03-30 07:57:13 ---------------
 246/517  
 

 

dzeniu wiernych usług. Quintus, który był w Gallii, pisał umyślnie do brata z podziękowaniem za to, że dał mu teraz 
nowego przyjaciela. Tiron później kupił sobie niewielką posiadłość ziemską, zapewne dzięki szczodrobliwości pana, i 
Marcus w liście, wysłanym z Aten, mile żartuje z nowych upodobań, które to nabycie w nim rozwinie. "Otóż więc 
jesteś właścicielem ziemskim — powiada, — trzeba ci wyrzec się wykwintu miejskiego i stać się zupełnie wieśniakiem 
rzymskim. Znajduję wielką przyjemność, wyobrażając sobie twoją nową powierzchowność. Zdaje mi się, że widzę cię 
kupującego narzędzia rolnicze, rozmawiającego z włodarzem i chowającego po deserze w połę togi ziarnka owoców 
dla swego ogrodu. " Ale właściciel i wyzwoleniec Tiron tak samo słyżył panu, jak kiedy był niewolnikiem.
Zdrowie jego było liche, a nie oszczędzano go wcale. Wszyscy go kochali, ale, pod tym pretekstem, wszyscy także 
kazali mu pracować. Porozumiewano się dla nadużywania jego uprzejmości, która była niewyczerpaną. Quintus, 
Marcus, Atticus wymagali wciąż, żeby im donosił nowiny z Rzymu i dawał wiadomości o Cyceronie. Przy każdem 
powiększeniu zajęć swego pana Tiron brał część ich na siebie, aż w końcu zachorował. Tak się znu- 
 
  
  
 

--------------- 2013-03-30 07:57:15 ---------------
 247/517  
 

 

żył podczas wielkorządztwa Cycerona w Cylicyi, że ten ostatni musiał go zostawić w Patrasie, kiedy powracał do 
domu. Z wielkim żalem rozstawał się z nim Cyceron, i dla wykazania smutku, którego doznawał, opuszczając 
przyjaciela — pisywał do niego często, czasem trzy razy na dzień. Troskliwość, którą w danym wypadku otaczał 
Cyceron to zdrowie tak delikatne i cenne, była nieskończoną, — dla wyleczenia Tirona stawał się lekarzem. Pewnego 
dnia, gdy zostawił Tirona niezbyt zdrowego w Tusculum, tak pisał: "Zajmij się swojem zdrowiem; zaniedbywałeś je 
dotychczas, żeby mi służyć. Wiesz, czego ono wymaga: dobrego trawienia, wypoczynku, umiarkowanych ćwiczeń 
cielesnych, zabawy i regularnego żołądka. Wracaj ładnym chłopcem; będę cię za to kochał więcej, ciebie i Tusculum. " 
Kiedy choroba była cięższą, zalecania były jeszcze dłuższe. Cała rodzina wówczas wyrażała swoje uczucia, a Cyceron, 
który pisał list, przemawiał w imieniu żony i dzieci: "Jeżeli nas kochasz, a osobliwie mnie, który cię wychowałem, 
będziesz myślał tylko o poprawieniu zdrowia. Proszę cię, jak o łaskę, nie zważaj na wydatki. Pisałem do Curiusa, żeby 
ci dawał wszystko, czego zażądasz, żeby płacił hojnie lekarzowi, gdyż wtedy będzie on dbalszy. 
 
  
  
 

--------------- 2013-03-30 07:57:18 ---------------
 248/517  
 

 

Oddałeś mi niezliczone przysługi w domu, na Forum, w Rzymie, w mojej prowincyi, w moich sprawach publicznych i 
prywatnych, w moich zajęciach naukowych i literackich, ale dopełnisz ich miary, jeżeli, czego się spodziewam, ujrzę 
cię znowu w dobrem zdrowiu. "
Tiron odpłacał to przywiązanie poświęceniem, które nie dało się nigdy znużyć. Ze swojem wątłem zdrowiem przeżył z 
górą sto lat, i można powiedzieć, że całe długie życie poświęcił na usługi swemu panu. Gorliwość ta nic osłabła, kiedy 
stracił pana — i do ostatniej chwili życia zajmował się nim. Napisał jego historyę, ogłosił jego dzieła niewydane; żeby 
nic nie uronić, spisał nawet najdrobniejsze zapiski i dowcipy, których, jak mówią, ułożył zbiór zanadto długi, bo 
uwielbiał wszystko bez różnicy. Opracował wreszcie doskonałe wyr dania mów, do których odwoływano się jeszcze w 
II wieku.
(Boissier, Ciceron et ses amis, str. 114 — 117).
 
14. Wyzwoleniec zbogacony.
 
Trimalchion Petroniusa — to wyzwoleniec, który się zbogacił, a pozostał prostakiem, który, przeszedłszy niezwykle 
szybko z ostatecznej nędzy do niezmiernej zamożności, szalonymi 
 
  
  
 

--------------- 2013-03-30 07:57:20 ---------------
 249/517  
 

 

wydatkami wynagradzał sobie niedostatek, długo znoszony.
Petronius pragnie nam dać do zrozumienia za pomocą żartobliwej przesady, jakie olbrzymie majątki zdołali 
zgromadzić ci dawni niewolnicy. Trimalchion posiada tak rozległe dobra, że "skrzydła kani opadną ze zmęczenia w 
przelocie nad niemi. " Zgromadził całe wojsko niewolników, których nie zna i których część nie widziała nigdy pana. 
Nie potrzebuje niczego kupować — majątki jego dostarczają w obfitości wszystkiego, czego zapragnie. Spisują dla 
niego dziennik, który każe czytać podczas uczty, dla wykazania swego bogactwa. Oto jedna stronica, dająca pojęcie o 
całości:
"Siódmego dnia przed Kalendami Augusta (sierpnia), w ziemi Cumae, która należy do Trimalchiona, urodziło się 30 
chłopców i 40 dziewcząt. Zwieziono z toków i zamknięto w spichrzach 500, 000 miar zboża. Postawiono w oborach 
500 wołów roboczych. Tegoż dnia ukrzyżowano niewolnika Mithridatesa za to, że bluźnił geniuszowi pana. Tegoż dnia 
zwrócono do kasy 10 milionów sestercyi, których nie można było umieścić. Tegoż dnia w ogrodach w Pompei 
wybuchnął pożar, który wszczął się w domu dzierżawcy. " Tu Trimalchion przerwał czytanie i zaczął się gniewać. 
Tych ogrodów 
 
  
  
 

--------------- 2013-03-30 07:57:22 ---------------
 250/517  
 

 

w Pompei nie zna wcale; nabyto je za jego pieniądze, nie uprzedziwszy go o tem. Odtąd życzy sobie, żeby go 
zawiadamiano w ciągu sześciu miesięcy o majątku, który będzie nabyty. Rządzi on calem królestwem i w 
posiadłościach swoich żyje jak monarcha. Podwładni naśladują jego zachowanie się — są zuchwali wobec obcych i 
okrutni dla swych sług. Jakkolwiek sami są niewolnikami, z którymi pan często źle się obchodzi, mają swoich 
niewolników i źle obchodzą się z nimi przez zemstę. Petronius przedstawia jednego z nich w chwili, gdy chce ukarać 
śmiercią swego sługę. Wszyscy żądają, żeby go ułaskawił, ale on każe się prosić, nim się zgodzi. "Hultaj — powiada, 
— pozwolił ukraść suknię, którą jeden z moich klientów dał mi na urodziny. Co prawda, raczej jego niedbalstwo mię 
gniewa, aniżeli strata sukni, bo, chociaż była purpurowa, ale już raz prana. Mimo to wszystko, ponieważ mię błagacie, 
chcę mu przebaczyć. "
Ze wszystkich osób, które otaczały Trimalchiona, jedna tylko małżonka jego, Fortunata, nie mogła przyzwyczaić się do 
nowego stanowiska. Chociaż "łopatą zgarnia dukaty, " zachowała wśród przepychu bogactwa wszystkie zabiegi skąpej 
oszczędności, właściwej gospo- 
 
  
  
 

--------------- 2013-03-30 07:57:25 ---------------
 251/517  
 

 

darstwom drobnym. Nic spoczywa na chwilę, i podczas obiadu wstaje od stołu, żeby mieć oko na wszystko. "Czyż nie 
znacie jej? — mówi mąż, który znał ją zbyt dobrze. — Ona nie wypije szklanki wody, dopóki nie schowa srebra i nie 
rozdzieli między niewolników resztek potraw. "
Sam Trimalchion został, a raczej usiłuje być wielkim panem. Nabrał zamiłowali światowych, pragnie okazać się 
przyjacielem piśmiennictwa i nauk. Kto ośmieli się zarzucać mu nieuctwo? — Ma w domu dwie biblioteki. Rozprawia 
o astrologii i dowodzi uczenie, że mowcy i kucharze powinni się rodzić pod tą samą konstelacyą. Pozwala sobie 
przytaczać fakty historyczne — i chociaż często używa ich niewłaściwie, chociaż Hannibalowi każe być współczesnym 
wojnie trojańskiej, współbiesiadnicy, pomimo to, zachwycają się jego wiedzą. Ponieważ Seneca wprowadził w modę 

moralność — i on moralizuje przy każdej sposobności, a chcąc przypomnieć gościom swoim marność życia, rozkazuje 
przynieść szkielet do sali jadalnej. Chce uchodzić za miłośnika sztuk, udaje szalejącego za muzyką do tego stopnia, że 
służba spełnia czynności swe przy dźwiękach kapeli, a niewolnicy w takt krają mięso. Jednakże, kiedy szczerze wyraża 
swe myśli, przyzna- 
 
  
  
 

--------------- 2013-03-30 07:57:27 ---------------
 252/517  
 

 

je, że ze wszystkich artystów najwyżej ceni skoczków na linie i trębaczy. Nadewszystko chce być hojnym. Zaprasza 
przechodniów z ulicy, nie znając ich wcale, byle mieć dużo gości przy stole. Olśniewa i męczy wszystkich swoim 
przepychem; myśli nad tem, coby wynaleźć, żeby biesiadników zadziwić. Każde danie jest arcydziełem wyobraźni, 
zawierającem niespodzianki i wymagającem komentarzy.
Jednakże pośród tej wspaniałości co chwila odzywa się w nim dawny niewolnik i spanoszeniec. Racząc hojnie 
współbiesiadników, znieważa ich jednocześnie. "Pijcie to stuletnie Falernum! — woła — nie kazałem podawać 
wczoraj tak dobrego wina, chociaż miałem gości, którzy są daleko więcej warci od was. " Przy końcu uczty wino 
odurza wszystkie głowy. Każdy przestaje powściągać się i wykazuje właściwą naturę. Jeden z przyjaciół Trimalchiona, 
w rodzaju żartu, łapie za nogę Fortunatę, która pada jak długa na łoże. Trimalchion, rozjątrzony wymówkami żony, 
ciska jej w głowę szklankę. Powstaje taki wrzask, że straż policyjna, sądząc, iż w domu wybuchnął pożar, wysadza 
drzwi i wpada do sali jadalnej z toporami i wodą do gaszenia ognia.
(Boissier, L'opposition sous les Césars, str. 265- 268). 
 
  
  
 

--------------- 2013-03-30 07:57:29 ---------------
 253/517  
 

 

15. Wyzwoleńcy cesarscy.
 
W ciągu pierwszego wieku naszej ery zarząd naczelny Cesarstwa powierzano wyzwoleńcom monarchy. Dokumenty 
współczesne dają nam pojęcie o ważności ich obowiązków. Posłuchajmy, co n. p. Stacius opowiada o Etruscusie: 
Urodzony w Smyrnie, Etruscus przybył do Rzymu za Tiberiusa. Wyzwolony przez tego władcę, pozostał w jego 
służbie. Zachował swoje stanowisko za Caliguli i otrzymał skromne miejsce w świcie imperatora podczas podróży jego 
do Gallii. Zaczął iść w górę za Claudiusa, a Neron nie przestawał okazywać mu względów. Około r. 56 powierzono mu 
ministeryum finansów cesarskich. Dochody z kopalni złota w Iberyi i Dalmacyi, ze zboża w Afryce i Egipcie, z ławic 
perłowych Wschodu, ze stad w Tarencie, z fabryk kryształów w Aleksandryi, z lasów koronnych w Numidyi, pobór 
wszelkich danin, przybywających ze wszystkich punktów głównych do przystani w Rzymie — poruczono odtąd jego 
straży. Wyznaczanie funduszów na wydatki należało również do niego. Przez ręce Etruscusa przechodziły codziennie 
sumy na utrzymanie wojsk, na rozdawanie zboża w Rzymie, na budowanie świątyń, wodociągów i tam, na upiększanie 
 
  
  
 

--------------- 2013-03-30 07:57:32 ---------------
 254/517  
 

 

pałaców cesarskich, wznoszenie posągów i bicie monety. Krótki był sen jego i wypoczynek odmawiał zaproszeń na 
obiady, a umysł, wciąż zajęty pracą, nie znał wcale rozrywek. Nie wiemy, jak długo Etruscus zajmował tę posadę. 
Zdaje się, że już nie był ministrem, kiedy wpadł w niełaskę u Domitianusa, który go skazał na wygnanie do Campanii. 
Synowi pozwolono towarzyszyć ojcu, ale sekretarza Etruscusa wysłano z Italii. Starzec doczekał się zresztą 
ułaskawienia i wkrótce potem umarł, przekroczywszy osiemdziesiąty rok życia. Grobowiec jego wspaniale był 
ozdobiony. Malarze i rzeźbiarze współzawodniczyli z sobą, żeby odtworzyć rysy Etruscusa z materyałów 
najcenniejszych, a dwaj znakomici poeci współcześni, Stacius i Martialis, wyśpiewywali mu pochwały.
Za Claudiusa wyzwoleniec Polybius był przełożonym ministeryum próśb i rekursów. Z ciekawością czytamy list, w 
którym Seneca pociesza go po śmierci młodszego brata: "Nie masz prawa smucić się bez miary — i nie tylko ten jeden 
przywilej ci odjęto: nie masz także prawa przespać cząstki dnia, ani uciec od wiru spraw, dla wczasów i spokoju 
wiejskiego; ani wypocząć w podróży, przedsięwziętej dla przyjemności; ani rozerwać umysłu widowiskami 
 
  
  
 

--------------- 2013-03-30 07:57:34 ---------------
 255/517  
 

 

rozmaitemi; ani rozłożyć, według swej woli, użycia czasu. Nie wolno ci tysiąca rzeczy, które nie są wzbronione 
najskromniejszemu śmiertelnikowi, ukrytemu w nędznym zakątku. Wielkie powodzenie jest wielką niewolą. Żadna z 
twych czynności do ciebie nie należy. Dać tyle tysięcy posłuchań, uporządkować tyle rekursów, objąć te potoki spraw, 
które płyną ku tobie z różnych punktów globu i na które kolejno zwracać musisz myśl pana świata — wszystko to 
wymaga zupełnej dzielności umysłu. Tak, nie wolno ci płakać — ażebyś mógł wysłuchiwać tłumy tych, którzy płaczą. 
Ażebyś mógł otrzeć łzy tych, których nędza usiłuje zyskać litość imperatora, naprzód swoje łzy musisz powstrzymać. 
Czyż mam ci wreszcie wskazać środek, który dla ciebie będzie skutecznym? Kiedy zechcesz o wszystkiem zapomnieć, 
myśl o imperatorze, rozważaj, jakiem poświęceniem, jaką gorliwością powinieneś odpłacać jego życzliwość.. "
Abascantusowi poruczył Domitianus prowadzenie korespondencyi cesarskiej ze wszystkiemi prowincyami. Stacius 
poświęcił mu wiersz po śmierci żony jego, Priscilli. Poeta powiada, że ułożył ten wiersz, pragnąc stale dawać dowody 
poświęcenia swego dla wszystkich otaczających cesarza, — bo ten, kto wielbi 
 
  
  
 

--------------- 2013-03-30 07:57:36 ---------------
 256/517  
 

 

bogów wiernem sercem, powinien także kochać sługi ołtarzy boskich. Czyż nie sam imperator włożył na barki 
młodego jeszcze Abascantusa ciężar ministeryum najbardziej zawalonego sprawami? Priscilla wyraziła wtedy 
wdzięczność monarsze, rzucając mu się do nóg. Abascantus powinien rozsyłać rozkazy pana po całym świecie, 
kierować siłami cesarstwa, otrzymywać wiadomości od wojsk z nad Eufratu, Dunaju, Renu i z Brytanii. On wysyła 
nominacye do legionów; przez niego dowiadują się, kto otrzymał centuryonat, trybunat wojskowy, dowództwo kohorty 

lub oddziału jazdy. On ma obowiązek zasięgania wiadomości: czy wylew Nilu był dostatecznym do zapewnienia 
dobrego zbioru, czy padały deszcze w Afryce, i o wielu innych rzeczach. Ani Merkury, ani Irys nie byli obarczeni tak 
licznemi zleceniami. Według Staciusa, Abascantus zachowywał zawsze jednostajność usposobienia i spokój, 
uczciwość i skromność. Prostotą w jedzeniu przypominał wieśniaka z Apulii lub Sabinii. Był jednak bardzo bogatym. 
Stacius opowiada, że Priscilla poleciła mężowi ofiarować w jej imieniu do świątyni w Kapitolu posąg cesarza cały ze 
złota, wartości 450, 000 sestercyi (według ówczesnej normy 112, 000 franków). Pogrzeb jej urządzono ze 
wspaniałością królewską, 
 
  
  
 

--------------- 2013-03-30 07:57:39 ---------------
 257/517  
 

 

a grobowiec jej przy Via Appia był prawdziwym pałacem.
Senat, który w głębi duszy pogardzał tymi wyzwoleńcami, uniżał się względem nich do kornych pochlebstw. Plinius 
Młodszy zachował nam tekst uchwały, wydanej dla uczczenia Pallasa: "Senat dziękuje imperatorowi za to, że 
monarcha sam wygłosił uroczystą pochwalę swego wyzwoleńca i raczył pozwolić, żeby Senat wyraził życzliwość 
swoją dla tego człowieka. Ażeby Pallas, względem którego każdy uznaje się wielce obowiązanym, mógł otrzymać 
nagrodę, godną jego prac i poświęcenia, Senat i lud rzymski, nie znajdując przyjemniejszej sposobności do okazania 
swego hojnego usposobienia, jak obdarowanie tak wiernego i bezinteresownego stróża finansów cesarza, rozkazuje 
wziąć ze skarbu publicznego 15 milionów sestercyi i dać je Pallasowi. " Dodać należy, że Pallas okazał się wyższym 
nad chęć zysku i że wpływano usilnie na cesarza, aby go zmusił do powolności życzeniom Senatu. Ponieważ Pallas 
stanowczo odmówił przyjęcia podarunku i zgodził się tylko wziąć oznaki godności pretorskiej, które mu jednocześnie 
ofiarowano, Senat nie nalegał, ale powziął następującą uchwałę: "Zważywszy, że jest bardzo korzystnem ogłaszanie 
łask, któremi mo- 
 
  
  
 

--------------- 2013-03-30 07:57:41 ---------------
 258/517  
 

 

narcha zaszczyca i nagradza Judzi zasługujących na nie, zwłaszcza w miejscach, gdzie wiadomość o tem może 
zachęcić do naśladownictwa ludzi, zajmujących się sprawami cesarza, tudzież, że głośna wierność i uczciwość Pallasa 
są wzorami najwłaściwszymi do wzbudzenia szlachetnego współzawodnictwa — postanowiono, ażeby mowa, 
wygłoszona przez imperatora d. 28 stycznia (ante diem quintum Calendas Februarias), i dekret, uchwalony z tego 
powodu przez Senat, wyryto na tablicy bronzowej i wystawiono obok opancerzonego posągu Juliusa Caesara. "
(Friedlaender, Moeurs rotnaines d' Auguste aux Antonins, ks. II, rozd. 2). 
 
  
  
 

--------------- 2013-03-30 07:57:43 ---------------
 259/517  
 

 

ROZDZIAŁ V. 
MIESZKANIE.
 
1. Dom rzymski. — 2. Ruchomości. — 3. Wyroby ze szkła i złotnictwo w Galii. — 4. Mieszkania ludzi ubogich w 
Rzymie. — 5. Domy wiejskie. — 6. Życie Pliniusa Młodszego na wsi. — 7. Willa Hadriana w Tiburze.
 
1. Dom rzymski.
 
A. Mieszkanie starożytne.
W pierwszych wiekach dziejów rzymskich, jeżeli pominiemy chałupy wieśniaków — domy we właściwem znaczeniu 
tego wyrazu, czy to na wsi, czy w mieście, były zupełnie do siebie podobne i odtwarzały dokładnie jeden plan. Istniały 
więc wtedy dwa różne typy mieszkań ludzkich.
O pierwszym typie nie mamy nic prawie do powiedzenia. Nędzne domostwa ubogich wieśniaków znamy tylko z 
ogólnikowych opisów autorów łacińskich. Ciekawe malowidło w Pompei wskazuje, jak przedstawiali sobie 
współcześni Augusta mieszkania
  
 
  
  
 

--------------- 2013-03-30 07:57:46 ---------------
 260/517  
 

 

wieśniacze w starożytności. Jest to chałupka, zbudowana z pniów drzew, wbitych prostopadle w ziemię, gałęzi, 
splecionych prętów, gliny i innych, równie prostych materyałów, z dachem słomianym grubej roboty, z dziurą w 
ścianie zamiast drzwi i prawdopodobnie bez okien — słowem wielka buda, zastosowana do wymiarów wzrostu 
ludzkiego.
Prawdziwe zaś domy na wsi i w mieście odtwarzają wiernie plan mieszkania etruskiego. Domy Etrusków składały się 
właściwie z jednej, obszernej izby, której dach miał w środku otwór. U Rzymian starożytnych całe mieszkanie 
stanowiła podobna izba, którą zwano atrium i w ciągu kilkuset lat dom rzymski nie rozwijał się wcale. Domy Rzymian 
w epoce królów i w bohaterskich czasach Respubliki, te domy, w których mieszkali Cincinnatus, Fabricius i inni sławni 
mężowie, zawierały tylko atrium. I atrium pozostało charakterystyczną częścią mieszkania jeszcze w epoce największej 
pomyślności Cesarstwa.
Dach nad atrium składał się z czterech połaci, pochylonych ku środkowi, gdzie znajdował się otwór prostokątny, 
zwany compluvium, przez który w czasie deszczu spadała woda do impluvium, czyli basenu wewnętrznego. Były dwa 
sposoby ustawiania dachu: albo 
 
  
  
 

--------------- 2013-03-30 07:57:48 ---------------
 261/517  
 

 

podtrzymywały go belki i krokwie, osadzone w bocznych ścianach domu, albo opierał się na czterech słupach, czyli 
kolumnach, wznoszących się w czterech kątach impluvium. Pierwszy system, zwany atrium tuscum, był w użyciu w 
domach skromnych wymiarów, drugi — atrium tetrastyle — uważano za odpowiedniejszy w domach obszernych. 
Przepierzenia, prostopadłe do ścian, tworzyły dokoła atrium pewną liczbę pokojów, albo raczej przedziałów, do użytku 
różnych członków rodziny. Rzadko przedziały te miały przegrodę poprzeczną, któraby je rzeczywiście oddzielała od 
atrium.
Nie było oddzielnych części domu dla męża i dla żony. Matrona rzymska nie przebywała w odosobnionym zakątku 
mieszkania, gdzieby ją można było trzymać pod kluczem; wychodziła, kiedy chciała, w odwiedziny do znajomych i 
swobodnie przyjmowała gości, mogła towarzyszyć mężowi na igrzyska publiczne, a później na przedstawienia 
dramatyczne. Rozkazywała, jak prawdziwa pani domu, córkom swym i służącym, zarządzała życiem domowem, 
którego punktem głównym było atrium. Tam spała rodzina w nocy, tam siedziano w dzień, tam jadano, tam 
wykonywano 
 
  
  
 

--------------- 2013-03-30 07:57:50 ---------------
 262/517  
 

 

wszystkie roboty domowe. Ojciec, matka, dzieci, niewolnicy — wszyscy żyli razem.
Atrium miało połączenie bezpośrednie z ulicą, od której dzieliły je tylko drzwi w domach niezamożnych, zaś drzwi 
poprzedzone przedsionkiem (vestibulum) w domach obszerniejszych; w każdym razie, kiedy drzwi były otwarte, 
przechodnie mogli widzieć z ulicy, co się dzieje wewnątrz. Później wprowadzono zmianę — drzwi stale były 
zamknięte i otwierano je tylko wtedy, jeżeli kto obcy przychodził. U ludzi zamożnych był niewolnik odźwierny, 
umyśnie do tego przeznaczony.
Drzwi od ulicy byty zwykle podwójne i otwierały się wewnątrz. Robiono je z drzewa, metalowe przeznaczano tylko do 
świątyń. Ale powoli weszło w zwyczaj obijanie skrzydeł blachami metałowemi. Przy drzwiach wisiał dzwonek, a 
częściej młotek lub kółko metalowe. Co się tyczy zamków, zdaje się, że nie były przybite gwoździami do skrzydeł — 
odejmowano je, otwierając drzwi, i przypominały nasze kłódki. Używano ich do zamykania domu ze strony 
zewnętrznej, z wewnętrznej zaś umacniano drzwi zasuwami i sztabami żelaznemi lub drążkami drewnianymi. Napisy 
nad drzwiami pozwalały odróżniać domy i zastępowały numery. Zwykle pisano imię właściciela 
 
  
  
 

--------------- 2013-03-30 07:57:53 ---------------
 263/517  
 

 

z dodaniem formuły dobrej wróżby, sentencyi moralnej, lub słów magicznych, mających własność zabezpieczania od 
pożaru. W dni uroczyste ozdabiano drzwi gałązkami zielonemi, kwiatami i lampkami. W mieszkaniach 
najpospolitszych po przekroczeniu progu wstępowało się natychmiast do atrium. Przeciwnie, w domach większych 
między drzwiami i atrium był kurytarz. Ten kurytarz, zamknięty z obu końców, tworzył jakby mały przedpokój. Tarn 
klienci oczekiwali chwili, kiedy będą dopuszczeni do patrona; tam w domach, zamieszkanych przez urzędników, 
liktorowie składał i swoje pęki rózeg; tam wreszcie, w czasie żałoby, stawiano cyprys pogrzebowy, dla uprzedzenia 
przechodniów i gości.
Z prawej lub lewej strony vestibulum, wzdłuż ulicy, jeżeli było miejsce — urządzano stajnie, albo sklep, który 
odnajmowano. Wogóle Rzymianie nie lubili urządzać od ulicy pokojów mieszkalnych, dlatego, że, w braku szyb, nie 
można było robić okien, przynajmniej na parterze.

  
 
  
  
 

--------------- 2013-03-30 07:57:55 ---------------
 264/517  
 

 

Pierwszym przedmiotem, który zwracał na siebie spojrzenie wchodzącego do atrium, było loże małżeńskie, ustawione 
na wprost drzwi. Było to zawsze wielkie loże, ozdobione z możliwą okazałością i tak wysoko wzniesione nad ziemią, 
że wchodzono na nie po małych schodkach, W późniejszych czasach, kiedy rodzice mieli oddzielny pokój sypialny, 
zwykle urządzano w atrium jakby loże symboliczne.
W pewnej odległości, i zawsze w atrium, znajdowało się ognisko i ołtarz bogów domowych. Pierwotnie kamień, na 
którym gotowano jedzenie, służył do kultu bogów rodzinnych; codziennie zgromadzano się dokoła niego dla 
odmówienia modlitw; przed jedzeniem składano tam pierwociny strawy, przed piciem — wylewano libacye. Ognisko 
uosabiało dom i dla Rzymianina streszczało w sobie wszystko, co miał najdroższego.
W mieszkaniach ubogich ognisko stanowiła kwadratowa platforma, kamienna lub ceglana, wzniesiona zaledwie parę 
cali nad ziemię. W domach bogatych zaś była to mała budowla, wysoka do połowy wzrostu ludzkiego, czworokątna 
lub okrągła, mająca pozór ołtarza. Na wierzchu jej znajdowała się wklęsłość, w której rozpalano ogień. Z boku lub u 
spodu był otwór, przez który spływały 
 
  
  
 

--------------- 2013-03-30 07:57:57 ---------------
 265/517  
 

 

libacye i soki z mięsa ofiarnego. Dokoła ołtarza domowego stały posągi bogów Larów, duchów opiekuńczych rodziny. 
Niekiedy ołtarze budowano przy ścianie, przed niszą z posągami, albo przed obrazem religijnym, malowanym na 
murze. Czasem zaś stały oddzielnie, zwykle w pobliżu impluvium.
Implivium miało ważne znaczenie. Kiedy w Rzymie nie było jeszcze wodociągów, woda z tego zbiornika służyła do 
wszelkich potrzeb domowych. Nadmiar przelewano do cysterny, wykopanej pod atrium, z której czerpano wodę przez 
otwór, otoczony cembrowiną kamienną. Całość wyglądała jak nasza studnia.
 
B. Przekształcenie mieszkania pierwotnego.
Kiedy Rzym, wskutek podboju Italii, zaczął wzrastać, do miasta wciąż przybywały gromady cudzoziemców w nadziei 
znalezienia zarobku. Dla pomieszczenia tych ubogich tłumów zbudowano prawie wyłącznie z balów i desek skromne 
domki, które nazywano tabernae, ponieważ były drewniane. Mało wiemy o tych nędznych mieszkaniach — żadne nie 
przetrwało bowiem do czasów późniejszych, a histerycy nie wspominają prawie o nich. Dawały one schronienie i nic 
więcej. 
 
  
  
 

--------------- 2013-03-30 07:57:59 ---------------
 266/517  

 

 

Jednocześnie dom mieszczański zaczął się rozwijać.
Z zewnątrz nie wiele zmienił się wygląd jego; przedstawiał on zawsze murowaną ścianę, pobielaną wapnem, z małemi 
drzwiami i niewielu także małemi oknami, nad którą występował dach z czerwonych dachówek. Jednakże na parterze 
prawie we wszystkich domach urządzano sklepy, wynajmowane kupcom. W ten sposób zużytkowano przylegającą do 
ulicy część domu, której właściciel sam nigdy nie zajmował.
Od drzwi wchodowych szedł kurytarz do atrium. Stopniowo atrium pierwotne przekształciło się w dom wygodny, w 
którym dla różnych członków rodziny i do rozmaitych zajęć domowych znalazły się oddzielne pokoje. Przez to 
rozczłonkowanie atrium nastąpił przewrót w życiu domowem: Usunięto z wspólnej sali urządzenia szczególne, 
wyliczone wyżej, a przeznaczone do rozmaitych czynności życia wewnętrznego rodziny, i zamknięto je w osobnych 
pokojach pobocznych. Ale atrium nie straciło dawnego znaczenia — pozostało salą główną, łączącą rozmaite części 
mieszkania, i miejscem, w którem zbierały się wszystkie osoby, żyjące pod tym samym dachem, otwartem również dla 
wszystkich obcych, przyjmowanych 
 
  
  
 

--------------- 2013-03-30 07:58:02 ---------------
 267/517  
 

 

w domu. Pierwszą i najważniejszą nowością, którą wprowadzono, było zbudowanie wielkiego pokoju (tablinum, 
łączącego się jedynie z atrium i nie oddzielonego stałem przepierzeniem. Zwykle urządzano ten pokój wprost 
kurytarza, żeby można było z niego widzieć wszystkich wchodzących i wychodzących. Stał się on wkrótce ważną 
częścią mieszkania; naprzód był salą jadalną, później ojciec rodziny zajął go na wyłączny swój użytek i uczynił 
punktem środkowym zarządu domowego. W tablinum zwykle czas spędzał, stamtąd czuwał nad wszystkimi, tam 
pomieścił posążki Penatów, tam przechowywał srebro, papiery i drogie lub ulubione książki. Głównym sprzętem w 
tym pokoju była wielka, zamykana szkatuła metalowa, lub drewniana, obita blachą za pomocą wielkich gwoździ. Stała 
zawsze po prawej stronie tablinum i opierała się o ścianę lub o pilastr, do którego była mocno przytwierdzoną. Pan 
domu mógł odosobnić się w tablinum za pomocą firanek i zasłon, być może za pomocą parawanów drewnianych lub 
przepierzeń ruchomych. Inne zasłony, zawieszone na wysokich kolumnach atrium, pozwalały dzielić tę wielką salę na 
kilka części. Naturalnie, nigdzie nie znaleziono zasłon i opon, ale kółka i pręty metalowe, umocowane w ścianach, nie 
zosta- 
 
  
  
 

--------------- 2013-03-30 07:58:04 ---------------
 268/517  
 

 

wiają żadnej wątpliwości o istnieniu takiego urządzenia. W lecie rozciągano także zasłonę równolegle do otworu w 
dachu, dla zabezpieczenia atrium od słońca. Nazywano tę zasłonę velum.
Z obu stron tablinum były dwa pokoje symetryczne, z których każdy tworzył z niem kąt prosty, oddzielone od atrium 
zasłonami, zwykle podniesionemi. Nazywano je alae (skrzydła). Były to pokoje paradne, odpowiadające naszym 
salonom bawialnym; pan domu w nich wygodnie mógł przyjmować gości. Meble stanowiły krzesła z poduszkami, 

fotele i taburety. Tam składano wszystko, co było w domu najpiękniejszego i najzaszczytniejszego: trofea, łupy 
zdobyte na polu bitwy i portrety rodzinne, "obrazy przodków. " Tak nazywano maski woskowe, odtwarzające mniej 
więcej wiernie rysy zmarłych pradziadów. Maski, z napisami pochwalnymi pod każdą, umieszczano w szafach, 
stojących przy ścianie.
Inne pokoje, urządzone w pobocznych częściach atrium, były rzeczywiście oddzielone, miały bowiem ze wszystkich 
stron ściany lub przepierzenia i drzwi. Zwykle były to malutkie izdebki. Jedne, zwane cubicula, przeznaczone do snu 
lub wypoczynku, zawierały łóżka i skrzynie. Inne były składami, w których 
 
  
  
 

--------------- 2013-03-30 07:58:06 ---------------
 269/517  
 

 

przechowywano zapasy śpiżarniane, tkaniny i odzież. Izby, w których stało wino w amforach, znajdowały się w owym 
czasie nie pod ziemią, ale nawet nad jej poziomem, na pewnem wzniesieniu.
Na wsi kuchnia zajmowała znaczny obszar, ponieważ jedli w niej wszyscy słudzy. W mieście była dosyć ciasną i 
usuniętą w najodleglejszy kąt domu, bądź dla uniknięcia dymu i niemiłych zapachów, bądź dla bezpieczeństwa od 
pożaru. Kuchnia miała poniekąd charakter religijny, bo ołtarz bogów Larów przeniesiono do niej wraz z ogniskiem 
domowem, a ściany ozdabiano zawsze malowidłami, przedstawiającemi bóstwa. Piec zajmował jeden kąt izby i składał 
się z obszernej podstawy murowanej, wyłożonej cegiełkami i podzielonej na kilka przegród, które miały każda 
oddzielny trzon. Na piecu, odkrytym w Pompei, znaleziono popiół i węgle drzewne, oraz rozmaite narzędzia i 
naczynia: noże, patelnie, kociołki i rynki metalowe, garnki gliniane, małe trójnóżki bronzowe i t. d. Nad paleniskiem 
rozszerzał się okap komina, jedynego istniejącego w domu urządzenia stałego do rozpalania ognia. Kiedy chciano 
ogrzać się w zimie, rozpalano węgle w bronzowej żarowni przenośnej, którą dopiero po ulotnieniu się dymu stawiano 
 
  
  
 

--------------- 2013-03-30 07:58:09 ---------------
 270/517  
 

 

w pokoju. Oprócz pieca murowanego używali Rzymianie w kuchniach ruchomych pieców metalowych, fajerek do 
ogrzewania potraw, piecyków z kociołkami do wody i t. d. W kuchni był wielki stół z twardego kamienia do krajania 
mięsa, statki rozmaite, zawieszone zwykle na ścianach, mała cysterna i zlew kamienny z rurą odpływową. W 
większości domów w Pompei widzimy obok kuchni maleńki pokoik, albo po prostu wgłębienie w murze, ale z 
drzwiami — jest to wygódka. To szczególne sąsiedztwo można objaśnić tem, że chciano dać rurom od zlewów odpływ 
do kanału.
Domy prywatne były parterowe, później dobudowywano jedno lub nawet kilka piętr.
Przypuszczają, że schody powszechnie były drewniane, z wyjątkiem może kilku pierwszych stopni. Umieszczano je 
zwykle przy wejściu do domu, obok drzwi od ulicy, albo w głębi, przy kuchni. Czasem opierano je o ścianę i wówczas 
jedna strona opatrzona była poręczą, czasem zaś umieszczano między dwiema głuchemi ścianami, tak, że osoba 
wstępująca lub schodząca pozostawała niewidzialną. W tym drugim wypadku schody były z konieczności ciemne i 
wązkie. Pierwotnie w pokojach na pierwszem piętrze nie mieszkano stale. Zwykle w nich tylko jadano i dla- 
 
  
  
 

--------------- 2013-03-30 07:58:11 ---------------
 271/517  
 

 

tego otrzymały nazwę coenacula, którą zatrzymały, chociaż z czasem przeznaczono je do innego użytku. Były jeszcze 
mniejsze, niż pokoje parterowe. Niektóre miały okna wewnętrzne, wychodzące na dach nad atrium, inne — okna od 
ulicy, a często i balkony, daleko występujące nad chodnikiem. W pokojach piętrowych sypiali zwykle niewolnicy, 
natłoczeni w ciasnych izbach. Czasem odnajmowano je lokatorom.
Niekiedy nad domem urządzano taras (solarium), na którym członkowie rodziny spędzali w zimie godziny południowe, 
używając słońca i widoku, a w lecie — godziny wieczorne, dla ochłodzenia się świeżem powietrzem. Na tarasie lubili 
Rzymianie stawiać altanki, oplecione pnącemi się roślinami.
Ozdoby w domach z IV i III wieku przed Chr. były bardzo skromne. Podłogę w atrium stanowiła gruba warstwa wapna 
z piaskiem, albo nawet gliny garncarskiej, w którą wbijano kawałki drobne cegieł, dachówek, kamyki i muszle, 
następnie wszystko silnie ugniatano i równano za pomocą tłuczka. Ściany pociągano wapnem, rozmaicie barwionem.
 
C. Mieszkanie grecko-rzymskie.
Po wojnach punickich i pierwszych wyprawach na Wschód mieszkanie uległo nowemu, 
 
  
  
 

--------------- 2013-03-30 07:58:13 ---------------
 272/517  
 

 

ostatniemu przekształceniu. Rzymianie zapragnęli budować dla siebie domy, podobne do domów tych ludów, które 
zwyciężyli. Zmiana ta zaczęła się wkońcu II wieku przed nar. Chr., a skończyła w epoce Augusta. Zwycięstwo jej było 
powszechnem po pożarze w r. 64 — wszystkie wielkie domy odbudowano wówczas pod wpływem pojęć greckich.
W udoskonalonym typie domu greckiego, który Rzymianie znaleźli na Wschodzie, zwróciło ich uwagę szerokie 
podwórze, zalane światłem i otoczone portykiem, czyli perystyl. Ten perystyl, na który wychodziły pokoje, chcieli 
odtworzyć w swoich domach mieszkalnych. Ale przez poszanowanie tradycyi zachowali również stare atrium.
Atrium było częścią domu, którą najmniej zmieniono. Ograniczono się tylko do podniesienia na kilka stóp nad poziom 
ulicy kurytarza, który prowadził do atrium, a od frontu dodano przy drzwiach wchodowych ozdoby architektoniczne. 
Kiedy obcy chciał wejść do domu, pies na łańcuchu warczał i pokazywał zęby, czasem zamiast prawdziwego psa było 
tylko wyobrażenie jego robotą mozaikową z napisem "strzeż się psa" (cave canem). W każdym razie niewolnik-
odźwierny stał przy drzwiach i przyglądał się wchodzącym; żeby 
 
  
  
 

--------------- 2013-03-30 07:58:16 ---------------
 273/517  
 

 

zaś nie opuszczał swego posterunku, przykuwano go łańcuchem do ściany.

Zostawiono w atrium rozkład pierwotny, ale rodzina nie mieszkała już w niem. Ołtarz domowy wznosił się w pobliżu 
impluvium, ale był już tylko ozdobą. W głębi mieszkania urządzono świątynię oddzielną, lararium, do której schronił 
się kult domowy. Pokoje dokoła atrium przeznaczone były teraz wyłącznie dla niewolników, albo na składy. Do tego 
samego użytku służyły piwnice. Tablinum pozostało głównem archiwum rodzinnem i gabinetem pana domu, ale ściana 
w głębi zniknęła i z tej strony komunikowało się swobodnie z perystylem, jak z przeciwnej łączyło się z atrium. Było 
więc tylko szeroką galeryą między dwiema głównemi częściami domu. Można było jednak z łatwością zamienić 
tablinum na pokój zamknięty za pomocą przepierzeń ruchomych z drzwiami. Urządzono inne jeszcze przejścia z atrium 
do perystylu. W domu pompejańskim widzimy z obu stron tablinum kurytarze, fauces, przez które prawdopodobnie 
przechodziła służba.
Całe życie domowe rodziny ześrodkowało się teraz w peristylium. Była to duża przestrzeń otwarta, otoczona portykami 
z kolumn. W środku jej znajdował się ogródek (virida 
 
  
  
 

--------------- 2013-03-30 07:58:18 ---------------
 274/517  
 

 

rium), z koszami kwiatów, rzadkimi krzewami i małemi sadzawkami, w których pływały cenne ryby. Zasłony i story, 
rozciągnięte między kolumnami, dawały cień na galeryach i czyniły przechadzkę po nich przyjemną.
Dokoła kolumnady było mnóstwo pokojów. Naprzód jadalnie — bo zamożny Rzymianin w tej epoce miał ich kilka — 
rozmaitych rozmiarów, stosownie do liczby zaproszonych gości. Jadalnie letnie często były odkryte i ozdobione 
pnącemi się roślinami, które tworzyły nad niemi sklepienie zielone. Wszystkim dawano zapożyczoną z greckiego 
nazwę triclinium, bo biesiadnicy zajmowali trzy loża przy każdym stole.
Odróżniano pokoje sypialne dzienne i nocne. Zbudowane według dawnego systemu, małe, często nie miały wcale 
okien, tylko drzwi. Czasem zaś oddzielano je tylko zasłoną. Często do sypialni przylegał niewielki przedpokój, w 
którym stale przebywał niewolnik, przeznaczony do usług przy osobie pana. Łóżka stały zwykle w alkowie, wgłębionej 
w ścianie.
W domach najbogatszych znajdujemy jeszcze dokoła perystylu sale do rozmowy (exedra), biblioteki, galerye obrazów i 
sale kąpielowe. 
 
  
  
 

--------------- 2013-03-30 07:58:20 ---------------
 275/517  
 

 

Pokoje do rozmowy oraz bawialnie były piękne i szerokie; niektóre miały sklepienie i sufit, — inne, niepokryte, 
dopuszczały powietrze i słońce. W pierwszych przyjmowano gości w zimie, w drugich latem.
W bibliotekach stały przy ścianach małe półki, zwykle z pulpitem u góry, przytwierdzone do muru, lub nawet 
wgłębione. Dzielono półki na części za pomocą przegródek pionowych i poziomych. Nad każdą częścią pisano u góry 
odpowiednią cyfrę. Półki wyrabiano z najcenniejszego drzewa, a ozdoby sali dopełniały posągi Muz, Apollona, 
Minerwy i znakomitych pisarzy. W 1752 r. znaleziono w Herculanum bibliotekę prywatną; półki, pokrywające ściany 
do wysokości 2 metrów, zawierały 1, 756 rękopisów.
Galeryę obrazów (pinacotheca) pomieszczano zwykle obok biblioteki. Było to miejsce często odwiedzane, od czasu, 
gdy zamiłowania artystyczne rozszerzyły się w społeczeństwie rzymskiem. Poszukiwania w Pompei, które wykryły 
nawet w domach drobnych mieszczan przedziwne dzieła sztuki, dowodzą, że zamiłowanie rzeczy pięknych nie było 

obcem większości obywateli rzymskich. Z trudnością możnaby odszukać coś podobnego do skarbów sztuki w Pompei 
w domach współczesnego mieszczaństwa na prowincyi.  
 
  
  
 

--------------- 2013-03-30 07:58:23 ---------------
 276/517  
 

 

Za perystylem, wprost wejścia i atrium, zajmowała znaczną przestrzeń wielka komnata, bogato ozdobiona, która była 
bawialnią, gabinetem do wypoczynku, a nawet salą na wielkie uroczystości. Nazywano ją oecus (od wyrazu greckiego 
oikos). Pan domu przebywał w niej często, zasłoniwszy się storami od ciekawych i natrętów.
W pobliżu była kuchnia, niekiedy dochodząca ogromnych rozmiarów. Napis w Prenescie mówi o kuchni, która miała 
50 metrów (kwadratowych?). Przylegały do niej stajnie i wozownie, piekarnia, pralnia, tłokarnia wina i oliwy, oraz 
schody, prowadzące do mieszkań niewolników, śpiżarni i składów. Dowcipnym pomysłem architektów było 
urządzenie łaźni W pobliżu kuchni, — te same bowiem paleniska, na których gotowano, pieczono i smażono potrawy, 
ogrzewały wodę do kąpieli.
Kurytarz, ciągnący się wzdłuż oecus, i drzwi w głębi tej sali prowadziły do ogrodu. Mur, otaczający ogród, ozdabiano 
portykami i werendami. Środek zajmowały wyciągnięte pod sznur aleje, obsadzone krzewami i zakończone altankami. 
Pomiędzy alejami były rabaty kwiatowe i klomby, usiane tu i owdzie drzewami, które obcinano w kształty zwierząt, 
lub liter, składających imię właściciela domu. 
 
  
  
 

--------------- 2013-03-30 07:58:25 ---------------
 277/517  
 

 

Wodotryski z muszli lub mozaikowe, groty sztuczne z kamieni, posągi marmurowe, bronzowe i z wypalanej gliny — 
zwykle zbyt stłoczone, bezładnie pomieszane, nie zdradzały często dobrego smaku.
Ogród dochodził do ulicy tylnej, która stanowiła granicę posiadłości; przez ukryte w murze drzwi właściciel mógł tędy 
wymknąć się z domu.
Z zewnątrz domy miały prawie zawsze wygląd skromny, natomiast wnętrze przeładowywano ozdobami. W domach 
bogatych były ornamenty pięknie rzeźbione, wykładania z kosztownych marmurów, kolumny. W sali jadalnej 
Callistusa, wyzwoleńca Claudiusa, sklepienie opierało się na kolumnach alabastrowych, wysokich 9 1/2 metra. Ściany 
zwykle pokryte były sztukateryą i malowidłami. W domach obywateli mniej zamożnych malarstwo zastępowało 
rzeźbę, a w dodatku piękne niebo Italii nadawało wszystkim domom wdzięk, niepodobny do naśladowania.
Niesłychane mnóstwo malowideł ściennych, które spotykamy nawet w mieszkaniach drobnych kupców, świadczy, że 
wytworzyła się liczna klasa malarzy-dekoratorów, wykazujących istotnie godną podziwu technikę. Najczęstszymi 
motywami malarstwa dekora- 
 
  
  
 

--------------- 2013-03-30 07:58:27 ---------------
 278/517  

 

 

cyjnego są kwiaty, owoce, widoki i małe geniusze, biegające, śpiewające, tańczące, łowiące ryby, piłujące lub 
heblujące drzewo, zbierające winogrona, pijące wino. Następnie idą tancerki, akrobaci, przedmioty mitologiczne, 
wreszcie sceny z życia domowego, wnętrza domów, widoki miast i t. p. Malowidło w tablinum w domu Livii 
przedstawia okno, otwarte na ulicę. Niektóre obrazy ścienne były dziełami wyobraźni.
W pokojach z sufitami robota ciesielska tworzyła umyślnie wklęsłości, które uwydatniano malowidłami jaskrawemi. W 
pokojach sklepionych pokrywano sklepienie tynkiem, wyrabianym ze żwiru i tłuczonego marmuru z cegłą, następnie 
zaś malowano wgłębienie i ornamenty różnymi kolorami. Za czasu Seneki panowała moda ozdabiania sklepień taflami 
szklanemi, ale był to zbytek wyjątkowy. Podłogę robiono z kamieni kolorowych i płyt marmuru, które tak układano, 
żeby tworzyły figury geometryczne; albo w mocnej zaprawie wapiennej osadzano drobne kawałki marmuru 
różnokolorowego i w ten sposób przedstawiano rozmaite przedmioty we właściwych kształtach i barwach. Mozaiki 
tego rodzaju sprawiały wrażenie malowideł. Takie podłogi były bardzo upowszechnione. Mozaiki znale- 
 
  
  
 

--------------- 2013-03-30 07:58:30 ---------------
 279/517  
 

 

ziono nie tylko w Rzymie i Pompei, ale również w bardzo wielu miejscowościach Francyi, Hiszpanii, Anglii, Afryki, 
słowem we wszystkich krajach świata rzymskiego. Niektóre są wspaniałe, jak n. p. "Bitwa pod Arbelą, " albo "Bacchus 
wierzchem na panterze" w Pompei; sceny z polowania i walk gladyatorów — w Rheims; liście i ptaki — w Yorku. W 
domach niezamożnych podłogę wciąż zastępowało boisko z gliny, pomieszanej z tłuczonemi skorupami naczyń (1).
 
2. Ruchomości.
 
1. Meble do siedzenia. Oznaczano je wszystkie nazwą rodzajową sella, ale przedstawiały wielką rozmaitość kształtów. 
Krzesła z grzbietami nazywano cathedra. Były one podobne do dzisiejszych krzeseł salonowych, z tą różnicą, że 
grzbiet półokrągły, często bardzo rozłożysty, dawał wygodne oparcie górnej części ciała. Miały te krzesła na grzbiecie i 
na siedzeniu miękkie poduszki. Solium (staropolski stolec) znaczało krzesło, a raczej fotel, na którym w chwilach 
uroczystych zasiadał pan domu,
 
-----------------------------
(1) Cyceron w roku 62 przed Chr. zapłacił za dom 900, 000 fr. Crassus cenił swój 1, 500, 000; Q. Catulus i Aquilius 
posiadali jeszcze wspanialsze. 
 
  
  
 

--------------- 2013-03-30 07:58:32 ---------------
 280/517  
 

 

także tron naczelnika państwa lub bóstwa. Miało takie krzesło mocne poręcze, a grzbiet jego, wspaniale ozdobiony, 
dochodził do ramion, a często nawet przewyższał głowę osoby siedzącej. Wyłożone poduszkami, stało na wysokich 

nogach, albo na mocnej podstawie. Solia drewniane nie zachowały się do naszych czasów, ale znamy trony 
marmurowe. Specyalnie rzymskim sprzętem było krzesło kurulne (sella curulis), które miało siedzenie płaskie, z kości 
słoniowej lub metalu, bez grzbietu, oparte na dwóch parach nóg wygiętych i krzyżujących się w kształcie X. Prawo 
zasiadania na tem krześle mieli wyłącznie konsulowie, pretorowie, prokonsulowie, propretorowie, edylowie kurulni, 
dyktator, dowódca jazdy (magister equitum), a w epoce późniejszej i kwestorowie; z kapłanów tylko flamen Jupitera 
korzystał z tego przywileju. Subsellium była to nizka ławka, na której siedzieli obok siebie urzędnicy plebejuszów, jak 
trybunowie i edylowie ludu. Bisellium nazywano stołek podwójny, bez grzbietu, przeznaczony dla decurionów 
municypalnych.
2. Łóżka. Zwykle były z drzewa, nasadzanego kością słoniową i szyldkretem, albo drogimi metalami, i miały 
artystycznie rzeźbione nogi. Niekiedy jednak całe łóżka wyra- 
 
  
  
 

--------------- 2013-03-30 07:58:34 ---------------
 281/517  
 

 

biano z bronzu albo z litego srebra. Sztaby bronzowe, tworzące kratę, zastępowały pasy lub deski. Materac z początku 
był zwyczajnym workiem, napchanym słomą; później używać zaczęto wełny, waty, lub puchu z gęsi i łabędzi. Elagabal 
do wyściełania materacy kazał wybierać najdelikatniejsze piórka ze skrzydeł kuropatw. Wałki i poduszki także 
napychano pierzem lub puchem. Przykrywano pościel prześcieradłami i kapami, które, stosownie do zamożności 
właściciela, albo były robione z prostych tkanin, albo błyszczały żywemi barwami, haftami i szlakami. Do kompletnej 
pościeli należały jeszcze małe poduszki, które kładziono w wezgłowiu lub pod lewym łokciem. Łóżko miało u 
Rzymian osobliwe przeznaczenie. Pierwotnie przy jedzeniu siedzieli, później zaś przyzwyczaili się jeść, leżąc. 
Stawiano trzy łoża, bardzo nizkie, z trzech stron stołu kwadratowego, którego czwarta strona pozostawała wolną, żeby 
służba mogła mieć dostęp do niego. Każde łoże zajmowało trzech biesiadników. Jeżeli było więcej niż dziewięć osób, 
stawiano odpowiednią liczbę stołów w tym samym pokoju. Trzy zestawione łoża nazywano triclinium. Przy końcu 
Rzeczypospolitej zamiast stołów kwadratowych używać zaczęto okrągłych, wskutek czego zamiast 
 
  
  
 

--------------- 2013-03-30 07:58:37 ---------------
 282/517  
 

 

trzech łóżek używano tylko jednego, półokrągłego, zwanego sigma albo stibadium. Rzymianie ozdabiali triclinia z 
wielkim przepychem, pokrywali je drogimi kobiercami, a w sali jadalnej rozstawiali na pięknych postumentach 
rozmaite przedmioty sztuki.
3. Stoły. Oprócz dużych stołów w salach jadalnych mieli Rzymianie inne, mniejsze i wygodniejsze. Stawiano je zwykle 
obok łóżek do spania, od których bardzo mało były wyższe. Miały te stoliki nogi drewniane, metalowe lub kamienne 
rzeźbione. Ale zamiłowanie zbytku uwidoczniało się zwłaszcza w ozdabianiu wierzchów stołów, które wyrabiano z 
drogich kruszców, rzadkich kamieni lub niezwykłych gatunków drzewa. Z najpiękniejszego drzewa wyrabiano zwykle 
stoły na jednej nodze. Szczególnie poszukiwanem było drzewo Thya cypressoides, które rośnie w górach Atlasu w 
Afryce i którego pień ma czasem kilka stóp grubości. Rzymianie nazywali je citrus. Za stół z tego drzewa Cyceron 
zapłacił 125, 000 fr.; Asinius Pollion za podobny, ale piękniejszy, dał 252, 000 fr., a rodzina Cethegusów — 333, 000 
fr. Odróżniano stoły według rodzaju deseniów na nich: nakrapiane, centkowane, wężykowate, pawikowe i t. d. Często 
obijano je blachami metalowemi. Te ozdobne stoły nie służyły do żadnego 
 

  
  
 

--------------- 2013-03-30 07:58:39 ---------------
 283/517  
 

 

użytku, były to meble zbytkowne. Drobne przedmioty sztuki i cacka ustawiano na małych stoliczkach z podniesionymi 
brzegami (abacus). Mnóstwo takich stolików znaleziono w Pompei; na szczególną uwagę zasługuje jeden z nich, który 
można za pomocą dowcipnego mechanizmu podwyższać lub zniżać. Przedmioty, służące do użytku domowego, 
zwłaszcza naczynia stołowe, stały na trójnogach. Nogi, ozdobione rzeźbionemi figurami i liśćmi, zwykle u dołu 
przybierały kształt łap smoczych. Wierzch trójnoga był płaski, albo półkulisty.
4. Naczynia gospodarskie. Poszukiwania archeologiczne, zwłaszcza w Pompei, zaznajomiły nas z mnóstwem 
przedmiotów bronzowych, których kształty wykwintne i praktyczne budzą wielkie zajęcie. Oto n. p. naczynie w 
kształcie połowy jaja z bardzo małym otworem i uchem, stojące na trójnóżku. Otwór zamykała pokrywa, 
przymocowana na łańcuszku. Oto kociołek, który zawieszano za ucho i w którym gotowano wodę lub potrawy płynne. 
Wiadro rzymskie, zawsze mniej lub więcej baniaste, różni się jeszcze od dziś używanego ozdobnymi brzegami i 
listewkami przy osadzie rączki. Rądle podobne są do naszych. Do smażenia oliwy były płaskie patelnie 
 
  
  
 

--------------- 2013-03-30 07:58:41 ---------------
 284/517  
 

 

z wygiętymi nieco brzegami. Przedmiot kwadratowy, z długą rączką i czterema wgłębieniami, wystającemi od spodu, 
służył zapewne do sadzenia jaj; inny znowu jest, zdaje się, szufelką do wsuwania ciastek do pieca. Warząchwi, lejków i 
durszlaków znaleziono mnóstwo w Pompei.
Półmiski i talerze były zwykle gliniane, tylko w domach zamożnych srebrne, cyzelowane. Nawet gliniane kosztowały 
czasem bardzo drogo. Aktor Esopus miał taki półmisek, oceniony na 20 — 25, 000 fr. Vitellius kazał zrobić dla siebie 
półmisek, którego wartość wynosiła 200, 000 fr. Według świadectwa Pliniusa, w Rzymie zarządów Sylli było mnóstwo 
półmisków srebrnych, ważących zwykle po 32 kilogramy; niewolnik Claudiusa miał jeden, który ważył 160 
kilogramów.
Kubki, czary i wazy, których nazwy wskazują pochodzenie greckie (patera, calix, scyphus, cyathus), przedstawiały 
wielką rozmaitość. Były gładkie, lub ozdobione płaskorzeźbami, czasem nawet wysadzane drogimi kamieniami. 
"Pijemy — mówi Plinius — z klejnotów, wprawiamy szmaragdy w nasze czary; upijając się, lubimy ściskać w dłoni 
bogactwa Indyi; złoto jest już tylko dodatkiem. " 
 
  
  
 

--------------- 2013-03-30 07:58:44 ---------------
 285/517  
 

 

Wszystkie muzea posiadają naczynia i inne przedmioty szklane, pochodzące w największej części z grobów. 
Spotykamy najczęściej ładne, z białego lub kolorowego szkła flakony do lekarstw i pachnideł. Równie pospolite są 
kubki i butelki rozmaitych kształtów i rozmiarów. Oprócz nich znajdują jeszcze urny, oenochoe, kielichy większe i 
mniejsze, półmiski i talerze. Niektóre przedmioty mają barwę mocnoniebieską lub zieloną. Na innych widzimy desenie 
różnokolorowe, wężykowate lub spiralne, podobne do mozaik. Są wreszcie wyroby szklane, mieniące się w różne 
barwy. Wielkiej sławy używa t. zw. wazon portlandzki, należący obenie do British Museum w Londynie, a znaleziony 
w XVI wieku w grobowcu, jak przypuszczają, Aleksandra Severusa (1).
Rzymianie cenili szczególnie naczynia z myrry. Pompejus po zwycięstwie nad Mitrydatem pierwszy przywiózł jeden 
taki wazo-
 
-----------------------------------------
(1) Sławny ten wazon jest teraz sklejony, stłukł go bowiem umyślnie pewien Anglik, człowiek dosyć wykształcony i 
spokojny, nie okazujący żadnego zboczenia władz umysłowych. Zapytany przez sędziego o powód, odpowiedział, że 
"indywidualność jego czuła się zgnębioną i poniżoną, istnieniem skorupy, kosztującej kilkanaście tysięcy funtów 
sterlingów. " (Przyp. tłóm. ). 
 
  
  
 

--------------- 2013-03-30 07:58:46 ---------------
 286/517  
 

 

nik do Rzymu i ofiarował go Jupiterowi Kapitolijskiemu. Mąż konsularny T. Fetronius miał małą miedniczkę z myrry, 
która kosztowała 75, 000 franków. Neron za puhar z tego materyału zapłacił 250, 000. Wielką wartość miały także 
naczynia kryształowe.
Do czerpania i rozlewania napojów używano zbytkownych naczyń metalowych. Ucha, mniej lub więcej wygięte, miały 
z obu stron przy osadzie ozdoby w kształcie masek, figurek lub gałązek palmowych; brzegi naczyń, wdzięcznie 
wywinięte, otaczano girlandą liści i gron winnych; wreszcie brzuch naczynia, oparty zwykle na wysmukłej podstawie, 
był gładki lub karbowany. W naczyniach tych stawiano na stole wino, służyły także do polewania wodą rąk gości po 
obiedzie lub wieczerzy, nakoniec używano ich do libacyi przy składaniu ofiar.
Dwa przedmioty, znalezione w Pompei, zasługują na uwagę ze względu na ich urządzenie praktyczne. Jeden z nich, 
cały z bronzu, naśladuje kształt twierdzy. Ściany, dosyć grube i puste wewnątrz, w czterech rogach mają wieże, 
zamykane z wierzchu pokrywkami. Wnętrze napełniano wrzącą wodą, którą nalewano przez wieżyczki, a wypuszczano 
w razie potrzeby za pomocą smoczków. W tym zbiorniku, 
 
  
  
 

--------------- 2013-03-30 07:58:48 ---------------
 287/517  
 

 

zamkniętym ze wszystkich stron, dosyć długo woda zostawała gorącą i można było na murach twierdzy stawiać 
półmiski, żeby nie stygły. Większe zaś naczynia stawiano w przestrzeni pomiędzy wałami, napełnionej wodą gorącą, 
której temperaturę utrzymywało ciepło ścian bocznych. Drugim sprzętem jest kociołek czworokątny, oparty na 
zgrabnych nóżkach i mający z jednej strony dosyć wysoki zbiornik w kształcie beczki, z pokrywą na wierzchu. Niżej 
pokrywy jest maska z paszczą otwartą, przeznaczona prawdopodobnie do wypuszczania nadmiaru pary wodnej, 
powstającej wewnątrz. Zbiornik łączy się z ogrzewalnią półokrągłą, mającą podwójne ścianki i w połowie wysokości 

również maskę z paszczą, przez którą ulatniała się para. Trzy ptaki, umieszczone na górnej krawędzi ogrzewalni, 
podtrzymywały kociołki lub rądle.
Mnóstwo naczyń służyło tylko do ozdoby. Rzymianie upiększali swoje mieszkania, portyki i ogrody wielkimi, 
okazałymi wazonami, którym nadawali kształty urn, amfor lub pater. Wazony te wyrabiano z marmuru, porfiru i 
innych kamieni, oraz z bronzu i drogich metali.
Amfory — dolia, cadi — gliniane zastępowały beczki do przechowywania wina. Grubo 
 
  
  
 

--------------- 2013-03-30 07:58:51 ---------------
 288/517  
 

 

wyrobione, nie miały zwykle ucha, albo też miały dwa bardzo małe. W pierwszym wypadku naczynie było wydęte w 
kształcie dyni, w drugim było długie, wysmukłe i bez podstawy. Takie amfory zakopywano do połowy w ziemi, lub 
ustawiano je rzędem przy ścianie.
5. Lampy i świeczniki. W dawnych czasach używali Rzymianie do oświetlania mieszkań pochodni i świec z wosku i 
łoju, albo nawet smolnego łuczywa. Później wynaleziono lampę olejową (lucerna). Bez względu na materyał, z którego 
była zrobioną, lampa składała się z rozerwoaru (discus) do oleju lub najczęściej oliwy, zwykle baniastego, okrągłego 
lub owalnego, z szyjki (nasus), przez którą przechodził knot, i z rączki (ansa). Robiono zazwyczaj lampy z glinki 
przepalanej (terrakotty), niekiedy polewanej. Lampy miały zwykle dwa, a czasem więcej, aż do dwunastu otworów na 
knoty. Discus i rączka były często ozdobione ładnemi, wypukłemi figurkami, przedstawiającemi sceny z mitologii, 
życia domowego i wojskowego, walki gladyatorów, zwierzęta, albo owocami i liśćmi. Są lampy z małą niszą u góry, w 
której zasiada na tronie bóg piekieł. Inna znowu ma kształt nogi, obutej w sandał. Lampy bronzowe są wy- 
 
  
  
 

--------------- 2013-03-30 07:58:53 ---------------
 289/517  
 

 

kwintniejsze; w Herculanum i Pompei znaleziono rozmaite ich odmiany. Do usuwania spalonej części knota używano 
małych szczypców, albo narzędzia, podobnego do harpuny.
W wielkich salach lampy stały na piedestałach, albo za pomocą łańcuszków przyczepiano je do belek, lub zawieszano 
u sufitu. U ludzi niezamożnych świeczniki były drewniane lub metalowe, prostej roboty, — bogaci zaś nadawali im 
kształty artystyczne. Najczęściej była to kolumna cienka, wysoka 3 do 5 stóp, bądź wyrzynana, bądź naśladująca pień 
drzewa, stojąca na mocnej podstawie, zwykle w kształcie trzech łap zwierzęcych, zakończona małym kapitelem lub 
figurą ludzką. U góry kolumna miała krąg, na którym stawiano lampę. Fantazya artysty ożywiała czasem kolumnę 
najrozmaitszemi postaciami zwierząt. Widzimy n. p. łasicę, lub kota, wspinającego się w górę do gromadki gołębi, 
siedzących na kręgu. Oprócz tych kandelabrów z jednej sztuki, były inne, dowolnie podwyższane lub zniżane za 
pomocą korby.
Lampadaria różniły się od świeczników. Były to umieszczone na ozdobnej podstawce w kształcie bardzo nizkiego 
stolika, gładkie kolumny, z kapitelem, z którego rozchodziło się kilka ramion, wdzięcznie wygiętych. Na 
 
  
  
 

--------------- 2013-03-30 07:58:55 ---------------
 290/517  
 

 

tych wygięciach zawieszano na łańcuszkach lampy.
Wszystkie prawie przyrządy do oświetlania były lekkie i z łatwością je przenoszono. Ale używali też Rzymianie 
świeczników, które z powodu ich wagi nazwać można stałymi. Miały one rozmaitą wysokość, wyrabiano zaś je z 
bronzu lub z marmuru. W okolicznościach uroczystych rozkładano na ich wierzchołkach materyały palne, dające silny 
płomień.
Latarnie miały kształt walcowaty i pokrywkę z dziurą pośrodku. Noszono je na łańcuszkach. Zamiast szkła używano 
innych materyałów przeświecających, n. p. cienkich tabliczek rogowych, płótna napuszczonego oliwą i t. p. Duży zbiór 
latarni posiada muzeum w Neapolu.
(Guhl i Koner, La vie antigue, II, str. 221 przekład francuski Trawińskiego).
 
3. Wyroby ze szkła i złotnictwo w Gallii.
 
W dolinach Sekwany i Mozelli znaleziono przedmioty, które są może najwspanialszymi okazami spuścizny po 
hutnikach starożytnych. Żaden ze sposobów upiększania szkła nie był im obcym. Umieli je rytować i ozdabiać 
rysunkami wypukłymi, a te cięcia i wypukłości
  
 
  
  
 

--------------- 2013-03-30 07:58:57 ---------------
 291/517  
 

 

odznaczają się niesłychaną delikatnością. Niektóre naczynia wielkich wymiarów wyrabiali z dwóch warstw szkła, 
odmiennie zabarwionych, i dzięki temu połączeniu wywoływali najdziwaczniejsze efekty. Naczynia szklane gallo - 
rzymskie są czasem arcydziełami snycerstwa. Motywy dekoracyjne i wybór postaci odpowiadają tradycyom szkół 
grecko - rzymskich. Widzimy tam sceny mitologiczne, przedstawienia w cyrku, rzadziej sceny rodzajowe, niekiedy 
zwierzęta lub tylko szczegóły ornamentacyjne. Ale wykonanie odznacza się niezwykłą subtelnością. Nie wiemy, co 
podziwiać więcej: talent artystyczny, czy zręczność robotnika, — wdzięk nieco manierowany rysunków i figur, czy 
połysk i rozmaitość migocących barw. Hutnicy gallijscy niewątpliwie są równie doskonali, jak mistrzowie ich w tej 
sztuce, szklarze z Aleksandryi.
Wyroby metalowe szły o lepsze z wyrobami Italii i Grecyi. W pobliżu Lyonu znaleziono garnitur całkowity klejnotów 
damy rzymskiej: siedem naszyjników, dwa pierścienie, siedem bransolet, sześć zausznic, kilka broszek i sprzączek i t. 
p. Każdy przedmiot ma właściwy sobie charakter, a złoto połączone umiejętnie z perłami i drogimi kamieniami. Być 
może artyście brakowało oryginalności, ale 
 
  
  
 

--------------- 2013-03-30 07:59:00 ---------------
 292/517  
 

 

wykonanie jest doskonałe, chociaż ma na celu raczej przepych niż wdzięk. Arcydziełem złotnictwa rzymskiego jest 
patera w Rennes (1), z litego złota, która na przestrzeni, mającej 25 centymetrów w średnicy, zawiera około 50 figur, 
wykonanych za pomocą odbijania, a następnie cyzelowanych. Pochodzi ona niewątpliwie z II wieku po nar. Chr., ale 
wykonanie jest jeszcze bardzo delikatne, styl czysty, bez przesady w uwydatnianiu wypukłości, bez grubości w rysach i 
wyrazie figur. Najpiękniejszy zbiór sreber przedstawia t. zw. skarb z Bernay, przechowywany obecnie w Bibliotece 
narodowej w Paryżu. Składa się on z 69 naczyń i sprzętów srebrnych, ofiarowanych niegdyś przez różne osoby 
Merkuremu. Są to widocznie kopie wzorów greckich, ale niezwykle wykwintnie zrobione.
(Jullian, Gallia, str. 162).
 
4. Mieszkania ludzi ubogich w Rzymie.
 
Nie każda rodzina w Rzymie ma swój dom, jedynie bogaci korzystają z tego przywileju.
 
------------------------------------------
(1) Nazwa patera oznaczała albo płaskie naczynie z rączką lub uszkami, albo ozdobę metalową, w kształcie talerzyka, 
za którą zwykle zaczepiano firanki lub zasłony.
{Przyp. tłóm. ). 
 
  
  
 

--------------- 2013-03-30 07:59:02 ---------------
 293/517  
 

 

Ale obok ich obszernych posiadłości widzimy mnóstwo domów, do których tłoczą się gromady ludzi, dla spędzenia 
kilku godzin dnia, a zwłaszcza nocy, jeżeli nie chcą przebywać na świeżem powietrzu, co w tym kraju często się 
zdarza. Kto ma cokolwiek pieniędzy, wynajmuje dziesiątą albo dwudziestą część ogromnej budowli za niewielką płacę, 
ale musi mieć własne sprzęty. Są zresztą domy umeblowane. W takich mieszkaniach gnieździ się przeważnie 
proletaryat.
Pomiędzy ubogimi obywatelami i bogaczami istnieje klasa średnia, która pragnie mieć mieszkania oddzielne, na 
własność, uważając za hańbę być lokatorem. Ci ludzie średniozamożni łączą się po kilku w spółki dla wybudowania 
lub nabycia domu, którym się dzielą w ten sposób, że jeden z nich posiada na własność parter, drugi — pierwsze piętro, 
trzeci — drugie i t. d.
Tacy pół i ćwierć - właściciele nie są jednak liczni w stosunku do ogółu mieszkańców Rzymu i olbrzymia większość 
obywateli najmuje mieszkania. Domy z mieszkaniami do najęcia są spekulacyą, bardzo korzystnem umieszczeniem 
funduszów, i niektórzy bogacze z tego źródła czerpią prawie cały swój dochód. Ogłoszenia na ścianach mieszkań 
wolnych oznaczają 
 
  
  
 

--------------- 2013-03-30 07:59:04 ---------------
 294/517  
 

 

ich rozległość i nazwisko agenta, zajmującego się wynajmowaniem. Te tablice lub karty mają litery łokciowej 
wielkości, kreślone czarną farbą, z wyjątkiem ostatniego wiersza, zawierającego zwykle imię właściciela i dla 

zwrócenia uwagi wypisanego farbą czerwoną. Oto wzór takiego ogłoszenia: "W dziedzictwie Julii, córki Spuriusa 
Feliksa, są do wynajęcia: łaźnia, 90 szop (taberna) i kilka mieszkań, zaczynając od Kalendów sierpnia, na pięć lat 
następnych. Kto nie zna właściciela posiadłości, niech zwróci się do Suettiusa Verusa, edyla. "
Pierwszy lipca jest zwykłą porą zmiany mieszkań. Wówczas w ciągu kilku dni widać w mieście ruch zdwojony. Ja sam 
szukałem mieszkania w dzielnicy Suburra. Wolałbym okolice Forum, ale do wszystkich domów w tej dzielnicy cisną 
się urzędnicy i obywatele, ubiegający się o zaszczyty lub zajęci sprawami publicznemi. To też mieszkania są tam 
bardzo drogie (1).
Ulica Suburra nie jest wcale wesołą. Znaleźć tam można szewców, sukienników, sprzedających baty, liche 
szynkownie, nie licząc
 
----------------------
(1) Przyjaciel Cycerona, Coelius, płacił za mieszkanie 10, 000 sestercyi. Juvenalis powiada, że najem ciupki nędznej 
tyle kosztował, ile dom w małem mieście italskiem. 
 
  
  
 

--------------- 2013-03-30 07:59:07 ---------------
 295/517  
 

 

mnóstwa psów, które szczekają na przechodniów. Wkrótce miałem dosyć tego. jednakże przez ciekawość zwiedziłem 
najwyższe piętro domu, czyli, jak je nazwano, altankę — dlatego, że nad niem jest taras z altanką z latorośli winnych. 
Wdrapałem się na szóste czy siódme piętro (1) i wszedłem do mieszkania, w którem słychać było rozpaczliwe krzyki. 
Wychodziły one z piersi grubej i tęgiej Egipcyanki czy Syryanki, którą bili. Niewolnica tego rodzaju uważaną jest za 
zdolną do wszelkiej roboty: przędzie, naprawia bieliznę, miele zboże, rąbie drzewo, sprząta w domu i gotuje w kuchni. 
Nie wiem, co zawiniła, ale obecność moja nie przerwała pastwienia się nad nią. Cofnąłem się śpiesznie, ponieważ tu 
nikt nie ma prawa powiedzieć cokolwiek temu, kto źle obchodzi się ze swym niewolnikiem.
Zajrzałem do izby sąsiedniej. Tam znalazłem obraz najstraszniejszej nędzy: tapczan,
 
------------------------
(1) Titus Livius opowiada, że w r. 218 przed nar. Chr. wól wlazł na trzecie piętro. W ostatnich latach Rzeczypospolitej 
domy miały zwykle trzy lub cztery piętra. August zabronił wznosić domów wyższych nad 20 meteów. Ale w 
kilkadziesiąt lat później Seneca widział jeszcze domy tak wysokie, że w razie pożaru lub zawalenia się mieszkańcy nie 
mogliby się ocalić. Neron po wielkim pożarze rozkazał, żeby największa wysokość domu nie przekraczała 17 metrów. 
 
  
  
 

--------------- 2013-03-30 07:59:09 ---------------
 296/517  
 

 

pokryty matą, pełną pluskiew, skrzynia i stolik — stanowiły bodaj wszystkie ruchomości. Było to mieszkanie 
gramatyka, którego wiedza nie mogła wyciągnąć z ubóstwa, który jadł tylko chleb razowy i pił lurę wytłoczyn 
winogronowych. Za całą odzież miał togę, w której chodził w dzień i spał w nocy. Dzielił z nim tę nędzę przyjaciel 
wierny — pies.
Wychodząc, spotkałem przeprowadzającą się do nowego mieszkania ubogą rodzinę. Trzy kobiety z pożółkłą cerą — 
jedna ruda, druga olbrzymiego wzrostu, a trzecia łysa — przenosiły swoje ruchomości. Zobaczyłem tapczan o trzech 
nogach, stół, który miał tylko dwie, lampę, kubek rogowy, oraz stary, wyszczerbiony nocnik. Najwyższa z kobiet 

niosła na głowie amforę i trzon od ogniska. Smrodliwy zapach, wydobywający się z amfory, zdradzał obecność w niej 
resztek cuchnących ryb morskich. Do produktów spożywczych należał także ser z Tuluzy i wianek cebuli, czosnku i 
porów. Druga kobieta zawiesiła sobie na ręce siatkę napełnioną chlebem; trzecia zaś dźwigała dwa kosze z sitowia, w 
których ludność uboga trzyma zwykle zboże. Wreszcie stary garnek, napełniony brudną żywicą, będącą środkiem 
 

  
  
 

--------------- 2013-03-30 07:59:11 ---------------
 297/517  
 

 

leczniczym na wypadanie włosów, dodawał tej przeprowadzce opłakanego pozoru.
(Dezobry, Rome au siecle d'Auguste, list XVI).
 
5. Domy wiejskie.
 
Mieszkania wiejskie dzieliły się na dwie kategorye, różniące się znacznie: jedne były stałem miejscem pobytu 
prawdziwych wieśniaków, drugie schronieniem dla mieszczan w porze letniej.
Ubodzy włościanie pozostali wierni dawnej chacie, nie mając ani czasu, ani środków, potrzebnych do wprowadzania 
nowości. Zamożniejsi dzierżawcy i mieszkańcy wsi oraz miasteczek mieszkali w domach, zbudowanych według planu 
pierwotnego, które opisaliśmy wyżej i których główną częścią pozostawało atrium. Nawet za Cesarstwa, w kilka 
wieków po utrwaleniu się przyzwyczajeń grecko-rzymskich w miastach, mieszkańcy wsi wciąż uważali izbę z 
otworem w dachu jako główną część mieszkania i w niej zawsze jedli przed niszą z posągami bogów-Larów. Rozkład 
mieszkania pozostawał bez zmiany; Vitruvius świadczy, że w pierwszym wieku naszej ery na wsi do vestibulum 
przylegały stajnie i obory. 
 
  
  
 

--------------- 2013-03-30 07:59:14 ---------------
 298/517  
 

 

Pod jednym tylko względem różnił się dom wiejski od dawnego domu miejskiego — mianowicie, że budynki 
gospodarskie zajmowały przestrzeń daleko większą. "Właściciel — mówi Varro — mieszkał w ciasnocie, ale dla 
gospodarki wiejskiej miał wielkie budynki. "
Rezydencye letnie (villae) bogatych obywateli odtwarzały przesadnie obszerność i okazałość domów miejskich. 
Dawano swobodne ujście zbytkowi. Wewnątrz chciano mieć ogromne salony, po kilka sal jadalnych, atriów i 
perystylów. Na zewnątrz urządzano wspaniałe widoki, obszerne place, kopano kanały i sadzawki dla upiększenia 
ogrodów i hodowli ryb.
Przedewszystkiem starannie wybierano miejscowość. Najchętniej osiedlano się w rozkosznych dolinach tych gór 
niebieskawych, które zakreślają w pewnej odległości dokoła Rzymu szeroki obwód zieleni, pod cieniem dębów i sosen, 
nad wodospadami Tiburu. W tej czarującej miejscowości zbudowali sobie wille: Mecenas, Cicero, Horatius, Lucullus. 
Kiedy zabrakło tam miejsca, zaczęto osiedlać się nad brzegami jezior Como, Garda i Większego (Maggiore), lub na 
poszarpanych i urwistych wybrzeżach małych jezior toskańskich. Tarasy Apeninów na całej długości półwyspu 
 
  
  
 

--------------- 2013-03-30 07:59:16 ---------------
 299/517  
 

 

dawały również wdzięczne schronienia. Wreszcie w I wieku Cesarstwa powstała moda udawania się na lato w okolice 
Neapolu, na wybrzeża zatoki Baiae, żeby "zapuszczać w morze podnóża marmurowe pałaców i odbijać w niebieskich 
falach wielkie portyki, zamieszkane przez bogów z marmuru i ocienione gęstwiną wielkich drzew z połyskującymi 
liśćmi. "
W ogrodach, które otaczały wille, wznoszono coraz więcej budynków dodatkowych. Były to palestry greckie, galerye 
do gry w piłkę, wysokie wieże, z których otwierały się ładne widoki, — ptaszyńce, w których wielkim kosztem 
żywiono rzadkie ptaki i które zdobiono z wykwintem artystycznym. Krypty albo krypto-portyki znajdujemy prawie we 
wszystkich willach. Tak nazywano galerye kryte i zamknięte, ale zbudowane na poziomie gruntu, nie zaś pod ziemią. 
Zakreślały one zwykle prostokąt wydłużony i otrzymywały światło przez szeregi okien w ścianach bocznych. Podczas 
niepogody lub wielkich upałów dostarczały przyjemnego schronienia.
Wille z epoki cesarskiej tworzą jakby małe miasteczka. Niewolnicy byli bardzo liczni, trzeba więc było dla nich 
mieszkań osobnych. Zwykle mieszkali w chałupach, podobnych do 
 
  
  
 

--------------- 2013-03-30 07:59:18 ---------------
 300/517  
 

 

chat najuboższych wieśniaków, lub częściej jeszcze w budynku, składającym się z szeregu pokoików sklepionych. 
Długi szereg tych mieszkań niewolniczych istnieje jeszcze w Mola pod Gaetą, obok ruin willi rzymskiej. Są to izby 
sklepione, przedzielone ścianami i zupełnie otwarte ze strony przedniej. Dawniej od strony przedniej był cienki mur z 
cegieł, z drzwiami pośrodku. W każdej willi dobrze urządzonej znajdowało się więzienie dla sług, ergastulum. Była to 
obrzydliwa nora, której sklepienie tylko wychodziło nad poziom gruntu, wilgotna i ciemna. Tam chłostano 
niewolników, a następnie zakuwano i zmuszano do pracy w kajdanach.
Z willi ówczesnych niektóre zyskały głośną sławę, jak n. p. willa cesarza Hadriana w Tivoli i dwie wille Pliniusa 
Młodszego, które ich właściciel z miłością opisał. Jedna, Laurentinus, zbudowana nad morzem, o sześć mil 
(francuskich) od Rzymu, pomiędzy Laurente i Ostią, daje nam dostateczne pojęcie o willach nadmorskich; druga, 
położona w Toskanii, w miejscowości zdrowej, u podnóża Apeninów, z ogrodami obszernymi, może być dla nas typem 
willi górskich.
Gość wchodził do Laurentinu przez atrium półokrągłe, pokryte występującym dachem, 
 
  
  
 

--------------- 2013-03-30 07:59:21 ---------------
 301/517  
 

 

i przez portyk sklepiony, wychodzący na wielkie podwórze. Drugi portyk prowadził do pięknej sali jadalnej, położonej 
tuż nad morzem, którego fale rozbijały się o mury. W tej sali podwoje i okna, równie wysokie jak drzwi, dawały z 
trzech stron piękne widoki na morze, a z czwartej spostrzegał ciekawy wzrok podwórze, atrium, portyki, i dalej — 
jakby w głębi obrazu — gaje i góry. Na prawo i lewo ciągnęły się szeregiem rozmaite pokoje, oświetlone od wschodu 
lub od zachodu: biblioteka, sypialnie, gabinety, łaźnie i t. d. Wszystkie pokoje ogrzewano za pomocą rur, 
rozprowadzających ciepło. Z prawej strony sala do gry w piłkę przylegała do wieży dwupiętrowej, z której wierzchołka 
wzrok obejmował daleki obszar morza i pól. Przeciwną stronę zajmowały pokoje letnie — sypialnie, tridinium, z 
którego, nie widząc morza, słychać było szum jego, druga wieża, krypto-portyk do przechadzek w chłodzie i cieniu, 
wreszcie mały pawilon, który Plinius nazywał swoją "miłością i rozkoszą. "
Willa toskańska była jeszcze wspanialszą. Zbudowano ją w środku rozległego majątku, okolonego górami, ale 
obfitującego w najrozmaitsze płody naturalne. Wszelkiego rodzaju wody — źródła, strumienie, stawy — nadawały 
 
  
  
 

--------------- 2013-03-30 07:59:23 ---------------
 302/517  
 

 

ogrodom wdzięk szczególnego rodzaju. Dom składał się z kilku części, które łączyło atrium, następnie z perystylu, 
otaczającego kwatery kwiatów; zdobiły go gazony i grupy wielkich drzew, dziwacznie wycinanych. Wewnątrz 
znajdowała się paradna sala jadalna, której okna wychodziły na perystyl, — druga mniejsza, gdzie Plinius jadał zwykle 
z przyjaciółmi, oświetlona przez małe podwórze z basenem marmurowym i czterema platanami. Oprócz tych sal dom 
zawierał mnóstwo pokojów, wyłożonych marmurem lub ozdobionych wykwintnemi malowidłami ściennemi, liczne 
galerye zamknięte lub otwarte, gabinety, inne jeszcze jadalnie i t. d. Wszędzie urządzono małe wodotryski i baseny 
marmurowe, z których wyciekała woda z przyjemnym szmerem. Z oddzielnych budowli Plinius chełpił się najbardziej 
obszernym maneżem, położonym naprzeciw domu i otwartym pośrodku w ten sposób, że widać było całe jego wnętrze. 
Maneż okolony był platanami, połączonymi bluszczem w jedną zieloną ścianę.
W ogrodach były wszędzie ławki marmurowe i również marmurowe sadzawki z odpowiedniemi urządzeniami do 
spożywania podwieczorków na świeżem powietrzu, oraz domki, oplecione z zewnątrz pnącemi się roślinami 
 
  
  
 

--------------- 2013-03-30 07:59:25 ---------------
 303/517  
 

 

i krzewami, a wewnątrz odświeżane wciąż bijącymi wodotryskami. Tego rodzaju domy wiejskie budowano w całej 
Italii, w Gallii, Hiszpanii, Afryce i wogóle na całym obszarze Cesarstwa. Plan ogólny wszędzie był ten sam, sposoby 
budowania i ozdabiania jednakowe. Jeżeli istniały różnice, to tylko zależne od zwyczajów miejscowych i wymagań 
klimatu (1).
(Garnier i Ammann, L'habitation humaine, str. 563 i nast).
 
6. Plinius Młodszy na wsi.
 
Zapytujesz mię, w jaki sposób spędzam dzień letni w moim majątku w Etruryi? Budzę się rozmaicie, zwykle o 
godzinie siódmej, czasem wcześniej, a rzadko później. Zostawiam okna zamknięte, ponieważ cisza i ciemność 
wzmacniają umysł, który, nie będąc rozrywany przedmiotami, zdolnymi go pociągnąć, zachowuje swobodę i panuje 

nad sobą. Nie chcę poddawać umysłu mego oczom, poddaję więc oczy moje umysłowi, — bowiem widzą one tylko to, 
co on widzi, o ile ich nie odciągają inne rzeczy. Jeżeli opracowuję jakie dzieło, roz-
 
---------------------
(1) Willa Cycerona w Tusculum warta była najmniej 3 50, 000 franków. 
 
  
  
 

--------------- 2013-03-30 07:59:28 ---------------
 304/517  
 

 

myślam nad niem, zwracając uwagę nawet na wyrazy, na wzór tych pisarzy, którzy przeglądają powtórnie swoje 
utwory. W taki sposób przygotowuję ustępy krótsze lub dłuższe, stosownie do łatwości, z jaką je układam, i zatrzymuję 
w pamięci. Wtedy przywołuję sekretarza, każę wpuścić światło i dyktuję w obszerniejszem rozwinięciu to, co 
obmyśliłem. Sekretarz wychodzi, przywołuję go jeszcze raz napowrót, a potem uwalniam. Około dziesiątej lub 
jedenastej wstaję i, stosownie do pogody, przechadzam się po ogrodzie lub po galeryi, nie przestając myśleć o 
zajmującym mię przedmiocie i dyktować. Następnie siadam do wózka i, jadąc, robię to samo, co w łóżku, i podczas 
przechadzki. Po powrocie śpię chwilkę, znowu się przechadzam i czytam głośno jakąkolwiek mowę grecką lub 
łacińską, jedynie dla wzmocnienia piersi, chociaż i głos przy tem zyskuje. Po przechadzce następują: nacieranie oliwą, 
ćwiczenia fizyczne i kąpiel. Jeżeli jem razem z żoną i blizkimi przyjaciółmi, każę przy stole czytać książkę. Kiedy 
wstajemy od obiadu, przyprowadzają komedyanta lub grajka na lirze, ja zaś przechadzam się z moimi przyjaciółmi, z 
których kilku należy do ludzi bardzo wykształconych. Wieczorem rozprawiamy o rozmaitych przed- 
 
  
  
 

--------------- 2013-03-30 07:59:30 ---------------
 305/517  
 

 

miotach — i dzień najdłuższy kończy się bardzo prędko. Niekiedy zmieniam ten porządek dnia. Jeżeli długo leżałem w 
łóżku lub przechadzałem się, zamiast do wózka siadam na konia. Przyjaciele namawiają mię wówczas do zwiedzania 
miejscowości sąsiednich, zabierają mi trochę czasu, lub, jeżeli jestem zmęczony, dostarczają mi pożądanej rozrywki. 
Przy sposobności poluję, ale zawsze mam przy sobie tabliczki do pisania — i chociaż czasem nic nie zabiję, w każdym 
razie wracam z jakąś zdobyczą. Zajmuję się także nieco moimi "colonami, " za mało według ich życzeń, ale te 
narzekania wiejskie powiększają tylko zamiłowanie do nauk i przywiązanie do Rzymu. 
(Plinius Młodszy, Listy, IX, 36).
 
7. Willa Hadriana w Tiburze.
 
Położenie tej willi w Tiburze jest nie tylko bardzo ładne, ale i bardzo zdrowe. Zbudowana na ostatnich występach 
Apeninów, jest otwartą na powiewy wiatru zachodniego, a pagórki, które ją otaczają, stanowią zasłonę od groźnego 
"sirocco" i zaraźliwych podmuchów południowych. Dwie małe doliny równoległe, pochylone nieco od północy ku 
południowi, oddzielają płaskowzgórze, wznoszące 
 
  
  
 

--------------- 2013-03-30 07:59:32 ---------------
 306/517  
 

 

się piętrami i tworzące wyżynę trzy mile długą. Na tem płaskowzgórzu leży willa. Grunt przedstawia mnóstwo tych 
nierówności naturalnych, które dziś zachowujemy tak starannie i które nam się wydają największą ozdobą naszych 
ogrodów. Rzymianie tego urozmaicenia nie lubili i zadawali sobie nie mało kłopotu, żeby za pomocą ogromnych 
podbudowań wyrównać grunt, na którym stawiali swoje domy. Znaczną ilość takich podbudowań znajdujemy również 
w willi w Tiburze. Dwa strumienie, spuszczające się z gór Sabińskich, przepływają przez doliny i łączą się w pobliżu 
wejścia do willi w rzeczkę, wpadającą do Anio. W lecie oba prawie zupełnie wysychają. Zaradzały temu dawniej 
wodociągi, sprowadzające z gór wielką obfitość świeżej i czystej wody.
Przy zwiedzaniu willi Hadriana naprzód rzuca się w oczy ogromna jej rozległość. Nibby twierdzi, że zajmowała 
przestrzeń 10 kilometrów kwadratowych. Jeżeli puścimy się na los szczęścia od strony południowej, przeskakując 
przez rozmaite zawady i przełażąc przez płoty, odnajdziemy sale, obszerniejsze od tych, które pokazują zwiedzającym. 
Dla połączenia apartamentów tak odległych, które są jakby oddzielnemi częściami miasta, istniały przejścia i galerye 
podziemne, czyli krypto-portyki.
  
 
  
  
 

--------------- 2013-03-30 07:59:35 ---------------
 307/517  
 

 

Marmurem tak hojnie szafowano, że odłamy jego do dziś dnia pokrywają ziemię. Trudno wyobrazić sobie 
nagromadzenie wspanialszych i rozmaitszych budowli; jest to nieskończony szereg portyków, perystylów i gmachów 
różnego kształtu i różnych wymiarów. Kopuły wielkich sal, okrągłe sklepienia bawialni (exedra) mieszają się z 
trójkątnymi frontonami świątyń, a wysokie wieże i tarasy, ocienione altanami z krzewów winnych, wznoszą się po nad 
dachy. Widocznie Rzymianie do symetryi w budownictwie nie mieli zamiłowania.
Ponieważ Hadrianus wiele podróżował, chciał utrwalić w swej willi wspomnienia krajów, które najbardziej podziwiał. 
Można tam znaleźć — mówi jego biograf — Lyceum, Akademię, Prytaneum, Canope, Poecile, dolinę Tempe, a nawet 
odtworzenie Piekieł. Bez wątpienia, nie starał się dokładnie kopiować wszystkich tych gmachów i miejscowości, 
poprzestał na zbliżonem do rzeczywistości naśladowaniu. Nadając nazwy cudzoziemskie swoim budowlom, 
przystosował je do gustów swego czasu i do zwyczajów swego kraju.
Wielu z tych rzeczy niepodobna rozróżnić dzisiaj, kiedy wszystko leży w ruinach. Można jednak prawie na pewno 
rozpoznać trzy części willi: dolinę Tempe, Poecile i Canope. 
 
  
  
 

--------------- 2013-03-30 07:59:37 ---------------
 308/517  
 

 

Tempe rozciąga się na północo-wschód, wzdłuż jednego ze strumyków, o których mówiliśmy. Niewątpliwie, niema tu 
ani Olimpu, ani Pelionu i Ossy, ani tych skał ściętych prostopadle, ani tych lasów odwiecznych, które w prawdziwej 
dolinie Tempe tworzą połączenie okazałości z wdziękiem, tak zachwycające podróżników. Okazałość jest tu bardzo 
zmniejszoną, ale wdzięku nie brak. Mała równina w stanie naturalnym posiadała pewien urok. Dodano nowe gaiki, 
urządzono ładne miejsca do przechadzek, — a że aleje były chłodne i cieniste, że przyjemnie było odpoczywać nad 
wodą, pod wielkiemi drzewami, Hadrianus, który tu przypominał sobie szczęśliwe chwile, spędzone w dolinie 
tessalijskiej, odważył się nadać jej nazwę temu zakątkowi. Od strony willi, naprzeciw równiny, wznosiły się tarasy, 
które wraz z portykami i basenami marmurowymi łatwo jeszcze rozpoznać. Obszerna exedra panowała nad całą doliną. 
Po łagodnej pochyłości można było zejść stąd do ogrodów kwiatowych.
Poecile zwraca się ku zachodowi, t. j. w stronę Rzymu. Idąc w tym kierunku, spostrzegamy obszerny plac, gdzie 
wszystkie nierówności gruntu usunięto za pomocą podbudowań. Nie chcąc marnować miejsca, archi- 
 
  
  
 

--------------- 2013-03-30 07:59:39 ---------------
 309/517  
 

 

tekt, według zwyczaju rzymskiego, urządził w tych podbudowach kilka piętr mieszkań rozmaitej wielkości, które 
nazywano pospolicie "sto pokojów. " Były to prawdopodobnie mieszkania służby. Prostokątny portyk otaczał 
dziedziniec z sadzawką pośrodku. Jeden bok portyku pozostał. Jest to mur z cegieł, mający 10 metrów wysokości, a 
230 długości. Równolegle do tego muru szły dwa szeregi kolumn, podtrzymujące lekki dach. Tworzyło to dwie galerye 
kryte, łączące się za pomocą drzwi. Galerye w ten sposób urządzono, że kiedy w jednej świeciło słońce, w drugiej był 
cień. Można więc było przechadzać się po nich w każdej porze roku i w każdej godzinie dnia. Podobnie jak w Poecile 
ateńskiem, malowidła zdobiły ściany...
Posuwając się nieco dalej w tym samym kierunku, spotykamy niewielką dolinę, więcej długą niż szeroką, którą 
archeologowie nazywają Canope. W głębi doliny stał budynek w kształcie odcinka, ozdobiony z wielkim przepychem, 
który był zarazem świątynią i wodozbiorem. W środku głównej ściany, w zagłębieniu, miał być pomieszczony posąg 
Serapisa. Framugi w ścianach pobocznych zawierały posągi innych bogów egipskich. Na wszystkich rogach budynku 
wytryskała obficie woda, 
 
  
  
 

--------------- 2013-03-30 07:59:42 ---------------
 310/517  
 

 

która spływała po stopniach marmurowych, lub przelewała się do naczyń, umieszczonych jedno nad drugiem, i spadała 
następnie do półokrągłego basenu. Most nad basenem, ozdobiony kolumnami, pozwalał przejść na drugi brzeg i z 
blizka przyjrzeć się kaskadom. Z basenu woda odpływała spodem i wpadała do kanału, który zajmował środek doliny. 
Kanał miał 220 metrów długości i 80 szerokości. Wykwintne barki, niewątpliwie zbudowane na wzór gondoli 
aleksandryjskich, przeznaczone były dla cesarza i jego przyjaciół — i dziś jeszcze widać na wybrzeżu ślady schodów, z 
których goście Hadriana wsiadali do łodzi, żeby użyć przejażdżki po kanale. Od strony przystani odkryto ruiny około 
dwudziestu sal w gmachu dwupiętrowym, otoczonym portykiem. Gmach ten był może naśladowaniem domów 
zajezdnych, w których podróżny, przybywający do Canope, z przyjemnością się zatrzymywał.
Mieszkanie osobiste cesarza znajdowało się prawdopodobnie w pobliżu Tempe. W niewielkiej odległości od doliny 
odkryto termy. Posady budynku, dosyć dobrze zachowane, pozwalają z łatwością odtwotrzyć rozkład jego. Okrągłą 

galerye otacza strumyk sztuczny (euripus). Łożysko, w którem płynęła woda, wyłożone białym marmurem, ma około 5 
me- 
 
  
  
 

--------------- 2013-03-30 07:59:44 ---------------
 311/517  
 

 

trów szerokości i nieco więcej niż metr głębokości. Obszar okolony strumykiem stanowi wyspę, do której prowadzą 
mosty marmurowe. W środku okrągłej wyspy znajduje się kwadratowy dziedziniec, który zapewne był ozdobiony 
jakimś posągiem. Małe pokoje zaokrąglone i nisze, wychodzące na strumyk, z których tryskała woda, zajmują 
nierówne odcinki, zawarte między liniami prostemi dziedzińca i krzywizną kanału. Te dowcipne kombinacye 
budownicze są bardzo oryginalne. Podłogę pokojów, dziedziniec i galerye pokrywają dziś odłamy marmuru. 
Znaleziono tam szczątki kolumn i kawałki płaskorzeźb, przedstawiających potwory morskie, trytony, nereidy i t. p. 
Przypuszczają, że ten piękny budynek był przeznaczony do hodowli ryb i tworzył jakby wielką sadź (piscina).
Obok mieszkania monarchy zbudowano gmach dla posłuchań i przyjęć uroczystych. Należy sądzić, że chociaż 
Hadrianus, budując willę, wykazał upodobanie w życiu na ustroniu, jednakże nie zrzekł się spełniania obowiązków 
cesarza. Jakkolwiek liczni są zwykle przyjaciele monarchów, wszakże nie dla przyjaciół wyłącznie wzniesiono te 
olbrzymie sale. Chcąc dostać się do nich, trzeba było przejść długi szereg gmachów. Ośmiokątne vestibulum 
 
  
  
 

--------------- 2013-03-30 07:59:46 ---------------
 312/517  
 

 

prowadziło na jeden z tych dziedzińców, które Rzymianie nazywali perystylami. Dużo było ich w willi, ale ten, o 
którym teraz wspominamy, jest obszerniejszy i piękniejszy od innych. Zebrano tam tyle wspaniałych szczątków, że 
archeologowie nazwali go "placem złotym" (Piazza d'oro). Otoczony był portykiem, posadzkę miał z różowego 
marmuru i zdobiły go przepyszne posągi. W głębi perystylu, naprzeciw vestibulum, była wielka sala, pokryta kopułą i 
zakończona półokrągłym występem w ścianie tylnej. W czterech kątach sali, we framugach, stały posągi. Ta piękna 
sala i perystyl, który ją poprzedza, były zapewne przeznaczone do udzielania posłuchań; tutaj cesarz przyjmował 
wysłańców miast i prowincyi. Do apartamentów urzędowych przylega inna sala, w której z kolei upatrywano świątynię 
i miejsce zebrań filozofów, a w której najprawdopodobniej Hadrianus sądził sprawy, otoczony radą przyboczną. 
Niedaleko od Poecile oczyszczono z gruzów stadyum z obszernemi urządzeniami dla ćwiczeń atletów. Oprócz tego był 
w willi "odeon" (gmach dla śpiewaków) i dwa teatry — grecki i łaciński. Niektórzy sądzą, że dwa gmachy, sąsiadujące 
z sobą i zawierające znaczną ilość 
 
  
  
 

--------------- 2013-03-30 07:59:49 ---------------
 313/517  
 

 

komnat, mieściły bibliotekę. Nad jednym z nich wznosi się trzypiętrowa wieża, w której mogło być obserwatoryum 
cesarza, miłośnika astrologii. Według zwyczaju, biblioteka powinna była obok dzieł znakomitych autorów posiadać ich 
popiersia. Wreszcie jest rzeczą możliwą, że znajdowała się w willi sala do bardzo wówczas modnych odczytów 
publicznych, których Hadrianus był gorliwym zwolennikiem.
Usiłowano oznaczyć miejsce Piekieł, których widok cesarz, jak mówią, chciał odtworzyć w swej willi. Ale 
przedsięwzięcie to wydaje się nam pozbawionem podstawy, bo nie wiemy, jak wyglądało owo naśladowanie piekła. 
Czy było wyłącznie dziełem fantazyi, czy też urządzono je podług opisu w VI księdze Eneidy? — nie wiadomo nic o 
tem zgoła. Znamiennym jest tylko pomysł Hadriana urządzenia w swej posiadłości wiejskiej Tartaru i Eliseum. Czy 
jednak z tego wynika, że troszczył się o życie pośmiertne? Nie zdaje się to prawdopodobnem. Opowiadają, że wobec 
blizkiego zgonu miał dosyć mocy umysłu do układania zręcznych wierszyków, w których, zwracając się do swej duszy 
"drżącej i miłej, " powiada: "Pójdziesz do miejsc bladych, surowych i nagich, gdzie nie będziesz mogła 
 
  
  
 

--------------- 2013-03-30 07:59:51 ---------------
 314/517  
 

 

oddawać się zwykłym zabawom. Jak sobie wyobrażał te miejscowości "nagie i blade?" — musimy się wyrzec 
rozstrzygnięcia tego pytania.
(Boissier, Promenades archeologicues, str. 203 i następne). 
 
  
  
 

--------------- 2013-03-30 07:59:53 ---------------
 315/517  
 

 

ROZDZIAŁ VI. 
ODZIEŻ. — STROJE. - JEDZENIE.
 
1. Ubiory rzymskie. — 2. Toaleta damy rzymskiej. — 3. Zabiegi toaletowe. — 4. Łazienki prywatne. — 5. Śniadania, 
obiady, wieczerze. — 6. Smakosz. — 7. Posiłek skromny. — 8. Śmieszna uczta.
 
1. Ubiory rzymskie.
 
Rzymianie odróżniali suknie wierzchnie (amictus) i spodnie (indutus).
Najgłówniejsza odzieżą wierzchnią była toga. Stanowiła ona oznakę, odróżniającą obywateli, i za Cesarstwa zakazano 
ją nosić wygnańcom. Nie pozwalano, żeby cudzoziemiec przywdział togę. Naodwrót, potępiano obywatela, który nosił 
ubiór obcy. W ostatnim wieku Rzeczypospolitej weszło w modę pallium greckie, ale August zabronił je nosić, 
przynajmniej na Forum i w Cyrku. Następnie toga stała się wyłącznie odzieżą osób, należących do klas wyższych. Ale 
przywdziewali 
 
  
  

 

--------------- 2013-03-30 07:59:55 ---------------
 316/517  
 

 

ją klienci, kiedy szli po sportulę do patrona. W teatrze, na igrzyskach publicznych, wsadzie, na uroczystościach 
urzędowych i na dworze cesarskim toga była ubiorem obowiązkowym.
Toga rozłożona miała kształt rozwartokąta (rombus), zaokrąglonego na wierzchołkach, czyli właściwie nieprawidłowy 
kształt owalny. Największa jej długość równała się potrójnej wysokości ciała bez głowy, największa zaś szerokość — 
podwójnej. Trudno wytłómaczyć szczegółowo i zrozumiale, w jaki sposób ją układano, należy koniecznie przyjrzeć się 
odpowiednim rysunkom. Dodamy tylko, że pierwotnie toga była dosyć obcisłą, poźniej zaś daleko przestronniejszą i 
bardziej fałdzista.
Chłopcy nosili togi z obwódką purpurową, stąd nazwa toga praetexta. Toga virilis (męska), którą następnie 
przywdziewał młodzieniec, była całkowicie białą, bez szlaku. Praetexta stanowiła jednak ubiór niektórych urzędników 
i kapłanów.
Poenula nazywano płaszcz bez rękawów, długi do kolan, z otworem okrągłym, przez który przesadzano głowę. Płaszcz 
był na bokach otwarty, ale zszyty z przodu. Obie płcie jednakowych używały płaszczy, wyrabianych z wełny; 
mężczyźni kładli je czasem na togę. 
 
  
  
 

--------------- 2013-03-30 07:59:58 ---------------
 317/517  
 

 

Lacerna przedstawiała pewne podobieństwo do "chlamydy" greckiej; była to podłużna sztuka tkaniny, spięta sprzączką 
na ramieniu lub, być może, na piersiach. Za Cesarstwa bardzo weszła w modę, odrabiano ją starannie i przystrajano 
zbytkownie. Czasem, podobnie jak i poenula, miała kaptur (cucullus), zasłaniający głowę od wiatru i deszczu... Płaszcz 
wojskowy, naprzód trabea, później paludamentum i sagum, był dokładną kopią chlamydy greckiej. Za 
Rzeczypospolitej paludamentum, zawsze czerwone, przywdziewał tylko wódz naczelny, wyruszając wojnę, — 
zdejmował zaś je, kiedy wracał do Rzymu. Za Cesarstwa ten płaszcz stał się oznaką godności imperatora.
Głównem ubraniem spodniem była tunica. Była to suknia domowa, lekka i wygodna, którą wdziewano pod togę w 
czasie, kiedy ta ostatnia służyła tylko do wyjścia. Podobna do "chitonu" greckiego tunika dochodziła do łydek, a nad 
biodrami przewiązywano ją pasem. Początkowo była bez rękawów, lub miała bardzo krótkie, wkońcu zaś II wieku 
naszej ery weszły w użycie tuniki z długimi rękawami (manicatae). Można było wkładać jedną na drugą dwie, trzy, a 
nawet cztery tuniki (1).
 
----------------
(1) Mężczyźni prawie zawsze pod właściwą tuniką nosili drugą, zastępującą koszulę i zwaną subucula. (Prz. tlóm. ). 
 
  
  
 

--------------- 2013-03-30 08:00:00 ---------------
 318/517  
 

 

Laticlavia senatorów i angusticlavia rycerzy są to zwyczajne tuniki, ozdobione — pierwsza dwoma szerokimi, druga 
zaś ważkimi — pasami purpurowymi, które szły wzdłuż ciała. Toga, pokrywająca laticlavię, była zwykle z tkaniny 
bardzo cienkiej i prawie przezroczystej, przez którą przebijały się pasy purpurowe; nazywano ją żartobliwie "togą 
szklaną. " Laticlavii nie ściągano tak mocno w pasie, jak tuniki zwykłe, wskutek czego suknia układała się swobodniej, 
a wstęgi purpurowe rozwijały się od ramion aż do dołu.
Nie wiemy dokładnie, jaki kształt miała synthesis, — nie ulega tylko wątpliwości, że noszono ją zwykle przy stole, 
żeby nie krępować swobody ruchów. Był to prawdopodobnie rodzaj koszuli, bo Martialis wyśmiewa niewieściucha, 
który jedenaście razy zmieniał synthesis, wilgotną od potu.
Kobiety nosiły także tuniki, ale były to raczej koszule obcisłe, bez rękawów i ściągnięcia w pasie. Do takiej tuniki 
przyszywano opaskę skórzaną dla podtrzymania piersi. Na tunikę wkładano stolę, podobną do długiego chitonu 
Greczynek. Wychodząc z domu, Rzymianki okrywały się płaszczem, odpowiadającym himationowi greckiemu, który 
zwano palla. Zanim palla weszła w użycie, nosiły kobie- 
 
  
  
 

--------------- 2013-03-30 08:00:02 ---------------
 319/517  
 

 

ty okrywki krótkie, kwadratowe, bardzo mało fałdziste, zwane ricinium.
Do czasów Cesarstwa odzież była wełniana, jak n. p. toga, lub płócienna. Wzrastający zbytek wprowadził w modę 
tkaniny delikatniejsze, przeważnie jedwabne.
Wszystkie suknie były zwykle białe, — tylko ludzie ubodzy, niewolnicy i wyzwoleńcy używali tkanin z wełny 
brunatnej i czarnej. Toga ciemna (pulla) oznaczała żałobę lub smutek. Za Cesarstwa weszły w modę tkaniny barwne. 
Na jednem z malowideł ściennych z owej epoki, przedstawiającem kilka kobiet, matka ma zasłonę niebieską, stole 
białą, przezroczystą, i palię blado-różową z przybraniem niebieskiem. Stola młodej dziewczyny jest bladoróżowa, palia 
zaś żółta z białą niebieskawą obwódką. Mężatka ma stole fioletową z ciemnem przybraniem i palię jasno-niebieską. 
Wreszcie służąca ma spodnią suknię białą, a wierzchnią niebieską.
Rzymianie chodzili zazwyczaj z gołą głową i czasem tylko zasłaniali ją nieco togą. Jednakże nie tylko niewolnicy, ale i 
ludzie z pewnem stanowiskiem nosili czasem czapki (pileus) i kapelusze (petasus). Czapkę zastępował niekiedy kaptur 
(cucullus), albo przyszyty do poenuli, albo wkładany oddzielnie. 
 
  
  
 

--------------- 2013-03-30 08:00:05 ---------------
 320/517  
 

 

Kobiety nie używały kapeluszy, ale, jak mężczyźni togą, one zasłaniały głowę palią. Zresztą zupełnie zabezpieczała je 
od słońca zasłona, przypięta do włosów na wierzchu głowy i spadająca w licznych fałdach na szyję i plecy. Mały 
kawałek materyi, w kształcie czepeczka, zwany mitra, noszono na samym wierzchu głowy, gdyż nad czołem włosy 
zwykle były zawijane. Nakoniec Rzymianki znały siatki na włosy — reticula.
Nazwą calceus oznaczano obuwie całkowite i dosyć wysokie, podobne do naszych bucików. Było to obuwie narodowe, 
które wraz z togą wkładał każdy Rzymianin, wychodząc na miasto. Uważano za wielką nieprzyzwoitość ukazanie się 
publicznie w innem obuwiu, zupełnie tak samo, jak gdyby dziś wyszedł kto na ulicę w pantoflach lub papuciach. 

Calceus nosiły także kobiety. Poczucie hierarchiczne Rzymian wyraziło się nawet w różnicy obuwia dla rozmaitych 
klas społecznych. Stosownie do stanowiska osób calceus miał odmienny kształt, wysokość i barwę. Calceus senatorski 
dochodził do połowy łydki, wyrabiano go zaś z miękkiej, czarnej skóry, którą Rzymianie nazywali aluta, ponieważ ją 
wyprawiano w rozczynie ałunu. Przywiązywano bucik do nogi czterema rzemykami. Ludzie, nale- 
 
  
  
 

--------------- 2013-03-30 08:00:07 ---------------
 321/517  
 

 

żacy do rodzin starożytnych, kazali przyszywać półksiężyc z kości słoniowej (luna) nad podbiciem, zapewne dla 
umocowania owych rzemyków. Calceus mulleus, z czerwonej skóry, przeznaczony był wyłącznie, na mocy zwyczaju, 
dla najpierwszych dygnitarzy państwa. Podanie twierdziło, że takie obuwie nosili królowie Rzymu. Za 
Rzeczypospolitej stanowiło przywilej urzędników kurulnych. Według jednego napisu, należało także do stroju 
tryumfatora. Nie wiemy, jakiego było kształtu, w każdym razie miało grube, wysokie podeszwy. Od mulleus pochodzi 
nazwa obuwia papieskiego — mulą.
Posągi przedstawiają nam często Rzymianki w obuwiu całkowitem — calceus muliebris. Te trzewiki były 
najrozmaitszych barw: różowe, ciemno-zielone, jasnożółte i t. d., ale najczęściej białe.
Solea i crepida nazywano sandały, t. j. podeszwy z grubej skóry, przymocowane do nogi rzemiennymi paskami i często 
zaopatrzone przyszwami, osłaniającemi zapiętek. Różniły się zaś tem, że rzemyki solei pokrywały tylko wierzch stopy, 
a crepidy dochodziły do kostki.
Nizkie, prostej roboty buty z jednym szwem, używane przez wieśniaków, nazywano pero. 
 
  
  
 

--------------- 2013-03-30 08:00:09 ---------------
 322/517  
 

 

Obuwiem wojskowem była caliga, składająca się z grubej, podkutej ostrymi gwoździami podeszwy, do której 
przyszywano wierzch ze skóry, powycinanej w paski. Te paski osłaniały podbicie, napiętek i nogę aż do kostki, palce 
zaś poruszały się swobodnie.
(Według: Guhl i Koner, Lavie antique, II, roz. XI; Becker, Gallus; Heuzey, Diction. des antiq. I, str. 815 i 1242; Saglio, 
Diet. des antiq., str. 849).
 
2. Toaleta bogatej Rzymianki (w I wieku naszej ery).
 
Wieczorem, przed położeniem się do łóżka, Sabina, według zwyczaju ówczesnego, wysmarowała sobie twarz papką z 
chleba, rozmoczonego w mleku oślicy. Tynk ten wysechł przez noc i rano wydawało się, jakby Sabina miała twarz z 
gipsu, który popękał i kawałkami poodpadał. Dodajmy, że, rozbierając się, odjęła brwi, włosy i wprawione zęby. 
Słusznie mówi Lucanus: "Gdyby ktokolwiek zobaczył taką panią w chwili, gdy się budzi, myślałby, że widzi małpę 
albo pawiana. "
Natychmiast po wstaniu z łóżka przechodzi Sabina do gotowalni, gdzie już czekają na nią kobiety służebne. Te 
niewolnice, chociaż często urodzone w wioskach latyńskich, miały
  
 
  

  
 

--------------- 2013-03-30 08:00:12 ---------------
 323/517  
 

 

zawsze imiona greckie. Scaphion, trzymająca miednicę z gorącem mlekiem oślem, delitnie zmywa gąbką z twarzy 
zeschłą papkę, którą nazywano "kataplazmem. " Skoro twarz została oczyszczona, Phiale zaczyna ją nacierać bielidłem 
i różem. Ale, przed przystąpieniem do tej czynności, chucha na zwierciadło metalowe, które zaraz potem podaje 
Sabinie. Pani wącha je i poznaje po zapachu, czy ślina niewolnicy jest zdrową i wonną, czy Phiale żuła od rana 
przepisane jej pastylki — bowiem niewolnica musi zwilżać śliną bielidło, którem naciera jej policzki. Kosmetyki 
zamykano w skrzyneczkach z kości słoniowej i kryształu, znanych pod grecką nazwą narthekia i stanowiących 
najcenniejsze sprzęty gotowalni kobiecej. Oprócz bielidła, wyrabianego z ołowiu, wszystkie inne należały do 
produktów świata zwierzęcego lub roślinnego. Podczas gdy Phiale nacierała policzki, trzecia niewolnica, Stimmi, 
malowała Sabinie brwi i powieki czarnym, gęstym płynem, do którego wchodził ołów i antymon lub bizmut. Czwarta 
dziewczyna, Mastiche, miała pod swoją opieką zęby pani. Podaje ona naprzód Sabinie żywicę z wyspy Chio. Żywicę tę 
damy rzymskie żuły co rano. Oprócz tego, przynosi na złotym spodku flakonik onyksowy z uryną młodego chłopca, w 
której rozpuszczono
  
 
  
  
 

--------------- 2013-03-30 08:00:14 ---------------
 324/517  
 

 

miałko utłuczony pumeks. Nadawano tej mieszaninie rozmaite barwy przez dodanie proszku marmurowego i 
polerowano nią zęby sztuczne. Po oczyszczeniu, zęby, zrobione z kości słoniowej i oprawne w złoto, Mastiche osadziła 
w dziąsłach Sabiny. Widzimy więc, że Martialis miał prawo mówić: "Galio, składasz się z samych pozorów: Podczas 
gdy ty mieszkasz w Rzymie, włosy twoje rosną nad brzegami Renu; wieczorem, zdejmując z siebie suknie jedwabne, 
wyjmujesz również zęby — i dwie trzecie twojej osoby spoczywają w nocy zamknięte w pudełkach. Twoje policzki, 
twoje brwi — są dziełem twych niewolnic. "
Następnie Sabina przechodzi w ręce niewolnic, wyznaczonych do czesania, trefienia i pielęgnowania włosów. W 
pierwszym wieku naszej ery bardzo modne były włosy jasnoblond z rudym odcieniem. Na próżno jednak Sabina 
używała rozmaitych pomad i mydeł gryzących dla nadania swym włosom pożądanej barwy — wszelkie środki 
zawodziły. Była więc już prawie zdecydowaną ostrzydz się krótko i włożyć perukę, kiedy niewolnica Nape wyszukała 
u olejkarza gallijskiego nowo wynalezioną pomadę. Trzeba było naprzód wymyć włosy ługiem, potem zaś natrzeć je tą 
maścią i suszyć na słońcu. Próba powiodła się wybornie 
 
  
  
 

--------------- 2013-03-30 08:00:16 ---------------
 325/517  
 

 

i włosy Sabiny pozyskały modny rudy odcień. Należało teraz ułożyć je możliwie najpiękniej. Podczas gdy Calamis 
żelazkiem, rozgrzewanem nad żarownią srebrną, zawija włosy nad czołem i na skroniach w loczki i pukielki, Psecas 
skrapia je nardem i esencyami wschodniemi, które bierze do ust i pryska. "Zbliżając się do kobiety — powiada 
Lucanus, — sądzisz, że jesteś wśród zapachów Arabii Szczęśliwej. " Po uczesaniu i skropieniu pachnidłami włosów 
bardzo zręczna Murzynka Cypassis splata je z tyłu głowy, a potem zbiera wszystkie nad czołem w kształcie 
poduszeczki, którą nazywano "węzłem, " i wtyka w nie złotą szpilkę. Były najrozmaitsze sposoby układania węzła. 
Najprzykrzejszą jest podczas tego zajęcia rola biednej Latrisy. Tak nazywa się niewolnica, która podaje Sabinie 
zwierciadło, na przemian to z prawej, to z lewej strony. Starożytne zwierciadła nie były ze szkła, jak nasze, lecz z 
doskonale wygładzonego metalu, zwykle ze srebra. Zwierciadło Sabiny jest obsadzone drogimi kamieniami, ma stronę 
odwrotną z cyzelowanego złota, a rączkę z kości słoniowej, pięknie rzeźbioną. Z obu stron jego wiszą gąbki do 
wycierania i czyszczenia metalu. Latris trzyma zwierciadło prawą ręką, a na lewem 
 
  
  
 

--------------- 2013-03-30 08:00:19 ---------------
 326/517  
 

 

ramieniu ma zawieszony futerał, na którym jest przedstawiona scena mitologiczna.
Po włosach następuje kolej poznokci. Carmion z niesłychaną ostrożnością ujmuje rękę Sabiny, czyści i wygładza 
paznokcie na każdym palcu po kolei za pomocą małych szczypczyków srebrnych i nożyka, którego używano wówczas 
zamiast nożyczek. Paznokcie prawidłowe, gładkie, koloru cielistego, były koniecznym warunkiem piękności ręki. Tem 
bardziej dbano o nie, że nie noszono wówczas rękawiczek. Starannie więc usuwano najdrobniejsze skazy i wadliwości 
za pomocą różnych płynów i proszków roślinnych lub mineralnych. Paznokcie nóg były przedmiotem równie 
gorliwych zabiegów. Łatwo to wytłómaczyć, wiedząc, że nawet najbogatsze kobiety nie używały pończoch i palce ich 
nóg były prawie zawsze odkryte, gdyż trzewiki składały się zwykle tylko z podeszew, przymocowywanych 
rzemykami.
Garderoba Sabiny leżała w pięknych skrzyniach, ustawionych przy ścianach i opatrzonych odpowiednimi napisami. 
Sabina oznajmiała, jakie suknie chce dziś włożyć, i niewolnice biegły natychmiast, żeby je wyszukać. Naprzód jednak 
Carmion wkłada jej na nogi trzewiki z białej skóry. Suknie starożytne 
 
  
  
 

--------------- 2013-03-30 08:00:21 ---------------
 327/517  
 

 

łatwo było wdziewać. Sabina, siedząc przy gotowalni, miała na sobie tunikę spodnią, odpowiadającą naszej koszuli, z 
bardzo cienkiej tkaniny bawełnianej, z krótkimi rękawkami, zaledwie pokrywającymi ramiona. Pod piersiami tunika 
była podwiązana pasem.
Cypassis zdejmuje teraz ten pas i otacza piersi szeroką wstęgą purpurową, zastępującą gorset, następnie podaje pani 
wierzchnią tunikę. Tkanina, z której uszyto tę suknię, jest z wełny mileckiej, zmieszanej z bawełną, i ma barwę 
olśniewająco białą. Rękawy przez całą długość są z przodu rozcięte i tylko pospinane agrafami złotemi.
Wykrój gorsu otacza szlak purpurowy, szeroki na dwa palce; taki sam szlak ma suknia i u dołu. Cypassis przewiązuje 
tunikę w pasie białą wstążką, starając się, żeby spadała w pięknych fałdach i żeby wyglądał z pod niej tylko koniec 
nogi. Pozostaje wtedy tylko zarzucić na lewe ramię i rękę Sabiny obszerny płaszcz biały. Ze szkatułki wyjmują po 

kolei: naszyjnik z trzech sznurów pereł, parę kolczyków, złote bransolety z rozetami oraz rzeźbionymi liśćmi i 
szesnaście pierścionków — po dwa na każdy palec obu rąk, z wyjątkiem środkowego. Ustroiwszy się w klejnoty, pani 
gotową jest do wyjścia. Siada więc do lektyki, otoczona 
 
  
  
 

--------------- 2013-03-30 08:00:23 ---------------
 328/517  
 

 

kobietami i niewolnikami. Obok niej podąża Cypassis z wachlarzem z piór ptaków afrykańskich. Z lewej strony idzie 
Nape z różnokolorową parasolką, osadzoną na trzcinie bambusowej, i za skinieniem pani zasiania ją od słońca. Sabina 
nie zapomniała wziąć do chłodzenia rąk kuli z kryształu skalnego — starożytni bowiem sądzili, że minerał ten jest 
lodem, wytworzonym wskutek niezwykłego zimna i nigdy nietopniejącym. Wreszcie na piersiach umieściła małego, 
oswojonego węża, z gatunku zwanego wężami z Epidauru (1).
(Według: Böttiger, Sabine on la matinée d'une dame romaine).
 
-------------------------------------
(1) Adelphasia. Kto chce mieć dużo kłopotów, niech sobie weźmie żonę. Nic nie sprawia większej gmatwaniny. Nigdy 
nie można urządzić się z niemi należycie, a wszelkie możliwe urządzenia nigdy ich nie zadawalniają. Wiem z 
doświadczenia to, co mówię. Od świtu aż do tej chwili ja i moja siostra miałyśmy jedno tylko zajęcie: myłyśmy się, 
szorowały, ocierały, ubierały, gładziły, wygładzały, bieliły, różowały i stroiły, a każda z nas miała dwie służące, które 
jej pomagały przy strojeniu i obmywaniu się; wszakże zmęczyłyśmy dwóch ludzi, noszących tylko wodę dla nas. Nie 
mówcie mi o tem! Bogowie! ileż kobieta sprawia kłopotów! Ale dwie, jestem pewną, dałyby dosyć roboty całej 
gromadzie ludzi, chociażby najliczniejszej. W dzień i w nocy, ciągle, w każdej chwili, przebierają się, myją, wycierają, 
gładzą sobie skórę. Ostatecznie, kobiety nie znają miary i wiemy prze- 
 
  
  
 

--------------- 2013-03-30 08:00:26 ---------------
 329/517  
 

 

3. Zabiegi toaletowe.
 
Rzymianie w używaniu pachnideł przekraczali miarę, zwłaszcza w epoce rozluźnienia obyczajów; żadna uroczystość 
nie obywała się bez tych wymyślnych uprzyjemnień, które nabrały wielkiego znaczenia.
Pachnidła wyrabiano zazwyczaj z materyałów, które Rzymianie otrzymywali z Egiptu, Arabii i Indyi; używano także 
roślin, hodowanych w Italii: lilii, kosaćców, narcyzów, gwoździków, majeranu. Róże z Pestum cieszyły się wielkim 
rozgłosem; sławne były również róże z Phaselis. Sitowie wonne dostarczało najpospolitszych i najtańszych pachnideł, 
których cena wynosiła 12 — 13 franków za funt.
 
------------------------------------------------
cie, że mogłyby myć się i szorować bez końca. Bo nie wystarcza, żeby kobieta była w sobie bardzo czystą, — jeżeli w 
jej stroju znajduje się, jaka niedokładność, ona sama wydaje się, mojem zdaniem, brzydką i brudną.
Anterastile. Ale rozważ, proszę cię, moja siostro, że patrzą na nas, jak na rybę soloną" która jest nieprzyjemną i 
wstrętną, jeżeli nie wypłuczemy jej długo w wodzie. Bez tej kąpieli jest niesmaczną, cierpką, nie można jej używać. To 

samo dzieje się z nami. Kobiety mają podobną naturę — są bez wdzięku, bez przyjemności, dopóki nie wystroją się 
kosztownie. (Plautus. Kartagińczyk, w. 210 i nast. ). 
 
  
  
 

--------------- 2013-03-30 08:00:28 ---------------
 330/517  
 

 

Oprócz zapachów, otrzymywanych bezpośrednio z roślin, istniało dużo pachnideł złożonych. Najbardziej poszukiwane 
były: megalium, telinum z Telosu, malobathrum z Sidonu, nardum, zwłaszcza perskie, opobalsamum i t. d. 
Cinnamomum kosztowało 246 franków funt. Nie znamy składu tych rozmaitych pachnideł, gdyż handlujący niemi nie 
zdradzali tajemnicy wyrobu. Każdy zresztą olejkarz używał własnych sposobów. Jeden z nich, Niceros, nadał 
pewnemu pachnidłu nazwę od swego imienia — nicerotianum. Był sławny olejkarz Cosmus. Od imienia Folii nazwano 
odmianę nardu perskiego foliatum. Pachnidła przechowywano we flakonach alabastrowych (alabastra), albo w 
naczyniach onyksowych; mieszano je z oliwą i zabarwiano na czerwono wyciągiem z pewnego gatunku mchu lub 
cynobrem.
Do wody w łazienkach dodawano zwykle zapachów, pokoje i łóżka obficie skrapiano wonnościami. W czasie 
przedstawień okadzano teatr szafranem, drzewem cynamonowem i cinnamomum, które należy odróżniać od 
poprzedniego. Nadawano rozmaite zapachy nawet najcenniejszym winom. Co więcej, wkładano pachnidła do oliwy w 
lampach. Nakoniec obficie palono je na stosie, na którym płonęło ciało nieboszczyka. 
 
  
  
 

--------------- 2013-03-30 08:00:30 ---------------
 331/517  
 

 

Niezwykle liczne były kosmetyki do włosów. Do czernienia włosów używano dzikiej lebiody, pewnego gatunku 
soczewicy, wina mirtowego, liści cyprysu, szałwii leśnej, gotowanych łupin porów. Siwieniu zapobiegała maść z oliwy 
i spalonych na popiół glist. Sadło niedźwiedzie dopomagało odrastaniu włosów; do tego samego celu służył popiół ze 
skóry hipopotama, wyciętej z lewej strony czoła zwierzęcia. Robiono włosy jaśniejszymi za pomocą drożdży 
octowych, olejku mastykowego lub mieszaniny z soku drzewa pigwowego i ligustrowego. Krew młodej sowy była 
środkiem, wywołującym zwijanie się w pukle włosów, a pewien gatunek ślimaka czynił je kędzierzawymi.
Używanie peruk i włosów przyprawnych było dosyć upowszechnionem. Młoda dziewczyna, mająca kasztanowate 
włosy, chciała je ufarbować na czarno — i zupełnie straciła. Ovidius pociesza strapioną: "Germania przyśle ci włosy 
niewolnic; naród podbity weźmie na swój koszt przystrojenie twej głowy. " Martialis często mówi o włosach 
przyprawnych lub farbowanych i złośliwie docina kobietom, poprawiającym w ten sposób naturę. Brwi czerniły sobie 
kobiety jajkami mrówczemi, albo po prostu igłą osmoloną nad ogniem. 
 
  
  
 

--------------- 2013-03-30 08:00:33 ---------------
 332/517  
 

 

Znały Rzymianki rozmaite środki zachowywania świeżości płci i gładkości skóry. Mleko oślicy było w tym względzie 
bardzo cenionem; używano także piany z napojów, wyrabianych ze zboża i podobnych do piwa. Z runa owiec 
otrzymywano płyn oleisty, którego niemiły zapach maskowano wonnościami i który nadawał delikatność cerze. "Małe 
ślimaki, suszone na słońcu, na dachówkach, następnie starte na proszek i zmieszane z rozgotowanym na miazgę 
bobem, stanowią — powiada Plinius — wyborny kosmetyk, który bieli i wygładza skórę. " Najlepsze mydła 
pochodziły z Gallii i były dwóch rodzajów: miękkie i płynne. Wyrabiano je z łoju koźlego i popiołu bukowego. Poeci 
wciąż wspominają o malowaniu twarzy. Węglan ołowiu i kreda nadają białość skórze, rumieńce zaś malowano 
karminem lub substancyami, wyrabianemi z odchodów krokodyla i nawet z krowieńca... Martialis niezbyt grzecznie 
przemawia do kobiety: "Podczas gdy ty jesteś w domu, włosy twoje są nieobecne: trefią je w sklepie w dzielnicy 
Suburra; w nocy równie łatwo pozbywasz się zębów, jak sukni jedwabnej; twarz twoja, rozproszona w stu słoikach z 
maściami, nie śpi razem z tobą. " W innnym wierszu powiada: "Lycoris, czarniejsza od morwy, która spadła 
 
  
  
 

--------------- 2013-03-30 08:00:35 ---------------
 333/517  
 

 

z drzewa, zadowolona jest z tego, że się wybieliła ołowiem. " Petronius dla wyrażenia tej samej myśli używa zwrotu 
obrazowego: "Po jej czole, zroszonem potem, spływały strumyki bielidła, a w zmarszczkach policzków tyle było kredy, 
że twarz wyglądała jak stary mur, potrzaskany i poorany strugami deszczu. "
Ovidius ułożył poemat o kosmetykach, z którego znamy tylko urywek, zawierający około 100 wierszy. Oto przepis 
środka, nadającego cerze gładkość i połysk: jęczmienia libijskiego 2 libry (1), mąki soczewkowej (2) 2 libry, rogu 
jeleniego 2 uncye, gumy 2 uncye, szpelcu toskańskiego (gatunek pszenicy) 2 uncye, miodu l 1/2 libry, jaj 10, utartych 
cebulek narcyzów 12. Poeta daje inne jeszcze, bardzo skomplikowane przepisy na usunięcie plam z twarzy i na 
wywołanie rumieńców.
"Thais ma czarne zęby — mówi Martialis, — Lecania białe. Dlaczego? Bo pierwsza ma zęby własne, a druga takie, 
jakie kupiła. "
 
---------------------
(1) Funt rzymski (libra) = 327 gramom i dzielił się na dwanaście uncyi (unciae). (Przyp. tlóm. ).
(2) Należy odróżniać soczewkę (fr. ers) od soczewicy (lentille). 
 
  
  
 

--------------- 2013-03-30 08:00:37 ---------------
 334/517  
 

 

"Nosisz włosy i zęby, za które zapłaciłaś, Lelio, ale co zrobisz z okiem? Oczu nie sprzedają." "Egle sądzi, że ma zęby, 
bo nosi wprawną szczękę z kości słoniowej i złota. " Prawo Dwunastu Tablic (z V wieku przed Chr. ) zakazuje kłaść do 
grobu z umarłymi złoto, z wyjątkiem tego, które znajduje się w ustach dla przymocowania zębów. Catullus wspomina 
o szczególnym środku do czyszczenia zębów, używanym w Hiszpanii: "W Celtiberyi nacierają sobie zęby i dziąsła co 
rano własną uryną; im zęby są piękniejsze i gładsze, tem bardziej wygląd ich dowodzi używania tego środka."

Autorowie bardzo często wspominają o wyrywaniu i wogóle usuwaniu włosów. Wyrywano je na piersiach, pod 
pachami, na ramionach, rękach i nogach. Według Martialisa, nazywają eleganckim człowieka, "który układa sobie 
zręcznie włosy, roztacza dokoła woń najlepszych pachnideł, nuci piosenki hiszpańskie lub egipskie i umie zaokrąglać 
wdzięcznie pozbawione włosów ramiona. " Wyrywacze mieli swoje sklepy, podobnie jak golarze. Oprócz 
szczypczyków do wyrywania, używano rozmaitych środków, sprawiających wypadanie włosów, n. p. mózgu i krwi 
nietoperza, żółci i wątroby jeża, albo popiołów 
 
  
  
 

--------------- 2013-03-30 08:00:40 ---------------
 335/517  
 

 

z igieł tego zwierzęcia, pumeksu i t. d. Niekiedy poprzestawano na goleniu ciała.
(Rouyer, Études médicales sur l'ancienne Rome, str. 110 i nast. ).
 
4. Łazienki domowe.
 
Rzymianie w starożytnych czasach nie używali codziennie kąpieli, nawet w późniejszej epoce poprzestawali na 
obmyciu co rano rąk i nóg, a tylko co osiem dni reszty ciała. Izba, w której odbywało się mycie, nazywała się lavatrina, 
a urządzano ją zwykle w pobliżu kuchni, żeby mieć pod ręką wodę gorącą. Scipio Africanus miał już wszakże 
specyalną salę kąpielową w swojej willi Liternum, ale jakże skromnie wyglądała ta łaźnia w epoce Cesarstwa! Była 
ona — mówi Seneca — "naga, ciasna, ciemna, oświetlona nie przez okna, ale przez wązkie otwory; woda nie była 
filtrowaną i po deszczach stawała się często błotnistą. " W Rzymie, w domu Livii na Palatynie, łazienka składa się z 
dwóch małych pokoików, z których jeden ma piec.
W miarę postępu kultury materyalnej rozwija się i tu przepych. Człowiek wsławiony życiem wykwintnem, Sergius 
Orata, w pierwszym wieku przed nar. Chr. kazał zbudować łaźnię 
 
  
  
 

--------------- 2013-03-30 08:00:42 ---------------
 336/517  
 

 

nad hypocaustum, t. j. izbę podziemną, gorącem powietrzem napełnioną. Wynalazek ten udoskonalono później, 
urządzając w ścianach przewody, które rozprowadzały równo ciepło po całej sali. Za Augusta Mecenas pierwszy miał 
wielką sadzawkę z ciepłą wodą, w której można było pływać. Łaźnie greckie (laconicum) znano już w tym czasie w 
Italii. August pocił się przed ogniem, a następnie kazał polewać się wodą, ogrzaną na słońcu. Jedni po wypoceniu się 
oblewali sobie głowę i całe ciało wodą zimną lub ciepłą; drudzy zanurzali się natychmiast w wannie zimnej lub ciepłej; 
inni przechodzili wprost z ogrzanej łaźni do kąpieli z lodem. Użycie wody zimnej wprowadził w modę lekarz 
Asclepiades za czasu Pompejusa; naśladowali go za Augusta Antonius Musa, a za Nerona Charmis z Marsylii, który 
zalecał wodę nawet w zimie. Byli jednak ludzie, którzy brali kąpiele bardzo gorące.
Kąpiel normalna i zupełna w Rzymie, zarówno jak w Grecyi, składała się z trzech części: łaźni, kąpieli zimnej i ciepłej; 
dodać należy właściwie jeszcze czwartą, prawie konieczną: nacieranie oliwą, które poprzedzało lub następowało po 
jednej z wymienionych czynności. Podział łazienki nawet w domach prywatnych odpowiadał tym trzem rodzajom 
kąpieli. Była 
 
  

  
 

--------------- 2013-03-30 08:00:44 ---------------
 337/517  
 

 

więc sala do kąpieli ciepłych (caldarium), druga do zimnych (frigidarium), a między niemi trzecia (tepidarium), w 
której utrzymywano temperaturę umiarkowaną i która nie miała zwykle ani wanien, ani wodozbioru. Kąpiący się 
przechodził pierwszy raz przez tę salę, idąc do caldarium, ażeby stopniowo przyzwyczaić ciało do wysokiej 
temperatury, a powtórnie zatrzymywał się tu po drodze z caldarium do frigidarium, ażeby przejście do oziębionego 
powietrza nie było zbyt gwałtownem.
Rozkład taki znajdujemy w pięknym domu w Pompei, znanym pod nazwą willi Diomedesa. Łaźnia zajmuje budynek 
oddzielny. Wejście (ostium) otwiera dostęp do trójkątnego podwórza, z krytą galeryą z dwóch stron. Do muru, który 
tworzy trzeci bok, przylega sadzawka {piscina), mająca 2. 85 metrów długości i 2. 17 szerokości, otoczona 
obramowaniem z tafli marmurowych; schodzono do niej po stopniach. Woda wytryskała z paszczy, umieszczonej w 
murze, zdobnym malowidłami, i odpływała przez kanał. Używano niekiedy kąpieli w tej sadzawce na świeżem 
powietrzu, a dach zasłaniał kąpiących się od" słońca. W rogu podwórza widzimy wzniesienie obok ogniska, nad 
którem rozgrzewano napoje 
 
  
  
 

--------------- 2013-03-30 08:00:47 ---------------
 338/517  
 

 

i potrawy, spożywane podczas kąpieli. Sala na prawo od wejścia była prawdopodobnie ubieralnią, gdzie składano 
odzież i przechowywano zapewne oliwę, pachnidła i przybory toaletowe. Z sali tej przechodzono do frigidarium, 
następnie do tepidarium i wreszcie do caldarium. Cały przyrząd do ogrzewania znajdował się po za tą salą. Obok niego 
były schody. Dla utrzymania w caldarium równego ciepła, w ścianach przeprowadzono rury, a pod podłogą 
umieszczono izbę, napełnioną ogrzewanem powietrzem (hypocaustum), przypływającem od pieca przez rury z 
wypalanej gliny. Tepidarium ogrzewano za pomocą żarowni z węglami.
Seneca zaznacza przepych, z jakim ozdabiali w I wieku naszej ery swoje łaźnie ludzie bogaci. "Ktoby za dni naszych 
chciał kąpać się tak nędznie, jak Scipio? Uważamy się za ubogich i licho mieszkających, jeżeli ściany naszych łaźni nie 
błyszczą ozdobami, których rozmiary dorównywają bogactwu, — jeżeli marmury numidyjskie nie są osadzone w 
aleksandryjskich, — jeżeli festony mozaikowe, arcydzieła pracy, współzawodniczące z malowidłami, nie wiją się 
wężykiem dookoła, — jeżeli sufity nie są wyłożone szkłem, jeżeli płyty marmuru z Thasos, niegdyś przeznaczonego 
tylko do wybranych 
 
  
  
 

--------------- 2013-03-30 08:00:49 ---------------
 339/517  
 

 

świątyń, nie pokrywają dna tych sadzawek, w których kąpiemy nasze ciało, wysuszone nadmiernem poceniem, — 
jeżeli paszcze srebrne nie wyrzucają wody wielkimi strumieniami. Ileż posągów, ile kolumn, które niczego nie 
podpierają, wznosimy tam jedynie dla ozdoby, dla wydawania pieniędzy! Jakież masy wody spadają z łoskotem w 
kaskadach! Do tego stopnia jesteśmy przesyceni, że nogi nasze pragną stąpać tylko po drogich kamieniach. Nazywają 
gniazdem stonóg taką łaźnię, której okna nie są tak umieszczone, żeby przepuszczały promienie słońca w każdej porze 
dnia, żeby można było przez nie, siedząc w wannie, patrzeć na pola i na morze. "
(Saglio, Dict. des antiq., I, str. 651).
 
5. Śniadania, obiady, wieczerze.
 
W dawniejszych czasach jadano w ciągu dnia trzykrotnie: śniadanie (jentaculum), obiad (cena) i skromną wieczerzę 
{yesperna). Później odróżniano pierwsze śniadanie — jentaculum, drugie śniadanie — prandium albo merenda i obiad 
— cena, po którym u ludzi bogatych, jeżeli przyjmowali gości, następowała wieczerza — comissatio. Pierwsze 
śniadanie dawano między godziną trzecią a czwartą, t. j. między siódmą a ósmą według naszej rachuby. Składało się 
ono jedynie 
 
  
  
 

--------------- 2013-03-30 08:00:51 ---------------
 340/517  
 

 

z chleba, maczanego w winie lub posmarowanego miodem, daktyli, oliwek, ciastek i sera.
Drugie śniadanie zastawiano od siódmej do ósmej (od jedenastej do dwunastej w południe), czasem trochę wcześniej. 
Ci, którzy nie jedli pierwszego śniadania, lub znani byli z nieumiarkowanego apetytu, przyśpieszali czas tego posiłku. 
Potrawy podawano dowolnie, zimne lub gorące. Plautus wymienia rozmaite potrawy z wieprzowiny, które zwykle 
jadano na drugie śniadanie. W liczbie wymienianych dań znajdujemy: jarzyny świeże i suszone, ryby, jaja, grzyby, 
owoce. Często poprzestawano na potrawach, które zostały z dnia poprzedniego. Przy śniadaniu pili Rzymianie wino 
słodzone miodem lub czyste, ale łagodne.
Wyraz merenda oznacza właściwie wieczerzę niewolników; później oznaczano tem mianem wszelki posiłek lekki, bez 
zastawy stołowej, w odróżnieniu od prandium i cena.
Obiad (cena) odbywał się przy końcu dnia, w rzymskiem znaczeniu tego wyrazu, t. j. pomiędzy drugą a trzecią po 
południu, ponieważ zajęcia dzienne kończyły się o pierwszej, następnie zaś brano kąpiel. Wcześniejsze podawanie 
obiadu uważano za nieprzyzwoite. W domach zamożnych, w czasie kiedy zbytek zaczął upowszechniać się w Rzymie, 
obiad 
 
  
  
 

--------------- 2013-03-30 08:00:53 ---------------
 341/517  
 

 

trwał cały wieczór, czasem nawet orgie ciągnęły się aż do rana. Neron mianowicie w południe zajmował miejsce przy 
stole, a wstawał dopiero o północy. Jako przykład życia porządnego wymieniają Pliniusa Starszego, który wstawał od 
stołu w zimie około pierwszej godziny nocnej (o szóstej wieczorem), czyli obiadował około trzech godzin. Nie 
będziemy się temu bardzo dziwić, jeżeli zauważymy, że był to czas wypoczynku po dniu pełnym zajęć i to często 
wypoczynku wcale nie próżniaczego. Ludzie wykształceni prowadzili wtedy najbardziej pouczające rozmowy, kazali 

sobie czytać dzieła znakomitych autorów lub nowiny dzienne. Katon Starszy lubił te rozmowy przy stole. Spurinna 
umiał tak czarować swoich gości, że przesiadywali do późnej pory. Inni wzywali dla uprzyjemnienia czasu muzyków, 
śpiewaków, komedyantów, tancerzy, lub urządzali inne rozrywki.
Sala jadalna nazywała się triclinium, co wskazuje ubocznie, że biesiadnicy leżeli przy stole. Pierwotnie jadano siedząc, 
w atriurn, przy ognisku. Naprzód ojciec tylko miał prawo leżeć, matka siedziała koło łóżka, dzieci zaś na stołkach, 
często przy osobnym stole. Niewolnicy jedli w tej samej komnacie, na drewnianych ławkach, lub stojąc przy ognisku, 
 
  
  
 

--------------- 2013-03-30 08:00:56 ---------------
 342/517  
 

 

co zdarzało się zwykle na wsi. Później urządzono w domu oddzielne jadalnie dla gospodarza i gości, wreszcie 
dopuszczono do wspólnego stołu żony i dzieci. Kobiety zaczęły się mieszać do rozmów mężczyzn i nakoniec 
pozwolono im jeść leżąc. Były oddzielne jadalnia stosownie do pory roku. Triclinium zimowe urządzano na dole, w 
lecie przenoszono się na górę, lub ustawiano łoża pod zasłoną (velum) w altanach, szpalerach z winorośli, na podwórzu 
i w ogrodzie.
Biesiadników zwykle bywało dziewięciu i stosownie do tej liczby urządzano salę jadalną. Umeblowanie składało się ze 
stojącego pośrodku sali wielkiego kwadratowego stołu, z którego trzech stron ustawiano w podkowę trzy łoża (lecti); 
czwarta strona stołu była wolna żeby służba miała dostęp do niego. Łoża, albo raczej sofy, spoczywały na kobyłkach 
drewnianych lub murowanych i przedstawiały płaszczyznę nieco pochyloną od stołu. Pokrywano je materacami (tori) i 
kobiercami (stragulae). Wszystkie łóżka były równej długości i na każdem mogły leżeć trzy osoby. Miejsca oddzielano 
długiemi poduszkami lub wałkami (pulvinus) i podniesiona krawędź łoża wznosiła się nieco nad poziomem stołu. 
Biesiadnicy leżeli ukośnie, opierając się górną częścią ciała na 
 
  
  
 

--------------- 2013-03-30 08:00:58 ---------------
 343/517  
 

 

lewym łokciu i wezgłowiu, nogi zaś wyciągali na prawo. Zresztą podczas uczty musieli zmieniać położenie 
ciała.Środkowe łoże (lectus medius) było pierwszem miejscem, drugiem — lewe (summus), a prawe (imus) — 
ostatniem. Dwa pierwsze przeznaczano zwykle dla gości, trzecie dla rodziny. Na każdem z łóż bocznych miejsce 
honorowe było z lewej strony, na środkowem zaś z prawej, — tym sposobem gość, zajmujący to miejsce, znajdował 
się, obok gospodarza. W epoce klasycznej uważano za niewłaściwe przekraczać liczbę dziewięciu biesiadników, 
chociaż zdarzało się czasem, że ktokolwiek z zaproszonych przyprowadził nieoczekiwanego gościa (swój cień, jak 
mówiono), który zajmował na łożu miejsce nadliczbowe. Mogło być też mniej gości, — z drugiej strony zaś, jeżeli 
przybyło więcej, ustawiano drugie i trzecie triclinium w tej samej sali. Cyceron mówi o willach Verresa z jadalniami, w 
których było po trzydzieści łóż, pokrytych zbytkownymi kobiercami. W każdym razie trzymano się zasady, żeby na 
jednem łożu nie umieszczać więcej nad trzy osoby, czasem zaś umieszczano tylko po dwie.
Przy końcu Rzeczypospolitej weszły w użycie stoły okrągłe lub owalne. Wówczas usta- 
 
  
  
 

--------------- 2013-03-30 08:01:00 ---------------
 344/517  
 

 

wiano jedno łoże półkoliste, które nazywano sigma, ponieważ kształt pierwotny greckiej litery ? był C. Pięciu, sześciu, 
a nawet ośmiu biesiadników mogło pomieścić się na takiem łożu. Miejsc nie oddzielano poduszkami, ale, jak widzimy 
na pomnikach, długi wałek tworzy krawędź sigmy i służy za oparcie dla wszystkich, leżących na łożu. Zdobiono 
wszakże i te łoża kobiercami. Elagabal wprowadził nowość: kazał kłaść wprost na ziemi materace, a pośród nich blat 
stołowy; nie utrzymała się jednak ta moda. Na sigmie inny był porządek miejsc, niż na triclinium. Miejsca honorowe 
były na dwóch krańcach łoża, inne liczono w porządku pierwszeństwa od lewej strony ku prawej. Kobiety i 
nieoczekiwani goście siedzieli na krzesłach lub taburetach.
Bielizna stołowa składała się pierwotnie tylko z ręczników, bardzo potrzebnych, ponieważ prawie wszystkie potrawy 
brano palcami. Później zaczęto używać serwet, niekiedy wielce ozdobnych, któremi zasłaniano piersi. Obrusy przez 
długi czas były nieznane; po każdem daniu wycierano stół ścierką. Dopiero za Domitianusa weszło w modę 
nakrywanie stołów obrusami. Serwet dostarczał gościom gospodarz domu. Ale nierzadko zaproszony biesiadnik 
przynosił własną serwetę, w którą 
 
  
  
 

--------------- 2013-03-30 08:01:03 ---------------
 345/517  
 

 

zawijał drobne podarunki, zwykle rozdawane po uczcie, a nawet resztki jedzenia lub bodaj całe dania. Nakrycie było 
nader skromne. Na rysunkach i płaskorzeźbach widzimy na stole tylko półmiski i naczynia do picia. Noży i widelcy 
używała jedynie służba do krajania mięsa; ale potrawy płynne jedzono łyżkami.
Każdą potrawę (ferculum) przynoszono na płycie drewnianej lub srebrnej, niekiedy na okrągłej etażerce, zawierającej 
kilka półmisków jeden nad drugim. Niewolnik umyślnie do tego wybrany miał obowiązek pięknie ustawiać półmiski i 
układać na nich potrawy. Mięso, zwłaszcza zwierzynę, podawano w całych sztukach i niewolnik krajczy rozbierał je 
wobec gości, a inni słudzy roznosili kawałki. Chleb, wodę i wino podawano w porządku. Goście, zaproszeni na ucztę, 
zdejmowali togi i trzewiki, a przywdziewali lżejsze suknie i sandały; w tym celu brali zwykle z sobą pokojowca, który 
niósł ubranie na zmianę. Przed edzeniem i w przerwach między daniami podawano biesiadnikom wodę do umywania 
rąk. Usługą kierował marszałek dworu, pod którego rozkazami byli: strudores — nakrywający do stołu, scissores — 
krający mięso, pocillatores, pincernae — podający napoje, praegustatores — próbujący potraw, i wogóle t. zw. 
triclinarii. 
 
  
  
 

--------------- 2013-03-30 08:01:05 ---------------
 346/517  
 

 

Gospodarz miał przed sobą szczegółowy spis dań i chętnie wyjaśniał sposób przyrządzania każdej potrawy, 
właściwości jej i zalety.

Obiad rzymski składał się z trzech części: przekąski (guslatio), właściwego obiadu czyli głównego dania (caput cenae) 
i wetów (secundae mensae).
Guslalio, zwana także promulsis, składała się z potraw wzbudzających apetyt i dodatków (hors d'oeuvre). Podawano 
więc: jaja, sałaty, rozmaite jarzyny, jak kapustę, karczochy, szparagi, dynie i melony, przyprawione octem i pieprzem, 
ogórki, pory gotowane w oliwie lub w winie, konserwy z rzepy i rzodkwi, oliwki, grzyby, trufle, ryby solone i 
marynowane, ostrygi i wszelkie ślimaki jadalne. Czasem dołączano jeszcze paszteciki i drób' pieczony. Wino przy 
gustatio pili zawsze słodkie (mulsum).
Przez długi czas obiad (cena) składał się tylko z dwóch dań, później liczba normalna wynosiła trzy dania, bywało 
jednak wyjątkowo sześć, siedem i więcej. Każde danie składało się znowu z kilku odpowiednio dobranych potraw.
Ucztę zaczynano od wezwania bogów. Po właściwym obiedzie przerywano rozmowę dla złożenia ofiary Larom, 
kładziono na ognisku 
 
  
  
 

--------------- 2013-03-30 08:01:07 ---------------
 347/517  
 

 

kąski umyślnie poprzednio odłożone, zwłaszcza zaś placuszki z solą i czarę wina.
Potem dopiero następowały secundae mensae, inaczej bellaria; nie wiemy jednak, czy podczas przerwy zmieniano stoły 
lub nakrycie. Dotychczas biesiadnicy pili umiarkowanie, sądzono bowiem, że wino nie pozwala ocenić należycie 
smaku potraw. Ale przy wetach zaczynaią się pijatyka.
Macrobius podaje nam menu paradnego obiadu w ostatnim okresie Rzeczypospolitej.
I. Gustatio. 1. Ostrygi, spondyle, rozmaite mięczaki i jeże morskie. 2. Drozdy. 3. Pularda ze szparagami. 4. Potrawka 
zimna z ostryg gotowanych i jeżów morskich. 5. Mięczaki gotowane, pokrzywy morskie, żołędzie morskie białe i 
czarne, spondyle, glycomoridy i t. p. 6. Figojadki. 7. Polędwica z dzika i sarnina. 8. Paszteciki z drobiu. 9. Figojadki 
inaczej przyrządzone. 10. Ślimaki purpurowe i murex.
II. Cena. l. Wymiona macior. 2. Głowizna dzika. 3. Ryby. 4. Potrawka z wymion świńskich. 5. Kaczki. 6. Cyranki 
gotowane. 7. Zające. 8. Pieczyste z drobiu.
III. Secundae mensae. Krem gęsty i biszkokty. 
 
  
  
 

--------------- 2013-03-30 08:01:10 ---------------
 348/517  
 

 

Martialis opisuje dwa obiady skromniejsze, na których przed cena podawano tylko peketlejsz z jajami na twardo, 
sałatę, pory i inne jarzyny. Na deser były winogrona, a drugi raz jabłka.
Wiciu ludzi, chcąc pochłonąć takie mnóstwo potraw, brało na wymioty przed lub po jedzeniu, co zresztą zalecali 
niektórzy lekarze.
Po obiedzie albo zaraz podawano deser, albo po pewnej przerwie następowała wieczerza (comissatio), przy której 
zwykle nie jedzono wcale, tylko pito, rozmawiano i bawiono się wesoło. W tym czasie przyjmowano gości, którzy nie 
byli na uczcie. Zwykle po obiedzie, w domu lub u przyjaciela, Rzymianin szedł do znajomych na comissatio. Już 
Plautus wspomina o tych bankietach, które, zdaje się, weszły w modę wraz z obyczajami greckimi. Na tych zebraniach 
zachowywano wszystkie zwyczaje greckie: namaszczano się pachnidłami, wieńczono głowy kwiatami, wybierano 
przewodniczącego biesiady, często przez losowanie. Przewodniczący oznaczał porządek podawania win, ilość 

dolewanej do nich wody, ilość wina, które należało wypić, i kolej wychylania czar. Podczas uczty każdy dowolnie 
dolewał sobie do wina wody z lodem lub gorącej, zaś podczas comissatio od razu przygotowywano 
 
  
  
 

--------------- 2013-03-30 08:01:12 ---------------
 349/517  
 

 

mieszaninę w kraterach. Obowiązkowa miara, którą każdy gość musiał w jednej kolei wypić, wynosiła czasem i litra. 
Były rozmaite sposoby picia: albo wychylano czary koleją, albo nazywano po imieniu jednego z biesiadników, i 
wypróżniwszy czarę, podawano mu ją znów napełnioną, z życzeniami wszelkiej pomyślności. Wznoszono rozmaite 
toasty i zdrowia; w tym ostatnim wypadku wlewano do czary tyle cyathus'ów (4 1/2 centylitra), ile było liter w imieniu 
osoby, której zdrowie pito. Za Cesarstwa na wszelkich ucztach publicznych wznoszono naprzód zdrowie cesarza; nie 
zapominano również o toaście na cześć wojska. Przy każdym toaście należało wychylić czarę do dna, a nawet, jeżeli to 
było możliwe — jednym haustem.
Biesiady wieczorne wcześnie przybrały charakter pospolitych orgii. Rzadko bardzo uprzyjemniano je rozmowami 
poważnemi. Wkrótce wprowadzono na wieczerze śpiewaków i śpiewaczki oraz wszelkiego rodzaju muzykantów. Pan 
domu czytał czasem swoje wiersze lub utwory swoich przyjaciół. Dla zabawiania gości byli komedyanci, mimy, 
błazny, skoczki, tancerki, a nawet gladyatorowie. Niekiedy grano w kości.
Kobiety wraz z dziećmi były nieraz na tych ucztach świadkami scen ohydnych. Nieraz 
 
  
  
 

--------------- 2013-03-30 08:01:14 ---------------
 350/517  
 

 

kobieta wywoływała mężczyzn na pijatykę, a dzieci widziały, jak ich ojców nieprzytomnych wynosili niewolnicy.
(Ch. Morel, Diet. des antiq., I, str. 1276 — 1282 i 1373 — 1374).
 
6. Smakosz.
 
Jaja podłużnego kształtu są daleko lepsze od jaj okrągłych; pierwsze mają skorupę miększą, białko bardziej mleczne, a 
żółtko jest w nich pożywniejsze.
Wiedzcie również, że kapusta pielęgnowana zbyt starannie i często podlewana nie umywa się do kapusty wiejskiej, 
rosnącej na gruncie suchym.
Jeżeli przybywa gość spóźniony, który sam zaprasza się na obiad, każ prędko zabić kurczę, — ale żeby było miękkiem 
i łatwo strawnem, należy je uprzednio, jeszcze drgające po zabiciu, zanurzyć w cebrzyku z młodem winem.
Niemasz, jak grzyby łączne; nie dowierzajcie wszelkim innym.
Obiecuję ci na lato świetne zdrowie, jeżeli na deser jeść będziesz piękne morwy, zerwane z drzewa zanim słońce 
zacznie palić. 
 
  
  
 

--------------- 2013-03-30 08:01:17 ---------------
 351/517  
 

 

Aufidius pił zazwyczaj przed ucztą wino bardzo mocne, które słodził miodem; Aufidius źle robił — wino Jagodne 
byłoby odpowiedniejszem. Wino, które pije się rano, nie może być zbyt łagodnem.
Na zatwardzenie żołądka najlepsze: wino białe z Cos, czarne małże morskie, szczaw i ślimaki ogrodowe.
Wolę ślimaki z jeziora Lutrińskiego, aniżeli murex z Bai. Poznajemy po smaku ostrygi z Circei, jeżówce z Miseny i 
powiadamy głośno, że błogosławiona zatoka Tarencka ma prawo być dumną ze swych nieporównanych mięczaków.
Zarozumialcem jest, kto się chwali wielką umiejętnością dobrego jedzenia, a nie umie odróżniać najdelikatniejszych 
odcieni przypraw. Na Jupitera! nie dosyć przecie przynieść z targu najrzadszą rybę. Na co zda się twoja ryba, jeżeli nie 
potrafisz powiedzieć: "tę należy usmażyć, a tamtą zjemy z sosem. " Na tem polega sztuka rozbudzenia apetytu 
biesiadnika i uraczenia jego żołądka.
Niesmaczne ma mięso chudy dzik z Laurentinum, godny wychowanek tych nędznych bagnisk; przeciwnie, niema nic 
lepszego nad smak i soczystość tęgiego, tłustego odyńca, wypa- 
 
  
  
 

--------------- 2013-03-30 08:01:19 ---------------
 352/517  
 

 

sionego na żołędziach w Umbryi, pod którego ciężarem stół się ugina.
Niech co chcą mówią, nie wykazano mi dowodnie, że liście winne tuczą należycie młode koźlęta.
Oto tajemnica, stanowiąca moją własność, tajemnica, której domyślało się wielu smakoszów, ale zdobyć jej nie mogli: 
rozpoznaję po smaku wiek i pochodzenie ptaka lub ryby.
Wino Massicum, wystawione w nocy na działanie chłodnego wiatru, pod pogodnem niebem, pozbywa się cudownie 
wszelkiego niemiłego zapachu.
Niejeden biegły "degustator" (próbujący pokarmów lub napojów) dodaje do tęgiego wina Sorrenckiego lagru z 
Falernum. Dobrze jest rzucić do amfory żółtko gołębie, żeby strącić te drożdże w głąb naczynia i oddzielić od nich 
wszelkie nieczystości.
Kto zobaczy gościa nawpół drzemiącego nad czarą do połowy napełnioną, niech go wzmocni dobrą dawką ślimaków 
afrykańskich i squilli pieczonych. Jest to przesąd opychać pijanego konserwą z sałaty; ta woda słodkawa zepsuje 
najlepszy napój w najlepszym żołądku. Śmiało wzmocnij swego gościa mięsem pieczonem na ruszcie i kiełbaskami, a 
im słońsza 
 
  
  
 

--------------- 2013-03-30 08:01:21 ---------------
 353/517  
 

 

będzie potrawa i bardziej korzenna, tem prędzej orzeźwi się pijany.
Dowiedz się również, że odróżniamy dwa sosy: sos ubogiego człowieka i sos Lucullusa. Do pierwszego bierze się 
dobrej oliwy, dodaje trochę mocnego wina i rozpuszczonej soli, wszystko to miesza się w starym garnku byzantyjskim. 

A oto przepis na sos, podawany na ucztach: Weź wybornej oliwy, mocnego wina, rozczynu słonego, zieleniny drobno 
posiekanej i pomieszanej z szafranem koryckim. Trzeba, żeby ta mieszanina wyrobiła się, a wtedy odsuwa się ją od 
ognia, polewa dobrą oliwą i octem i podaje na gorąco.
Owoce z Tiburu radują wzrok, a z Picenum zachwycają smak. Włóż do zwyczajnego garnka winogrona z Venusium i 
pozostaw swemu ognisku troskę o zachowanie gron winogradu albańskiego.
A jednak ja to pierwszy z tych winogron albańskich, z dodatkiem drożdży i jabłek, soli i białego pieprzu oraz lekkiego 
sosu sardelowego, zrobiłem tę sławną sałatę winogronową, którą kazałem podawać moim gościom na maleńkich 
talerzykach, najpiękniejszych w świecie.
Trzeba bowiem, żeby naczynie odpowiadało zawartości. Jakże śmiesznie wygląda ryba za trzy tysiące sestercyi na 
półmisku groszowym!
(Horatius, Satyry. Ks. II, sat. IV). 
 
  
  
 

--------------- 2013-03-30 08:01:24 ---------------
 354/517  
 

 

7. Skromny posiłek.
 
Oto moja uczta — targ nie zarobi na niej wcale. Z okolic Tiburu przyślą mi tłuste koźlę, najmłodsze ze stada, które 
jeszcze nie jadło trawy, ani obgryzało dolnych pędów wierzb; ma ono w ciele więcej mleka niż krwi. Następnie będą 
szparagi; wieśniaczka porzuciła na chwilę kądziel, żeby je zebrać w górach. Potem będą świeże jaja, jeszcze ciepłe, 
wraz z matkami, które je zniosły; nakoniec winogrona, przechowane przez zimę tak dobrze, jakby rosły na gałązce; 
gruszki z Signii i Syryi, i w tych samych koszykach jabłka silnie pachnące, równie piękne jak jabłka z Picenum; 
możesz jeść je bez obawy, bo zima wysuszyła je i pozbawiła smaku surowizny.
Nie zobaczysz u mnie jednego z tych marszałków dworu, wprawnych w krajanie mięsa, jednego z tych 
nadzwyczajnych artystów ze szkoły uczonego Trypherusa, u którego uczą rozbierać na części całego wieprza, zająca, 
dzika, gazellę, bażanta scytyjskiego, olbrzymiego czerwonaka, kozę z Getulii... Mój krajczy nie umie oddzielać 
zręcznie zrazów sarniny, ani białego mięsa perlicy; nie od dawna ćwiczy się w swem zajęciu, nigdzie nie pobierał nauk 
i wprawiał się tylko trochę na mięsie 
 
  
  
 

--------------- 2013-03-30 08:01:26 ---------------
 355/517  
 

 

pieczonem. Chłopiec, który będzie nalewał wino, poda ci czarę, kosztującą zaledwie kilka asów, prawdziwą czarę 
plebejuszowską. Nie ma on nic wspólnego z tymi niewolnikami frygijskimi lub licyjskimi, za których tak drogo płacą 
kupcom; jeżeli będziesz czego potrzebował — mów do niego po łacinie. Moi dwaj służący mają jednakowy ubiór, 
włosy krótkie, nie trefione, umyślnie na tę uroczystość przyczesane. Jeden jest synem mojego pasterza, nieokrzesanego 
chłopa, drugi" — synem mojego wolarza; ten wzdycha do swej matki, dawno niewidzianej, smuci się i tęskni do chaty 
swej i koźląt, które wszystkie zna doskonale. Dziecko to ma twarz naiwną, poczciwą, minę przyzwoitą, która byłaby 
właściwą naszym młodym szlachcicom, odzianym w płomienistą purpurę. Naleje ci do czary wina, wytłoczonego z 
winogron, rosnących na pagórkach, u których stóp on igrał niegdyś. Wino i podczaszy mają wspólną ojczyznę.
(Juvenalis, Satyry, XI, wiersz 64 — 76, 136 — 161).
 

8. Śmieszna uczta.
 
Fundanius. Naprzód ukazał się dzik z Lucanii. Otoczono go chrzanem, sałatą, wszelkiego rodzaju podniecającemi 
jarzynami, a nie 
 
  
  
 

--------------- 2013-03-30 08:01:28 ---------------
 356/517  
 

 

brakowało ani kuczmerki, ani słonego sosu. Po zdjęciu tego dania niewolnik nawpół nagi wytarł ścierką purpurową stół 
drewniany, drugi zaś starannie zebrał resztki i wszystko, co mogło drażnić powonienie biesiadników.
Wkrótce przybyła miarowym krokiem czarna skóra, odpowiadająca na imię Hydaspesa, wraz z niejakim Alconem. 
Jeden wart drugiego. Nieśli oni tryumfalnie: pierwszy amforę wina Caecubum, drugi amforę wina Chium (greckie, z 
wyspy Chios). "Jeżeli — rzekł nasz gospodarz do Mecenasa — lubicie tak samo wino albańskie, jak Falernum, 
używajcie do woli; mam go więcej, aniżeli możecie wypić. "
Horatius. Czy mogę zapytać o imiona i godności biesiadników?
Fundanius. Na najwyższem (lewem) łożu byłem ja, Viscus z Thurium i Varius. Na środkowem łożu, na miejscu 
honorowem: Mecenas pomiędzy swymi cieniami, których z sobą przyprowadził — Vibidiusem i Serviliusem 
Balatronem; nakoniec na trzeciem: nasz gospodarz we własnej osobie — Rufus Nasidienus, który leżał między 
Nomentanusem i Porciusem... Ten Porcius... chwyta ci ciastko i od razu połyka. Co się tyczy Nomentanusa, mówiono, 
że go zaproszono umyślnie, ażeby nam, nieświadomym, wskazywał palcem najlepsze kąski. 
 
  
  
 

--------------- 2013-03-30 08:01:31 ---------------
 357/517  
 

 

Nagle Vibidius krzyczy do Balatrona: "Na Jupitera! głupcy jesteśmy prawdziwi z temi małemi czarami; żądam innych. 
Osuszmy piwnicę, albo umierajmy niepomszczeni!"
Przy tych słowach zbladł nasz gospodarz, bo obawia się pijaków. Pijatyka, zdaniem jego, wywołuje obmowę, a 
człowiek, który dużo wypił, nie odróżnia smacznych kąsków. Ale napełniono już wielkie czary. Vibidius i Balatron 
dają przykład, a inni biesiadnicy naśladują ich. Jedynie goście leżący na ostatniem łożu, sąsiedzi gospodarza, piją 
umiarkowanie.
Tymczasem przynoszą minoga w wielkiem naczyniu, w którem chude squille pływały w sosie. "Był tłusty, kiedyśmy 
go złowili — mówi gospodarz, pokazując minoga; — jest to szczęście, jeżeli chcemy jeść go świeżym. Co się tyczy 
sosu, oto przepis: oliwa młoda z Venafrum, sos z sardeli hiszpańskich i wino włoskie, wino pięcioletnie, proszę was, 
albo przynajmniej dobre Chium. Dodajcie szczyptę białego pieprzu i nieco mocnego octu z winogron lesbijskich. "
W tej chwili źle przytwierdzony baldachim spadł na stół z wielkim łoskotem i osypał nas kurzem. Był taki gęsty obłok 
pyłu, jak gdyby zaszumiał akwilon (wiatr północny) na równinach Campanii. Ileż napędził nam strachu! 
 
  
  
 

--------------- 2013-03-30 08:01:33 ---------------
 358/517  
 

 

Ale wkrótce uspokojeni, odetchnęliśmy swobodnie. Sam tylko nasz gospodarz, jak gdyby stracił jedynego syna w 
kwiecie wieku, zalał się łzami. Nie wiem, czy skończyłby kiedykolwiek płakać, gdyby nie pocieszył go przyjaciel 
Nomentanus. "Wroga Fortuno! — zawołał — czyż, niestety, nie jesteśmy twoją igraszką!" Varius pękał ze śmiechu; 
podczas gdy Balafron, doświadczony w szyderstwie, odezwał się: "Niestety, oto nędzna próbka życia ludzkiego! 
Człowiek mozoli się, zapracowuje na śmierć i jakaż w końcu nagroda tych starań? Ileż trudu zadał sobie kochany 
gospodarz, żeby nas dobrze przyjąć! Chleb tak dobrze wypieczony! Sosy tak wspaniale posolone! Słudzy ubrani, 
umyci, uczesani... ale cóż to wszystko znaczy! Nieprzewidziany wypadek, ohydna niespodzianka... baldachim spada, a 
mazgaj niewolnik czyni to samo i tłucze szklanicę! Dalej, podnieś głowę do góry, przyjacielu! Prawdziwy amfitryon 
jest wodzem naczelnym, zdolnym powetować każdą klęskę; wykazuje on w chwili wielkiej porażki zdolności, których 
nie podejrzewano w nim, gdy był zwycięzcą. "
"Wymowny Balatronie! — zawołał w zachwycie nasz gospodarz — jesteś wybornym, 
 
  
  
 

--------------- 2013-03-30 08:01:35 ---------------
 359/517  
 

 

uprzejmym gościem. Dziękuję ci i polecam cię wszystkim bogom Olimpu. "
Mówiąc to, wdziewa obuwie i wychodzi. Wszczął się szmer, każdy bowiem coś szeptał do ucha sąsiadowi. Podczas 
gdy biesiadnicy dobrze wychowani udają, że śmieją się z czego innego, Vibidius krzyczy: "Pić! dawajcie pić! Czyżby, 
przypadkiem, stłukła się ostatnia flasza?... " W tej chwili, na szczęście, wraca Nasidienus z wypogodzoną twarzą i 
wola: "Zobaczmy, czy i na ten raz Fortuna okaże się mi nieprzychylną. "
Za gospodarzem szli dwaj słudzy, niosąc na bezbrzeżnym półmisku cały ocean najrozmaitszych rzeczy jadalnych. Był 
tam żóraw solony, obsypany mąką; gęś i jej wątróbka oddzielnie, faszerowane figami i — zawsze na tym samym 
półmisku — polędwice zajęcze, delikatniejsze niewątpliwie, aniżeli nieobecne łopatki; szkielety kosów, nawpół 
spalone, pomieszane z gołębiami bez kuprów. Zaiste, była to piękna uczta!
Dla uzupełnienia uroczystości trzeba było słuchać Nasidienusa, objaśniającego i tłómaczącego w sposób grubiański 
przyczyny i skutki swego obiadu. Ale, dalibóg, cierpliwość 
 
  
  
 

--------------- 2013-03-30 08:01:38 ---------------
 360/517  
 

 

nasza doszła do kresu i wszyscy uciekli na widok tej wspaniałej zastawy, nie dotykając się jej wcale...
(Horatius, Satyry, ks. II, sat. VIII). 
 
  
  

 

--------------- 2013-03-30 08:01:40 ---------------
 361/517  
 

 

ROZDZIAŁ VII. 
LEKARSTWA. - POGRZEB.
 
1. Lekarze. — 2. Środki lecznicze Katona Starszego. — 3. Lekarstwa Pliniusa Młodszego. — 4. Przepisy hygieniczne. 
— 5. Chirurgia. — 6. Pogrzeb. — 7. Kult zmarłych. — 8. Grobowce na Via Latina. — 9. Napisy na grobowcach w 
Lyonie. — 10. Columbaria. — 11. Stowarzyszenia pogrzebowe.
 
1. Lekarze.
 
Rzymianie przez długi czas nie mieli lekarzy. Używali jedynie lekarstw, zalecanych przez wieśniaków, jak na przykład 
środki lecznicze, wyliczone przez Katona. Chorzy, którym udało się odzyskać zdrowie, szli do małej świątyni Febry 
(gorączki), ażeby tam oznajmić środki, które pomogły do ich wyleczenia (1). Zwracano
 
--------------------------------------
(1) Rzymianie mieli kilkaset bogów i bogiń, opiekujących się człowiekiem lub towarzyszących mu w rozmaitych 
okolicznościach życia. Między nimi była może i Febris, chociaż prawdopodobnie mowa tu o świątyni Meditriny, 
siostry Hygiei, a córki Esculapusa. Święto Meditriny obchodzono uroczyście w październiku. Rzymianie mówili: 
Hygiea (Higea) zachowuje zdrowie, Meditrina przywraca stracone.
(Przyp. tłóm. ). 
 
  
  
 

--------------- 2013-03-30 08:01:42 ---------------
 362/517  
 

 

się również do jednego z bogów i przyrzekano mu dar lub ofiarę w zamian za wyzdrowienie. Chory pisał żądanie swoje 
i obietnicę na tabliczce, którą przylepiał woskiem do kolana lub uda bóstwa. Pierwszym lekarzem, który zjawił się w 
Rzymie, był niejaki Archagathas. Przybył on z Grecyi w r. 218 przed narodz. Chr. Otrzymał wkrótce prawo 
obywatelstwa, a państwo kupiło dla niego sklep w pobliżu targu oliwnego, ażeby miał gdzie praktykować. Ponieważ 
podejmował się leczyć rany, nazwano go "Vulnerarius. " Ale wielu ludzi patrzyło niechętnie na sztukę Greka. Katon 
Starszy pisał do syna: "Grecy są narodem przewrotnym i niesfornym. Wyrocznia przemawia przez usta moje, kiedy ci 
mówię: ilekroć naród ten przynosi nam swoje umiejętności, psuje wszystko. To samo będzie teraz, gdy przysyła nam 
swoich lekarzy. Oni zaprzysięgli pomiędzy sobą zabijać wszystkich barbarzyńców za pomocą sztuki leczenia, a nas 
obejmują również nazwą barbarzyńców, jeżeli żądają od nas zapłaty za leczenie, to dlatego jedynie, żebyśmy łatwiej 
im zaufali i żeby pewniej mogli nas zgubić. Raz na zawsze zakazuję ci wzywać lekarzy. "
Pomimo to wszystko, lekarze zdobyli uznanie. Bogaci mieli własnych lekarzy nie- 
 
  
  
 

--------------- 2013-03-30 08:01:45 ---------------

 363/517  
 

 

wolników. Ale było ich też dużo między wyzwoleńcami i ludźmi wolnymi. Nie wymagano od nich żadnych rękojmi, 
uczyli się gdzie mogli, i leczyli chorych jak chcieli. Sylla chciał zrobić lekarzy odpowiedzialnymi za niedbalstwo lub 
nieumiejętność i wydal prawo, karzące dowiedzione błędy wygnaniem lub śmiercią. Ale to prawo nie było stosowane. 
Ponieważ z każdym dniem było ich coraz więcej, zaczęli współzawodniczyć ze sobą i nic zaniedbywali żadnego 
sposobu zyskiwania klienteli. Tak n. p. starali się mieć wielu uczniów i prowadzili ich ze sobą do chorych, raczej dla 
tumanienia publiczności, aniżeli dla nauki młodzieży. W pierwszym wieku przed nar. Chr. Asclepiades olśniewał ludzi 
świetną wymową i piękną postawą. Ale najlepszym rodzajem reklamy było wynalezienie jakiego nowego sposobu 
leczenia albo nowego lekarstwa. Jeden lekarz zalecał kąpiele zimne, drugi łaźnię parową, trzeci kuracyę winną i t. d.
Najzdolniejsi lub najzręczniejsi mieli wielkie dochody. Plinius wymienia lekarza, który zostawił po śmierci 2 miliony 
fr. Dwaj bracia zebrali razem 6 milionów. Stertinius zarabiał rocznie 125, 000 fr., a cesarz CIaudius płacił swemu 
lekarzowi 100, 000. Thessalus przybrał w napisie grobowym tytuł Jatronicus (zwycięż- 
 
  
  
 

--------------- 2013-03-30 08:01:47 ---------------
 364/517  
 

 

ca lekarzy). Przeciwnie jakiś biedak kazał wyryć na swoim nagrobku: "zabiła mię zbyt wielka liczba lekarzy. "
(Dézobry, Rome ati siecle d'Auguste, list XCIII).
 
2. Środki lecznicze Katona Starszego.
 
Jeżeli masz zapchany żołądek, weź cztery funty kapusty drobnej i zrób z niej trzy wiązki równe, mocno ściągnięte 
sznurkiem. Następnie postaw na ogniu garnek napełniony wodą — i skoro tylko zawrze, rzuć jedną wiązkę. Kiedy 
woda zagotuje się znowu, pogrąż dobrze kapustę i trzymaj tak, dopóki nic naliczysz do dwudziestu pięciu. Wtedy 
wyjmij pierwszą wiązkę, zrób to samo z drugą, a następnie z trzecią. Potem weź wszystkie wiązki i utłucz je. 
Zawinąwszy kapustę w płótno, wyciśnij sok do niewielkiej czary glinianej w ilości heminy (0, 27 litra). Wrzuć do soku 
bryłkę soli wielkości ziarna soczewicy i trochę pieczonego kminu — jedynie dla nadania zapachu, wystaw wreszcie 
czarę na świeże powietrze podczas pogodnej nocy. Ten, kto ma pić ów płyn, niech weźmie na noc ciepłą kąpiel, napije 
się wody osłodzonej miodem i położy się spać, nic nie jedząc wieczorem. Nazajutrz wypije nastój, będzie się 
przechadzać przez cztery godzi- 
 
  
  
 

--------------- 2013-03-30 08:01:49 ---------------
 365/517  
 

 

ny i uda się do zwykłego zajęcia. Skoro tylko poczuje chęć womitowania, położy się i weźmie na przeczyszczenie. 
Wyrzuci z siebie taką wielką ilość żółci i flegmy, że sam się zdziwi, gdzie się to mogło mieścić. Kiedy potem pójdzie z 

potrzebą, niech wypije heminę wody, albo trochę więcej. Jeżeli wciąż będzie miał rozwolnienie, powinien wrzucić do 
wody garstkę delikatnej mąki i wypić parę łyków, a boleści ustaną.
Lekarstwo na kolki w brzuchu: Trzeba dobrze wymoczyć kapustę w wodzie, a po wymoczeniu wrzucić ją do ciepłej 
wody i gotować, dopóki nie stanie się miękką. Po odcedzeniu wody przypraw kapustę solą, dodaj trochę kminku i 
drobnych krupek. Trzeba także wlać do niej oliwy, znowu zagotować, poczem wyłożyć na półmisek, niechaj ostygnie. 
Przed jedzeniem należy ją zmieszać z jakąkolwiek inną potrawą, ale najlepiej jeść kapustę samą, jeżeli kto może. Jeżeli 
chory nie ma gorączki, niech zapija kapustę mocnem czarnem winem i używa jak najmniej wody; jeżeli zaś ma 
gorączkę — powinien pić wodę. Co rano należy jeść taką kapustę, ale po trochu, żeby nie wywołać niesmaku i żeby 
zawsze wydawała się przyjemną. Lekarstwo to w je- 
 
  
  
 

--------------- 2013-03-30 08:01:51 ---------------
 366/517  
 

 

dnakowy sposób daje się meżczyznom, kobietom i dzieciom.
Jest pewien gatunek kapusty z krótką łodygą i miękkimi ale gorzkimi liśćmi, który posiada więcej własności 
leczniczych, aniżeli inne. Taką kapustę potłuczoną przykładają na wszelkie rany i obrzmienia. Okład ten oczyszcza 
wszelkie rany i goi je bez bólu, pomaga do zebrania i pęknięcia wrzodów; oczyszcza i leczy jątrzące się skaleczenia i 
raki skuteczniej, aniżeli inne środki. Ale przed użyciem wypłuczcie kapustę w ciepłej wodzie, następnie zaś 
przykładajcie dwa razy na dzień, a usuniecie wszelkie zakażenie. Możecie wyleczyć wszelkie wywichy i obrażenia 
stawów lub kości, obmywając bolące miejsce ciepłą wodą i przykładając tłuczoną kapustę. Dwa okłady dziennie 
usuwają ból; a jeżeli jest stłuczenie, rozpędzicie je i wyleczycie... Każ ususzyć liście kapusty, przypraw je octem i solą, 
a będziesz miał pożywienie bardzo zdrowe. Chcąc, żeby było przyjemniejszem w smaku, skrop je octem z miodem, 
dodaj dla zapachu suszonej mięty, ruty, tłuczonego koryandru (kolendru) i więcej soli. Jest to wyborna strawa: niszczy 
zarodki wszelkich chorób i ma własności przeczyszczające. Bóle głowy, bóle oczu — wszystko leczy, wszystko 
przepędza. 
 
  
  
 

--------------- 2013-03-30 08:01:54 ---------------
 367/517  
 

 

Trzeba tylko jeść ją na czczo rano. Leczy z melancholii, choroby śledziony i wątroby, pomaga na palpitacyę serca, na 
choroby płucne, darcie w żołądku, słowem na wszystkie cierpienia wewnętrzne.
Od bezsenności leczy kapusta pieczona, posmarowana oliwą na ciepło i lekko osolona. Im więcej jeść jej będziesz, tem 
rychlej nastąpi wyleczenie. Tym, którzy cierpią boleści gwałtowne w żołądku, zalećcie następujące leczenie: Dobrze 
wymoczyć liście kapusty, włożyć je do garnka i ugotować; po ugotowaniu odcedzić wodę, wlać dużo oliwy, nieco soli, 
kminu i drobnych krupek, znowu postawić na ogniu i nakoniec wyłożyć na półmisek. Trzeba jeść tę kapustę bez 
chleba, jeżeli to możliwe, — jeżeli zaś nie — to można używać chleba, byle niewiele. Jeżeli chory nie ma gorączki, 
dawać mu wino ciemne. Osoba słabowita, która będzie jeść tak przyrządzoną kapustę, wkrótce odzyska siły.
Rzecz szczególna, a jednak prawdziwa: Jeżeli weźmiemy mocz osoby, która jadła kapustę, nagrzejemy go i zrobimy 
kąpiel choremu — chory wyzdrowieje. Stwierdzono to doświadczeniem. Jeżeli tym moczem będziecie obmywać dzieci 
wątłej budowy, staną się zdrowemi i tęgiemi; ci zaś, którzy mają wzrok 
 
  

  
 

--------------- 2013-03-30 08:01:56 ---------------
 368/517  
 

 

osłabiony, niechaj nacierają sobie oczy tym płynem, a będą widzieć dobrze. Bóle głowy i mózgu znikają, jeżeli tę część 
ciała obmywamy uryną.
Jeżeli masz polipa w nosie, weź w garść trochę miałko utartej kapusty dzikiej, przyłóż ją do dziurek i mocno wciągnij 
nosem. Po upływie ośmiu dni polip zniknie. Ale chociaż wypadnie, stosuj ten środek jeszcze przez kilka dni, żeby 
zniszczyć korzenie polipa. Jeżeli nie słyszysz dobrze, utrzyj liście kapusty z winem, wyciśnij sok, ogrzej trochę i letni 
wlej do ucha, a zaraz potem będziesz lepiej słyszał. Kapusta, położona w niewielkiej ilości na liszaj, usuwa go, wcale 
nie jątrząc ciała.
Ażeby oczyścić przewód pokarmowy, nalej do garnka 6 sextariów (3 litry) wody i włóż kościstą część szynki, w braku 
zaś jej pół funta {libra) szynki, jak najmniej tłustej. Kiedy się to dobrze zagotuje, dodaj dwa głąby kapuściane 
niewielkie, dwa buraki — liście i korzenie, nieco mąki, dwa funty muskułów, żabę — kijankę, sześć ślimaków i garść 
soczewicy. Należy dopóty gotować, aż zostanie tylko 3 sextarie, i nie dodawać wcale oliwy. Weź sextarius tego napoju, 
kiedy będzie letni, zmieszaj z nim cyathus (0, 05 litra) wina z Cos, wypij i połóż się. Powtórz następnie drugą 
 
  
  
 

--------------- 2013-03-30 08:01:58 ---------------
 369/517  
 

 

i trzecią taką samą dawkę, a przeczyści cię, jeżeli przytem pić będziesz wino Cos.
Następujące zamawianie leczy wywichy i złamania: Weź zieloną trzcinę, długości 5 — 6 stóp, przetnij ją pośrodku i 
podczas gdy dwaj ludzie trzymać będą te kawałki na twoich udach, mów śpiewającym głosem: In alio S. f. motas vaeta 
daries dardaries astataries dissunapiter. Powtarzaj zamawianie, dopóki się oba kawałki nie zetkną. Potrząsaj żeleźcem 
nad nimi. Skoro dwie części trzciny dotkną się i złączą, chwyć je i porąb na drobne kawałki, którymi obwiążesz 
następnie członek stłuczony lub złamany, a wkrótce będziesz wyleczony. Jednakże, jeżeli członek jest wywichnięty lub 
stłuczony, powtarzaj to zamawianie przez następne dni, — jeżeli zaś złamany, to mów tak: Huathanat ista pista sista 
domiabo damnaustra, albo jeszcze lepiej: Huat haut haut isła sis tar sis ardannabon dunnaustra. "
(Katon, O rolnictwie, 156, 157, 158, 160).
 
3. Lekarstwa Pliniusa Młodszego.
 
Ślina człowieka na czczo jest najlepszym antydotem przeciw ukąszeniu wężów jadowitych. Leczą trąd, nacierając 
codziennie wyrzuty śliną; leczą zapalenie oczu, robiąc podobne 
 
  
  
 

--------------- 2013-03-30 08:02:01 ---------------
 370/517  
 

 

smarowanie co rano, a reumatyzm z zawiania — mażąc śliną prawy podkolanek prawą ręką, lewy zaś lewą. Jako 
środek zapobiegający czarom dobre jest plucie na swój mocz, albo w trzewik z prawej nogi, przed włożeniem go; 
należy także splunąć, przechodząc przez miejsce, gdzie narażeni byliśmy na nie bezpieczeństwo.
Włosy pierwszy raz obcięte dzieciom, obwiązane dokoła członków dotkniętych podagrą, uśmierzają napady bólu. 
Włosy ludzkie namoczone w occie goją ukąszenie przez psa, namoczone w oliwie — rany na głowie. Dwa palce 
prawej ręki, środkowy i serdeczny związane pasemkiem lnu, zabezpieczają od katarów i zapalenia oczu.
Krew ludzka jest bardzo dobrym środkiem leczniczym w anginie; przyłożona do ust człowieka, który upadł w ataku 
epilepsyi, natychmiast przywraca mu przytomność. Według innych, w ataku epilepsyi należy ukłuć w wielkie palce i 
kilkoma kroplami krwi, która wypłynie, zwilżyć twarz.
Ręka osoby zmarłej w młodym wieku leczy dotknięciem skrofuły i zapalenie gardła. Kawałek drzewa, w które uderzył 
piorun, trzeba oderwać zębami, trzymając ręce w tył, i przyłożyć na ząb bolący, a cierpienie przejdzie,
  
 
  
  
 

--------------- 2013-03-30 08:02:03 ---------------
 371/517  
 

 

Niektórzy radzą okadzać ząb chory dymem z palonego zęba osoby tej samej płci, lub przywiązać do niego ząb 
trzonowy, wyjęty z ust trupa niepochowanego.
Kichanie, wywołane kręceniem piórka w nosie, zmniejsza ociężałość w głowie. Mówią, że pocałowanie mulicy w 
nozdrza sprowadza ten sam skutek. Kichanie powstrzymuje czkawkę. Na czkawkę zalecają przełożyć pierścień z lewej 
ręki na środkowy palec prawej, lub zanurzyć ręce w ciepłej wodzie.
Na obrzmienie oczu pomaga okład z łoju wołowego, gotowanego z oliwą. Popiół z rogów jelenich używa się w ten sam 
sposób w razie występowania krostek na oczach. Na kataraktę wielce jest skutecznem łajno wilka. Popiół z odchodów 
tego zwierzęcia, zmieszany z miodem attyckim, daje dobre smarowanie, pomocne w zaćmieniu wzroku; tak samo 
działa żółć niedźwiedzia.
Jeżeli cokolwiek wpadło w oko, należy drugie oko przymknąć i przycisnąć. Kiedy naleje się wody do prawego ucha, 
trzeba skakać na lewej nodze, z głową pochyloną ku prawemu ramieniu; to samo, ale odwrotnie, będziesz robił, jeżeli 
woda wpadnie ci w lewe ucho. Przy bólu łydek — pociera się mocno szyję, przy bólu szyi — łydki. Jeżeli, leżąc 
 
  
  
 

--------------- 2013-03-30 08:02:05 ---------------
 372/517  
 

 

w łóżku, poczujesz kurcze w łydkach lub kolanach, postaw nogi na ziemi; jeżeli jest kurcz w lewej nodze, ściśnij wielki 
palec tej nogi prawą ręką — i vice versa. Przy bólu brzucha, zwłaszcza rozwolnieniu, dobrze jest poruszać silnie 
nogami i włożyć ręce do ciepłej wody.
Cierpienia uszu leczy mocz dzika, przechowywany w naczyniu szklanem; również żółć dzika, wieprza lub wołu, 
zmieszana w równych częściach z olejem rycinowym i olejkiem różanym; ale najlepszem lekarstwem jest żółć buhaja 
rozgrzana z sokiem porów, lub z miodem, jeżeli z ucha płynie ropa. Miód zagrzany w łupinie granatu usuwa 
nieprzyjemny zapach z uszu.

Popiół z rogu jeleniego wzmacnia zęby i uspokaja ból ich; jednakże sądzą, że proszek z rogów niepalonych jest 
skuteczniejszy. Popiół z głowy zająca służy do czyszczenia zębów, zmieszany z nardem zabija nieprzyjemny zapach w 
ustach; można także dodać popiołu z główek mysich. Dobrym środkiem wzmacniania zębów jest klej stolarski, 
rozgotowany w wodzie; trzeba go jednak wkrótce po przyłożeniu zdejmować; myją również zęby winem, w którem 
gotowano uprzednio łupiny granatów słodkich. 
 
  
  
 

--------------- 2013-03-30 08:02:08 ---------------
 373/517  
 

 

Kaszel leczy wątroba wilcza, namoczona w gorącem winie, żółć niedźwiedzia z miodem, popiół z wierzchołków rogów 
wołowych, ślina końska, którą trzeba pić w ciągu trzech dni, płuca jelenie wędzone w dymie, a następnie utarte z 
miodem. Na owrzodzenia ropne piersi i płuc pomaga, a niemiłe wyziewy, pochodzące z płuc, usuwa masło, roztopione 
w równej części z miodem attyckim i smażone tak długo, aż mieszanina nabierze barwy czerwonej; zażywać należy co 
rano po łyżce tego lekarstwa. Od zadawnionego plucia krwią leczą się wodą ciepłą, w której rozpuszczono trzy obole 
kleju wołowego. W suchotach pomaga wątroba wilcza w winie, słonina z chudej maciory, żywionej roślinami, mięso 
oślicy i rosół z niego. Mówią, że dym z suchego nawozu krowiego, wciągany przez tutkę, dobrze działa w tej chorobie. 
Do picia dają utłuczone i spalone końce rogów wołowych z miodem, w ilości dwóch łyżek.
Na oparzone miejsce przykładają tłuszcz niedźwiedzi z cebulkami lilii, suchy gnój dzika lub wieprza i popiół ze 
szczeciny tych zwierząt, zmieszany z tłuszczem. Bobki kozie, ugotowane w occie z miodem, uważają za skuteczne w 
chorobach nerwowych. Stłuczenia leczą łajnem dzika, zebranem na wiosnę i wysuszonem. 
 
  
  
 

--------------- 2013-03-30 08:02:10 ---------------
 374/517  
 

 

Ten sam środek zalecają ludziom, którzy się przerwali, powożąc wozem. Najtrudniejsi do wyleczenia piją suszone 
łajno z wodą; opowiadają, że Neron miał zwyczaj posilać się tym napojem.
Mięso, wycięte z żywej kury, jeszcze cieple, przeciwdziała jadowi wężów — to samo mózg koguta lub kury w winie. 
Rosół ze starego koguta przeczyszcza żołądek; dobry jest także w febrach długotrwałych, w drętwieniu członków, 
leczy bóle głowy, niesmak, cierpienia wątroby, nerek, pęcherza, niestrawnośći astmę.
Skutkom ukąszenia przez psa wściekłego zapobiega się posypywaniem rany popiołem z głowy psa. Pod językiem psa 
wściekłego zbiera się brudna piana, która, używana jako napój, zabezpiecza od wścieklizny; ale lepszym środkiem jest 
zjedzenie, jeżeli można, na surowo wątroby tego samego psa, który ukąsił, albo rosół z mięsa tegoż psa. Wścieklizna 
ma taką siłę, że nie można stąpać bezkarnie po moczu psa wściekłego, zwłaszcza jeżeli mamy zranione ciało. 
Lekarstwem jest w tym wypadku okład z nawozu końskiego, zwilżonego octem i ogrzanego w fidze.
Najlepszem lekarstwem na cierpienia żołądka jest jedzenie ślimaków. Trzeba wrzucić je w war, nie oczyszczając 
wcale, następnie 
 
  
  
 

--------------- 2013-03-30 08:02:12 ---------------
 375/517  
 

 

upiec je na węglach, bez jakichkolwiek dodatków, i jeść z winem.
Dysenteryę leczy rosół z uda baraniego, gotowany z siemieniem lnianem, stary ser owczy, łój barani, gotowany w 
winie ściągającem, lub następująca mieszanina: dwa ślimaki i jaje, utarte ze skorupami, ogrzewa się w nowym garnku z 
solą i winem z suchych rodzenek, bądź też z sokiem daktylowym i małą ilością wody, następnie daje się to choremu 
jako napój. Palą również ślimaki i popiół z nich w winie z gumą drzewną pije chory.
Na czyraki i wrzody zalecają przyłożyć pająka, nie wymieniając jego nazwy, i trzymać przez dwa dni, — albo nawóz 
kurzy, zwłaszcza kur czerwonych, świeży, mieszany z octem. Dobry jest także żołądek bociana, ugotowany w winie. 
Pociera się chorą część ciała nieparzystą liczbą much, za pomocą palca, na którym nosimy pierścień. Zalecają również: 
brud z ucha barana, stary łój z owiec zmieszany z popiołem z włosów kobiecych i łój z tryka z tłuczonym miałko 
pumeksem i równą na wagę ilością soli.
Ułatwia się wychodzenie i wyjmowanie z ciała strzał, grotów i wszelkich ciał obcych, przykładając do rany rozciętego 
przez pól szczura, albo jeszcze lepiej — rozerzniętą jaszczurkę, 
 
  
  
 

--------------- 2013-03-30 08:02:15 ---------------
 376/517  
 

 

lub wreszcie głowę jej, utartą z solą. Używają także okładu z tych ślimaków, które się przyczepiają do liści, tłukąc je na 
masę ze. skorupami. Chwalą również okład z kantaryd, tłuczonych z mąką jęczmienną.
Używają jako środka nasennego tłuszczu z wełny owczej, rozpuszczonego w wodzie z niewielką ilością mirry, albo 
zmieszanego ze smalcem gęsim i winem mirtowem. W tym samym celu zawieszają na ciele kukułkę na skórze 
zajęczej, albo przywiązują do czoła kawałkiem skóry oślej czaplę. Przeciwnie, głowa nietoperza zasuszona i noszona 
na piersiach odpędza sen.
(Plinius Starszy, Historya naturalna (Historia naturalis), XXVIII, XXIX i XXX).
4. Przepisy hygieniczne.
 
Człowiek dobrze zbudowany, posiadający zdrowie i swobodę działania, nie powinien poddawać się żadnemu ścisłemu 
porządkowi życia i może obywać się również bez lekarza. Niechaj prowadzi urozmaicony tryb życia, bądź na wsi, bądź 
w mieście, ale więcej na wsi. Powinien jeździć łódką i polować, niekiedy odpoczywać, ale prawie zawsze wykonywać 
różne ćwiczenia, bo zniewieściałość osłabia ciało, 
 
  
  
 

--------------- 2013-03-30 08:02:17 ---------------
 377/517