Józef Ignacy Kraszewski

 

 

LATARNIA CZARNOKSIĘSKA

 

Obrazy naszych czasów

 

Spis treści

 

PRZEDMOWA AUTORA DO DRUGIEGO WYDANIA

 

TOM I

 

ROZDZIAŁ PIERWSZY W KTÓRYM MOWA O TYTULE KSIĄŻKI; KTO CHCE, 

NIECH GO NAZWIE — PRZEMOWĄ
 

ROZDZIAŁ DRUGI W KTÓRYM CZYTELNIK POZNAJE DWÓCH PIERWSZYCH 

BOHATERÓW POWIEŚCI
 

ROZDZIAŁ TRZECI CO SIĘ DZIAŁO W BIAŁYM PAŁACYKU, KTÓRY STAŚ 

WIDZIAŁ Z OKNA — O DWÓCH HRABIACH I JEDNEJ HRABINIE
 

ROZDZIAŁ CZWARTY GOŚCIE U HRABIOSTWA

 

ROZDZIAŁ PIĄTY O PANU MARSZAŁKU, PANI MARSZAŁKOWEJ PANNIE 

MARSZAŁKOWNIE I WIELU INNYCH
 

ROZDZIAŁ SZÓSTY KSIĄŻĘ MYŚLIWY

 

ROZDZIAŁ SIÓDMY HRABINA — STARY KSIĄŻĘ — GOŚCIE U AUGUSTA

 

ROZDZIAŁ ÓSMY POLOWANIE SZLACHECKIE

 

ROZDZIAŁ DZIEWIĄTY ŚW. EDWARD

 

TOM II

 

ROZDZIAŁ PIERWSZY ZAGADKA, KTÓRĄ ŁATWO ODGADNĄĆ

 

ROZDZIAŁ DRUGI DWÓCH PRAWNIKÓW — JEDNA SPRAWA

 

ROZDZIAŁ TRZECI STAŚ ROZWIĄZAŁ ZAGADKĘ — PANI PUŁKOWNIKOWA

 

ROZDZIAŁ CZWARTY HISTORIA SAWKI

 

ROZDZIAŁ PIĄTY DALSZY CIĄG POPRZEDZAJĄCEGO

 

ROZDZIAŁ SZÓSTY SZCZĘŚLIWY STAŚ — BIEDNY STAŚ

 

TOM III

 

ROZDZIAŁ PIERWSZY KONTRAKTA DUBIEŃSKIE

 

ROZDZIAŁ DRUGI JESZCZE KONTRAKTA

 

ROZDZIAŁ TRZECI KTÓRY CHCE SIĘ NAZWAĆ DRAMATYCZNYM

 

ROZDZIAŁ CZWARTY DALSZY CIĄG POPRZEDZAJĄCEGO

 

ROZDZIAŁ PIĄTY W KIJOWIE

 

TOM IV

 

ROZDZIAŁ PIERWSZY STARY DOM PAŃSKI

 

ROZDZIAŁ DRUGI JULIA — MAJĄTEK ROZBIOROWY

 

ROZDZIAŁ TRZECI JULIA — DOKTOROWIE — PAN HRABIA

 

ROZDZIAŁ CZWARTY DOM PANI PREZESOWEJ — WYBORY

 

ROZDZIAŁ PIĄTY NATALIA — JULIA

 

ROZDZIAŁ SZÓSTY OSTATEK POWIEŚCI

 

 PRZEDMOWA AUTORA DO DRUGIEGO WYDANIA

 

Latarnia czarnoksięska, jak sam jej tytuł wskazuje, miała być w myśli autora wiernym 

obrazem Wołynia około roku 1842. Celem jej było typy wybitniejsze, stosunki miejscowe, życie i 
prądy bieżące odwzorować wiernie, nie schodząc nigdy do fotografii żywych wzorów i unikając 
osobistości. Pomimo tego starania niejedna z postaci Latarni po kilku miała kandydatów do 
prototypu. Wskazywano wzory i sprzeczano się, kogo chciał autor odmalować... Autor malował — 
społeczność. — Między innymi pamiętamy kilku marszałków pomówionych niesłusznie, że do 
portretu pozowali — choć nań się wszyscy składali po trosze.
 

Od roku 1842 do 1859 — do 1872 Wołyń się zmienił do niepoznania. W pierwszej z tych 

epok o siłach i trudzie własnym dążąc do reform i ulepszeń, w drugiej — ulegając z góry 
płynącemu przeobrażeniu. Kto pamięta Dubno w 1842 czasu kontraktów i Żytomierz w tych latach, 
potem w 1859, a nareszcie przypatrzy się, czym one są dzisiaj, przyzna, że rzadko gdzie tak zupełny 
przewrót tak rychło się mógł dokonać.
 

Od roku 1842 do 1859 walką wewnętrzną okupywał się postęp, wykształcenie, 

zaszczepienie pojęć nowych, zdobycze, które wprędce stracić znów miano. Wołyń miał dobrą wolę 
i szedł ofiarnie ku reformom, choć nie bez oporu, boju i trudu. W tym czasie autor Latarni patrzył 
nań, żył tu i w pracach brał, choć niewielki, udział. Chwilę ich rozpoczęcia maluje Latarnia. 
Historia Sawki była niejako przedmową do świtającej sprawy inwentarzów i oczynszowania. 
Obraz, jakąkolwiek on ma wartość, jest prawdziwym, typy i postacie wzię- te z rzeczywistości. 
Dziś to wszystko należy do przeszłości, której drobna kartka może być i to wierne jej odbicie.
 

Latarnia czarnoksięska tłumaczona była na język czeski.

 

Drezno, luty 1872.

 

 TOM I

 

 ROZDZIAŁ PIERWSZY W KTÓRYM MOWA O TYTULE 
KSIĄŻKI; KTO CHCE, NIECH GO NAZWIE — PRZEMOWĄ

 

Przypuszczam, szanowny czytelniku, żeś na nieszczęście urodził się pod gwiazdą moją lub 

nieoszacowanego owego Nunez, poety, o którym niemało nam naprawił Le Sage w Idzim, Blasie z 
Santillany; przypuszczam (na chwilę), że utworzyłeś, urodziłeś, wyklepałeś, zszyłeś lub 
wymęczyłeś dzieło, lub że je masz dopiero w głowie i gotów jesteś porodzić. Co cię w takim razie 
najsrożej i najdokuczliwiej obchodzić będzie? Podobno danie mu tytułu, nieprawdaż? Tytuł książki 
to imię dziecięcia. Dobrze to dzieciom, co się z gotowymi imionami rodzą, ale te biedne książki, co 
to kłopotu, nim się ochrzci nowo narodzoną!
 

Bo mówcie sobie co chcecie, tytuł rzecz nieobojętna! A miło by ci było, żeby twój syn zwał 

się Pankracym albo Agapitem, a córka urodziła się na Hermenegildę? — Toż samo z dziełem; 
można mu narzucić, co do głowy przypłynie, ale aby mu to pomagało, że się nie wiedzieć jak 
nazywać będzie, albo nawet nie szkodziło — nie powiem. Jesteście więc, szanowni czytelnicy moi, 
przekonani, że tytuł rzecz nieobojętna; a tym samym nie będziecie się już dziwili, gdy wam 
tajemnicę moją powiem. Wszak to ta nieszczęsna książka, którą macie przed sobą, miała przed i po 
urodzeniu ze sześć różnych tytułów, w których zawsze zdawało mi się, że jej nie do twarzy.
 

Jeden był zanadto dobitny, drugi za słaby, trzeci zbyt przypominał cudzy koncept jakiś, 

czwarty był za długi; nad każdym począwszy się zastanawiać, dopatrzyłem w nim niedogodności.
 

Byłem w wielkim kłopocie i żałowałem, że nie było nawet kucharki, której bym rady, jak 

ktoś ze starszych braci, mógł zasięgnąć. Oddany sam sobie, rzucony na pastwę własnym pomysłom, 
męczyłem się niesłychanie i regularnie co trzy dni nowy tytuł tworzyłem, wynosiłem na postument, 
inaugurowałem; i co trzy dni znowu go detronizowałem. Uważcie tylko, co napsułem papieru, bo za 
każdym razem, ażeby upewnić panowanie nowego tytułu, wypisywałem go wielkimi literami na 
półarkuszu, który później szedł na zapalenie fajki. Walka ta trwała tak długo, że wreszcie, 
zniecierpliwiony, postanowiłem... zostawić książkę bez tytułu i napisać na okładce wielkimi 
egipskimi literami:

 

KSIĄŻKA BEZ TYTUŁU

 

Z dodatkiem — przez autora bez tytułu. Kto wie, może by to było uszło u ludzi za wielki 

dowcip, bo co to czasem u nas za dowcip nie uchodzi]
 

Ale wkrótce zastanowiłem się i zacząłem lękać, że gotowa by książka taka zostać nie 

czytaną w księgarni, czego znowu, mimo największej mojej autorskiej skromności, wcale bym 
sobie nie życzył.
 

Nowe tedy kłopoty, nowe namysły...

 

Dobrze bo to powieści dać tytuł od imienia bohatera, od głównego wypadku, od zasadnej 

myśli lub tym podobne; ale książce, w której nie ma bohatera, a raczej jest ich tylu, że nie wiadomo, 
którego z nich za naczelnego wodza wybrać; książce, w której tyle wypadków i powieści 
poplątanych, jaki dać tytuł, proszę? Traciłem głowę i było czego; przyszło do tego, że jak inni 
pisarze rozumowania i dowody swoje, ja tytuł chciałem ukraść, co się grzeczniej nazywa pożyczyć, 
a w języku autorskim swoje dobro odebrać* — ale wstyd mnie wziął kraść tytuł, a raczej przyszła 
uwaga, że gdyby już na złodziejstwo się puszczać, toć lepiej ręce uwalać cudzą myśl 
przywłaszczając niż tytuł... I tak znowu chodziłem w oczekiwaniu szczęśliwego porodzenia tytułu.
 

*. On prend son bien partout, ou on le trouve. Moliérre. (Przyp. aut.).

 

Śmiejcie się, nieprzyjaźni, płaczcie, przyjaciele — stan to był okropny. Nic robić nie 

mogłem, za wszystkom chwytał i wszystko rzucałem, gniewałem się na słońce, że świeciło, na noc, 

że była ciemna, na sługi, że mi się snuli przed oczyma, na siebie najbardziej, żem nie mógł znaleźć 
tytułu.
 

A jak srogie czyniłem sobie wyrzuty, stanąwszy przed półką zastawioną kilkudziesięcią 

tomami moich pism i pisemek, jakem siebie upokarzał, jak z błotem mieszał! Tego wam nie 
powiem, bobyście się dowiedzieli rzeczy, z których gotowi byście korzystać przy zdarzonej 
okoliczności.
 

Zmęczony w końcu, usiadłem; podparłem się ma dłoni zupełnie jak ów sławny posąg 

Michała Anioła, który do tej pory także tytułu zapewne w głowie szuka, że siedzi tak uporczywie 
podparty, i począłem rozważać, jaki to ja byłem szczęśliwy, póki nie pisałem! Cofałem się tedy 
myślą, a cofać musiałem daleko, bo nie dziś to ani wczoraj, jak piszę, o czym wiecie doskonale, 
bom wam dokuczył nieraz (za co pozwolicie przynajmniej się przeprosić) tym nieustannym 
pisaniem.
 

Poszedłem tedy myślą daleko, ach! aż do tego zaczarowanego kraju, do tej młodości, za 

którą jak pierwsi rodzice za rajem oglądamy się nieustannie i zawsze u wrót jej zapartych widzimy 
anioła z płomienistym mieczem... O! nie wrócim tam nigdy, nigdy... Takim był szczęśliwy moimi 
wspomnieniami, że zapomniałem nawet o tytule... I chodziłem myślą po raju, aby mnie choć woń 
od jego czarownych ogrodów zaleciała! I przypomniałem sobie wszystko dziecinne: zabawki, 
swawole, naukę i miejsca, i osoby.
 

Zdało mi się, że mnie jeszcze święta moja najpierwsza nauczycielka uczyła czytać na 

czerwonych literach kalendarza, żem sobie robił zielony ogródek wśród pokoju z gałązek starych 
jodeł romanowskiego ogrodu, żem ustawiał moje domy drewniane, porcelanowe pieski i 
ołowianych żołnierzy. Wtem zaczęło zmierzchać w moim marzeniu; słychać było ciche 
odmawianie pacierzy staruszki, szum drzew w ogrodzie, a ja myślałem, siedząc na kanapie, czym 
się będę bawił wieczo- rem przy świecy. — I powiedziałem sobie: „Będziemy się bawili latarnią 
czarnoksięską". Ale ledwie tych stów domówiłem, wyrwałem się z marzenia jak Archimedes z 
wanny i zakrzyczałem jak on: „Eureka!"
 

W istocie, tytuł był znaleziony.

 

A tytuł, mówcie sobie, co chcecie, doskonały, bo w mojej powieści — jak w czarnoksięskiej 

latarni — będzie wszystkiego po trosze: i szlachty, i panów, i świeckich; i duchownych, i literatów, 
i gospodarzy, i prawników, i lekarzy... — i ty będziesz, szanowny czytelniku, i ja, który przez 
grzeczność piszę się twoim najniższym sługą, ale służę ci podobno jak wszyscy, którzy się piszą 
najniższymi sługami, a służą całe życie tylko samym sobie!
 

Napisawszy tytuł na półarkuszu, dałem sobie słowo honoru, że go nie odmienię — widzicie, 

żem go święcie dotrzymał, i właśnie, żeby się z tym pochwalić, napisałem ten rozdział, który z 
wielką zapewne twoją pociechą, czytelniku, na tym się kończy.
 

 ROZDZIAŁ DRUGI W KTÓRYM CZYTELNIK POZNAJE 
DWÓCH PIERWSZYCH BOHATERÓW POWIEŚCI

 

Widzicie ten piękny dom na wzgórzu stojący? Co za prostota pełna smaku w jego budowie, 

jak dobrze widać od razu, że właściciel zamożny, regularny, myślący i ceniący piękne człowiek. 
Obrał miejsce na sadybę prześliczne, gotowego wdzięcznego ogrodu dostarczył mu las, łąka i przez 
łąkę płynąca rzeka; nie potrzebował sadzić klombów, na których wzrost czeka się wieki, poglądając 
na wyschłe latorośle, dosadził tylko krzewy dziś już bujające i kwitnące, kwiaty przewybornie 
dobrane, wypielęgnował trawniki i cieszy się ogrodem tym piękniejszym, że plan jego sam Bóg 
przy stworzeniu nakreślił. A dom — co za czystość dokoła, jaki porządek, jaka wygoda, jaka 
cichość przy nim, zwiastująca dobre urządzenie, jak wszystko zda się na swoim miejscu! Wejdźmy 
do środka; nie oszukała nas powierzchowność: ten sam porządek, wygodę, wdzięk znajdujemy 
wewnątrz. Nie ma ozdób zbytecznych, ale co jest, przypada do ogółu i koniecznym jest dla niego. 
Nic przyczepionego, dodanego — wszystko, zda się, urodziło razem i wynikło jedno z drugiego.
 

Przez obszerną, czystą, ogrzaną sień wchodzisz do saloniku smakownie urządzonego, w 

którym czujesz człowieka lepszego wychowania po sprzętach samych, jakimi się otoczył. Sprzęty 
kształtów wdzięcznych, lekkie, ani ich za wiele, ani za mało; na stolikach książek kilka, gazety, 
ryciny, po ścianach obrazy, jeśli nie arcydzieła — o które trudno dzisiaj, gdy co ich gdzie było, 
powykupywali do swoich serajów Anglicy — to przynajmniej wcale dobrego pędzla i zwiastujące 
znawcę w tym, który je dobrał i rozwiesił. Z salonu biblioteczka z wygodnym fotelem i stolikiem, 
biblioteczka człowieka, co czyta, szukając w czytaniu rozkoszy życia, jednej z najsilniejszych i 
najmniej się wyczerpujących.
 

Nareszcie trafiamy na ten pokój, który jest duszą domu — pokój właściciela. Zważcie, że 

człowiek, który nie ma swego pokoju, nie ma pewnie zajęcia, a dom bez niego — ciało bez duszy. 
Pokój ten maluje nam do reszty człowieka. Największa w nim baczność na wygodę, porządek 
bezprzykładny, powietrze czyste, światła wiele, kominek, szafy, biurko, fotele różnych kształtów, 
książki, ryciny, papiery; ale każda rzecz na swoim miejscu, które jej wyznaczono starannie, każdy 
najmniejszy papierek widocznie potrzebny, widocznie z rozmysłem tam, a nie gdzie indziej 
położony. Nad łóżkiem w alkowie jedyny znak, że pan domu nie jest obojętny zupełnie dla wiary. 
Stary hebanowy krzyż i obrazek Najświętszej Panny Częstochowskiej wiszą nad głowami. Ale sąż 
to godła nabożeństwa? Czy tylko pamiątki?
 

Ale otóż i sam pan, rozparty w wygodnym krześle, z książką w ręku, fajką w ustach, w 

tureckim szlafroku i pantoflach, oczy ma zwrócone na zegarek — widocznie bada, czy się nie 
omylił, biorąc do książki, i czy to istotnie godzina jego czytania? Głowa piękna, nieco łysa, czoło 
wysokie i połyskujące, na którym widać ślady fałdów, ale marszczek wyraźnych nie ma w tej 
chwili. One przychodzą z pewnymi tylko uczuciami i nigdy tak długo nie trwają, aby w nałóg wejść 
mogły i fizjognomię mieniły. Nos pociągły, pięknego kształtu, usta wąskie i foremne, cera 
śniadawa, ale pełna życia, oczy piwne, zmrużone. Spojrzawszy na niego, po stroju, po wyrazie 
twarzy poznasz od razu wykształconego, rozsądnego, zawsze pana siebie, szlachetnego, ale nieco 
zimnego człowieka. Takim jest w istocie pan August; najlepszego tonu i towarzystwa, prawego 
serca, wykształconego umysłu, nigdy jednak nie egzaltujący się, a częściej szyderski niż czuły. 
Życie jego regularne, wymierzone, szczęśliwe, zabezpieczone od zmian nagłych wszelkimi ludzkiej 
możności środkami, otoczone wygodami i wygódkami, spokojne. W obejściu się z ludźmi August 
jest nadzwyczaj grzeczny, uprzedzający, szlachetny, ale zimny. Przed nikim się- nie wywnętrza, 
nikogo do poufałości nie dopuszcza; znajomości ludzi dobrego wychowania szuka, innych klas 
unika, ucieka od interesów, pośrednictw, serdecznych przyjaźni i zajść śmiertelnych. Nie ma on 

przyjaciół i nieprzyjaciół, ma tylko znajomych i sąsiadów i dobrze mu z tym zapewne, bo trybu 
życia nie tylko zmieniać nie myśli, ale ani nawet wzdycha za innym. Nieraz niejeden silił się 
odgadnąć tajemnicę jego życia i jego szczęścia, ale pospolici ludzie wpadali na najdziksze domysły, 
a zrozumieć go nie potrafili. Tajemnicą zaś całą tego człowieka jest upodobanie w umysłowych 
rozrywkach i przekonanie, że w nich tylko szczęście ziemi, bo one od ziemi odrywają najmocniej. 
Biedna ziemia, na której aby być szczęśliwym, potrzeba z niej choć myślą i duszą, gdy nie można 
ciałem, uciekać! Pan August stosownie do swego pojęcia urządził sobie życie. O ile mógł, odsunął 
kłopoty, zatrudnienia nużące, tę kuchnię życia, od której potrzeba być daleko, aby smaczno 
pożywać potrawy. Przekonany, że z ludźmi najlepsze są stosunki zimnej, obojętnej grzeczności, 
wyrzekł się rozkoszy przyjaźni i miłości — dla męczarni miłości i przyjaźni, nie opłacających 
nigdy cierpień, które za sobą prowadzą. I powiedziano: „Pan August samolub!" Może miano 
słuszność, ale gdy on wspierał biednych, ratował nieszczęśliwych, pomagał, komu tylko mógł, a 
usuwał się od ściślejszych stosunków, możnaż go było tak nazwać? A jednak tak go nazywano. I 
jak to jest zawsze, choć dziwy i cudaki prawiono o nim, jednakże bywali wszyscy na wybornych 
jego obiadach i podwieczorkach, nasycali się miłą i dowcipną rozmową, pożyczali od niego książek 
i towarzyszyli mu na polowaniach. Niejeden nawet uprzedzającym obejściem się, wyrachowaną 
ułudzony grzecznością zaczynał się poufalić i podkradać chciał w zaufanie, ale naówczas zimna 
nagle twarz, chłodne wejrzenie, cofniona ręka upamiętywały prędko niedoświadczonego. Takiej 
wprawy nabył już pan August, że nawet gdy na sercu jego leżała tęsknota potrzebująca 
wywnętrzenia, smutek, strapienie, potrafił je strawić w sobie i nie wydał się z nimi. Bo raz 
powiedziawszy sobie: „Nie będę miał przyjaciela, nie powierzę się nikomu" — umiał dotrzymać 
słowa. W całym znaczeniu wyrazu był panem siebie, ani namiętność żadna, ani wypadek 
niespodziany nie wyrzucił go z żelaznej kolei, po której się toczył. Dziwny człowiek! — pojmował 
wszystko, a nie używał niczego i wybrał sobie z rodzajów życia najspokojniejsze, umysłowe 
wegetowanie.
 

Rankiem jesiennym siedział August w swoim pokoju, gdy turkot zachodzącego przed ganek 

powozu zwrócił jego uwagę. Złożył książkę powolnie, otulił się szlafrokiem i wlepił oczy we drzwi 
bez niespokojności, bez ciekawości nawet, w prostym tylko, zimnym oczekiwaniu. Na odgłos 
poruszonego powolnie dzwonka wszedł służący.
 

— Kto przyjechał?

 

— Ktoś nieznajomy, z daleka...

 

— Spytasz go wprzód, nim wyjdę, i oznajmisz wedle zwyczaju — rzekł pan August 

spokojnie. Służący wyszedł i wkrótce powrócił.
 

— Nie chce powiedzieć, jak się nazywa — przebąknął nieśmiało.

 

Zmarszczył się pan August.

 

— Czeka na pana w sali.

 

Gospodarz domu podniósł się i posunął ku drzwiom, które otworzywszy zobaczył młodego, 

dwudziestokilkoletniego człowieka, swobodnie i wesoło przechadzającego się po pokoju. Gość 
zastanowił się i z półuśmiechem na ustach spojrzał na gospodarza, kłaniając mu się z lekka. Pan 
August oczy w niego wlepił ciekawie, a na twarzy jego malowała się rzadko ukazująca 
niespokojność.
 

— Pan... — zaczął i nie dokończył.

 

— Twój siostrzeniec, wuju — wesoło dokończył młody człowiek, rzucając się ku niemu. — 

Przepraszam, chciałem sprobować, czym podobny do matki, czy się mnie po twarzy domyślisz.
 

— Stanisław! — zawołał gospodarz, postępując żywo ku niemu, żywiej niż zwykł był ku 

komubądźkolwiek, i ścisnął go za rękę i wlepił w niego starannie ukrywaną łzą zaszłe oczy. — 
Stanisław! — powtórzył. — Jakżem rad, żeś sobie przypomniał, iż masz gdzieś na świecie wuja, 
którego poznać nie zawadzi! Jakżem rad!
 

— Dobry, kochany wujaszku, doprawdy mi rad jesteś? doprawdy? — I roztrzepany 

Stanisław ściskał wuja z zapałem. — A jakże cię kocham za to! Bo to, widzisz, nagadali mi o tobie, 
że ty nikogo, nikogo na świecie nie kochasz, że jesteś zimny, pełno tego rodzaju bredni! Ale ja 
nigdy temu nie wierzyłem i pokazuje się, żem bardzo dobrze zrobił.

 

Pan August się lekko uśmiechnął.

 

— Teraz to dopiero — rzekł — podobnyś mi do matki nie żartem; jej żywość, jej serce, jej 

ruchy! Biedna Aniela! Ale nie smućmy się przypomnieniami. A naprzód, mój Stasiu, skąd, dokąd, 
na jak długo przyjeżdżasz?
 

— Jadę prawie wprost z zagranicy, gdzie mi Niemcy głowę przewracali, nazywając to 

kończeniem wychowania mego; poczciwe Niemczyska wychowują ludzi, jak gdyby wprost z 
uniwersytetu na tamten świat iść było potrzeba egzamen zdawać, bo paplą a paplą o duchach, 
duszy, filozofii, Bogu... etc. Nauczyłem się strasznie mądrych rzeczy, o jakich wy tu na parafii, 
kochany wujaszku, wyobrażenia nie macie, nauczyłem się wszystkich systematów filozoficznych, 
których koroną Hegel i panteizm. — Alem się zagadał. Otóż, jadę wprost z uniwersytetu, z 
podróży, skończywszy edukację tak, że w kraju jestem jak obcy i do niczego niezdatny. To się 
podobno nazywa najlepszym wychowaniem. Przyjechałem wprost do ciebie, wujaszku, bo mi w 
domu nudno było okrutnie, znajomości nie mam i jak mówiłem, wyglądam na swojej ziemi jak 
przesadzony kwiatek albo, co lepiej, jak przywiezione z innej strefy zwierzę. Co się tycze tego, na 
jak długo przyjechałem, to zależeć będzie od przyjęcia, kochany wujaszku. Będę siedział rok, jak 
się sobie podobamy a dwa dni. kiedy ci zawadzać mogę... i kiedy mnie będzie niedobrze.
 

Pan August na gadaninę prędką, żywą, nieporządną młodzieńca lekko się uśmiechał, potem 

czulej niż zwykle go uściskał i rzekł, unikając odpowiedzi:
 

— Podobniuteńki do matki! Bodajbyś był szczęśliwszy.,. Roztrzepaniec doskonały...

 

Zadzwonił.

 

— Konie do stajni, pokoje dla pana Stanisława w oficynie.

 

Służący zniknął.

 

— A teraz, kochany wujaszku, daj cygaro, kiedy masz, bo od rana mi ich zabrakło i nie 

paliłem — rzekł Stanisław, rzucając rękawiczki na stół.
 

Znowu dzwonek się poruszył i cygara podano.

 

Staś zapalił ze cztery trabucos, póki dobrał najlepiej ciągnące, i zaczął chodzić po sali, pan 

August ciągle się w niego wpatrywał i zamyślony, milczący, zdawał się dumać o dalekiej 
przeszłości czy o przyszłości może; to pewna, że zapominał o swoim położeniu i stąd długo milczał 
mimowolnie.
 

— Co to wujaszkowi? — spytał Stanisław — smutno ze mną... to ja sobie pojadę!

 

Pan August przerwał dumanie.

 

— Smutno, ale nie z twojej przyczyny — rzekł — myślałem o twojej matce, którą jedną 

może na świecie najlepiej kochałem. Przypominasz mi ją, Stasiu. Dobrze, żeś to dumanie przerwał, 
bo mnie ono w spleen na dzień cały wprawić mogło. — No, mówże mi o sobie...
 

— Już tak jak wszystko powiedziałem. Niemcy, kończąc wychowanie moje, albo mnie nie 

dowarzyli, albo przegotowali, bo czuję, że nie tak jestem, jak bym być powinien. Straszniem obcy 
w kraju, nic i nikogo nie znam. Świat tutejszy, tak różny od tego, w którym żyłem, jest dla mnie 
podziwieniem i zagadką. Zbijam się z tropu co chwila. Ot, tak po prawdzie, wujaszku, i to mnie do 
ciebie przygnało, że chciałem, abyś mnie trochę z tutejszymi ludźmi i światem oswoił, obeznał...
 

— Myślisz, że go znam i pojmuję lepiej od ciebie? — rzekł szydersko pan August. — 

Mylisz się bardzo. Zapewne, widziałem więcej, zrozumiałem głębiej to, co ty nazywasz naszym 
światem, ale wierz mi, jest i dla mnie w nim wiele tajemnic.
 

— Ale bo dla mnie, wujaszku, wszystko tu tajemnicą — rzekł Stanisław. — Niech mnie 

licho porwie!
 

— To złe wyrażenie — rzekł wuj — przebija się bursz w tobie.

 

— O! nie zapieram się tego, wolę to niż... ale wracam do rzeczy. Dla mnie wszystko jest 

tajemnicą, ci wielcy wasi panowie, żyjący na długach swoich, długami, negacją, że się tak 
wysłowię! ci wielcy magnaci, których byś wziął, zobaczywszy, za komisarzy, chyba nie za panów; 
ta młodzież wasza, w połowie zestarzała, nie dopieczona nauką, którą połknąwszy, wygląda, jakby, 
z przeproszeniem, emetyku wzięła, w połowie oszalona, skozaczona, jakby nic nie było na świecie 
piękniejszego nad zupełne wyłamanie się od wszelkich prawideł zdrowego rozsądku. Kobiety tak 
religijne na pozór, tak zepsute wewnątrz, co dziś mdleją po mężach, rozstając się z nimi na miesiąc, 

a jutro... zakochane, zapominają o obowiązkach, o wstydzie i... i...
 

— Hola! hola! — śmiejąc się powstrzymał siostrzeńca pan August — to wszystko daje się 

tłumaczyć jeszcze, ale są mniej pojęte rzeczy. Czekaj, Stasiu, poglądaj, ucz się ludzi, jak uczyłeś się 
filozofii, studiuj ich, a kiedyś, stary i łysy, powiesz: znałem ich i znowu ich nie znam! Bo 
poznawaniu ludzi nie ma końca i najpilniejszy badacz w tym przedmiocie nie może powiedzieć, że 
wie wszystko i wszystko rozumie. Są w ludziach tajemnice, które często drobniejszymi się 
tłumaczą postrzeżeniami, niżby po skutku sądzić można. Widząc wielkie zepsucie, szkaradny i 
wpływający na całe życie wypadek, szukamy naturalnie wielkich przyczyn wielkiemu skutkowi, i 
szukamy na próżno. Jeden krok, jedno słowo, jedno spojrzenie, jednochwilowe puszczenie cugli 
namiętności nie dostrzeżone gubi najcnotliwszą kobietę i pląta całą przyszłość rodziny. Jedno 
zagłuszone na chwilę odezwanie się su- mienia psuje człowieka, który, cofnąć się od złego nie 
umiejąc, brnie coraz dalej i dalej. Ale ty, Stasiu, podobno wcale jeszcze nie jesteś w wieku do 
obserwacji; zostaw je nieczynnym świadkom ruchu i życia, co swoje odbywszy, skołatani, biedni, 
patrzą na walczących w cyrku i rozrywają się szydząc, litując lub obojętnie wodząc oczyma.
 

— Ślicznie mówisz, kochany wujaszku — rzekł Staś rzucając w kąt nie dopalone cygaro — 

ale bo też ja nie myślę wcale oddać się nieczynnej obserwacji i kontemplacji świata, ja chcę go 
poznać praktycznie.
 

— W takim razie źle sobie wybrałeś przewodnika — odpowiedział pan August — i widać, 

że mnie nie znasz...
 

— Ja ciebie! kochany wujaszku! — odparł Staś. — A! a! prawdziwie, że już cię znam, 

jesteś najlepszy człowiek, ale trochę tchórz, boisz się ludzi i dlatego od nich uciekasz. Jesteś z nimi, 
jak to po staremu mówili, na polityce.
 

Pan August się rozśmiał i uściskał Stasia.

 

— Doprawdy, zgadłeś i nie wiem nawet jak, bo z tobą, mój Stasiu, jestem wcale inaczej, a 

nie widziałeś mnie jeszcze z nikim więcej. Trafny masz instynkt.
 

— Dziękuję za komplement, ale dajmy sobie pokój z tym, wujaszku. Chodzi o to, czy ty 

zechcesz mnie w wasz ten świat niby wprowadzić, zapoznać, porobić mi stosunki etc. Czy cię to 
zbyt wiele nie będzie kosztować?
 

— Wszystko, co będę mógł, zrobię dla ciebie — rzekł pan August — ale potem o tym. 

Teraz spocznij po drodze, a ja się pójdę ubierać.
 

Nowo poznajomieni rozeszli się zupełnie radzi z siebie, zwłaszcza pan August, który ożył, 

zobaczywszy siostrzeńca, przypominającego mu jego ukochaną, żywą, niepomiarkowaną, namiętną 
i nieszczęśliwą Anielę. Odezwało się w jego sercu przywiązanie do rodziny, zagasłe dawno, uczuł, 
że nie ma słodszych i silniejszych węzłów nad węzły miłości rodzinnej, jak nie ma sroższej 
nienawiści nad nienawiść poróżnionej ro- dziny. Na ten raz wypadł ze swojej niezmiennej kolei 
życia, przestał być zimnym, obojętnym i skrytym. Staś, żywy, roztrzepany, ale poczciwy, szczery, 
otwarty, przypadł mu do serca, bo powinien był przypaść człowiekowi, co nade wszystko 
nienawidził i lękał się obłudy. Jednakże, pomimo szczerej radości z widzenia siostrzeńca, August 
zasępiał się czasem i wzdychał mimowolnie, ile razy odezwał się Staś z czym charakteryzującym 
jego nieopatrzną żądzę poznania i użycia świata, jego skłonność ufania w ludzi.
 

— Żal mi cię niezmiernie — rzekł zaraz przy obiedzie pan August — kocham cię, jak matkę 

twoją kochałem, i widzę, bodajbym nie zgadł, że jak matka twoja, konieczną twego charakteru 
przyczyną, nieszczęśliwym będziesz.
 

— Ja! wujaszku! — zawołał Staś — słyszałem, że szczęście w woli i wyobrażeniach 

człowieka; a ja mam zupełną wolę i imaginację, że muszę być bardzo szczęśliwym, przynajmniej 
tak, jak to bywali szczęśliwi ci dawni bohaterowie z każdej bajki i powieści...
 

— A sposobisz się — dodał August — na najnieszczęśliwszego człowieka.

 

— Jakim sposobem?

 

— Krótko cię znam, może bym jeszcze nie miał prawa sądzić, ale takich, jak ty, poznaje się 

od razu lub nigdy. Ty ufasz w ludzi, w szczęście, w swoją złotą gwiazdę, roisz wiele, niecierpliwie 
wylatujesz przeciw troskom i zawodom... Wierz mi, kto tylko wiele się spodziewa, zawsze się 
zawieść musi. Ja, mogę powiedzieć, jestem o tyle szczęśliwy, o ile nim być w moim położeniu 

można — ale dlaczego? Dlatego, że idę przez życie jak po gorących węglach, jak po trawniku 
usłanym wężami, patrząc co chwila, aby którego nie nadeptać, nie obudzić. Wyrzekłem się 
wszystkich gwałtowniejszych rozkoszy, po których nieodmiennie idzie smutek, zawody, boleść; 
ograniczam się spokojem, uciekam od ścisłych związków nawet, bo jak to już niejedna czuła pani 
uważała, lepiej nie mieć pieska niż patrzeć, jak zdycha albo się wścieka. Wyrzekam się więc 
wszystkich piesków, żeby ich nie tracić.
 

— Somme toute — odrzekł Staś — bojąc się niestrawności, wujaszek głodem się morzy. 

Okropne tchórzostwo i szkaradny egoizm.
 

— Pozwalam, ale to egoizm rozsądnego, zimnego, wyrachowanego człowieka, cale różny 

od egoizmu trzpiota, co jak łakomy lub głodny żołnierz sadza rękę w ukrop, aby z niego kawałek 
mięsa, a często tylko kawałek kości wyciągnąć. Namawiać cię do mego sposobu życia nie myślę, 
Stasiu...
 

— Bo to by było na próżno, jak wujaszka kocham — zawołał Staś — na to potrzeba być 

predestynowanym.
 

Chwilę milczeli oba, potem Staś zaczął się rozpytywać o sąsiedztwo.

 

— Bo to widzisz, wujaszku, choć kto nie je czego, że mu szkodzi, może   dlatego pozwolić 

jeść drugim. Juściż będziemy z wizytami, poznamy się, wujaszku... Muszą być ładne panie albo 
wreszcie panienki w sąsiedztwie.
 

— Jak to „wreszcie"?

 

— „Wreszcie" znaczy tak jak pis-aller.

 

— A to czemu?

 

— Ja się panien strasznie lękam... Zaraz chcą iść za mąż, to nie do zniesienia! Wolę mieć do 

czynienia z paniami, bo to nie ciągnie za sobą konsekwencji. — Stokroć gorsze...
 

— Ale przynajmniej nie każą się żenić, nie mówią zaraz o ślubie, kiedy te nieznośne panny 

drugiego dnia już zdają się myślą dzierzgać falbany wyprawnych sukienek.
 

Wuj się rozśmiał.

 

— Niestety, wuju a dobrodzieju! — dodał Stanisław wzdychając — młody człowiek musi 

się kochać... I ja tu koniecznie także mam projekt wkochania się w kogoś, nie tracąc czasu, ale nie 
życzę sobie zaraz wujaszka prosić w swaty. No, no, któż tu jest tak dystyngowany, miły, piękny, 
bogaty?
 

— O! mnóstwo domów, mnóstwo osób!

 

— Wybornie! — zawołał Staś, zacierając ręce — a wesołych koleżków znajdę?

 

— Niedługo będziesz tęsknił za nimi... ja ledwie się ich nastręczającej przyjaźni obegnać 

mogę...
 

— A! ja tak serdecznie wyciągnę do nich ręce! Pan August znowu po cichu szydersko się 

uśmiechał.
 

— Biedny, a wiesz ty, co to przyjaźń młodzieży? To współka tylko do swawoli, na której 

gdy traci twój przyjaciel, opuszcza cię. Szukają w niej korzyści tylko, przyjemności, nie serca. A 
potem...
 

— No, to potem się śmieją z przyjaciół przyjaciele, rzucają ich, zdradzają etc., etc. Stare 

rzeczy. Znajome! znajome! nic nowego! A te kilka chwil przeżytych wesołych, jak wujaszek 
powiada, „nieopatrznie" zawsze w zysku zostają. Dobre i to, zwłaszcza gdy kto, jak ja, o 
konsekwencje, zdrady, opuszczenia itp. niewiele dba.
 

— Ale, mój Stasiu, narażasz się na to, że ku niejednemu prawdziwą możesz poczuć 

przyjaźń, jak ku niejednej prawdziwą miłość. Cóż, gdy ty dasz do współki prawdziwy brylant, a oni 
fałszywe?
 

— Bylebym się nie poznał na brylancie fałszywym. A potem, widzi wujaszek, tak zawsze 

doświadczenie mówi niedoświadczeniu i zawsze niedoświadczenie go nie słucha, swoje robi, aż się 
boleśnie przekona, że mu prawdę mówiono. Cóż na to radzić? Taki człowiek! nie odmieni się; 
trzeba się koniecznie sparzyć, doświadczyć. Ja doskonale wiem, że mogę złapać guza w 
najboleśniejsze miejsce — w serce; no, ale kiedy to, kochany wujaszku, jest rzecz nieunikniona.
 

W tej chwili postąpił ku oknu i spojrzał na bielejący w oddaleniu pałacyk hrabiów...

 

— Kto tam mieszka?

 

— Hrabia, hrabina, hrabianka i hrabiostwo.

 

— Ludzie przyzwoici?

 

— Najprzyzwoitsi w okolicy.

 

— Pojedziemy tam jutro?

 

— Chcesz koniecznie?

 

— Serdecznie! wujaszku.

 

— Więc pojedziemy.

 

 ROZDZIAŁ TRZECI CO SIĘ DZIAŁO W BIAŁYM PAŁACYKU, 
KTÓRY STAŚ WIDZIAŁ Z OKNA — O DWÓCH HRABIACH I 
JEDNEJ HRABINIE

 

— No, hrabio, jakże ci się podobał ten pan?

 

— Ten pan! Jakże się on zowie! Ba! nosi jakieś nazwisko nowożytne, o którym nie wiem, 

czy słychać w tym grubym herbarzu (hrabia nigdy nazwisk nie mógł przypomnieć). Zdaje mi się, 
żem pierwszy raz to nazwisko słyszał. Jak się zowie, hrabino?
 

Hrabina powolnie podniosła oczy na męża i odpowiedziała:

 

— Zowie się Kulczycki.

 

— A! c' est cela, juste, Klucznicki!

 

— Kulczycki!

 

— Kolczycki.

 

— Kulczycki!

 

— Niech i tak będzie.

 

— Jakże się podobał? — powtórzył hrabia Alfred.

 

— Nie bardzom go uważał.

 

— To źle, hrabio — przerwała hrabina — bardzo przyzwoity człowiek.

 

— Szkoda! bo jakież nosi nazwisko!

 

— Są, ma foi, gorsze — odpowiedział, śmiejąc się, Alfred — a wreszcie, bogaty, cela lui 

tiendra lieu d'un nom illustre, a nie każdy tak szczęśliwy, żeby się urodził hrabią lub księciem!
 

— Mówisz, że bogaty?

 

— Bardzo bogaty — odpowiedział Alfred — parę tysięcy dusz, kapitały...

 

— Mais enfin, sait-il vivre, est-ce un komme de bonne compagnie.

 

Alfred, który dobrze wiedział, że wyrażenie de bonne compagnie jest niewłaściwe, 

odpowiedział z szyderskim przyciskiem:
 

— De la meilleure société possible, il voit tout ce qu'il y a de mieux.

 

— Ale cóż on jest, kto on jest?

 

— Obywatel z Podola...

 

— Ses opinions?

 

— Il est riche, c'est tout dire,

 

— Ale co za nazwisko!

 

— Mówiłem, hrabio, bywają gorsze.

 

— Klucznicki, Kolczycki! q uel nom! cela sent d'une lieue un paysan enrichi! Klucze... 

klucznice... kluczników et la domesticité...
 

— Ale szlachcic!

 

— Nie wątpię — odpowiedział hrabia, wyciągając się na krześle — któż dziś nie szlachcic. 

To nie do wytrzymania! Figurez-vous, że mój plenipotent przyznaje się nawet do pokrewieństwa ze 
mną, un certain monsieur Hładkowski — mon cousin! C'est drôle, je lui dirai un jour, żeby to sobie 
wybił z głowy, bo straci u mnie miejsce! Il pretend, qu'il y avait une Hladkowska dans notre 
famille. Znalazł ją gdzieś na drzewie genealogicznym... drôle! drôle!
 

— Ależ, hrabio — odezwała się sama pani — może też to i prawda, une mésalliance!

 

— Une mésalliance! En se mésalliant on se salit, mais on ne s'allie pas, j'espère.

 

Alfred poklasnął.

 

— Prawda, prawda! — i śmiał się do rozpuku.

 

— Ale wróćmy — rzekł — do pana Kulczyckiego. Jakże się podobał?

 

— Mówię, że nie uważałem, to dowód, że przyzwoity człowiek, inaczej il m'aurait 

choqué...
 

— Savez vous ses projets?

 

— Alboż ma jakie, sur nous?

 

— Może — odpowiedział Alfred.

 

— Pas possible! — wykrzyknął hrabia.

 

— Najpewniej, wiem o tym z dobrych ust Il a été ici pour mademoiselle Rose.

 

— To zuchwalstwo! — zakrzyknął hrabia — to zgroza.

 

— Uspokójże się, mój drogi — przerwała hrabina — cóż tak strasznego?

 

— C'est épouvantable! Un parvenu!

 

— A teraz nam równy, bo bogaty — rzekła hrabina z westchnieniem. — Ora le reçoit 

partout, on s'accorde à lui trouver un air distingué, beaucoup de race dans sa physionomie, 
wszyscy go uważają tak dobrze! Czegóż chcesz jeszcze? Il est des nôtres.
 

— Jak to?

 

— Aristocrate jusqu'au...

 

— Lui? Il s'en mêle aussi? mais c'est à en mourir, à ne plus savoir que faire!

 

— Trzeba się z tym oswoić — powolnie odpowiedziała hrabina. — Widzisz co dzień, co 

teraz jest i zowie się arystokracją... bogaci. Les noms, les titres passent inaperçus. Księżniczki idą 
za bogatych parweniuszów; prawda, że familia po cichu się zżyma i szydzi z nich, ale cóż począć... 
Pieniądze, mój hrabio, voilà l'essentiel, et sans cela l'aristocratie n'est qu'un mot vide de sens, une 
chose ridicule.
 

— A! to prawda! to prawda! — zawołał hrabia — tak dziś imion nie cenią, tak mało ważą 

je! Serce pęka na to; nie ma familii, która by nie jęczała nad jakimś połączeniem niestosownym! 
Ale masz rację, hrabino, okoliczności... trzeba być bogatym, inaczej lepiej rzucić imię, niż szarzać 
je. A do tego świat widzi i ocenia wszystko, nasi wiedzą zawsze, dlaczego się łączym z bogatymi, il 
s nous pardonnent. On vend son nom et voilà tout.
 

— Przyznaj, hrabio — dodał Alfred — że to także nie najszlachetaiej.

 

— A! zapewne! ale okoliczności — rzekł hrabia.

 

— C'est ce qui excuse.

 

Nastąpiła chwila milczenia; użyjem jej na opisanie czytelnikowi miejsca, w któreśmy go 

zawiedli, i osób, które słyszał rozmawiające.
 

Jesteśmy w pięknym salonie wytwornie umeblowanym najświeższym kształtem utworami 

Testorego, zarzuconym fraszkami, które częścią zza granicy, częścią od Schafnagla i Grabowskiego 
sprowadzić musia- no. Zmierzcha i kończy się piękny dzień późnej jesieni. Chodźmyż teraz do 
domu, bo jeśli to prawda (jak się zdaje), że właściciel mniej więcej na obraz i podobieństwo 
swojego charakteru tworzy sobie mieszkanie, w którym żyje, patrząc na nie, poznamy poniekąd 
właścicieli.
 

Dom, a raczej pałac (tak go nazywać kazano), do któregośmy bez ceremonii, nie proszeni i 

nie dzięko-wani zajechali, leży w pięknej okolicy wołyńskiej wśród zielonych wzgórków, na 
których ciemnieją gaje dębowe, u doliny przeciętej rzeką, zbierającą się w stawy zdobiące ogród 
rysunku Miklera. Wśród budowli i daleko dokoła pałacu rozrzucony park ten w miniaturze, którego 
klomby teraz pożółkły i liść straciły; kilka tylko drobnych świrek i sosen czernieje jeszcze wśród 
nagich prawie towarzyszy swych, klonów, osik, lip i topoli. Obok pałacu widać piękne oficyny, 
dalej znowu i znacznie dalej inne zabudowania, dowodzące wytwornego smaku właścicieli, 
wykształconego podróżami za granicę. Pięknemu z siebie miejscu dodano wdzięku umiejętnym 
rozrzuceniem budowli, frontonami, wyglądającymi zza drzew, zwodzących patrzącego, nie 
domyślającego się wcale owczarni i stajen za gotyckimi oknami i włoską kolumnadą. Trochę 
opodal od pałacyku, w ogrodzie nad stawem, zielone obrosłe wały starego zamczyska, równe 
wysokością okolicznym wzgórzom, otoczone kilką starymi mogiłami, puste dziś, bez ruin nawet, 
ożywione, jakby na szyderstwo, altanką chińską!
 

Wejdźmy wewnątrz pałacu. Sień ostawiona mnóstwem kwiatów, wazonami drzew 

pomarańczowych, cytrynowych, laurowych, którymi i wschody wiodące na górę ubrano. Na górze 

salony, apartamenta państwa, na dole gościnne, kilku osób familii, służby i pana marszałka dworu. 
Na Wołyniu bowiem nawet najmniej liczne dwory, składające się z kilku kuchtów i kilku 
posługaczy niezgrabnych, nie obchodzą się bez marszałka, którego tytułem ozdobiony jest 
najczęściej starszy tylko sługa. W chwili gdy się ta powieść poczyna, lokaje w szafirowej liberii z 
srebrnymi herbowymi guzikami siedzą jedni w sieni na dole, drudzy czatują odgłosu dzwonka w 
przedpokoju na górze.
 

Wróćmy do górnego salonu, w którym porzuciliśmy naszych bohaterów, lecz rzućmy 

jeszcze okiem na salon; będziemy potem jak w domu. Trzy parapety wychodzą z niego na balkon, z 
którego widok na ogród, staw, stare wały zamczyska i okolicę między zielonymi pagórkami 
ożywioną gdzieniegdzie wioską w dolinach, trzykopulnymi cerkwiami, a w dali widokiem 
miasteczka z białym kościółkiem i zielonym dachem ruskiego monasteru czernców. Jak wytwornie, 
jak smakownie ubrany salon! Ściany jego mozaikowane kilka dobrych ożywia kopii ze znanych 
obrazów. Nad marmurowym kominkiem wielkie zwierciadło, na gzymsie komina zegar złocisty w 
smaku odrodzenia (Rénaissance), mnóstwo drogich i pięknych cacek, bez których dziś salon nie 
może się nazwać umeblowanym. Takież smakowne cacka rozrzucone są na półkach i etażerkach, 
zajmujących głąb salonu. Na ogromnym mahoniowym stole przed kanapą dzwonek brązowy, 
książki, ryciny, albumy, nécessaire hrabiny, znowu fraszki i cacka. Dokoła stołu wygodne fotele, 
obite zielonym adamaszkiem. Przez drzwi otwarte do bocznych pokojów widać w podobnym 
sposobie umeblowane, a jeszcze bardziej drobnostkami zajęte apartamenta hrabiego i hrabiny.
 

Ale czas zapoznać się bliżej z osobami, które słyszeliście rozmawiające. Ta pani średnich 

lat, wygodnie siedząca na miękkiej kanapie, z głową zwróconą ku oknom, a rękami schowanymi 
pod mantylę — to pani domu. Rysy jej twarzy są szlachetne, wyrazu pełne, czoło wysokie, myślące, 
oczy niebieskie, przygasłe w tej chwili, ale zawsze wiele rzeczy mówiące, usta drobne, wąskie, 
kształtne, choć nieco posiniałe. Nie odgadniesz wieku hrabiny — widzisz, że nie jest już młodą, nie 
powiesz jednak, że stara, a są dni odmłodzenia, w których wydaje się, jakby miała jeszcze lat 
dwadzieścia. Są to dni pogody i słońca, dni, w których dusza wychodzi z głębi i objawia się ze- 
wnątrz w jaśniejącym obliczu, ożywionych rysach. W dniach tych hrabina wesoła, dowcipna, 
szczęśliwa, rzeźwa i wyraźnie odmłodzona. Lecz są dni inne — naówczas występują zmarszczki na 
jej czoło, sińce rysują się pod oczyma, zapadają usta, żółkną policzki; hrabina starszą się wydaje, 
niż jest. I smutna, roztargniona, zamyślona pędzi wówczas długie godziny z książką w ręku, której 
nie czyta, z robotą, której nie robi, lub patrząc oknem, a nic nie widząc. Dojrzawszy tych zmian w 
jednej kobiety obliczu, postawie, humorze, jak gdybyś widział całą walkę młodej duszy z 
wycieńczonym ciałem, w którym siedzi biedna uwięziona. Dnie słońca są dniami zwycięstwa 
walczącej duszy, dnie niepogody — dniami zwycięstwa ciała. Lecz dni pogodne coraz rzadsze i 
każdy przewiduje, że w końcu, po którymś ostatnim, nie wrócą już więcej, a wysilona dusza 
zwyciężona padnie i nie podniesie się więcej. Starość wówczas przyjdzie i weźmie tę kobietę jak 
swoją.
 

Dziś właśnie hrabina jest w dniu chmurnym. Nie ożywia ona towarzystwa, nie bawi swym 

dowcipem otaczających, milczy, patrzy, wzdycha, myśli. Łatwo poznać, że żal jej uciekającej 
młodości, do której tak przywykła, z którą jej było tak dobrze! Biedna hrabina! Spogląda oknem na 
latające żółte listki, które jesienny wiatr opędza, zanurzona w swych myślach zapomniała na 
chwilę, gdzie jest i co się wkoło niej dzieje.
 

Ależ otoż i hrabia Świętego Państwa Rzymskiego — otyły, średniego wzrostu, już siwiejący 

mężczyzna, mąż tej pani. Siedzi on w fotelu wyciągnięty i rozparty, usta pogardliwie wzdęte, oczy 
przymrużone, ręce założone na kolanach. Twarz jego uderza wyrazem dumy wybitnym i równie 
wybitnym charakterem zmysłowości, rozpasanego epikureizmu, który by ojca i matkę oddał za 
dobry obiad z truflami i szampanem. Czoło niskie, wypukłe, nad nim kilka puklów siwiejących 
włosów, oczy nabrzękłe, zmrużone, usta i policzki wydęte, czerwone, poprzerzynane żyłkami 
sinymi, podbródek opaci, bokobrody postrzy- żone nisko, wedle najostatniejszej mody. Ubranie 
hrabiego świeże, smakowne, niewytworne, ale znać na pierwszy rzut oka, że za granicą robione; 
buty — gdyby nie umarł Sakowski — powiedziałbym, że od Sakowskiego z Paryża, ale w istocie 
sprowadzone z Londynu. Hrabia utrzymuje, że szewców nie ma, tylko w Anglii.

 

Trzecią przytomną osobą jest daleki powinowaty gospodarstwa, młody człowiek, znowu 

hrabia Świętego Państwa Rzymskiego. Wysmukły, blady, cienki, zręczny, dobrze ubrany, włosy 
ufryzowane dokoła głowy, ciemne suknie, fular w ręku, niedocieczony prawie łańcuszek zegarka 
świeci na aksamitnej kamizelce i złoty guzik na koszuli. Na twarzy, zresztą pospolitej i wielkich 
zdolności nie obiecującej, wieczny, panujący wyraz szyderstwa. Jest to człowiek, który zawsze, 
wszędzie, z każdego, z każdej, z każdym szydzi i żartuje. Całe jego życie nieustanny żart, 
nieskończone szyderstwo. Z ojca, z matki, brata, siostry, kochanki, przyjaciela, z siebie nawet 
czasem pan Alfred śmieje się, szydzi, patrzy na wszystko z intencją wyśmiania, bada każdą rzecz, 
aby w niej odkryć śmieszną stronę. Jest to sarkazm chodzący, jest to szyderstwo wcielone. 
Umysłowie pan Alfred jest istotą nic nie znaczącą, niedowarzoną, niedopieczoną; liznął 
wszystkiego, nic nie umie, wie po troszę o każdej rzeczy, a gruntownie nic nie zna. — Koniec 
końcem chodzi mu tylko o to, aby znać wszystko za strony śmiesznej, złej, dającej prawo szydzić i 
dowcipować. Stara się pokazać człowiekiem najlepszego towarzystwa i kto wie, czy nie dlatego 
raczej niż z naturalnych usposobień ma za obowiązek szydzić. Szyderstwo zdaje mu się dowodem 
pewnej wyższości umysłowej! Prócz tego pan Alfred jest zakochany, rozmiłowany we Francji, 
Francuzach, francuszczyźnie; z tego jednego nie śmieje się, to jedno poważa, a choć nie mówi, 
łatwo poznać, że sarkastyczny popęd umysłu wziął z tej ubóstwianej Francji, ojczyzny 
sceptycyzmu, ironii, ojczyzny nierozumnego śmiechu, który i pod gilotyną nawet nieraz dawał się 
słyszeć. Troskliwie, ciekawie czyta on nowiny z Fran- cji, chwyta mody, zwyczaje, sposoby 
mówienia, sposób życia, wszystko co francuskie. Śmieje się i wykrzywia na to, co nie stamtąd 
idzie! Literatura tamtejsza dla niego arcydziełem, ludzie tamci wzorami; nawet tamtejsze głupstwa, 
o! jakże mu są piękne. Przede wszystkim choćby cywilizacja zgniłą była, Alfred chce być 
cywilizowanym.
 

Wskutek nieustannego ze wszystkiego szyderstwa Alfred pozyskał sobie pewną sławę 

dowcipu, przenikliwości, uniwersalności, przyjmują go wszędzie grzecznie, bo się obawiają, 
uśmiechają mu się, ale nienawidzą. Wpółzrujnowany, żyje jednak, jakby był bogatym, ma obyczaje 
i nałogi możnych, wierzy w swoje niewyczerpane dostatki, których nie ma, a gdy mu plenipotent 
wzdychając i pocąc się wystawia niebezpieczny stan interesów, uśmiecha się nie dowierzając, 
śwista i z politowaniem patrzy za wychodzącym, wołając:
 

— O! co za tchórz! Vit-on jamais bête pareille! 1l vient me dire, que je suis ruiné! Se ruine-

t-on, quand on naît grand seigneur.
 

Na mocy tak gruntownego rozumowania hrabia Alfred nie odmawia sobie niczego: ani 

drogiego diabełka, ani é carté, ani wista po dukacie i więcej ze szturmem, ani co rok nowych koni, 
powozów, mebli, ani pięknych twarzyczek, za których bliższe widzenie czasem się bardzo płaci 
drogo, ani tysiąca innych fantazji. A robi długi z takim zaufaniem, z taką odwagą, że mimowolnie 
niejeden mu oddał kapitał, spojrzawszy tylko w uśmiechające się oblicze, dobrodusznie 
wyobrażając sobie, iż bankrut nigdy by nie wyglądał tak swobodny i spokojny. Tymczasem skąd to 
pochodzi ten spokój wewnętrzny, to zaufanie, to z zimną krwią posuwanie się nad brzeg przepaści 
— z głupstwa i braku zastanowienia.
 

Otożeśmy narysowali fizjognomie moralne trzech osób, które w tej chwili siedzą milczące 

w salonie. Hrabina pogląda zawsze w okna, jakby liczyła liście zżółkłe, którymi wiatr zaczyna 
uderzać o szyby, hrabia gospodarz zdaje się myśleć czy drzemać. Alfred mruczy prawie 
niegrzecznie śpiewkę z Normy pod nosem.
 

Wtem zaszumiało coś przed gankiem w dziedzińcu, wszyscy poznali turkot powozu.

 

— Ktoś przyjechał! — odezwała się hrabina i zadzwoniła na służącego.

 

— Pójdź się dowiedz, kto przyjechał.

 

— To pewnie jaka niemiła wizyta — szepnął hrabia — znam po turkocie powozu, że to nie 

kocz ani kareta, ale parafiańska bryczka.
 

— Bardzo być może — dodał Alfred. Służący powrócił i szepnął:

 

— Jakiś pan Skórkowski, szlachcic...

 

— Skórkowski! Skórkowski — powtórzył hrabia gospodarz. — Szlachcic! comme de 

raison, tout ce qui porte la kapota, tytułuje się szlachcic! Ach! ach! któż to? co to? — dodał 

przypominając sobie. — Ty suis, prosić tego patia do mego gabinetu, zaraz tam idę.
 

I wziął za kapelusz, skrobiąc się po łysinie.

 

— Nieznośna ta szlachta! Dla nędznych pary tysięcy rubli srebrem jeździ a jeździ i dokucza 

mi nieznośnie.
 

— To mu oddaj, hrabio — rzekł, szydząc trochę, Alfred.

 

— Ba! ba! ba! oddaj! facile à dire. Wezmę chyba jeszcze u niego drugie parę tysięcy, żeby 

przynajmniej miał już za czym jeździć. Ale śmieszny człowiek, bo to nawet nie termin!
 

— I nie stawił się na terminie? — spytał Alfred.

 

— Owszem, alem mu oddać nie mógł... No, a teraz już nie termin, nie jestem nawet, ściśle 

mówiąc, obowiązany. Il faut que je lui fasse comprendre cela.
 

I wyszedł z pokoju, nucąc piosenkę.

 

Hrabia Alfred pozostał sam jeden z hrabiną, która jak wprzód sparta na ręku, smutnie, 

tęskno zamyślona, w okno poglądała.
 

— Co za chmurny dzień! — rzekł zbliżając się. — Co ci to, hrabino najdroższa?

 

Głos, jakim te słowa wymówił, odkrywał bliskie jego stosunki z gospodynią domu — 

bliższe, niż się spodziewać było można, tajemne; bo nie tym wcale głosem odzywał się przy mężu 
do niej. Widocznie oni się kochali. Miłość ta przejść musiała wiele stopni, nim nareszcie ostygła i 
zmieniła się w nałóg bezmyślny. Alfred wyglądał na najspokojniejszego w świecie kochanka, który 
rad by, żeby mu już kto miłości jego przedmiot odkradł i uwolnił od niego; hrabina z lekkim 
wyrazem wzgardy patrzyła na Alfreda. Oboje jakby na pamiątkę zachowali tylko trochę dawnej 
poufałości.
 

— Cóż to, hrabino — powtórzył Alfred powolnie. — Czy nie głowa boli?

 

— Nie, nie głowa — odpowiedziała hrabina.

 

— Może serce?

 

— O! i nie serce!

 

— To już nie zgadnę — rzekł Alfred. — Ból tylko serca i głowy w kobiecie rozumiem, 

innych chorób nie pojmuję.
 

Hrabina znowu wzgardliwie, milcząc, uśmiechnęła się. W jej oczach malowało się prawie 

politowanie; ona, widać, tak znała próżność głowy i serca pana Alfreda! I kiedy spojrzała na niego, 
on mimowolnie się zmieszał, jakby go ktoś obnażył. Przykro mu się zrobiło.
 

„Ah ça! — pomyślał w duchu — il y a encore u n reste d'amour entre nous, ale trzeba to 

zerwać, będę korzystał z okoliczności. Elle est froide comme un marbre, je lui ferai la guerre et..."
 

— Ale jakżeś dziś zimna — dodał.

 

— Ja dziś, ty zawsze, panie Alfredzie...

 

— A, zaraz wymówki!

 

— Alboż to wymówka? — spytała hrabina — jakże wiesz, że się tym smucę, nie weselę?

 

— Commentl Co? co? — Alfred nie pojął znaczenia tych słów. — Cieszysz się, żem 

zimny...
 

— Prawie — odpowiedziała hrabina.

 

— Ach! rozumiem, zapewne kto inny...

 

— O! nikt inny — pogardliwie rzekła hrabina. „Pomiarkowała się, że czas dać temu pokój" 

—
 

pomyślał Alfred, a głośno dodał: — To ja tylko tak nieszczęśliwy!

 

— Dajże pokój udawanemu nieszczęściu, hrabio — śmiejąc się litośnie przerwała hrabina. 

— Mógłżebyś ty zrozumieć nieszczęście, uczuć nieszczęście, ty?
 

— Jak to? jestemże z kamienia, z lodu?

 

— Myślałabym, że prędzej z porcelany — cichutko powiedziała hrabina.

 

— Méchante! każesz mi myśleć, żem stracił twoje serce!

 

Hrabina milczała; po chwilce podniosła oczy i rzekła do siebie:

 

„Mogłażem kochać tę lalkę dowcipną?" A głośno odezwała się: — N'en parlons plus, 

monsieur le comte, oto lepiej dla rozweselenia opowiedz mi, vous qui contez si bien, co nowego, co 
wesołego... Tak mi dziś smutno, jakbym przeczuwała co złego.

 

Alfred się skłonił i usiadł.

 

— Chcesz, hrabino, historii o pannie S..., co tak bohatersko w wilię ślubu wymogła na 

narzeczonym zapis kilkukroć sto tysięcy.
 

— Prawie wiem o tym! słyszałam... Wolę co innego.

 

— Albo awantury pana M..., który świeżo miał pojedynek za to, że książę F..., nie 

przetańcowawszy mazura z jego żoną, wśród sali ją porzucił.
 

— A! i to nic nowego!

 

— Albo historii opłakanej tego nieszczęśliwego Marnickiego, który w żaden sposób ożenić 

się nie może.
 

— Eh bien?

 

— Vous savez! miał się żenić z panną Izabelą. Była mu przyrzeczoną, ojciec, odurzony 

ekwipażem, końmi, miną kawalera, dawał mu ją w nadziei, że bogaty; on się żenił w nadziei 
wielkiego posagu. Aż dopiero w wilię ślubu, gdy przyszło do pisania intercyzy, okazało się, że 
panna miała pięćdziesiąt tysięcy, a pan Marnicki piękny ekwipaż, konie, minę, długi...
 

— I cóż?

 

— Marnicki zachorował, ślub odłożono, i panna

 

Izabela wychodzi za jakiegoś bladego kuzynka, który się w niej kochał przed/piętnastą 

laty...
 

— Wyobrażam sobie uszczęśliwienie kuzynka...

 

— Ah, ce pauvre cousin, łysy, tłusty, okrągły podędek wzdycha, trzymając rękę na sercu, i 

chce koniecznie brać ślub w maju, aby mogli z Izabelką przy blasku księżyca, wśród woni 
wiosennej słuchać słowika.
 

W tej chwili wszedł hrabia do salonu z namarszczonym czołem.

 

— Ah! ah! c'est insupportable! Nieznośny! — rzucił się na krzesło.

 

— Cóż takiego?

 

— Prześladuje mnie! uczepił się, aż mu musiałem powiedzieć prawdę, ostrą prawdę, bo to 

nie do zniesienia.
 

— I cóżeś mu powiedział? — spytał Alfred.

 

— Co? Ze pieniędzy nie mam i nie dam, a kiedy mi we własnym domu prawił 

niegrzeczności...
 

— Mówił ci niegrzeczności?

 

— Dawał mi do zrozumienia, że jestem nieuczciwy... figurez vous. Ale go nastraszyłem 

kijmi i wyniósł się szlachciura. Niech pozywa! Zobaczemy, co zrobi. Na wszystkich moich 
majątkach rozciągnione są tradycje przyjacielskie, zobaczemy, co wygra! Z tą szlachtą inaczej nie 
można, tylko z góry!
 

— Ale, mój hrabio — odezwała się hrabina — jak tylkoś mu winien...

 

— Kiedy oddać nie mogę.

 

— Cóż jemu do tego?

 

— Powinien być wyrozumiałym dla takiego jak ja człowieka!

 

— Kiedy potrzebuje...

 

— A i ja potrzebuję, a cierpię. Je ne trouve plus d'argent nulle part.

 

— To nie dziw, kiedy nikomu, coś winien, nie oddajesz.

 

Hrabia nic nie odpowiedział, mrucząc chodził tylko po pokoju.

 

— Muszę to raz przecie skończyć, il   faut en finir

 

une bonne fois pour toutes. Wolę eksdywizję, licytację niż te ciągłe wizyty tych panów. Et 

quel monde! Szaraczkowe kapoty, dziegciem smarowane buty, dwudziestoletnie fraki, wytarte 
surduty i czamarki, tout cela codziennie wsuwa się do mego pokoju, me rompt la tête et se croit en 
droit de me dire des bêtises. Muszę to raz skończyć.
 

— Mówiłem ci, hrabio — dodał Alfred szydersko — zapłacić i skończyć.

 

— O! pan Alfred ma rację — przerwała hrabina poważnie, powstając z kanapy i obracając 

się do męża — zapłacić! zapłacić! zostać przy małym, przy niczym, ale zostać spokojnym w życiu i 
na sumieniu. Se retirer du monde, rompre ses relations. Czyż nie można być szczęśliwym na 

ustroni, w kąteczku gdzieś, na wsi. Wszakże zawsze nam kątek zostanie.
 

Hrabia zastanowił się, sapiąc, na środku salonu.

 

— Ba! ba! Mc chère, vous ne comprenez rien aux affaires, nie tym sposobem chcę skończyć 

z nimi! Chcę zostać bogatym i nic nie być winnym.
 

— A to nauczże i mnie tego sposobu — zawołał Alfred — une excellente manière.

 

— Zobaczycie, zobaczycie — i ze spuszczoną głową usiadł w szerokim krześle, głęboko 

zadumany.
 

 ROZDZIAŁ CZWARTY GOŚCIE U HRABIOSTWA

 

Nazajutrz po opisanej scenie, około południa, świeży koczyk wiedeński wtoczył się po 

piaskiem wysypanej drodze przed ganek pałacowy. Ciągnęły go cztery piękne konie kare, a w nim 
siedzieli pan August z siostrzeńcem Stanisławem.
 

— A! cóż to za szczęśliwi ludzie — mówił do wuja Stanisław, poglądając na dom, 

zabudowania, ogród, okolice. — Co za śliczne położenie, jak pięknie urządzono wszystko, co za 
ład, co za smaki Jacy oni muszą być szczęśliwi!
 

August się uśmiechnął.

 

— Omyliłeś się grubo, są to może najnieszczęśliwsi ludzie w naszej stronie. Na pozór 

panowie, panowie imieniem, panowie stosunkami, ale majątek zahaczony, zmarnowany, a długów 
bez końca.
 

— Wujaszek żartuje?

 

— Najprawdziwsza prawda.

 

— Jakże to być może, tu wszystko ma taką minę zamożności.

 

— Po wierzchu prawda, ale zajrzeć, we środek! Nieład, niedostatek...

 

— Nawet niedostatek?

 

— O! bywa czasem...

 

— Kredytu całkiem nie mają chyba?

 

— Stracili go nieregularnością wypłat. Sam pan hrabia doskonale pojmuje, jak się pożycza, 

ale serio nie rozumie obowiązku oddania. Uszczęśliwia co roku kilku szlachty wzięciem ich sumek 
na lokację, od których sumek potem ani procentu nie widzą, ani kapitału odebrać nie mogą.
 

— Kto by to powiedział! O! kwaśnoż musi być w domu.

 

— O! co to, to nie zobaczysz!

 

W tej chwili wysiadali przed gankiem właśnie; lokaj w szafirowej liberii z srebrnymi 

guzikami wyszedł naprzeciw nich.
 

— Pan hrabia w domu?

 

— W domu.

 

— Pani hrabina?

 

— Jest, panie.

 

— Macie gości?

 

— Hrabia Alfred tylko, ale to nie gość — uśmiechając się wpół, rzekł służący.

 

Wskazano przybyłym górny salon, któryśmy wczoraj opisali; weszli do niego, ale w nim 

nikogo nie zastali. Jaśnie wielmożny hrabia ubierał się, jaśnie wielmożna hrabina ubierała się, a pan 
Alfred tylko co wstał dopiero.
 

Mieli więc czas przypatrzeć się wszystkiemu i Staś znowu unosić się zaczął na widok 

wszystkich cacek i przyozdobień smakownych salonu, nad szczęściem tych ludzi.
 

August śmiał się serdecznie.

 

— Drogo kupują ten pozór dostatku! Drogo, mój Stasiu! Pozór kupują istotą. Zobaczysz, 

zobaczysz.
 

Gruby głos grubego zadyszanego hrabiego Świętego Państwa Rzymskiego dał się słyszeć na 

wschodach, zastukała klamka, zatrzęsły się drzwi... Wszedł... Poważnie postąpił przywitać 
szanownego sąsiada, a Stasia, co stał wysznurowany w obcisłym swoim fraczku, z kapelusikiem w 
ręku u krzesła, zmierzył ciekawym okiem. Przywitanie z Augustem było poufałe, prawie serdeczne 
(serdeczność nic nie kosztuje); poufałe, bo Augusta znano jako dobrze wychowanego, dobrego 
towarzystwa człowieka; serdeczne, bo wiedział hrabia, że był rządny i mógł mieć kilkaset 

czerwonych złotych zawsze do pożyczenia.
 

— Mój siostrzeniec, Stanisław...

 

— Bardzo mi przyjemnie — rzekł hrabia — proszę siadać. A pan — obrócił się do 

Stanisława — z dalekich stron przybywa do nas?
 

— Teraz prawie wprost z zagranicy. Zwykle nawet mieszkam w jednym z moich majątków, 

dość stąd odległym.
 

Staś wydał się z swoją młodością i niedoświadczeniem, wspominając tak z kopyta o 

majątkach. Wuj trochę się uśmiechnął, hrabia głowę spuścił, sam Staś się zarumienił za siebie, ale 
nie stracił głowy.
 

— I jakże się podobają nasze strony?

 

— Jeszczem ich prawie nie widział i nie znam, ale sądząc z dzisiejszej próbki — dodał — 

jedne z najprzyjemniejszych w naszym kraju.
 

— W istocie — rzekł hrabia — vous conviendrez, że położenie...

 

— Prześliczne — żwawo dodał Staś — umiano też dopomóc naturze.

 

— A! a! wiele to pracy i kosztów wymagało, póki się tu coś dało zrobić — wzdychając 

mówił gospodarz. — Zastałem to w stanie natury i dzikości; człowiek ze smakiem nie może znieść 
mieszkania nie ozdobionego. Wziąłem się zaraz do urządzenia majątku, zaprowadzenia 
rozumowanego gospodarstwa, angielskiego ogrodu, wzniesienia budowli. Kilkanaście lat 
pracowałem, jeszcze to nawet, ściśle biorąc, nie skończone.
 

— Ale prześliczne — rzekł Staś.

 

— Byłeś pan za granicą et pourtant — rzekł trochę dumnie hrabia — c'est comme a 

l'étranger.
 

— Zupełnie.

 

— A gdybyś pan widział gospodarstwo! Starałem się o zdatnego człowieka, zaprowadziłem 

płodozmienne, owce, gorzelnię, olejarnię. Rujnuję się na te ulepszenia, to moja pasja. Et puis nie 
tracę nawet na tym, owszem, owszem — dodał prędko — cela rapporte, cela rapporte, beaucoup. 
Mam — dodał po chwili — parę tysięcy dusz na Pobereżu, eh bien! złota ziemia, wielki gmach 
majątku, a w proporcję mniejsza intrata.
 

Goście milczeli, bo cóż mieli mówić.

 

— Teraz — rzekł, ciągle wywodząc w pole, pan hrabia — jużem tak urządził moje interesa, 

że spodziewam się siedzieć tylko spokojnie i używać.
 

Goście spojrzeli po sobie ukradkiem. Boczne drzwi się otworzyły i weszła jaśnie wielmożna 

hrabina.
 

O! tego dnia była jeszcze świeża i młoda jak za dawnych, za szczęśliwych swoich czasów; 

wczorajszy smutek, opadnienie moralne ustąpiły, twarz się wypogodziła, błyszczały oczy, 
rumieniły usta; kibić jej była giętka i kształtna. Był to dzień młodości, dzień zwycięstwa duszy, 
była piękną, piękną jeszcze, jak piękny pogodny zachód słońca.
 

Staś spojrzał i zmięszał się, tak ją znalazł piękną, imponującą, poważną, zachwycającą.

 

Nastąpiła prezentacja i hrabia umilkł, a gospodyni domu zajęła się gośćmi. Rzutem oka 

zmierzyła Stasia hrabina, z twarzy jego pełnej wyrazu wyczytała całą duszę i spokojna, jak znajomą 
książkę uważała, nie troszcząc się i nie badając więcej. Ona już go znała — i w duszy westchnęła, 
zazdroszcząc kobiecie, którą miał kochać, która go kochać miała, bo wiedziała, wiele jest życia w 
tej duszy, wiele szczęścia może dać miłość jego. Któż nie uważał, że kobiety w jesieni życia, uczuć 
i wdzięków z największym zachwyceniem patrzą na wiosenną młodzież? A młodzież ta, 
wzajemnie, przekłada nieraz trzydziestoletnią złamaną życiem, cierpieniem kobietę nad świeżą, 
naiwną, skromną dziewczynę?...
 

Staś był już w intencji, jak sam powiadał, wkochania się w kogoś; spojrzawszy na hrabinę, 

od razu powiedział sobie: „A! gdyby mnie ona kochać mogła!"
 

Bo hrabina była piękną jeszcze, była wprawną w udawanie uczucia i młodości i miała ten 

wdzięk dobrego wychowania, który się nie zastępuje niczym. Wdzięk ten jest nieopisanym 
urokiem, on podnosi proste, ziemskie stworzenie do ideału, odebrać go tylko kobiecie, a zostanie 
trochę piękności, trochę nawet dowcipu, które niczyjego nie zwrócą oka.

 

Któż nie wie, jak się zaczyna rozmowa z nieznajomymi!

 

— Jak się panu podoba okolica?

 

— Dawno pan w tych stronach?

 

— Co za śliczny dzień, co za brzydki dzień albo: co za nieznośne gorąco itp.

 

Tak probując różnych przedmiotów, napomykając różne osoby, szuka się czegoś, o czym by 

z nowo przybyłym mówić można, wspólnie znajomych rzeczy i ludzi. Dopiero wówczas ożywia się 
rozmowa, ustaje przymus urywającej się co chwila konwersacji i zebrana w koryto, płynie już ona 
dalej swobodnie, szeroko.
 

Hrabia, wziąwszy Augusta pod rękę, poprowadził go do okna, zostawując Stasia na fotelu 

naprzeciw kanapy i hrabinej. Ona, z tą swobodą kobiety, co całe życie w świecie spędziła, nie 
zafrasowała się bynajmniej zostawionym jej do zabawienia gościem, nie zakłopotała się tą 
nieznośną misją. Staś więcej na nią patrzał, więcej ją badał, niż mówił. Wpadli na rozmowę o 
Berlinie, o Dreźnie, o Szwajcarii Saskiej etc, etc. Rozmowa popłynęła dalej, nie będziemy jej 
spisywać. Wkrótce gospodarz domu i pan August zbliżyli się także do stolika, rozmowa stała się 
powszechną i ożywioną. Hrabina zaczęła mówić ze Stasiem o ogrodach, pokazywać mu kwiaty, 
rysunki mostów i altanek; Staś rozprostował się, stał swobodnym i pokazał, jakim był. Nie 
potrzebujemy mówić, że się podobał.
 

Ale oto znowu się drzwi otworzyły i weszła mademoiselle Rose — hrabianka Róża — z 

guwernantką.
 

Mademoiselle Rose (tak ją powszechnie nazywano) miała jeszcze guwernantkę, choć już by 

się bez niej wybornie obejść mogła; wysmukła, szczupła, wysoka, wysznurowana, prosta, z 
spuszczonymi oczyma, gładko uczesanymi włosami, w różowej sukience, czarnym fartuszku, 
widocznie udawała młodziuchną na rozkaz i wyraźną wolę rodziców; miała jednak lat około 
dwudziestu, z których tylko piętnaście przyznawała matka. Na wszelki przypadek dodawano jej 
guwernantkę, ubierano młodo, aby pokazać, że jeszcze nie czas było w świat ją wprowadzić. Nie 
powiemy, że matka utrzymywała ją umyślnie w tym dzieciństwie zmyślo- nym, ażeby nie mieć jej z 
sobą wszędzie i nie pokazywać świeżej różowej twarzyczki przy swojej, mniej już świeżej i rzadko 
różowej — ale może to była macierzyńskiego serca rachuba na przyszłość. Guwernantka panny 
Róży, Angielka, poczwarnie brzydka, poczwarnie wystrojona, z czerwonymi włosami, żółtą 
pargaminową twarzą, czarnymi zębami, siwymi oczyma, wystrojona w kokardy i wstęgi, usiadła tuż 
przy hrabiance, która tylko dygnąwszy gościom, z spuszczonymi oczyma usunęła się zaraz i wzięła 
jakąś robotę.
 

Staś spojrzał na córkę i na matkę — i matka wydała mu się piękniejszą. Jakże nie miało tak 

być, gdy ta z całym życiem swoim występowała, z duszą w rozmowie, w ruchach, w uśmiechu — 
tamta jak wyprostowana lalka siedziała, dzierzgając robotę i nie śmiejąc oczu podnieść.
 

Prawie jednocześnie otworzył szumnie drzwi i wszedł hrabia Alfred.

 

I znowu prezentacja, i znów na chwilę przerwana rozmowa. Widząc obcych, Alfred zasiadł 

się zaraz i czatował tylko na zręczność okazania swojego dowcipu. A że miał niepospolitą wprawę i 
potrafił dowcipować zawsze i ze wszystkiego, niedługo czekał na zręczność; puścił pierwszą racę, 
potem drugą, potem bez końca. Wszyscy byli odurzeni, oślepieni, Alfred uszczęśliwiony, Staś śmiał 
się otwarcie i szczerze, nie z dowcipu, tylko z dowcipującegc, na czym ten nie raczył się poznać.
 

Hrabina tylko była widocznie pomieszana; te ucinki tysiąc razy publicznie i prywatnie 

słyszane, oklepane, ta żądza zajaśnienia dowcipem niepohamowana okrywały w jej oczach nową 
śmiesznością Alfreda. Co chwila tracił u niej na wartości, a porównanie ze Stasiem dobijało go. 
Ona jedna nie smakowała w konceptach hrabiego i gdy się z nich najgłośniej śmiano, spuszczała 
oczy, udawała, że nie słyszy, aby się uwolnić od poklaskiwania, na które zdobyć się nie mogła.
 

Tak upłynął ranek do obiadu.

 

Otwarły się drzwi na roścież, kamerdyner wszedł z tacą w ręku.

 

— Madame la comtesse est servie.

 

Wszyscy powstali z krzeseł — Augustowi rękę podała hrabina, Staś prowadził hrabiankę, 

nieszczęsny Alfred pochwycił miss Fanny Oldnick, a za nimi solo szedł hrabia, mrucząc coś pod 
nosem, z miną najspokojniejszego i najszczęśliwszego w świecie człowieka.

 

Po obiedzie towarzystwo się rozdzieliło i mężczyźni poszli na fajki do pokoju hrabiego, a 

hrabina z książką w ręku została w salonie na kanapie. Z książką w ręku, choć jej czytać nie mogła; 
myśli bez końca podróżowały przez głowę, poruszały sercem, mięszały, niepokoiły. Myślała, jak 
zawsze, o swojej młodości, której tak bardzo, tak bardzo żal jej było. W istocie, miała czego 
żałować. Stracona młodość jest dobro nieodzyskane, nieopłacone, ale pytam się, któraż to młodość 
nie stracona? któż powie, że jej użył, jak się spodziewał, że go nie zawiodły nadzieje. Nikt podobno 
— każdy tyle marzy, tyle wygląda, tak bosko ubiera sobie czarowny maj życia, że gdy przyjdzie, 
gdy przejdzie, gdy się spożyje, porównawszy marzenie swoje z życiem, powie z westchnieniem: 
„Stracona młodość, stracona!" I hrabina to powtarzała: Stracona! Przebiegała wejrzeniem całe życie 
od wyjścia na świat i brzydziła się nim, bo całe było fałszem i czczością.
 

Była córką niemajętnych, ale pięknego imienia ludzi, ludzi, co jednak o pięknym imieniu 

swoim zapomnieli już byli. Stosunki ich ze światem, przyjmującym ich zawsze jako dobrze 
wychowanych i dobrze urodzonych, choć niebogatych, przypominały tylko dawną, zapomnianą 
świetność familii. Julia wpadała niekiedy w czarodziejski świat wyższy, który jej się uśmiechał, i 
znowu wracała do cichego, ubogiego rodzicielskiego domu. Z wyobraźnią niepohamowaną, z 
rozdrażnionym sercem, niepospolicie piękna, dowcipna, śmiała, wkrótce stała się głośną na tym 
świecie, którego pragnęła. Żaden bal nie był bez niej świetnym, żadna zabawa zabawną, wszędzie 
dla niej zapraszano rodziców i Julia uroiła sobie wielką, szczęśliwą, przecudownie strojną w drogie 
kamienie i kwiaty przyszłość. Jak roić nie miała? Widziała przed sobą na kolanach tylu młodych, 
najlepiej wychowanych, najpiękniejszych imion, największych majątków ludzi. Zdało jej się, że 
wybrać będzie mogła takiego, który wszystkie życzenia serca, marzenia głowy, szalone nadzieje 
uiści. Czekała, patrzała, szukała. A tymczasem snuły się przed nią, jedna po drugiej, postacie, z 
których żadna nie odpowiadała jeszcze marzeniu, ideałowi. Temu brakło majątku (choć młoda, już 
Julia pojęła znaczenie majątku i stosunek jego do szczęścia), temu imienia i dobrej sławy, temu 
uczucia i serca, temu głowy. Czekała, patrzała, bawiła się, śmiała, a tymczasem płynęły lata, 
płynęły, leciały, gnały się, migały. I przeszło dwadzieścia; a jednego wieczora troskliwa matka, 
całując ją w czoło, powiedziała Julii: —   Julio, dziś tobie lat dwadzieścia... pamiętaj na przyszłość 
swoją, wszystkim odmawiasz!
 

— A! mamo, czemuż się nikt taki, jakiego chcę, nie stara o mnie — odpowiedziała Julia.

 

— Nie ma aniołów, droga Julciu, nie ma aniołów! Czas wybrać.

 

— Jeszcze rok, mamo, droga mamo, jeszcze dość będzie czasu.

 

I rok znowu upłynął, mignął jak jaskółka, a Julia nie wybrała jeszcze. Znowu matka 

całowała ją w czoło i przypominała, znowu ze łzami prosiła Julia: „Poczekajmy". I wyglądała z 
wierzchołka swoich nadziei, jak w bajce, czy nie nadjedzie czekany.
 

Pędziły tumany drogą, przybywało wielu, nie przybył ten, o kim marzyła. I smutno się jej 

zrobiło na sercu, i rzuciła oczyma po ziemi już, nie gdzieś w oddaloną przyszłość. Starających się 
było jeszcze wielu, ale najlepsi zrobili już wybór, oddalili się, poumierali lub pożenili (co na jedno 
wychodziło). Hrabia Świętego Państwa Rzymskiego, dość na oko bogaty, przystojny (był nim 
wówczas), zaczął się starać o pannę Julię. Wprawdzie nie miał ani serca, ani głowy, ale miał kilka 
tysięcy dusz i nadzieję mnogich sukcesyj na chorych ciotkach, suchotniczych wujach, astmatycznej 
babce itd. Oświadczył się, został przyjęty.
 

Julia smutnie została hrabiną i nie przeto szczęśliwszą. W kilka tygodni po ślubie bogactwo 

męża i nadzieje jego na ciotkach i wujach w oczach jej zagasły i ujrzała długi, niedostatek, fałszywe 
położenie męża, jego nieznośne głupstwo, zupełny brak czucia, zasad, wyobrażeń o jakichkolwiek 
obowiązkach. Zdała się na wolę przeznaczenia, spuściła głowę i umilkła. Nie skarżyła się na 
próżno, nie płakała nawet przed rodzicami; nie miała prawdziwie religijnego wychowania, jednakże 
i nie potrafiła cierpieć, nie szukając ulgi i pociechy na cierpienie.
 

Cisnęło się mnóstwo do nóg pięknej hrabiny, a jaśnie wielmożny hrabia Świętego Państwa 

Rzymskiego dumnie tryumfował, gdy ją widział otoczoną czcicielami, wielbioną, wynoszoną, 
czczoną jak bóstwo. Nie pojmował on, aby kogokolwiek nad niego przenieść było podobna, 
kogokolwiek kochać po nim. Miał zaś wyobrażenie pocieszne, że go żona niezmiernie kochała. 
Zamykał więc oczy na całe jej postępowanie.

 

Nie krępowana uczuciem obowiązków, podżegana przez wyobraźnię i serce, hrabina zrobiła 

pierwszy występny wybór. Cały świat wiedział o nim prócz jaśnie wielmożnego hrabiego, który 
śmiał się z kochanka i co rano pytał go, zanosząc się od śmiechu: „A! a! nieprawda, że piękna 
hrabina comme u n ange! Zakochany! zakochany! na próżno! Ça! Żałuję cię serdecznie".
 

Można mu było odpowiedzieć: „A ja ciebie". Tego jednak zawsze nieszczęśliwego udający 

kochanek nie uczynił. Hrabia tak był ślepy, że jego miłość jak swój tryumf — nie wiedząc, że była 
jego wstydem i hańbą — obwodził, pokazywał, wyprowadzał co chwila na scenę. I zamiast 
wdzięczności od żony — do reszty serce jej stracił; kto wie, czy nie wolałaby zazdrośnika, czy nie 
milsze by jej było męczeństwo od tej swobody, która jej odkrywała tak niesłychane, nieograniczone 
głupstwo tego, który był z nią związany na zawsze.
 

Pierwszy wybór hrabiny był nieszczęśliwy — człowiek, co jej serce czy głowę tylko może 

pozyskał, był to zręczny oszust, co wybornie grał rolę rozumnego, znakomitego, pięknego, 
wziętego, czułego i jakiego chcecie człowieka. Nic w nim nie było prawdziwego, począwszy od 
włosów, a skończywszy na sercu; nie miał dawno obojga. Był to jeden z tych aktorów, co 
niedostatek wszystkiego zastępują zręcznością. Wpatrują się w świat, zbierają pozory i kształty 
wszystkiego, wiedzą, jak wygląda bogaty, jak się tłumaczy dowcipny, jak się wyraża namiętność, 
jak się maluje rozum i udają potem wybornie to, co im udawać potrzeba. Tacy ludzie często 
najwprawniejsze oko, najostrożniejsze oszukają serce, ale na krótko. Jeden rożek niebacznie 
odchylonej zasłony odkrywa nagość, i złudzenie ustaje.
 

Wkrótce hrabina z wzgardą odepchnęła tego, którego z otwartymi rękoma i nadzieją 

szczęścia przyjmowała za zbawcę.
 

Po nieszczęśliwej próbie opuściła ją nadzieja, obwinęła się w swoje przeznaczenie i usiadła 

spokojnie z rozpaczą w sercu. Ale to niedługo trwało; nadzieja zaświeciła znowu, nowi pokazali się 
ludzie, oni się zdali innymi, lepszymi... i inaczej tylko zawiedli.
 

Ostatnim zawodem hrabiny był Alfred, w którym spodziewając się znaleźć życie, uczucie, 

duszę, znalazła tylko trochę zimnego dowcipu, pokrywającego zupełną próżnię. Widzieliśmy, jak 
go traktowała, i z kilku słów rozmowy, całej wzgardy, jaką ku niemu miała, domyślać się można.
 

Teraz hrabina przeżyła młodość, a wspomnienia jej przebiegłszy, nie darmo mówiła w 

duszy: „Stracona! Bo nie było i chwili prawdziwego szczęścia w tym różnorodnym, błyskotliwym 
obrazie; same zawody, upokorzenia, zgryzoty. Nie sądźmy jednak, żeby zbyt głośno odzywało się 
w niej sumienie. Ona nie wiedziała prawie, co czyniła: otoczona tysiącem przykładów, 
uniewinniała się przykładami. Jej żal było nie występnego życia, ale zawodów, dręczył ją smutek, 
nie sumienie. Taką była hrabina Julia.
 

Wróćmy do naszych gości, którzy już także powrócili do saloniku na górze. Hrabia 

gospodarz sapie, sie- dząc w krześle, Alfred dowcipuje, Staś uśmiecha się do hrabiny, hrabina 
wzdycha, August wzrusza lekko ramionami.
 

— Pan Chciałbyś poznać nasz świat, nasze towarzystwa, eh bien — mówiła hrabina do 

Stasia — faites nous l'honneur de venir nous voir na święty Edward. Są to imieniny mego męża, 
będziemy mieli całe sąsiedztwo.
 

Staś się w milczeniu ukłonił, uszczęśliwiony był zupełnie.

 

Hrabia, dosłyszawszy słów żony, dodał z drugiego końca salonu:

 

— A nie czekając świętego Edwarda, prosimy pana jak najczęściej. My się tu na wsi tak 

nudzim.
 

Staś ukłonił się w drugą stronę. Alfred szepnął po cichu:

 

— C'est flatteur pour nous autres! Hrabina udała, że nie słyszy.

 

Ale czas było jechać, August od kwadransa miał kapelusz w ręku i spoglądał na próżno na 

Stasia, który nie przestawał opowiadać coś bardzo zajmującego hrabinie. Nareszcie zbliżył się do 
niego i rzekł:
 

— Jedziemy!

 

Nowe zaproszenia, pożegnanie, wyjechali nareszcie. Zaledwie siedli do powozu, Staś wuja 

serdecznie ściskać zaczął.
 

— Jakże ci dziękuję, żeś mnie do nich zawiózł, a to skarb ten dom. Hrabina une femme de 

trente ans.
 

— Qui en a quarante — dodał wuj.

 

— Co nam do tego, ale jeszcze ładna...

 

— Znudzona Alfredem...

 

— Był więc jej...

 

— Kochankiem — rzekł August zimno — i nie on jeden, nie pierwszym, a zapewne nie 

ostatnim także. Hrabina lubi zmieniać kochanków jak rękawiczki.
 

— Tym lepiej — rzekł Staś — nie ma się czego lękać scen patetycznych i rozpaczy na 

końcu. Hrabia, tłusty hrabia, doskonale naiwny, ślepy, głuchy i pewien siebie... wzór mężów. 
Hrabina powinna go była wypisać sobie umyślnie, gdyby się na podoręczu nie znalazł Alfred.
 

— Une bête qui a infiniment d'esprit — przerwał wuj.

 

— Doskonale, wujaszku, determinujesz. Widziałeś, jak hrabina pogardliwie, litościwie 

uśmiechała się z jego konceptów, dla nas świeżych, dla niej zapewne wyszarzanych od dawna. 
Nieoszacowany dom, nieoszacowany, wujaszku, nie mogliśmy trafić lepiej.
 

— Nie potrzebuję cię przestrzegać — rzekł wuj, zapalając cygaro — że kobiety 

zawiedzione, kobiety, które Francuzi wyśmiewają, zowiąc je incomprises, kobiety, z rodzaju 
hrabinej, w wieku krytycznym są najniebezpieczniejsze. Czepiają się oburącz ostatniego kochanka, 
czując, że jest ostatnim. Nie życzę ci wpatrywać się bardzo w zwiędłe wdzięki hrabiny, zostaw ją 
lepiej Alfredowi.
 

Staś śmiał się do rozpuku.

 

— Nie pojmuję zupełnie jej przywiązania do hrabiego Alfreda; trzeba być bardzo 

niewprawnym, żeby go nie poznać od razu. Pozwalam na zakochanie się w głupstwie, w egoizmie, 
w największej śmieszności (są tajemnice nie zbadane w przyrodzeniu), ale nie pojmuję zakochania 
się w dowcipie.
 

— Patrz jednak, ile takich namiętności.

 

— To tak, jakby kto chciał zgotować obiad w lodowni; z dowcipu mogą być ledwie słodkie 

lody, i to, gdy się doda do lodu dużo a dużo cukru.
 

Tak rozmawiając, zbliżali się do domu: reszty rad wuja i konceptów siostrzeńca powtarzać 

wara nie będziemy.
 

 ROZDZIAŁ PIĄTY O PANU MARSZAŁKU, PANI 
MARSZAŁKOWEJ PANNIE MARSZAŁKOWNIE I WIELU 
INNYCH

 

Na równinie błyszczącej teraz złotymi ścierniami, na których się resztą trawy pasły 

merynosy, osławiony kilkudziesięciu kołkami, do których miały być poprzywiązywane drzewka, 
stał murowany pałac państwa marszałkostwa Słomińskich. Byli to także sąsiedzi Augusta. Ich dom, 
jak zaraz widzicie, samym położeniem różnił się wielce od domu hrabiów. Z najwyższą 
niezręcznością obrano miejsce na niego w pośrodku trzech łanów na pustym wzgórzu, gdzie kołki 
tylko reprezentowały drzewka. Niedaleko na lewo widać było gaj dębowy, stare drzewa, staw, łąkę 
i każdy się pytał, czemu nie tam postawiono dom.
 

Na to marszałek odpowiadał zawsze jednostajnie z miną przekonywającą, że inaczej być nie 

mogło.
 

— To sam środek łanów.

 

Dom więc stał, jakem wam powiedział, na wysokim pustym wzgórzu; facjatę jego zdobiły 

cztery grube kolumny niesłychanych proporcji i kształtu. Pomalowany był żółto, okiennice zielono, 
dach czerwono, pompa przed nim jaśniała wszystkimi kolorami tęczy. Na prawo były oficyny, jak 
sam dom żółte, dalej — podobnież żółty — szpichlerz, żółta stodoła, żółta opodal gorzelnia i 
mnóstwo rzeczy żółtych, stały w lewo, frontami, bokami, ukosem do domu, zwanego pałacem z 
powodu czterech kolumn i salki na piętrze. Opasywał dom mur z wazonami, na słupach, 
garncarskiej roboty, z wysoką bramą dźwigającą herb i cyfrę P. S. Miało to minę, jakby brama 
stanowiła postscriptum pałacu.
 

Nie zapomniano jednak o cyfrze i na froncie pałacowym od ogrodu. Uważcie, co za 

skromność! cyfrę umieszczono od strony ogrodu. To prawda, że od dziedzińca nie było gdzie jej 
przypiąć. Ogród był niechybnie angielski i o tym wiedzieli od dawna sąsiedzi od pana marszałka z 
ust jego własnych; a zatem omylić się i składać niewiadomością nie mogli. Wart ten pomnik sztuki 
szczegółowego opisu.
 

Zajmował on — zawsze wedle słów marszałka samego, a zatem niewątpliwie tak było — 

kawałek najpiękniejszy łanu, gdzie (zawsze według zeznań marszałka) mogłoby się użąć kilkaset 
kóp pszenicy. No, a cóż począć, kiedy trzeba angielskiego ogrodu, kiedy go koniecznie potrzeba? 
Na tym tedy łanie, na którym nie wiem jak szczęśliwym trafem znajdował się parów zarosły tarniną 
i głogiem, zarysowano ogród angielski. Trzeba było widzieć, jaki to był piękny ogród na planie 
rysowanym przez założyciela. Fraszka Zofijówka, która, jak wiecie, jest także tylko pięknym 
parowem. Zaraz pod domem ogromne dwa zasadzone klomby. Wyższe kołki oznaczały wyższe 
drzewa, mniejsze — krzewy i drobniejsze plantacje. Widok był przepyszny: kilkadziesiąt tysięcy 
kołków w różnego kształtu powtykanych klomby! Kończyły klomby kwiaty, których w tej chwili 
już nie było, gdzieniegdzie tylko jesienne astry i asterki schylały głowy i wspaniały wołyński krzak 
ostu bujał obok, jakby żartując z tych przychodniów, co nie umiały rosnąć na naszej ziemi.
 

Między klombami był gazon. Na nim rosły żółte łodygi dziewanny, polny czosnek i inne 

tym podobne „trawy". Wśród trawnika kręciły się żwirem wysypane ścieżki, połamane, pozwijane 
na prawo, na lewo i jednomyślnie wiodące do parowu. W parowie były cuda! Tarnina i głogi 
okrywały jego boki, był mostek na suchym rzucony, była pieczara z egipskimi kolumnami, altana 
itd. Bo któż to godnie i dostatecznie opisze? Potrzeba by na to Trembeckiego i tysiąca dukatów 
Potockich za tę Zofijówkę.
 

Widok z ogrodu godzien ogrodu samego. Oko ślizgało się po niezmierzonych łanach jaśnie 

wielmożnego marszałka, na których końcu spotykało siniejące gaje, czerniejące wały itd. Pełno 

były rozmaitości w tym widoku i ta rozmaitość jeszcze urozmaicała się co rok. Z jednej na przykład 
strony zieleniła się ozimina bez końca, majowa pszenica, sinawe żyto — z drugiej żółciały ściernie, 
z trzeciej czerniała świeżo poorana ziębla.
 

Wyznajcie, że widok był cudowny.

 

— Takiego widoku drugiego nie ma na Wołyniu — mówił marszałek i miał słuszność. 

Zapomnieliśmy nawet w opisaniu o stertach, które niemało wdzięku łanom dodawały. Nic 
poetyczniej i naiwniej pięknego nad stertę żytnią lub pszenną. Z daleka i po zmroku uwodzi cię 
miną pałacu, stodoły, obory — prześliczne! prześliczne!
 

W takim to rozkosznym położeniu stał ów pałac z czterema kolosalnymi kolumnami i 

kilkunastu oknami w rząd, z markizą ceratową od ogrodu itd.
 

Wejdźmyż do środka.

 

Sień zdobiły wazony godne ogrodu — mówię wazony, nie krzewy i rośliny, bo 

najwidoczniejsze w istocie były zielone prześliczne wazony, w których tylko dla formy schły 
agapantusy, kaktus szerokoliści, laury i profuzja geraniów, teraz przezwanych pelargoniami, 
hortencji, róż itd. Kilku służących w zielonej liberii kwitło zwyczajnie pomiędzy wazonami, a 
rumiane ich nosy nie ustępowały świeżością barwy najpiękniejszym różom. Na prawo był gabinet 
marszałka, w środku którego stał stół papierów pełen. Cybuchy zajmowały jeden kąt, drugi — kufer 
skórą obity; na sofie spoczywała w pokrowcu kosztowna na kanwie ręką marszałkównej 
wystudiowana poduszka. Na ścianach kilka obrazów w ramach złocistych; wyobrażały one 
ciemności, jak powszechnie utrzymywano, i bardzo doskonale, bo na nich nic prócz ciemności 
widać nie było. Mylę się, na największym biała długa ręka z jednym palcem wzniesionym do góry 
wystawała. Marszałek opowiadał, że to był Chrystus przez Carlo Dolce, nabyty na wagę złota.
 

Na górze znajdował się salon.

 

Rozpaczam, żebym wam mógł godnie ten salon opisać. Co w nim było i czego w nim nie 

było. Naprzód meble mahoniowe od Testorego z Dubna, fortepian krzemieniecki, cały mahoniowy, 
pokryty kapą zieloną jak koń wierzchowy, dwie serwantki oryginalnego kształtu, ubrane w kwiaty 
„robione" i cukrowe świątynie. Na kominie przepyszna lampa, przed kominem ekran roboty 
marszałkównej, wyobrażający wieniec z chrustu. Na podłodze rozesłany był dywan angielski 
przepyszny, za który, jak marszałek powiadał, zapłacił — nie licząc komory — pięćdziesiąt 
dukatów. Zapomniałem o zegarze z fontanną, kilką figurkami i muzyką. Grał on (przy gościach) 
dwa walce Straussa i ca-vatiny dwie Donizettiego. Marszałek dopomagał mu i przypominał, 
podpowiadał nucąc przyjemnie. Na stoliku reprezentował albumy, „Magazyn Powszechny", 
„Musée des Familles", Napoleon Bobrowicza i kilka jeszcze książek tego rodzaju. Na każdej sofie 
znajdowała się poduszka szyta ręką panny marszałkównej, pokryta starannie. W pośrodku salonu 
wisiał tak zwany pająk w pokrowcu białym muślinowym wyglądający jak narzeczona idąca do 
ślubu. Na ścianach obrazy i sztychy. Sztychy wyobrażały historię nieszczęsnego Tipo-Saiba, którą 
opowiadał gościom jaśnie wielmożny marszałek z nie wydanymi dotąd szczegółami. Obrazy 
reprezentowały po większej części ciemności także, jak w pokoju marszałka. Na jednym tylko 
widać było nogę, którą z powodu widocznych na niej nagniotków z talentem odrysowanych i 
śmiało kolorowanych uważano w sąsiedztwie za jedno z dzieł najpiękniejszych Rubensa. Portret 
jaśnie wielmożnego marszałka w mundurze haftowanym z dwoma orderami, z zwitkiem papierów 
w ręku, i jaśnie wielmożnej marszałkowej w szalu tyftykowym, piórach i brylantach zajmowały 
niepoślednie tutaj miejsca. Sam marszałek zwracał uwagę gości na talent, z jakim malarz wyobraził 
krzyże na jego piersiach i szal na ramionach pani marszałkowej. Szal osobliwie, prawdziwy 
tyftykowy, zbliżał się wielce do pięknej cyraty wykończeniem i z tego zapewne powodu wyobrażał 
doskonale tyftyk.
 

Obok salonu był pokój sypialny państwa, z paradnym podwójnym łożem mahoniowym, na 

którym oni nie sypiali nigdy. Tu była wspaniała tualeta samej pani, okryta muślinem, klęcznik z 
książkami do nabożeństwa, dwa bukiety z „robionych" kwiatów pod kloszami i inne cuda natury i 
sztuki. Na ścianie św. Cecylia, patronka jejmości, grała na organie. Malowidło to, dzieło 
początkującego, nie było nawet do smaku marszałkowi, który się znał na tym. Cóż, kiedy sama pani 
miała słabość do swojej malowanej patronki.

 

Dalej jeszcze był pokój panny marszałkównej, przybytek niewinności i wdzięków. O 

niewinności nic tu powiedzieć nie możem — co się tycze wdzięków, tych sporo nasypała na nią 
hojną dłonią natura. Marszałkówna miała lat — jak zwyczajnie — dla gości ośmnaście, dla ojca i 
matki dwadzieścia i cztery. Była blondynka, jasnoblondynka, pulchna, szeroka, z oczyma 
porcelanowo-niebieskimi, rękoma wytoczonymi (wprawdzie trochę za grubo — ale od przybytku 
głowa nie boli, powiada przysłowie), noskiem silnie zadartym, ząbki białymi, kilką tysiącami 
drobniutkich piegów na twarzy i innymi jeszcze wdziękami niezliczonymi... Hrabia Alfred 
powiadał o niej: „Qu'elle fait toujours tapisserie". W istocie, pracowita ta istota nie odchodziła od 
krosienek i nie rzucała włóczek, chyba dla fortepianu lub książki.
 

Miała ona guwernantkę Angielkę, dlatego że miała guwernantkę Angielkę hrabianka, a 

marszałek córki swej jedynaczki upośledzać niedostatkiem guwernantki nie chciał. To jednak nie 
ciągnęło za sobą konsekwencji żadnych. Miss Jenny, rodzona młodsza siostra miss Fanny, na 
jednym statku parowym na stały ląd przybyła z nią, pomagała tylko marszałkównie w wybieraniu 
włóczek. Były z sobą w przyjaźni, a dla ułatwienia rozmowy Angielka nauczyła się trochę po 
polsku, bo Polka nie potrafiła ani trochę nauczyć się po angielsku. Mylę się; rychocząc ze śmiechu 
podawała rękę dobrym znajomym i wykrzykiwała bardzo poprawnie: Haudu judu... Zatrudnieniem 
marszałkównej było: szyć poduszki i ekrany, których ilość niezmierną w rok produkowała, tak że 
konsumentów nawet nie starczyło i oddawano je po części kościołom, po części chowano w zapasie 
na głodne lata; grać dwie uwertury na fortepianie, pięć walców i kilka mazurków; i czytać romanse, 
których spełna nie rozumiała, tego tylko jasno z nich dorozumiewając się, że mąż i kochanek — 
czynią dwóch i w jednej osobie się nie mieszczą; że kochanie jest rzeczą piękną, zabawną i 
użyteczną, że panna jest najpiękniejszym kwiatem na trawniku towarzystwa ludzkiego.
 

Aleśmy całkiem zapomnieli o marszałku, o wielkim marszałku. Słuchajcież, słuchajcie!

 

Marszałek, którego wam przedstawiamy zatopionego w głębokich myślach nad rejestrem 

gorzelnianym, z cybuchem w ręku, w pantoflach i szlafroku, marszałek ten, jak go widzicie małym, 
tłustym, brzydkim, z okrągłą twarzą, szeroką gębą, niskim czołem, wyłysiałym ciemieniem, 
wiszącym podbródkiem itd., marszałek ten jest dziełem rąk swoich. Tak, on to sam wie i po cichu 
na samym końcu przyjaciołom powiada. Był on synem ubogiego szlachcica i nie jedynakiem nawet, 
bo młodszych braci trzech jeszcze zostało w stanie szczęśliwej, złotej mierności, on tylko jeden się 
zboga-cił. A jak?
 

Był długo plenipotentem; nic lepszego, jak być długo u bogatego plenipotentem, człowiek 

tak się przejmuje fortuną, że nie wiedzieć jak potem nagle staje się bogatym. Z plenipotenta był 
posesorem, z posesora urzędnikiem sądu powiatowego, niekiedy jeszcze trudnił się i interesami, 
nareszcie kupił jeden majątek, zadłużony, tanio, rozprawił się z wierzycielami po sądach, wyszedł 
obronną ręką; kupił majątek drugi, wygrał trzeci i tak stał się panem, jakeśmy to już widzieli z 
pałacu, który natychmiast postawił. Żonaty od dawna, na starość doczekał się pociechy z córki, 
wyszywającej, jakeśmy także widzieli, niezliczoną ilość poduszek i ekranów. Marszałek był to 
człowiek, jak to mówią, z głową, sam nawet to o sobie powiadał, a kiedy sam powiadał, wątpić się 
już nie godzi. Był człowiek z gustem, człowiek uniwersalny, znał się doskonale na gospodarstwie, 
na interesach, nawet na obrazach, których przedmioty odgadywał i tłumaczył z nieporówna- ną 
łatwością, znał się na muzyce, znał się wreszcie — co najważniejsza — na ludziach. Miał też 
skutkiem tylu znajomości ton doktoralny, pedagogiczny, zawsze wszystkich uczył, objaśniał i 
poprawiał, wszystkim radził. Swoją rolę pana grał doskonale przy gościach.
 

Co się tycze marszałkowej, której egzystencji śladów, przechadzając się po pałacu, odkryć 

nie mogliśmy nigdzie — i domyślać się tylko wypadało jej po córce — co się tycze marszałkowej, 
była to zacna niewiasta stworzona na żonę dla uczonego marszałka, potulna, posłuszna, wierząca w 
nieomylność męża jak w kabałę, słuchająca go jak wyroczni. Nie była jednak bez własnych i 
niemałych dodatnich przymiotów, a te składały się z wielkiej i głębokiej znajomości spiżarni i 
kuchni. W domu przed gośćmi i publiką była niczym, niczym w interesach, niczym w wychowaniu 
jedynej córki; ale za to wszystkim — w spiżarni i kuchni. Niekiedy, ale to rzadko, w wielkich 
dniach gali sam marszałek dyktował obiady; i wtedy nawet spuszczał się jeszcze w wyborze 
leguminy na panią marszałkowę.

 

Pomimo swojego upodobania w zajęciach domem, pomimo wyłącznego gustu do spiżarni i 

kuchni marszałkowa umiała „reprezentować", kiedy tego było potrzeba. Nikt od niej wspanialej, 
godniej, poważniej nie siedział na kanapie przy gościach, nikt z większą przytomnością umysłu nie 
prowadził rozmowy, nikt lepiej nie potrafił utrzymać powagi nienaruszonej. To, wyznajmy 
szczerze, winna była nie mniej mężowi, jak wrodzonym swym talentom. Marszałek sam jej 
wychowaniem, że tak powiem: do salonu, zajmował się.
 

On to ją wyuczył siedzieć, poważnie się uśmiechać, kłaniać, kiwać głową, gdy na co 

odpowiedzieć trudno było, odchrząkiwać dla przerwania długiego milczenia i mnóstwo tych 
tajemnic, bez których żadna pani nie potrafi być dobrą gospodynią domu.
 

Marszałek rad był z dzieła swojego i utrzymywał, że żona jego, gdy się ubierze w szal 

tyftykowy i brylanty, nie ustąpi żadnej hrabinie w siedzeniu na kanapie i odchrząkiwaniu. W tym 
miał najzupełniejszą
 

Teraz, gdyśmy dali poznać czytelnikom dom marszałkostwa, wprowadźmy ich w życie tej 

szanownej pary.
 

Jest to ranek jesienny. Marszałek weryfikuje rejestra gorzelniane, marszałkowa z 

kluczykami przy spiżarni żwawy spór wiedzie z kucharzem o ilość masła, którą chce użyć do 
obiadu. Nie poznałbyś marszałkowej, tak się zamaskowała brudnym szlafrokiem, czarnym 
fartuszkiem i zmiętym nocnym czepkiem. Taż to sama, co dwa dni temu, w tyftyku prawdziwym 
(za co marszałek ręczy) przyjmowała dostojnych sąsiadów hrabiów, robiąc dla nich herbatę w 
ogromnym srebrnym samowarze? Zaledwie poznać ją można. O kobieto, zmienna istoto, 
prawdziwy motylu, co wyrastasz z poczwarki — oto są dzieła twoje! Nawet w lokach nierównie 
młodszą się wydaje. A teraz patrzcie, jeślibyście jej nie wzięli za klucznicę!
 

I marszałek też! nie myślałbyś, że to plenipotent, a nie pan tego wspaniałego pałacu i 

przepysznego angielskiego ogrodu? W tej chwili rozmawia z pisarzem i rządcą; posłuchajcie, jak z 
napoleońską przytomnością umysłu, on, co tyle ma na głowie (nie licząc łysiny), zapytuje o każdy 
korzec zboża, o każdą ćwierć pośladów. Niepospolity człowiek! niepospolity człowiek! Sam to 
nawet nieraz o sobie powiada.
 

Zaturkotało przed oknami, już wyjrzał, już poznał, czy kłaść wicemundurowy frak z 

krzyżami, czy zostać w szlafroku. „Zostać w szlafroku" — powiedział sobie i został w szlafroku.
 

Lecz cóż to zaturkotało w dziedzińcu? Pokorny to wózek, zaprzężony trzema chłopskimi 

konikami, na koźle chłopak w świtce z kapturem, siedzenie okryte kilimkiem. Poznał marszałek 
swego brata po skromnym ekwipażu; posprzątał rejestra, otulił się szlafrokiem i nieukontentowany 
potarł się dłonią po brodzie.
 

„Oj, ci krewni, ci krewni! Że człowiek zrobił w pocie czoła fortunę (o pocie sumienia nie 

wspomina) — to już ciśnie się do niego każdy, każdy się do niego przyznaje, każdy u niego czegoś 
prosi, ciągle żebrzą, naprzykrzają się ustawicznie. Hm! odprawić ich nie można, żadnej 
delikatności. Ach!"
 

Drzwi się otworzyły, wszedł przybyły pan brat; średniego wieku mężczyzna w kapocie, 

dość czysto, ale ubogo ubrany, z twarzą spokojną, bladą a smutną. Marszałek kiwnął głową, siedząc 
na kanapie.
 

— A, pana Alojzego!

 

Pan Alojzy podszedł ku bratu i pocałował go w ramię.

 

— Cóż tam słychać, co tam słychać, panie Alojzy?

 

— At, zachciał marszałek, po staremu, źle ta i źle, niedostatek...

 

— Zawsze jedna piosenka, panie Alojzy.

 

— Zawsze jeden los, marszałku.

 

— Czemuż bo nie starasz się, nie pracujesz?

 

— Alboż nie pracuję?

 

— No, ale czemu skutku nie widać, jak powiada hrabia, który u mnie wczoraj był na 

herbacie, skutku! hę! skutku! Ot, widzisz u mnie...
 

Pan Alojzy smutnie kiwnął głową.

 

— Jak tam u pana Alojzego urodzaj? hę? U mnie pszenicy huk, pójdzie do Gdańska kilka 

tysięcy korcy!
 

— Użąłem sześćdziesiąt kóp, marszałku, ale połowę wróble wypiły, nie będzie omłótna... A 

tu podatek...
 

Marszałek nie słyszał lub nie chciał o podatku słyszeć.

 

— No, a co tam nowego?

 

— Nowy podatek — rzekł uśmiechając się pan Alojzy.

 

— A! wiem, wiem!

 

Wtedy weszła w stroju porannym marszałkowa i mocno się zmięszała zastawszy obcego, 

który ją ujrzał tak niestosownie do stanu swego ubraną. W niedostatku jednak tyftyku, pełen powagi 
i surowości wyraz przybrała na się, podała końce palców panu Alojzemu do ucałowania i 
zamruczawszy coś na ucho mężowi, pośpieszyła uciec drugimi drzwiami.
 

— Oto, panie, gospodynia — rzekł marszałek — gospodynia! Dobry ja gospodarz, ale i ona! 

A! widzia- łeś, panie Alojzy, tę poduszkę, to nowa robota mojej córki. Hę? prawda, że prześliczna? 
prawda?
 

— Jak kupna — odpowiedział pan Alojzy.

 

— O tak! moja Adelajda inaczej nie robi, wszystko jak zagraniczne, jak kupne. To cudo 

talentów ta dziewczyna! A widziałeś nową karetę wiedeńską, panie Alojzy, za którą zapłaciłem 
trzysta czerwonych złotych, ekstra sprowadzenia?
 

— Nie widziałem i nie ciekawym.

 

— No, a toż czemu?

 

— Ja się na tym nie znam.

 

Marszałek coś zamruczał, spojrzał w okno.

 

— Będziesz na obiedzie?

 

Brat nie wiedział, co odpowiedzieć.

 

— U mnie obiad o trzeciej po południu, każ koniom odejść.

 

Skłonił się pan Alojzy i wyszedł.

 

Ledwie się drzwi zamknęły za nim, nowy turkot na dziedzińcu, drugi wózek zajechał. 

Marszałek z widocznym ujrzał go nieukontentowaniem.
 

„A to nasłanie jakieś czy co? A toż kto znowu? kobieta! dzieci! hm! hm!"

 

Zadzwonił na służącego.

 

— Pójdź, dowiedz się, kto to taki.

 

— Pan Alojzy.

 

— Ale drugi wózek.

 

— To pani Feliksowa.

 

Marszałek się potężnie zmarszczył i gębę skrzywił.

 

„Choć uciekaj! Już tylko nie widać, jak się tu zjedzie cała familia — rzekł do siebie. — My, 

panowie, nigdy od tego ubóstwa opędzić się nie możemy. Cóż, że brat, że siostra, że oni ubodzy, a 
ja bogaty! Bogaty — to sobie, każdy sobie! każdy sobie. Zaraz chcą, żeby im pomagać, pomagać; 
każdy ma swoje interesa, obowiązki".
 

Tu razem z panem Alojzym weszła do pokoju pani Feliksowa, niemłoda już kobieta, okryta 

perkalikowym szlafrokiem i czerwoną ogromną chustką, w czepku z żółtymi kokardami, z 
woreczkiem paciorkowym na ręku. Za nią wtoczyło się dwoje dzieci: dziewczynka w szlafroczku i 
czepeczku i chłopiec w mundurowym studenckim surduciku. Wszyscy, począwszy od matki, 
ucałowali pokornie ręce pana marszałka, który ich jakimś mruczeniem niezrozumiałym pozdrowił.
 

— A! a! pani Feliksowej, jakże tam! proszę siadać. Siadaj, panie Alojzy...

 

— Przyjechałam z dziatkami do brata — odpowiedziała pani Feliksowa — podziękować.

 

— A! a! nie ma za co, to jest, ale za cóż?

 

— Za obietnicę pana brata.

 

— Mów, siostro marszałka — poszepnął Alojzy.

 

— Obietnicę? — spytał marszałek. — Jaką?

 

— A co byłeś łaskaw kilka tygodni temu małego Felisia obiecać oddać do szkół. U mnie, 

panie marszałku, nędza, wdowi chleb, łzawy chleb, a dzieci pięcioro. Tego roku nie urodziło, a 

siedzi nas dwie na jednym chłopie. Bóg widzi, nie ma z czego wyżyć i okryć niebożęta, a tu już 
Felisiowi dziesiąty rok, czas do szkół. Siostra Marianna bieduje, ale niechaj że, to ona przynajmniej 
ma same córki, a u mnie trzech synów...
 

Marszałek słuchał, patrząc w okno.

 

— Dzięki tobie będzie jednym mniej na głowie, jak go oddasz do szkół; pomyślisz o nim. 

Ucałuj, Felusiu, wuja w nogi, w nogi — dodała matka, podprowadzając go. — To twój dobrodziej, 
z jego łaski będziesz miał kawałek chleba.
 

— No, no, dość — rzekł, odsuwając się, marszałek kwaśno — już jak się słowo dało, oddam 

Felisia do szkół. Ale pani siostra także nie zapominaj o nim, bo to ja, bo to wam się zdaje, że ja 
jestem milionowy, a ja, ja mam interesa, ja muszę żyć z ludźmi, dom otwarty... Ja, co mam, to 
ekspensuję i zmagam się dla was.
 

Siostra i brat spojrzeli po sobie.

 

— A mnie, myślicie, mało życie kosztuje? Raz w raz hrabiowie, książęta, człowiek z nimi 

żyje i musi się pokazać. A edukacja Adelajdy, co samej guwernantce płacę dwieście pięćdziesiąt 
dukatów! To to wam się tak zdaje, a wy bogatsi ode mnie — i westchnął.
 

— Ach! bracie, pomienialibyśmy się jednakże —

 

szepnęła pani Feliksowa. — A twoje dobre serce dla nas Bóg ci nagrodzi.

 

„Nie bardzo się też dla nas zmoże" — pomyślał pan Alojzy.

 

W tym miejscu rozmowy piękny wiedeński koczyk Augusta zatoczył się przed ganek.

 

Marszałek spojrzał, porwał dzwonek i zaczął krzyczeć:

 

— Hej! Fedor! Fedor! kozak! hej! Ano! Ubierać się, fraka, fraka! A drugi niechaj leci do 

pani, obiad przerobić! Jejmość niech włoży mantylkę, com jej przywiózł z Żytomierza. Prosić gości 
na górę. Zdjąć ceratę ze stolika, kapę z fortepianu! Ano prędzej, prędzejże, marudy. Frak z 
krzyżykiem, legumina z konfiturami, kapki z krzeseł pozdejmować!
 

— Pan Alojzy i pani Feliksowa będzie na obiedzie — dodał — będziecie na obiedzie. Ja 

wam każę tu nakryć osobno na dole, tu wam będzie wygodniej. Oznajmić pannie Adelajdzie, żeby 
wnieśli nieznacznie nową poduszkę i położyli na kanapie, tę, co wczoraj skończono. Aha! kapki z 
poduszek pozdejmować! Do obiadu srebrne półmiski, niechaj pani wyda i rondel, i rondel wielki! 
Jan pójdzie do lochu, dwie butelki węgierskiego, jedna szampana, jedna reńskiego, jedna tego 
czerwonego, co w kącie. No, dawaj frak z krzyżykiem. Posłać do kuchni, a tymczasem śniadanie, 
co pozostało od czwartkowego, ser i konfitury. A! to bieda, że wszystko na mojej głowie.
 

I marszałek wytoczył się pospiesznie do salonu na spotkanie gości.

 

 ROZDZIAŁ SZÓSTY KSIĄŻĘ MYŚLIWY

 

W pośrodku salonu Staś i August stali i uśmiechali się do siebie.

 

— A wiesz, wujaszku — rzekł Staś, zanosząc się od stłumionego śmiechu — jeśli 

gospodarz podobny do domu, jeśli Pac wart pałaca, to doskonały macie egzemplarz dorobkiewicza!
 

— Cicho! cicho! gotowi nas słuchać pode drzwiami — odpowiedział August, kładąc palec 

na ustach. — Zobaczysz, zobaczysz, dziw się tylko wszystkiemu, graj, jak możesz, wielkie 
uszanowanie i przejęcie dostojnością marszałkowską gospodarza, chwal roboty kanwowe panny 
Adelajdy, a nie zapominaj o tym, że ten pan marszałek, którego jedyną dziedziczką jest córka, 
jakkolwiek piegowata i nadto może na swoje lata okrągła, da jej kilka tysięcy dusz w posagu!
 

— Cóż to, czy wujaszek myśli mi już kamień do szyi uwiązać i żenić tutaj?

 

Wuj uściskał siostrzeńca.

 

— Nie bój się, nie bój, nie będę cię zaraz swatał; dam tak tylko z daleka do zrozumienia, że 

mógłbyś się starać, że jesteś bogaty, że mój majątek przejdzie na ciebie. Zobaczysz dopiero, jak cię 
tu przyjmować będą. Ale za... otoż ktoś idzie.
 

Był to marszałek, który, podczesawszy resztę włosów do góry, napiąwszy krzyżyk przy 

fraku, zacierając ręce, wchodził do salonu.
 

— A, szanownego sąsiada dobrodzieja, nieoszacowanego i rzadkiego gościa. Przepraszam, 

żem się zaraz nie stawił. Interesa, panie dobrodzieju, interesa, korespondencje. Właśnie siedziałem 
nad listem księcia N..., który...
 

— Mojego siostrzeńca pana Stanisława... mam honor prezentować.

 

„Ani chybi — pomyślał marszałek w duchu — pretendent do Adelajdy".

 

— Bardzo mi przyjemnie, mam honor, proszę siadać — dodał głośno. Zadzwonił.

 

— Hej! kozak, powiedz kamerdynerowi, niech dają śniadanie, oznajmić pani marszałkowej, 

że są goście, pewnie się zaczytała, ona, co tak lubi lekturę. A pan dobrodziej z daleka? — spytał 
marszałek Stasia.
 

— Majątki moje — rzekł umyślnie Staś — położone są w innej stronie kraju, a w tych, które 

tu mam, me mieszkam, pierwszy raz jestem w tych stronach.
 

„Majątki moje...! a w tych, które tu mam! — powtórzył w duchu marszałek — to coś 

bogatego. Dobrze by było — dodał, naradzając się w duchu — kazać Adelajdzie włożyć suknię 
mienioną i bransoletki nowe. Ale, no, no! poczekajmy".
 

— Mój siostrzeniec — przerwał August — chciał poznać okolice i celniejsze domy 

odwiedzić, wczoraj byliśmy u hrabiów, dziś pospieszyliśmy...
 

„Widocznie chce się żenić — pomyślał marszałek — ale im się hrabianka nie podobała i 

wiedzą, że nie ma posagu prócz ojcowskich długów i matczynych grzechów; przyjechali zobaczyć 
Adelajdę".
 

— Bardzo jestem wdzięczen — rzekł głośno — aha! bardzo jestem wdzięczen. Hrabia, 

poczciwy nasz hrabia, jak się tam ma? Co? zawsze tłusty? zawsze wesół?
 

— A! zawsze — odpowiedział August.

 

— A hrabina zawsze smutna? Ale dajmy pokój obmowie. Czemuż bo nie dają śniadania? 

Hej! — zadzwonił znowu. — Śniadanie, prędko śniadanie. — A na ucho kozakowi szepnął: — 
Włożyć nową liberię, tę z blachami, słyszysz?
 

— Pani się pyta o obiedzie.

 

— Powiedz pani, żeby był, co się nazywa, co się nazywa! słyszysz?

 

— Słyszę, panie — wyszedł.

 

— Skończyłeś już, pan marszałek — rzekł August — koło swego pałacu?

 

  — Jak pan widzisz, zupełnie — odpowiedział gospodarz prędko. — Sam się tym 

zajmowałem, moją inwencją i gustem wszystko; bo ja lubię sam tym kierować i nie chwaląc się, 
znam się na tym trochę.
 

— To widoczne — rzekł Staś — nikt tak nie potrafi dogodzić, jak kiedy się kto sam zna i 

pokieruje.
 

— Nic pewniejszego. I wewnątrz także sam wszystko urządziłem — rzekł marszałek. — 

Moim gustem. A już to, przyznam się państwu, niemało kosztowało, ale kiedy komu pan Bóg dał...
 

— Potrzeba — rzekł August — użyć, naturalnie.

 

— Toteż się i używa. Już to pani marszałkowa spokojnie sobie bawi się lekturą, a ja 

wszystko, ja wszystko. Ale! nie wiem, czy rzadki mój gość i szanowny sąsiad widział ostatnie 
roboty marszałkównej, mojej córki?
 

— Nie, ostatnich...

 

— A! właśnie te są najprzedniejsze! Cuda, panie, dokazuje na tej kanwie! Ja to się wydziwić 

nie mogę, skąd jej tych konceptów stanie! Prawda, ma desenie, no! ale deseń a haft, to co innego, 
panie! To wiadomo! Ot, panie, na przykład, ta poduszka w guście (jakże się ten gust nazywa?), w 
najnowszym guście rakaka! Tak! tak! Albo nie piękna! A ta druga, gdzie widzimy Araba na 
arabskim koniu wśród arabskiej pustyni.
 

— I to robota córki pana marszałka? — spytał Staś, wskazując jeszcze jedną poduszkę.

 

— Panny marszałkównej! a tak! a tak! własna! własna! Bukiet z róż i tulipanów. Co za 

naturalność. Co mówię, ta naturalność i naturę przechodzi, takiej świeżości kolorów nie ma w 
naturze. Albo ścieg, panie, ścieg nowy, wypukły! A! to osobliwszych talentów dziewcz... — nie 
skończył i poprawił się — marszałkówna.
 

Staś tylko co śmiechem nie parsknął, ale się w czas wstrzymał i nosa utarł. August spojrzał 

po obrazach, jakby przypadkiem; marszałek, który chodził za jego oczyma, dostrzegł tego.
 

— Nic nowego podobno nie mam tutaj — rzekł — nic. Znane! znane!

 

Teraz Staś zaczął się przypatrywać. Marszałek podbiegł ku niemu, nie mógł wytrzymać i 

zaczął tłumaczyć.
 

— To angielski sztych, Tipo-Saiba, nieszczęśliwego Tipo-Saiba, pan wie historię Tipo-

Saiba?
 

— Wiem ją.

 

— Otoż to śmierć jego, to ostatnia bitwa, a tu... Przerwał służący, który wszedł w nowej 

liberii i coś szeptał do ucha gospodarzowi.
 

— Zapnij się — mruknął marszałek. Służący się zapiął i poszedł.

 

— To są olejne obrazy — kończył opowiadanie amfitrion — olejne kosztowne oryginały. 

Ten wyobraża Wniebowzięcie, oryginał Rabrandta.
 

— Rembrandta? — spytał Staś.

 

— Tak, Rabranta, panie! Znawcy to niezmiernie chwalą i ja chwalę, ale znajduję — dodał 

— że ten Rabrant miał zły zwyczaj ciemno bardzo malować, tak że nic prawie na jego oryginałach 
dostrzec nie można. Wszakże ja tu jednego anioła skrzydła znalazłem i stąd wnoszę, że to jest 
Wniebowzięcie. A to, panie, Rubensa, noga, a raczej musi tam być coś więcej niż noga, ale tylko 
noga widoczna, śliczna noga...
 

— Przepyszna noga! — rzekł Staś.

 

— Domyślam się, że to jakiś filozof starożytności.

 

— Zupełnie noga filozofa! — rzekł August — niewątpliwie. Jak to pan marszałek trafnie 

zgaduje.
 

— Ha! ha! Już to ja mogę się pochlubić, że nieco znam się na tym. To, panie — rzekł, 

ciągnąc dalej — jest wnętrze świątyni, które poznaję po tym, że widzę wschody dość wyraźne.
 

— Tak, to są wschody.

 

— Marmurowe wschody — rzekł marszałek — ma to być oryginał Brandta, który malował 

zawsze pejzaże. Jedno z najwyborniejszych dzieł jego, zapłacone przeze mnie sto czątych. I 
niedrogo na oryginał, bo ja się kocham w oryginałach. Drugi traci na karty, a ja na obrazy, kto co 
lubi.

 

— Gust wszystkich ukształconych ludzi. Marszałek się ukłonił.

 

— Nie znajduje pan, że to piękny zegar, kupiłem go u Grabowskiego w Żytomierzu, 

kocham się w sztukach. Słyszał pan, jak gra walce? La! la! la! la! Zaraz będzie grał, ja go nastawię.
 

Szczęściem wniesiono na dwóch ogromnych srebrnych tacach śniadanie. Tu nieco się 

przerwała rozmowa. Weszła też sama pani marszałkowa, ustrojona w nową mantylkę i w wielką 
powagę utrzymującą się milczeniem i kiwaniem głowy. Na ten raz nawet, wiedząc już o przybyciu 
młodego człowieka, którego, jak wszystkich młodych ludzi, miała w podejrzeniu starania się o 
córkę, była poważniejsza i surowsza niż wprzódy, lękając się, aby zbyt wielkich nadziei nie powziął 
nie znajomy jeszcze kawaler.
 

Za chwilę drugimi drzwiami miss Jenny wsunęła się z panną Adelajdą, która dygnąwszy, 

zasiadła do krosienek, zawsze u okna w salonie stojących, aby goście w chwili fabrykacji mogli 
podziwiać arcydzieła włóczkowe marszałkównej.
 

— Moja córka — rzekł marszałek uśmiechając się.

 

— Co za szczęśliwe podobieństwo do ojca — rzekł August.

 

Marszałek z przyzwoitą skromnością się uśmiechnął. Przystąpiono do śniadania, które się 

zalecało doborem materiałów, drogo, jak sam marszałek powiadał, bardzo skupionych.
 

— Ten ser, niech pan powącha, chester prawdziwy. Hrabia nie mógł się go odjeść. Z 

Odessy... konfitury kijowskie! od Bałabuchy, nie ma jak kijowskie. Mówią, że do Paryża biorą 
konfitury z Kijowa! Wino extra fein, niech no pan raczy skosztować...
 

I tak dalej.

 

Marszałkowa z przyzwoitą powagą to się wpół uśmiechała, to kiwała głową, to spoglądała 

na córkę. Adelajda ukradkiem mierzyła oczyma Stasia, i ona także w każdym przybywającym 
lękała się kochanka, bała się natrętnego męża! Mierzyła więc oczyma przybyłego ciekawie, 
chciwie, ale tak ostrożnie, że ile razy on na nią się obejrzał, widział tylko wiszące jej loki nad 
krosienkami, nic więcej.
 

Był to jakiś fatalny dzień dla dostojnego gospodarza i sądzono mu było przyjmować bez 

końca, gdyż ledwie rozpoczęto śniadanie, drzwi salonu otwarły się i wszedł gość nowy.
 

Marszałek powitał go poufale, marszałkowa skinieniem i szybkim odwróceniem głowy, 

marszałkówna rumieńcem, który tym się odznaczał, że pokrył na chwilę wszystkie piegi zdobiące 
jej twarzyczkę.
 

Nowy gość był to niegdy młody człowiek, widocznie życzący sobie uchodzić jeszcze za 

młodego, wysoki, chudy, wytwornie ubrany, w żółtych rękawiczkach, z laską w ręku, lornetką na 
łańcuszku, brodą hiszpańską obfitą i petersburskim tupetem. Nie potrzeba było rumieńca panny, 
żeby w nim poznać pretendenta do okrągłej jej ręki. Był to jeden z tych panów, piękne noszących 
imię i ciężkie ubóstwo na plecach, co jeżdżą od pałacu do pałacu, wąchając posagów i pragnąc 
uszczęśliwić swym księstwem bogatą jaką dziedziczkę.
 

Nowo przybyły ni mniej ni więcej był księciem, ale księciem bez księstwa, co gorzej, bez 

dachu nawet, księciem in partibus. Znany w okolicy jako pretendent do wszystkich bogatych 
panien, pędził życie swobodne, w nadziejach ożenienia i podróżach.
 

Marszałek, jak widzimy, przyjął go poufale, marszałkowa zimno, a marszałkówna rumiano. 

Niestety — ona jedna czuła bicie serca na myśl, że może być księżną! Ona jedna w tym domu 
wzdychała za odjeżdżającym. Nawet, o cudzie niewieściego serca, ulubowała sobie w długiej 
smutnej postawie księcia, którego w sąsiedztwie znano pod nazwiskiem Chevalier de la triste 
figure, zachwycała się potajemnie jego dystyngowanymi manierami, jego szepleniawą mową, 
wyrazem i grą wyżółkłej fizjognomii i ogniem szarych jego oczu.
 

Marszałek, jakkolwiek wysoce ceniący połączenie z domem książęcym, jakkolwiek wielce 

uradowany jego staraniem o Adelajdę, nie decydował się jednak oddać mu jej. Wiedział, że był 
zrujnowany i że nie umiał się rządzić, lękał się książęcej ręki w swoim worku. Marszałkowa, na 
rozkaz swego męża posłuszna, kwaśno przyjmowała księcia.
 

— Niech to będzie w zapasie, ja myślę — mówił marszałek — że się co lepszego trafi Ani 

zrażać i odstręczać, ani przyciągać; na polityce księcia trzymać, na polityce...
 

I trzymano na polityce księcia jak pokurcia na łańcuchu, a że nie miał jaśnie oświecony nic 

lepszego upatrzonego, jeździł do marszałkostwa.
 

„Przy tym też — mówił sobie marszałek w duchu — niech ludzie gadają, że się książę stara. 

A taki, choć on goły, zawsze książę księciem. To i drugich zwabi... wybierzemy".
 

Biedny jednak książę niecierpliwił się już trochę przydługim oczekiwaniem o głodzie na 

miliony marszałka i nareszcie postanowił, jak mówił: brusquer la chose. W tym to celu przyjechał 
teraz. Ale najgorzej trafił, bo właśnie kiedy marszałek odurzony majątkami pana Stanisława marzył 
o wielkiej fortunie swej córki, widząc już w nim starającego się niezawodnie.
 

Przyjęto więc księcia na zimno; ale przywykłego do różnych wypadków mało to obeszło. 

Nie zważał ani na napuszenie się ekstraordynaryjne gospodarza, ani na kwaśną minę samej pani i 
położywszy kapelusz, przemówiwszy kilka słów do panny, jakby dla okazania celu swych 
odwiedzin, wziął się do śniadania.
 

Rozmowa przerwana wiązać się zaczęła znowu powoli, chociaż marszałek stracił był 

zupełnie zapał i przytomność umysłu.
 

Po żółtych rękawiczkach księcia i fraku jego domyślał się, przeczuwał krok stanowczy, nie 

wiedział, co począć. Odepchnąć księcia nie miał siły — bo jak księciu powiedzieć: „Nie chcemy 
waszej książęcej mości, mimo jego mitry, suchości i uczoności nieporównanej w grach 
towarzyskich" — przyjąć także nie miał ochoty, bo mu serce szeptało, że Adelajda, która tak 
cudownie wyszywała poduszki, powinna była znaleźć nie tylko księcia, ale bogatego księcia, 
oceniają- cego jej talent, wdzięki, piegi i posag. Widocznie więc marszałek zbił się z tropu, splątał, 
a że on był głową domu, za jego pomieszaniem poszło pomieszanie żony i jedynego dziecka. 
Wstrząśnienie to nawet dało się uczuć na twarzy miss Jenny, guwernantki mającej serce czułe, 
przejmujące się troskami otaczających ją osób.
 

Staś, który porozumiał łatwo, co się działo, jeden na przekór wszystkim wesół był i 

ożywiony. Zachwycał się poduszkami panny Adelajdy i erudycją marszałka, rozpytywał się o ogród 
angielski, który od razu poznał, z okna patrząc, po kołkach, stojących wielkimi partiami na tak 
zwanym trawniku, pił, jadł i śmiał się z każdego nawet konceptu książęcego.
 

Biedny książę dodawał sobie odwagi dowcipując, bo w sercu miał jej niewiele. Tego dnia 

miał się los jego rozwiązać, grał banko, a w okolicy nie było już panny bogatej, od której by 
grzecznego odmówienia, miejscowym językiem „harbuzem" zwanego, nie odebrał. Drżał myśląc, 
że i tu go może spotkać oklepana formuła: „Wielce dla nas zaszczytnym jest żądanie waszej 
książęcej mości, ale..." itd. Bał się strasznie tego „ale".
 

Marszałek, wziąwszy zręcznie pod rękę Augusta, wyprowadził go niby niechcący do 

drugiego pokoju.
 

August domyślił się od razu, do czego ten manewr prowadził.

 

— Miły bardzo człowiek?

 

— Kto? Książę? — spytał August.

 

— A! nie, nie o księciu mówię — rzekł marszałek. — Chociaż, między nami mówiąc, i 

książę, i książę... bardzo uczony i przyjemny człowiek, celuje w grach towarzyskich. Wyborny w 
cenzurowanym, nieporównany w gotowalni. Między nami mówiąc, stara się od dawna o Adel... o 
marszałkównę, ale nie jestem decydowany. Nic nie ma, zupełnie, słyszę, nic nie ma.
 

— Nic, to trochę za mało — rzekł August.

 

— A Adelajda może poczekać, młoda jeszcze, nie chcielibyśmy ją wydawać tak młodo.

 

August, który ją znał zawsze równie młodą od lat sześciu, mimowolnie to sobie 

przypomniał, a marszałek po chwilce powtórzył, jakby wracając do pierwszej rozmowy:
 

— Bardzo miły człowiek siostrzeniec pański.

 

— W istocie — rzekł August poważnie — choć to mój najbliższy krewny (i przyszły 

dziedzic — pomyślał marszałek — eo ipso), choć mi go nie wypada chwalić, ale niepodobna się 
wstrzymać. Wyborny chłopiec, edukację skończył za granicą, teraz sobie szczęśliwie używa życia i 
jest czego używać: dwadzieścia kilka lat, majątek czysty i wcale niemały. Szczęśliwy chłopiec.
 

— A nawet przystojny — rzekł marszałek z miną wielkiego wynalazcy.

 

— Podobny do matki — smutnie już i serio powiedział August.

 

— To rodzony siostrzeniec?

 

— Rodzony.

 

— Bardzo jestem wdzięczen za... że, to jest, żeśmy tak miłą uczynili znajomość. — I 

marszałek się skłonił. — A wracając do księcia, wracając do księcia, my jesteśmy starzy 
przyjaciele, chciej mi poradzić. Nie domyślasz się? — mówił marszałek, pragnący od razu za 
pierwszą wizytą wybadać Augusta. — Jak mi radzisz? czy przyjąć jego propozycję? Jestem pewny, 
że przyjechał z formalnym oświadczeniem. He! Jak mi pan radzisz?
 

— Piękny tytuł! — rzekł August trochę szydersko.

 

— Goły tytuł! — odpowiedział marszałek. — Stare przysłowie: „co po tytule, gdy nic w 

szkatule".
 

— To prawda! — powtórzył August, wykręcając się i śmiejąc w duchu.

 

— To prawda! prawda! — rzekł marszałek. — I jak mi pan radzisz?

 

— Nie śmiem radzić.

 

„To znaczy — rzekł w duchu marszałek — że nie radzi, a zatem, że przyjechali z projektem, 

a zatem wstrzymać się potrzeba. Nie darmo mam głowę".
 

Weszli do salonu znowu.

 

Tu już Stasia zastali przy marszałkowej, która z największą w świecie powagą milczała, 

usiłując tym pełnym uczucia milczeniem utrzymywać rozmowę. Książę siedział przy krosienkach 
panny Adelajdy, sparty na lasce swojej, a miss Jenny, która nie darmo brała dwieście pięćdziesiąt 
dukatów, tuż przy krosienkach także, przytomnością swoją starając się zapobiec zbytniemu wylaniu 
afektów jego książęcej mości.
 

Na widok marszałka książę powstał od krosienek i zbliżył się do niego z uśmiechem 

słodziuchnym.
 

— Dawnom nie miał przyjemności służyć panu marszałkowi, prawdziwie zatęskniłem. 

Hrabia... nie chciał mnie dziś jeszcze puścić, alem się gwałtem wyrwał.
 

Marszałek nosem pokręcił.

 

— Obowiązany, obowiązany — pomruknął, a w duchu pomyślał: „Oto mi w czas 

przyjechał!"
 

— Będę miał kilka słówek na osobności do pomówienia — rzekł książę, chcąc już kończyć 

nie odkładając — potem, patem, gdy goście odjadą, kilka słówek.
 

Marszałek strząsnąl głową i ukłonił się tylko. Rozeszli się zaraz.

 

Ale program całego dnia nieprzytomnością marszałka, niesłychanie zakłopotanego, popsuty 

został, nic już pokazywać, z niczym się chwalić nie umiał. Najogromniejsze srebrne półmiski, 
wielka waza przeszły nie postrzeżone, nie wskazane; nie było mowy o winach, o potrawach, o 
niczym; można powiedzieć, że nic nie widzieli goście. Gospodarz walczył z sobą i ledwie potrafił 
jako tako odegrywać swoją rolę. Pani marszałłowa postrzegłszy to, chciała mówić sama i zastąpić 
miejsce męża, ale skutkiem długiego milczenia nie mogła się przezwyciężyć i niekiedy tylko 
otwierała usta, co jednak, wzbudzając nieustannie oczekiwanie i nadzieję, mało podsycało 
rozmowę.
 

Wkrótce po obiedzie August ze Stasiem odjechali, księciu zostawując zupełną swobodę 

oświadczenia się jak najobszerniejszego.
 

 ROZDZIAŁ SIÓDMY HRABINA — STARY KSIĄŻĘ — GOŚCIE 
U AUGUSTA

 

W kilka dni potem Staś, nie mogąc wytrzymać dłużej, z głową pełną marzeń o 

nieporównanych wdziękach sentymentalnej hrabinej, poleciał z drugą wizytą. Wstydził się wuja i 
korzystał z przybycia kilku osób do niego, żeby się wymknąć nie postrzeżonnym. Wyprawił konie 
za wrota, wsiadł do powozu i ruszył.
 

Marzeń jego w ciągu drogi opisywać nie będziemy, były rozkoszne, poetyczne, a sto razy od 

wszelkiej najpiękniejszej rzeczywistości piękniejsze. Wystawiał sobie tę kobietę ideałem, cudem 
uczucia, duszą młodą i nie zużytą, choć starganą laty próby i zawodów; wystawiał ją sobie czymś 
nieziemskim.
 

Znał on historię hrabinej, ale ta go ani odstręczała, ani zrażała — owszem pociągała jeszcze.

 

„O! — mówił sobie w duchu — jest to serce z płomienia, które szukało drugiego podobnego 

sobie, rzucało się za nim, leciało i nigdzie go znaleźć nie mogło. Jest to kobieta, której nikt nie 
pojął, nikt, jak chciała, nie ukochał, nikt nie wynagrodził miłością wielką za wielką miłość. 
Niemłoda! — mówił sobie — ale się serce nie starzeje, a ona jeszcze tak piękna, tak piękna, tak 
świeża. Co za oczy! co za oczy, co za spojrzenie! Ile dowcipu, ile wdzięku, ona młodsza od córki. 
O! jak bym ja ją kochał, gdyby chciała, gdyby pozwoliła".
 

I marzył Staś, i nagle wielkim się śmiechem rozśmiał.

 

„A gdyby to wujaszek wiedział, toby się dopiero śmiał ze mnie, on, co tak z niej 

nielitościwie szydzi.
 

A może ma duszność? O! nie, nie, to zimny człowiek, co w uczucie nie wierzy, bo nie ma 

uczucia. Rzuca kamień na tę biedną hrabinę! Ale cóż robić miała z takim mężem. Musiała mieć 
kochanków albo się otruć. Jedno z dwojga. Ten żołądek nakryty hrabiowską mitrą mógłże, nie 
mówię, uszczęśliwić taką kobietę, ale przynajmniej znośnym życie jej uczynić? Ona nie jest 
zepsuta, nie, nie; cóż winna, że nigdy nie mogła znaleźć tego, kogo pragnęła, kogo jej do szczęścia 
było potrzeba, i szła od jednego do drugiego i zawodziła się ciągle. Cóż winna? Ona biedna tylko. 
Gdyby była od razu znalazła taką duszę, takie serce, co by ją pojęły, ukochały — ona by była inną".
 

W tym miejscu monologu Staś powtórzył: „Bardzo ładna! bardzo ładna, burszowskie słowo, 

bardzo świeża jeszcze i wdzięczna. A oczy! jeszczem takich nie widział. Boś niewiele widział — 
powiedział sam do siebie. — Jednakże są to oczy, o jakich się tylko marzy! Marzyłem o takich 
właśnie...
 

Ale otóż jesteśmy przed pałacem... Stasiu! bądź grzeczny, śmiały i patrzaj w piękne jej 

oczy, może w nich co dla siebie wyczytasz..."
 

Jakoż kocz stanął i on wysiadł, kamerdyner otworzył przed nim drzwi salonu i   

zaanonsował — przed próżnymi krzesłami, bo w salonie nikogo nie było.
 

Stanisław rzucił się na pierwsze krzesło; już mu wstyd było i tej wizyty, i tych marzeń, jakie 

miał w drodze; zdawało mu się, że każdy wyczyta na jego czole myśli i nadzieje. Lękał się też, aby 
nie spaść z wysokości swych marzeń i nie znaleźć hrabinej cale inną od tej, jaką z pierwszego o niej 
wspomnienia w wyobraźni swojej utworzył.
 

„Kochany wujaszek może ma słuszność — mówił w duchu — jestem młokosem bez taktu, 

bez zastanowienia. Nie wiedzieć, co mi się przyśniwa".
 

Serce mu gwałtownie uderzyło, bo posłyszał głos hrabinej, która właśnie wchodziła.

 

Była sama; hrabia, zaproszony z Alfredem na polowanie w sąsiedztwo, nie znajdował się w 

domu. Spojrzał na nią Staś i dreszcz go przeszedł.
 

„Taż to sama kobieta, którą widziałem, o której myślałem?" — rzekł w sobie.

 

Hrabina, którą tylko co wystawiał sobie ideałem, stała przed nim zupełnie ziemską istotą. 

Był to dla niej jeden z tych dni, w których i na umyśle, i na twarzy starszą się wydawała niż 
zwyczajnie. Oczy jej były przygasłe i lekkimi otoczone zmarszczkami, usta prawie sine, twarz 
zbladła, czoło chmurne. Do niepoznania inna i o dziesięć lat starsza.
 

„To dobrze, nie ma przynajmniej niebezpieczeństwa — rzekł Staś w duchu — odczaruję się 

dziś zupełnie".
 

Z smutnym, ale pełnym pretensji uśmiechem hrabina Julia powitała nowego znajomego.

 

— Jestem, jak pan widzisz, sama jedna — odezwała się — mąż mój z hrabią Alfredem 

pojechali na polowanie. Bardzom panu wdzięczna, żeś o nas nie zapomniał. My się tu tak nudzim, 
tak nie mamy z kim żyć tutaj... Był pan gdzie w sąsiedztwie?
 

— W jednym tylko miejscu, ale to jedno za kilka stanie — odpowiedział Staś, odzyskując 

wesołość i swobodę powoli. — Proszę zgadnąć, jeżeli się godzi zadawać zagadki
 

— Zgadnę od razu — przerwała hrabina — widzę po sposobie mówienia, po uśmiechu 

pańskim, żeś musiał być u marszałkostwa.
 

— Cudownie! Więc już łatwo zgadnąć, kogo tam zastałem?

 

— Najłatwiej dla mnie, bo od nas tam pojechał książę... I prawda, że roboty panny Adelajdy 

bardzo piękne? — spytała hrabina trochę szydersko.
 

— Prześliczne, nieszczęściem jest ich tak wiele, że każdej z osobna przyzwoicie ocenić 

niepodobna. Cóż, gdy się jeszcze zechce oglądać zbiór obrazów pana marszałka.
 

— Ach! ciekawy! — śmiejąc się zawołała hrabina. — Musiał go pokazywać.

 

— Nie byłby darował ani jednych ram, gdyby nie przybycie księcia, które widocznie go 

zmięszało.
 

— Co za domyślny człowiek!

 

— Co ja, tom tak niedomyślny, że pomięszania jego przyczyny odgadnąć nie potrafiłem. Bo 

przypuściwszy nawet, że książę stara się o pannę Adelajdę, nie widzę jeszcze przyczyny niepokoju i 
trwogi.
 

— Jak to? jeszcze jej pan nie widzisz — ożywiając się mówiła hrabina — nie widzis2 pan, 

że walczy między chęcią nabycia tytułu dla córki i zięcia z tytułem dla siebie a bo jaźnią oddania 
majątku w ręce znanego marnotrawnika?
 

— Teraz rozumiem. Ależ to nie pierwsza księcia wizyta?

 

— Gorzej, bo może ostatnia! Staś się rozśmiał.

 

— Żałuję, żeśmy tam nie zostali dłużej!

 

— Byłbyś pan nową zrobił znajomość, stryj księcia miał tam nadjechać. Nie było go przy 

panach?
 

— Nie jeszcze. A ten stryj...

 

— Jest to brylant familii — odpowiedziała hrabina. — Pan wiesz zapewne, że w każdej 

familii jest brylant jeden. U jednych brylantem jest najbogatszy, u drugich najrozumniejszy, u 
trzecich najwziętszy. Czasem kobieta, czasem mężczyzna. Dość, że w każdej familii jest taka 
gwiazda, co za całą familią świeci. Stryj księcia jest właśnie brylantem familii książęcej. Jest 
bogatym, ma związki, trochę po staroświecku, ale nieźle jest sam. Stary kawaler, przyjemnie 
naprowadza na myśl sukcesji, która wprawdzie na kilkanaście głów się rozpadnie, ale zawsze...
 

— Dla księcia zdałaby się, wygląda tak chudo! Hrabina się rozśmiała i mówiła dalej:

 

— Stary książę ma głowę i jeśli kto, to on da sobie rady z marszałkiem — q ui est un dur à 

cuire, jednakże książę stary był podobno paziem Stanisława Augusta i dlatego pospolicie zowie się 
szambelanem...
 

— Doskonała przyczyna.

 

— Możnaż by go dziś jeszcze, siwego, nazywać paziem? niepodobna. A wiadomo, że gdy 

paź wyrośnie, staje się szambelanem koniecznie, więc książę jest szambelanem. Ma w sobie coś 
dworskiego i rycerskiego razem; dla kobiet przesadnie grzeczny, na klęczkach przed nimi, 
wystrojony, upudrowany, z gwiazdą błyszczącą na piersiach, z pierścieniami na wszystkich 
palcach, w trzewikach ze sprzączkami brylantowymi — wygląda jak bardzo ciekawy zabytek 
starożytności. Zręczny jak dworak, śmiały jak dworak, nie wątpię, że sobie z panem marszałkiem 

da rady.
 

— Proszę nie zapominać, że marszałek był adwokatem ł plenipotentem podobno, wprzód 

niż został obywatelem i marszałkiem.
 

— O! mimo tego jestem pewna, że się od księcia nie wykręci. Ten biedny długi książę... to 

jego ostatnia nadzieja, il a pris ses mesures, żeby nie być odepchniętym. Prawdziwie, w takim razie 
nie wiem, co by zrobił, musiałby gdzieś daleko jechać znowu za panną bogatą, bo w sąsiedztwie il 
a tenté tout, a koniecznie się musi ożenić.
 

— Gdyby to nie było śmieszne, byłoby bardzo smutne takie polowanie na posag.

 

— Myśmy się do tego przyzwyczaili — odpowiedziała hrabina — jest u nas kilku 

podobnych, wiecznie starających się panów, których niechybnie znaleźć można wszędzie, gdzie 
wielki posag i jedynaczka, Il s font leur métier z zimną krwią i rezygnacją osobliwszą.
 

W tej chwili rozmowa inny brać obrót zaczęła; z obmownej prawie, jaką była w początku, 

zaczęła ulatać i pochylać się w egotyczną. Hrabina doskonale umiała rozmawiać o niczym i 
niekiedy wmięszać coś znaczącego do tysiąca słów próżnych. Staś łapał chciwie rzadkie znaczące 
wyrazy i nastrajał się trafnie do nich w odpowiedziach. Ożywiona rozmową hrabina znowu 
zajaśniała stopniowo w jego oczach i odmłodniała. Już prawie równała marzeniu, nawet chmurka 
wisząca nad jej czołem dodawała jej wdzięku, bo była piętnem biednej, niepojętej kobiety, jaką Staś 
w niej wymarzył.
 

Wnijście panny Róży z guwernantką do salonu bynajmniej nie przerwało, nie ostudziło 

rozmowy. Panna Róża usiadła z daleka, a przy okrągłym stoliku został, jak wprzódy, Staś sam na 
sam z panią hrabiną.
 

Są znajomości sympatyczne, które się prędko robią i do poufałości zbliżają. Łatwo je 

wytłumaczyć jakimś podobieństwem charakterów; ale tłumaczenie to niedostateczne; 
najpokrewniejsze charaktery często się odpychają, najrozmaitsze przyciągają. Jest w tym tajemnica 
niepojęta. Jednego poznajesz od pierwszego wyrzeczonego słowa, ufasz mu, ledwie w oczy 
spojrzawszy, drugiego pojąć nie możesz, żyjąc z nim długo, pojąwszy kochać nie potrafisz, choć 
wart przywiązania. Na próżno byś się chciał rozumowaniem przekonać, przymusić — nic tu 
rozumowanie nie nada. Przywiązanie, przyjaźń, miłość przychodzą nieproszone, niespodziewane i 
ani ich odepchnąć, ani pojąć nie można.
 

Po kilku godzinach rozmowy, która kołowała najdziwaczniej, Staś postrzegł, że wyraźny 

postęp uczynił. Był już z hrabiną, jakby się z nią znał od lat dwudziestu. Ona także traciła powolnie 
ten ton krochmalny przybierany dla nieznajomych i mówiła z nim jak z dawnym przyjacielem. 
Mówiąc z sobą, nie szukali wyrazów, nie tłumaczyli się ciężko jedno przed drugim, rozumieli się 
łatwo, godzili na jedno i pojmowali, nim myśl cała z ust wyszła.
 

Na drugą wizytę było to już bardzo wiele i Staś więcej nie żądał, brał za kapelusz, nakładał 

powolnie rękawiczki i sposobił się do odjazdu, myśląc już, co przed wujem powie, gdy oznajmiono 
księcia Platona — 6tarego stryja, o którym tylko co była mowa.
 

— Zatrzymaj się pan chwilkę — powiedziała hrabina — dowiemy się, co się tam stało, 

wszakże niepodobna, żebyś nie był ciekawy.
 

Staś został z największą chęcią, pretekstu tylko na to trzeba mu było.

 

Już stary książę był w salonie i drobnymi kroczkami posuwał się szybko ku hrabinej, z 

różowym uśmiechem na ustach,
 

Pocieszna to była figurka; maleńki, suchy, chudy, żółty i pomarszczony jak jabłko pieczone, 

z trochą siwych włosów pudrowanych na głowie, z szarymi oczkami, wąskimi usty, sterczącą 
brodą, w obcisłym fraczku z gwiazdą, w pończochach, trzewikach, z żabotem, w którym sterczała 
szpilka brylantowa, kapeluszem składanym pod pachą, stary motyl stanisławowski, posuwał się do 
ucałowania rączek „anielskiej", jak ją nazywał, hrabinej. Staś uważał, że mu tylko brakło z 
porcelanową rękojeścią szpady, żeby godnie reprezentować dworaków Stanisława Augusta.
 

— Jakże drogie zdrowie anielskiej hrabinej? — spytał.

 

— Jak zawsze — odpowiedziała hrabina, rzucając ukradkiem wzrok na Stasia. — Migrena i 

nerwy.
 

— O! te nerwy. Na nerwy nic nad pomarańczową wodę — rzekł, wdzięcząc się, książę — 

proszę wierzyć i sprobować. Ja także bardzo na nie cierpię i to jedyne moje lekarstwo. Nie darmo ją 
robią w Nervi pod Genuą... predestynacja!
 

Powstał i z równą grzecznością, z jednakim uśmiechem powitał książę hrabiankę, którą 

nazywał „pączkiem różanym", i guwernantkę, dla której innego tytułu nad Minerwę nie znalazł. 
Mógłby ją był bezpiecznie nazwać angielskim piernikiem, zważywszy na silny koloryt twarzy i 
włosów.
 

— A hrabia nasz kochany? — spytał.

 

— A la chasse.

 

— A kuzynek (tak nazywał Alfreda)?

 

— Także.

 

— Nie pojmuję tej pasji — mówił książę. — Pojmuję przywiązanie do całej płci 

niewieściej, którą ubóstwiam mimo szronu, co mi głowę przyprószył, pojmuję karty, pojmuję les 
plaisirs de la table, ale polowania...
 

— Jednakże... — odezwała się hrabina.

 

— Bo naprzód — mówił książę — jak można kochać się w zabawie, w której nie mają 

udziału kobiety !
 

— Toujours galant! — szepnęła hrabina — bardzo dziękuję w imieniu moim i płci całej. 

Ale teraźniejsi mężczyźni nie lubią naszego towarzystwa, unikają od niego. Starają się być jak 
najmniej razem z nami.
 

— To dowodzi, jak się świat popsuł — odpowiedział książę — nie było czasów nad nasze! 

C'était le bon vieux temps.
 

Hrabina się uśmiechnęła lekko. Podano herbatę.

 

— No, jakże, mości książę — szepnęła do ucha księciu szambelanowi — jak się udało u 

marszałka?
 

Książę spojrzał na hrabinę.

 

— Enlevé!... — odpowiedział.

 

— Doprawdy? je vous en félicite.

 

— Dziękuję, il n'y a pas de quoi.

 

— Ale skończono? — spytała hrabina.

 

— Tak jak skończono.

 

— Przyrzekli?

 

— Mogłoż być inaczej?

 

— I marszałek...

 

— Najszczęśliwszy w tej chwili, i nie ma się co dziwować. Wszystko za nami: imię, 

połączenia, stosunki, dla takiego jak on dorobkowicza! A nam co się dostaje?
 

— Miliony — odpowiedziała hrabina.

 

— Ale brudne — rzekł książę po cichu.

 

— A panna?

 

— Gdyby nie to, że się mój synowiec z nią żeni, powiedziałbym...

 

— Niech książę powie, jakby się nie żenił. Szambelan nachylił się prawie do ucha hrabinej.

 

— Byłaby z niej doskonała garderobiana. Zaczęli się śmiać po cichu.

 

— A quand donc la noce? — O! to jeszcze nie ułożono.

 

— To przynajmniej zaręczyny?

 

— Nie odstąpiłem od zaręczyn i zrobiłem je zaraz. Panna była uszczęśliwiona.

 

— Ja myślę, że i książę...

 

— Mój synowiec?

 

— A tak.

 

— Zrezygnowany, mnie to tylko smuci, że nieładna. O! bo okrutnie nieładna i nic 

dystynkcji! nic dystynkcji! Spojrzysz na nią i powiesz zaraz, skąd wyszła!
 

Cała ta rozmowa odprawiła się po cichu, Staś tymczasem przewracał album na stoliku.

 

— I nie wahał się marszałek?

 

— Nic a nic, to jest trochę, z początku, ale jakem go wziął na stronę i wystawił mu 

wszystko...
 

— Chwałaż Bogu, że się to skończyło.

 

Hrabina dała oczyma znak Stasiowi, który rozmowy dosłyszeć nie mógł, że wszystko 

skończono; Staś tego tylko czekał, wziął za kapelusz, pożegnał się i wyjechał.
 

W drodze znowu go opanowały myśli; teraz rozważał każde słówko hrabinej, tłumaczył, 

wykręcał, przypominał każde jej spojrzenie.
 

„Jeszcze piękna, bardzo piękna — mówił w sobie. — Nie wiem czemu, z początku wydała 

mi się,.. Bytem tak zmięszany. Nic dziwnego. A co dowcipu! co dowcipu! Kontent jestem z mojej 
wizyty, nie stracona, zbliżyliśmy się trochę, a do tego poznanie tak szacownego oryginału, jak stary 
książę. Ale co wuj powie?
 

W tak urywanych i poplątanych myślach Staś powrócił do domu. Kilka stojących przed nim 

powozów oznajmywało mu, że się jeszcze goście nie rozjechali, poszedł więc prosto do saloniku, w 
którym nad herbatą i fajkami całe męskie towarzystwo zgromadzone było.
 

Wuj zaprezentował go sąsiadom, a po cichu szepnął na ucho:

 

— Jużeś latał gdzieś, Stasiu?

 

— Zgadłeś, wujaszku, ale próżno byś chciał mnie przerobić.

 

— Herbaty dla pana Stanisława.

 

— Panowie nie na polowaniu? — rzekł Staś — wszakże to wielkie polowanie w 

sąsiedztwie?
 

Niezręczne i nie w porę było to zapytanie, wszyscy w tej chwili znajdujący się sąsiedzi u 

pana Augusta należeli do stronnictwa tak zwanej szlachty nie przypuszczonej do poufałych zabaw 
panów hrabiów, pół i ćwlerćhrabiów, co ich bolało niezmiernie. Trzeba albowiem wiedzieć, że 
pomimo pozornej harmonii między domy pańskimi i półpańskimi w każdej okolicy a szlacheckimi, 
pomimo wzajemnych ceremonialnych odwiedzin nigdy i nigdzie panowie ze szlachtą zupełnie się 
pogodzić nie mogą i żyć na stopie przyjaznej, poufalszej.
 

Szlachta wyobraża sobie nieustannie, że panowie nią poniewierają i śmieją się z niej, 

choćby nawet panowie nie myśleli o tym wcale. Panowie z trudnością przyjmują i przypuszczają do 
siebie szlachtę, nie mogąc wyżyć jej życiem i pogodzić się z jej obyczajami. Tak, choć pozornie 
wszyscy są z sobą dobrze, po cichu z siebie wzajemnie szydzą, nienawidzą się, wynajdują 
najpoczwarniejsze plotki. Czasem nawet, na jakim balu, zgromadzeniu, długo tłumiona nieprzyjaźń 
wybuchnie; towarzystwo rozbije się na dwa stronnictwa, zawre, zaszumi, zagrozi sobie — i 
ucichnie znowu, czekając tylko powodu do nowego wybuchu. To polowanie w sąsiedztwie, o 
którym nie w porę wspomniał Staś, składało się właśnie z najarystokratyczniejszego towarzystwa 
okolicy, do którego tylko przypuszczeni byli wybrani ze szlachty. A tych wybranych było niewielu.
 

Byli to ci, co na nich szlachta ukosem patrzała, że często hrabiowskie wycierali progi i 

sadzili się w swoich domach na przyjęcie panów, którzy im się szyderstwem za to wypłacić mieli.
 

Wszyscy spojrzeli na Stasia, gdy wspomniał o polowaniu, a jeden podżyły, otyły, z 

ogromnymi faworytami jegomość odezwał się, mieszając swą herbatę:
 

— To, panie, polowanie grubej zwierzyny na grubego zwierza.

 

Wszyscy się chórem rozśmieli; nawet Staś półgębkiem im dopomógł.

 

— Jak to? — spytał.

 

— Gdzie by to nam jechać na takie jaśnie wielmożne polowanie! — mówił ten sam gruby 

jegomość. — Sami tam książęta i grafy, i grafiątka; gdzie to tam się biednej szlachcie mięszać!
 

— O! a gdyby cię zaprosili, panie Antoni — rzekł ktoś drugi — tobyś pojechał przecie i 

jeszcze byś się pysznił.
 

— Pojechałbym jak na komedię — odpowiedział jegomość gruby z bakembardami — a co 

pysznić się, to nie byłoby z czego.
 

— Otóż to nabiją zwierzyny! — mówił ktoś inny.

 

— Jeśli tak polują na zwierza, jak na szlacheckie sumki, to będzie licho sarnom i dzikom — 

rzekł trzeci.
 

— A co, panowie — odezwał się pierwszy gruby pan Antoni. — Czy to tej jesieni oni tylko 

polować będą, a my nie? Czy nie złożymy polowania? Czy nie mamy sieci i psów, i strzelb? hę?

 

— Dobra myśl, panie Antoni, pokażmy im, że i my potrafim polować jak oni. Zobaczymy, 

czyje polowanie będzie lepsze!
 

— A wybornie! wybornie! — odezwano się ze stron różnych.

 

— U mnie knieje doskonałe — rzekł sędzia — proszę do mnie, bardzo proszę, na 

szlacheckie polowanie i szlachecki podwieczorek, jeśli łaska.
 

— Na kiedy?

 

— Na niedzielę.

 

Tu się zaczęły układy o polowanie, o psy, o sieci, o ilość huczków, którą każdy z sąsiadów 

miał przysłać. Nie potrzebujemy mówić, że wiele było hałasu, sporów, mediacji, nim się to 
wszystko ułożyło, nim się zdecydowano, kogo zaprosić, a kogo wyłączyć.
 

Jednogłośnie jednak usuniono od zaszczytów i przyjemności polowania wszystkich tych, 

którzy uczestnikami byli łowów arystokratycznych.
 

Nagadawszy się, nakrzyczawszy, naprzypominawszy po tysiąc razy jedno, napowtarzawszy 

odwiecznych konceptów, goście się przecie rozjechali.
 

— Jakże chcesz — rzekł August, stojąc na ganku — aby się z nich panowie nie śmiali, 

kiedy na przykład dziś układają dlatego tylko polowanie, żeby tym jakąś przykrość im wyrządzić. 
Panowie, którym naturalnie wszystko to jest niezmiernie obojętnym, muszą się śmiać z pretensji 
dokuczenia, która dokuczyć im nie może! Wiele jest śmieszności u panów, ale wiele i u szlachty 
naszej. Gdyby szlachta trochę lepiej godność swoją pojęła, mniej by się daleko z niej śmiano.
 

— Masz, wujaszku, słuszność — rzekł Staś — ale to tak z nimi, jak ze mną: chcesz 

koniecznie ludzi przerabiać. To się nigdy nie udaje; znosić ich tylko, jak są, śmiać się z nich, 
żałować ich potrzeba. Proszę kochanego wujaszka, czy kiedy, ludzi — nie mówię, ale jednego 
człowieka przynajmniej ktokolwiek przerobił? Mnie się zdaje, że nie. Jak mu przyjdzie pora, sam 
się chyba odmieni, a ludzie mówią: „Patrzcie, oto go przerobił".
 

— Trudno jednak zaprzeczyć, żeby jedni na drugich nie wpływali.

 

— Trochę, trochę, wujaszku, wpływają tyle, że się człowiek czasem, wstydząc ich, ze swoją 

naturą przyczai i schowa. A taki natura ta sama. A wie wujaS2ek, że książę otrzymał rękę panny 
marszałkównej Adelajdy i pięć tysięcy poduszek, szytych na kanwie, w posagu?
 

— Winszuję, ale nie zazdroszczę...

 

 ROZDZIAŁ ÓSMY POLOWANIE SZLACHECKIE

 

Dom pana sędziego, u którego zebrać się mieli myśliwi na szlacheckie polowanie, był to 

dom stary, szlachecki, jakich już dzisiaj na Wołyniu bardzo mało. Każdy mniej lub więcej nastroił 
się na wyższy ton, niż powinien, udaje bogatszego, rozumniejszego, lepiej wychowanego, niż jest.
 

Wszystko to udawanie pospolicie na nic się nie zdało i przypomina wielce woskowe frukta, 

w które byle zęby zapuścić, byle je wziąć w rękę, już po złudzeniu. Częstokroć mniej jeszcze 
potrzeba, dość spojrzeć tylko. Każdy jednak myśli, że doskonale udaje.
 

I tak nasi wielcy, najwięksi panowie, nasz wielki świat, który by potrzeba zwać małym 

światkiem, bo w istocie na liczbę mały, udaje panów cudzoziemskich. Dziś w kraju prawie nie ma 
pańskiego domu. Wszyscy ci hrabiowie, książęta, cała arystokracja wołyńska jest pożyczana i 
tłumaczona z francuskiego. Jeżdżąc do wód, za granicę, przywożą sobie najświeższe pańskie mody 
do kraju i zdaje się, że usiłują do niepoznania scudzoziemczeć. Była chwila na panów za granicą, że 
się wyrzekali państwa i grali rolę demokratów i zaraz ta moda przeszła do nas i wszczepiła się 
szczęśliwie. Nadeszła chwila wzmożenia się arystokratycznych wyobrażeń, otóż ją mamy i u nas 
doskonale wynaśladowaną. Za granicą malują herby, używają herbów jak danych, robią toż samo u 
nas; za granicą arystokracja przyjęła za prawidło, że pan powinien być aż do fanatyzmu katolikiem 
— toż samo naśladują u nas, udając wiarę, nawet gdy jej w sercu nie ma. Gdybyż chcieli być 
katolikami naprawdę! czegoż by żądać więcej. Ale z religii zrobili sobie modę. I ci, co w nią nie 
wierzą, nic nie rozumiejąc, żyją nie wiedzieć po jakiemu, nie pojmują wiary i obowiązków, jakie 
wkłada, udają gorliwość, bo są panami, stawiają kaplice przy pałacach, utrzymują kapelanów, 
wspaniale oprawne książki do nabożeństwa nosić każą za sobą. Spójrzcież na życie ich i zajrzyjcie 
w głąb duszy!
 

To jednak udawanie najmniej naganne, lepszy zawsze pozór religii przynajmniej od 

zupełnego jej braku; a może skutkiem długiego udawania choć jeden ktoś przejmie się tym, co 
udawał. Ale w najdrobniejszych nawet rzeczach arystokracja nasza udaje zagraniczną i małpuje ją; 
aż do kroju liberii, aż do listowego papieru, aż do sposobu zaczesywania włosów, aż do manij 
spekulatorskich.
 

Stopniem niżej ci, co nie są panami, a chorują tylko na państwo lub pod imieniem 

półpanków chodzą, udają i małpują całych panów we wszystkim!
 

Niżej stopniem jeszcze naśladują półpanków.

 

Szlachta, prawdziwa szlachta, wrzeszcząc nieustannie na całe gardło na panów, chwyta, co 

może , od nich, studiuje ich obyczaje, stara się im zrównać wystawą, wytworem.
 

Na kilku chatach męczący się biedak, jak może, znowu udaje zamożnego obywatela.

 

Ostatni pan rządca, ekonom, pisarz małpują szlachetkę i tak dalej a dalej, wszystko udaje, 

gra komedię, siebie oszukuje i nikogo więcej. Czyby nie lepiej było powiedzieć sobie: „Jestem, 
czym jestem, i będę się okazywać, jak jestem?"
 

O! gdyby ci wszyscy wiedzieli, jak są zabawni ze swymi pretensjami, jak dziwaczni, jak 

śmieszni, gdyby wiedzieli, że tuż obok najserdeczniejsi z nich muszą się śmiać przyjaciele, może by 
zdecydowali się przestać udawać. Tymczasem wolą być śmieszni, niżby się mieli stopniem zniżyć 
w oczach świata. I byłożby to zniżenie? Bardzo wątpię. Ja bym to miał za postęp.
 

Tu to można powtórzyć przysłowie o belce w oku własnym, a słomce w oku bliźniego; bo 

każdy doskonale widzi śmieszność swojego sąsiada, poznaje się na farbowanych lisach stopniem od 
siebie wyższego, a ślepy jest dla siebie samego. Wszyscy śmieją się ze wszystkich, a nie poprawia 
się nikt.
 

Wróćmy do sędziego, do którego domu czytelnika wprowadzić chcieliśmy. Dom to był 

stary, szlachecki, na takiej stopie, na jakiej go fortuna właściciela naturalnie stawiała; żadnego w 
nim udawania i dodawania.
 

Sędzia, pięćdziesiątletni człowiek, rozsądny i oświecony, miał tylko jedną wadę — nie lubił 

panów, przypisując im wszystko złe i wszystkie nieszczęścia krajowe, otwarcie ich szczerze 
nienawidził.
 

To naturalnie uczyniło go popularnym u szlachty, która tym więcej go kochała, im więcej on 

na panów się zżymał. Sędzia nie odebrał był wychowania świetnego ani nawet zupełnego, dopełnił 
go jednak, ile mógł, późniejszą pracą, nie zmieniwszy kierunku idei, w jakich się wychował. Z 
młodu nasłuchał się świetnych pomysłów reformy socjalnej, której i u nas próbować chciano; 
przejął się jej potrzebą i został na całe życie, czym był za młodu. Jakkolwiek pomysły, jemu 
ukochane, zupełnie swojskie nie były, owszem, tchnęły francuszczyzną, nie zdenaturalizowały 
sędziego. On je po swojemu przerobił, przestroił i myśląc nie ze wszystkim po staroszlachecku, 
potrafił jednak zostać szlachcicem starego kroju. Jemu podobnych widzimy jeszcze po dziś dzień 
niemało. Sędzia w życiu prywatnym i publicznym był surowo uczciwym człowiekiem, sumiennym 
i prawym. Dziwnym wypadkiem zetknięcia się w nim wychowania domowego, religijnego, z 
wykształceniem późniejszym, innego ducha — sędzia sercem był religiant, a głową sceptyk. Modlił 
się z rana i wieczór, uczęszczał na nabożeństwa, spełniał wszystkie obowiązki religijne, a gadał 
przeciw religii czasem i argumentował wstecz swemu postępowaniu. Tak na przykład z rana 
wyspowiadawszy się, po obiedzie prawił wszystkie wykoncypowane o jezuickich spowiedziach 
anegdotki itp. Niektórzy nazywali to niekonsekwencją; ale w nim ta niekonsekwencja była 
koniecznością dwóch sposobów wychowania, z których duch jednego nie podbił drugiego i oba 
zmieniały się i luzowały koleją.
 

Może też było w tym coś i właściwego mu, charakterystycznego, bo nie tylko z wiarą 

postępował tak sędzia, mając ją w sercu i uczynkach, a przeciw niej będąc nieraz mową. Oszczędny 
i gospodarny, często wyśmiewał zbierających grosz i poświęcających życie tej pracy, z której nie 
mieli korzyści dziś, spuszczając się na zbyt niepewne jutro; żonaty i dobry mąż, lubił mówić 
przeciw ożenieniu i wychwalać przyjemności swobodnego kawalerskiego życia. Tak zawsze 
przenosił to, czego nie robił, nad to, co czynił. Szczególny człowiek. Jednakże nie odmieniał się 
wcale i dalej żył zawsze jak dawniej; własne jego słowa nic na postępowanie nie wpływały.
 

Syn niebogatego szlachcica, dorobił się pracą i oszczędnością znacznego dosyć majątku, z 

powiększeniem jego jednak nie zmienił sposobu życia, nie wystawił pałacu, nie założył ogrodu, nie 
wysadzał się na konie i powozy. Wszystko u niego było prostym tylko, porządnym, czystym, 
niewystawnym. Może sędzia nie miał dobrego smaku i nie pojmował go wcale, nie rozumiał 
przyjemności wytworu, wdzięku wystawy; ale za to doskonale rachował. Cała kraina piękności, 
sztuki była dla niego zamkniętą, ślepy na to, co zwał bawidełkami tylko pańskimi, śmiał się jak z 
szaleństwa z amatorstwa sztuk. Najpiękniejszą dla niego muzyką był zawsze kozaczek wesoły, 
smutna dumka narodowa, już Straussowego walca nie ze wszystkim rozumiał, a na mazury Chopina 
ruszał ramionami, powiadając, że pisane były dla świerszczów. Wybaczmy to wszystko 
szanownemu sędziemu.
 

Jakkolwiek trochę śmieszny, poczciwy był, sumienny, nikogo w życiu nie oszukał, wielu 

dopomógł; kochany też był powszechnie.
 

Ożeniwszy się z bardzo młodą panienką odpowiedniego mu majątku, lecz zaniedbanego 

wychowania, przez kilkadziesiąt lat pożycia z nią, nie zachmurzonego niczym, potrafił ją zupełnie 
sobie podobną uczynić i na swoją wiarę nawrócić.
 

Swoim sposobem pojmując i czując, sędzina to tylko przyjmowała za dobre, co mąż za takie 

uważał. Ustawiczne sprzeczności postępowania i mowy męża wydawały się jej w końcu 
naturalnymi; zdawało się jej, że inaczej być nie mogło. Kobieta zwykle instynktowo czuje, co 
piękne, i przywiązuje się namiętnie do pięknego; nie znając muzyki — lubi muzykę, nie znając 
malarstwa — przeczuwa, co prawdziwie pięknym; sama stara się być piękną i wszystko wkoło 
siebie uczynić wdzięcznym. Sędzina, skutkiem długiego pożycia z człowiekiem nie pojmującym 
nic nad użyteczne, jak on w końcu zagłuszyła w sobie wszystkie uczucia piękności.
 

„Do czego się to zdało?" — było ulubionym pytaniem i ulubioną odpowiedzią obojga 

państwa, gdy mówili o czymś widocznie, dotykalnie, materialnie nieużytecznym.
 

U nich też to tylko się znajdowało, co się zdać mogło i użytecznym było widocznie. Dom 

stał, osłoniony od północy gaikiem i otoczony gęstym, wysokim częstokołem, na suchym wzgórku; 
pozór jego prawie był śmieszny, tak widocznie nie dbano, jak się wydawać będzie. Okna różnej 
wielkości, drzwi wysokości różnej, ganki i budki różnego kształtu znajdowały się na samym 
froncie. Tuż przy ganku ogromna drabina stała oparta o dach, służąc do wycierania kominów, ale 
broniła od upadku kominiarzy, bo zbudowana była gruntownie. Od domu na prawo poczynał się 
szczelnie oparkaniony sad owocowy i ogród warzywny. Niedaleko także, i na oku, stały 
gospodarskie budowle nie osłonione niczym; porządna, z tartego drzewa dębowego stodoła, 
owczarnia, stajnie itd. Z drugiej strony ogromny folwark i kuchnia tuż prawie przypierały do domu. 
Najprzyjaźniejsze oko nie dostrzegłoby tu żadnej symetrii, żadnego pomysłu architektonicznego dla 
oka tylko. Wnętrze domu odpowiadało zewnętrznej dziedzińca fizjognomii. Dobrze ogrzany, 
dobrze opatrzony, czysty, wygodny, dom ten nie zalecał się wcale wdziękiem. Pokój bawialny z 
ogromnym kominem, kilką sofami, kilką stolikami, dywanem pod nogi, ze- garem staroświeckim 
miał kilka okien sporych, bez firanek. Sędzia utrzymywał, że nie na to dają się okna w pokoju, aby 
je firankami zasłaniać. Główne drzwi od sieni zapuszczone były suknem dla ciepła. Podłoga nie 
była woskowana, ale nadzwyczaj czysta. Zresztą żadnej ozdoby, żadnej fraszki. Komoda, a na 
komodzie kilka wyczytanych książek. Cały dom był w tym sposobie, nic w nim nie brakło dla 
wygody, nic w nim nie było dla oka.
 

Pokój sędziego, ciepły, niewielki, cały suknem wybity na zimę, starannie utrzymywany, z 

nieustającym ogniem na kominie, miał za cały sprzęt łóżko żelazne, wygodnie wysłane, kilka 
krzeseł i stolik. Obok była tak zwana biblioteczka, składająca się z kilkuset tomów książek, po 
większej części polskich, z pierwszych lat XIX wieku i ostatnich przeszłego. Tu także znajdował się 
ciekawy arsenał, jedyny zbyteczny sprzęt w domu, kilka fuzji i szabli, rząd na konia staroświecki i 
buława złocona. Wszystko to ułożone jak najporządniej, na swoim zawsze miejscu, w pokrowcach.
 

Niceśmy jeszcze nie mówili o dzieciach sędziego i ich wychowaniu.

 

Miał on trzech synów i choćby mógł był wychować ich w domu, biorąc do nich nauczycieli 

prywatnych — jak tylko dorastali, zaraz oddawał ich do szkół publicznych.
 

— Mężczyzna — powiadał — nic niewart wychowany w domu. Gdybym miał dziewczęta, 

za wszystkie skarby świata nie oddałbym ich na żadną pensję, bodajby najlepszą. Z synami to co 
innego, powinni się obetrzeć w szkole, tym sposobem łacniej im potem wejść w świat i nie tak na 
nim dziwnie wyglądają. Dla chłopca szkoła, dla dziewczyny dom.
 

Wszyscy więc chłopcy sędziego byli w szkołach, najstarszy kończył właśnie nauki.

 

Na dzień naznaczony zebrało się całe sąsiedztwo do sędziego na owo polowanie 

szlacheckie; a ponieważ wiele gadano o arystokratycznych łowach, na których wypito nie wiedzieć 
wiele szampana i bawiono się wy- bornie, nic wprawdzie nie zabiwszy, sędzia postanowił na 
przekorę panom nabić mnóstwo zwierzyny, spoić wszystkich i zatrzymać jak najdłużej. Poczyniono 
do tego stosowne przygotowania, upewniono się o zwierzu w kniei, wybrano, co było najlepszego 
w piwnicy, i sprowadzony kucharz smażył już od wczoraj wielkie prowizje przysmaków.
 

Pierwszym z gości przybywającym był otyły pan Antoni z bakembardami, któregośmy już 

widzieli u pana Augusta, prawiącego o grubej zwierzynie. Był to najzajadlejszy demagog w 
powiecie; i nie dziw — wszystko go odpychało od wyższej klasy towarzystwa Nie miał zupełnie 
wychowania, nie miał prawie majątku, był bez imienia, bez związków, paliła go zazdrość 
nienasycona, złość nieposkromiona... Jego nienawiść gruntowała się jedynie na gniewie. Cale inne 
były uczucia sędziego; ten wiedział, że nie miał czego zazdrościć, nie zazdrościł, nie gniewał się, 
ale gorzej, bo wyszukawszy wszystkiego, co mogło podać panów w pogardę, gardził nimi, brzydził 
się. Nadto rozsądny, aby nie wiedział, że na wszystkie jego argumenta odpowiedzieć można, nie 
wdawał się w dysputę lub po prostu nieskończoną liczbę faktów — o jakie w historii naszej 
ostatnich czasów nietrudno — tłumaczył.
 

— I ja miałbym ich kochać! Ja miałbym im darować! Ja miałbym ich szanować! — wołał.

 

— Ależ nie wszyscy tacy byli — odpowiadano.

 

— Proszę cytować.

 

Tu sędzia nielitościwie wyszukiwał plam na każdym. Niestety! wiemy, jak o plamy 

nietrudno!
 

Gruby pan Antoni był przewódcą szlachty na zjazdach, na balach, na kontraktach, do 

kroków nieprzyjacielskich przeciw panom.
 

Sędzia, wołając o pomstę na drugich, plwając w oczy zepsutym, miał za sobą swoją prawość 

charakteru, nieposzlakowaną poczciwość. Cale przeciwnie pan Antoni; temu można było niemało 
także na oczy wyrzucić, wiedział on o tym i spieszył czernić drugich, aby sam się mniej czarnym 
wydawał. Postawa pana Antoniego malowała go doskonale; był to ogromny, barczysty chłop, z 
włosami czarnymi, kręconymi, spłaszczonym nosem, szerokimi usty, wydętymi czerwonymi 
policzkami; brudno zawsze odziany, z fajką króciuchną w zębach, której nie rzucał nigdy.
 

— No! a cóż, sędzio — rzekł, zsiadając z konia — będzie nasze polowanie warte 

pańskiego? hę?
 

— Nie łapmy ryb przed niewodem — odpowiedział sędzia.

 

— Nie ma jeszcze nikogo?

 

— Żywej duszy.

 

— Ale ot już ktoś jedzie.

 

W istocie zaraz się zaproszeni zjeżdżać zaczęli. Gdy August ze Stasiem wysiedli z powozu 

w wytwornych myśliwskich ubiorach, z pięknymi fuzjami Lepage'a, pomimo najgrzeczniejszego 
powitania i uściskania z panem Antonim mina ich nie podobała mu się wcale.
 

— Coś ten młokos na paniczyka wygląda, na grafiątko — rzekł Antoni, poprawiając palcem 

w fajce. — A tak to się na polowanie wystroiło! Ta! ta! choruje na pana!
 

Żeby się podobać temu panu, trzeba było, jak widzimy, koniecznie się prezentować brudno i 

odarto. Inaczej przezywał panem i arystokratą; i że sam nie miał porządnej sukni, rad był 
wszystkich widzieć ©szarpanych.
 

Powiódłszy oczyma za wchodzącymi do pokojów, pan Antoni został na ganku z fajką i 

bawił się towarzystwem starego strzelca. Tymczasem nadjeżdżali a nadjeżdżali goście.
 

A najprzód nejtyczanka, cztery konie siwe w szlejach, kozak z osełedcem na kozłach, 

dwóch młodzieży w środku. Szaraczkowe taratatki, szerokie szarawary, czapeczki bez daszków na 
głowie; pies w nogach.
 

Byli to panowie Zygmunt i Jan... rodzeni bracia, synowie hrabiego...

 

— Cóż mogą robić tutaj? — spytacie.

 

Posłuchajcie cierpliwie: Synowie hrabiego, powiedziałem, ale nie hrabiowie. Piękne mieli 

imię, nic więcej; ojciec w nieustannych procesach, które go — mając zbogacić — ubożyły, 
zaniedbał dzieci, nie dając im żadnego wychowania. Sam bezprzykładnie ograniczony, powiadał, że 
gdy zostawi synom szkatułkę, lepszą rzecz im da od wychowania.
 

Szkoda tylko, że w końcu zostawił im wprawdzie szkatułkę, ale pustą; a pusta szkatułka 

znowu to trochę za mało! W istocie wzięli po ojcu majątek odłużony, zaplątany, na oko wielki, w 
rzeczy mały. Panowie Zygmunt i Jan nigdzie nie byli w szkołach, uczył ich czytać pisarz 
prowentowy, a francuszczyzny trochę matka, póki żyła. Zostali więc po śmierci ojca, nie wiedząc, 
do jakiego towarzystwa należeć, do jakiej przyczepić się klasy. Imię, stosunki ciągnęły ich ku 
panom, ale wyżyć z nimi nie mogli, wychowani byli na cale co innego; nie pojmowali smaków, 
upodobań, obyczajów, rozmowy, życia pańskiego, byli w kole krewnych nieswoi, niespokojni, 
upokorzeni, nieśmieli, czuli się śmiesznymi, nudzili się okropnie. Musieli więc, zapomniawszy na 
imię, podać ręce braciom szlachcie i żyć z nimi.
 

— Tęgie chłopaki — mówił o nich pan Antoni — tęgie chłopaki!

 

Rąbać się w pałasze, hulać na koniu, strzelać, polować, pić, uganiać się za dziewczętami, to 

było ich życie. Wyśmienite życie, gdyby nie znano lepszego!
 

Zresztą poczciwi byli chłopcy, ani słowa, nikt im nie mógł zarzucić większego występku 

nad roztrzepanie, większej wady nad zupełną moralną nicość. Trzeba było pomóc komu, poratować, 
pożyczyć pieniędzy, zastawić się, nastraszyć nawet — gotowi zawsze; serca złote, głowy puste. Ale 
czyż oni tylko temu byli winni? Szanowny ojciec więcej daleko podobno.
 

Po hrabiach nastąpił niejaki pan Trzecieski, który przyjechał bryczką zieloną, krytą, 

spuszczaną, czterma młodymi końmi. Poczciwy to był sobie szlachcic, na całą okolicę znany z 
prawości charakteru, z najlepszego serca i wylania się dla wszystkich. Sąsiedztwo bez ceremonii 
posługiwało się nim we wszystkim. Potrzeba było jednemu przedać żyto, posyłał próbkę do niego i 
prosił, aby mu koniecznie przedał po takiej a takiej cenie. Drugi chciał pożyczyć pieniędzy, wprost 
do pana
 

Trzecieskiego. Weź, skąd chcesz, a pożycz. Potrzeba było swata, posyłano po pana 

Trzecieskiego w swaty. Chciano urządzić pogrzeb, stypę, i to na jego ramiona zwalano; pojedynek, 
kłótnia, zgoda, wesele, wybór w podróż, nic się bez niego nie obeszło, nie mówię już o tysiącu i 
jednym kompromisach, które odsądzał, o niezliczonych mediatorstwach itd., itd.
 

Weszło to tak we zwyczaj, że gdyby był komu odmówił, gniewałby się pewnie, ale 

poczciwy Trzecieski nie wyobrażał sobie nawet, jak by mógł komu odmówić. Całe życie spędził, 
cudzymi zajmując się interesami, i nie dziw, że swoich zaniedbał.
 

Był ubogi i żył chodząc, jak to mówią, po posesjach, na których mu się nie szczęściło wcale. 

Dom u niego zawsze był pełen gości, wszystkim było jakoś po drodze wstępować do niego: temu 
na śniadanie, temu na obiad, temu na noc, innemu na kilka dni wypoczynku. Zdarzyło się, że ktoś, 
nie mając kąta, na kilka miesięcy zasiadł u niego z całą familią. Trzecieski nigdy się nie poskarżył 
na to, nie stęknął; co miał, tym się dzielił, co mógł, to zrobił, nie chwaląc się ani tym, co dał, ani 
tym, co uczynił. Kochano go w sąsiedztwie, nie miał prawie nieprzyjaciół, nikt jednak w setnej 
części nie oddał mu tego, co on ludziom robił. Nieżonaty, mało potrzebujący, z okrawków swego 
ubóstwa obdzielał jeszcze familię uboższą od siebie, a nikt nie wiedział o tym nawet.
 

Taki był pan Trzecieski; dodajmy do jego historii rysopis.

 

Wzrost średni, twarz ciemna, ogorzała, ryża peruka na głowie, stary frak granatowy, zegarek 

z dewizkami ogromnymi, rękawiczki łosiowe, laseczka czarna z kościaną główką, stary kapelusz, 
lulka piankowa, kapszuk haftowany paciorkami przez siostrzenicę.
 

Ledwie się odtoczyła od ganku bryczka pana Trzecieskiego, zajechał koczobryk sędzica 

Pękalskiego.
 

Sędzic była to jedna z najoryginalniejszych figur w sąsiedztwie. Miał on niegdyś pretensje 

do państwa, bywał u panów, grywał z nimi w karty, żartował ze szlachty i chorował, jak to mówią, 
na pana. A że u nas jest zwyczaj przyjmować do towarzystwa wszystkich, co grubo grywają, 
przyjmowano sędzica dobrze, grzecznie, sadzano za zielonym stolikiem i podawano mu rękę 
spotkawszy. Sędzic z tego uroił sobie, że został już naturalizowany panem. Wskutek więc 
przekonania o wysokim swym pochodzeniu, ogromnej fortunie (miał piętnaście chat w polesiu, a 
żył jak na stu) i nieopisanych przymiotach duszy, zaczął się starać o hrabiankę czy pseudohrabiankę 
W... Nieprędko to postrzeżono, bo dozwalając sędzicowi grać z sobą, pić, polować, błaznować, 
tańcować, tracić, co miał, panowie nawet nie przypuszczali, aby on ośmielił się podnieść oczy na 
pannę W... Panna W... miała — prawda — lat trzydzieści, nos czerwony, posag niewielki, ręce i 
nogi ogromne, ale należała do familii, która tym się mocniej panoszyła, im mniej dawno weszła 
przez połączenie jednego z swych członków w jaśnie wielmożny świat. Uważajcie tylko, jak 
zawsze daleko bardziej panami są ci, co świeżo na panów wyrośli, jak się lękają, aby ich za 
bajbardzo nie wzięto i nie strącono z piedestału, na którym tak wybornie posągi udają.
 

Gdy się sędzic jaśnie wielmożnej matce oświadczył, stał się taki zamęt, zamięszanie, 

oburzenie, że gdyby był bratu panny W... przyłożył rękę do twarzy, nie tyle by to może 
animadwersji wzbudziło. Szeptano, jeżdżono, gadano, ruszano ramionami niesłychanie wysoko, 
naradzano się i sędzic przez anioła, którego reprezentował pułkownik jakiś, pieczeniarz, wypędzony 
został z raju. Zamknięto za nim drzwi i — skończyło się — myślicie?
 

Nie, nie skończyło się. Sędzic nie dał się tak odepchnąć brutalsko i nie stracił ani ochoty, ani 

nadziei posiadania czerwonego nosa panny W... Miłość jego cicha, nie wyjawiająca się na świat, 
powinna była, jak rachował, pozyskać serce hrabianki. Nigdy wprawdzie o tym nie mówił z nią, ale 
był przekonanym, że go kocha, i czerwoność jej nosa nawet tłumaczył sobie gwałtowną miłością 
nieustannie w nos bijącą. Rzekł więc w duchu do siebie: „Nie dajmy się tyranii rodzicielskiej i 
przesądom zwyciężyć. Ja ją wykradnę".
 

Wszystko przygotowano do wykradzenia, ale gdy kochanek u nóg panny wyjawił swój 

płomień i oznajmił jej o przygotowanej ucieczce, panna, która jak się pokazuje, wcale się dotąd 
miłości nie domyślała (i od Czego innego miała nos czerwony), zaczęła krzyczeć, płakać, 
odpychać. Sędzic oburzony uciekł. Postanowił się mścić, że go nie pokochała; zaciągnął się do 
szlachty, z pieczeniarza panów stał się pieczeniarzem półpanków, demokratą, co chcecie. Zaraz na 
następujących kontraktach na kasynie sfomentował młodzież do Wyrządzenia kilku niegrzeczności 
państwu W..., narobił wiele hałasu, mnóstwo niedorzeczności i spoczął. Kiedy mówię, że spoczął, 
to znaczy tylko, że dał pokój państwu W... w szczególności, ale nie zaprzestał prześladować w 
ogólności panów, których uważał za osobistych nieprzyjaciół. Kilka już odbył pojedynków wskutek 
nieroztropnych zaczepek, widział się wyśmianym, zrujnowanym — nic to nie pomogło, wiódł dalej 
Wojnę zażarcie, stał się Don Quichotem w swoim rodzaju i za lada cieniem dobywał z pochew 
języka i szabli.
 

Sędzic miał lat przeszło trzydzieści, wysoki, barczysty, przystojny; oczy czarne, wąs czarny, 

usta wcięte, nos orli, potężny, postawa atletyczna, Lubił żyć i ostatnim już gonił, piętnaście chat 
można jednego przeżyć wieczora, coż dopiero w lat kilka? Trzymał się tylko jeszcze na jakichś tam 
formach i formalnościach majątku; tradując zawsze sam w cudzym imieniu, aby ktoś niepotrzebny 
go nie zatradował.
 

Możeśmy już i tak za wiele osób opisali, więc na resztę okiem tylko rzuciemy.

 

Towarzystwo, prócz wymienionych już osób, składała tak zwana szlachta różnego kształtu, 

wzrostu, stroju i humoru. Granatowe fraki i   czarne czamarki stroiły większość myśliwych, 
ozdobnych wielkimi bakembardami, ogromnymi wąsami i mniej więcej nastrzępionymi czubami. 
Kilku nowatorów ukazało się z długimi włosami i całkowicie zarosłymi brodami.
 

Około południa ruszono do kniei i ku wieczorowi dopiero powrócono nazad do sędziego na 

tak zwany podwieczorek, mogący się wygodnie nazwać obiadem lub wieczerzą. Zwierzyny ubito 
bardzo wiele i wskutek szczęśliwych łowów w różowych wszyscy byli humorach. Pan Antoni 
mianowicie cieszył się, że ta arystokracja — jak powiadał — ani jednej sarny nie dostała, ani 
jednego dzika, a oni pięć sarn i dwa warchlaki.
 

— Pańskie polowanie — mówił — nie dziw, a nasze biedne, szlacheckie...

 

I na całe gardło rozśmiał się jak z wybornego konceptu; niejeden mu wtórował, bo 

wszystkim świerzbiały języki, wszyscy chcieli pośmiać się z panów i dobry im był lada pretekst do 
tego.
 

Wszczęły się więc dokoła stołu przycinki, koncepta, opowiadania, a wszystkie wymierzone 

były, jak się łatwo domyśleć, na tych nieszczęśliwych panów, którzy by się z nich pierwsi uśmiali, 
gdyby je słyszeli (inszym tylko śmiechem). Bywał w tych ucinkach dowcip i nie było dowcipu, 
tylko złość czasem, żółć wezbrana wylewała się — zarówno je jednak przyjmowano.
 

August i Staś nie mięszali się do konwersacji prawie, uśmiechali się z lepszych konceptów, 

spoglądali na siebie lub gdy opowiadający natarł na nich wprost i wymagał śmiechu potakującego, 
że tak powiem, pistolet trzymając na gardle, śmieli się przez grzeczność i przymuszenie.
 

Pan Antoni poznał, że nieszczerze, nie sercem się śmieli i zaraz szepnął sąsiadowi swemu, 

który zajmował się pilnie zmiataniem z talerza:
 

— To, bratuniu, wilcy w owczych skórach, jest w nich jakiś diabeł pański!

 

— Mniejsza o to — odpowiedział sąsiad — niechaj słuchają, co gadamy, tym ci lepiej.

 

Rzucona myśl trafiła doskonale do przekonania pana Antoniego, jął się natychmiast 

umyślnych konceptów, wymierzonych, jak mu się zdawało, ku podejrzanym o państwo Augustowi i 
Stasiowi.
 

— Panie Auguście — odezwał się — to pański siostrzeniec, słyszałem? hm?

 

— Tak jest.

 

— Hm! dawno w naszych stronach?

 

— Nie tak bardzo...

 

— I zapewne porobił już znajomości?

 

— Byliśmy w kilku domach.

 

— O! to już pewnie zgadnę, gdzie — rzekł Antoni, wahając się na krześle — u hrabiów.

 

— I tam byliśmy, bliskie sąsiedztwo.

 

— Za pozwoleniem — zawołał, przechylając się Antoni do Stasia — choć to krótka 

znajomość, ale ja jestem tak sobie otwarty szlachcic, niech pan wybaczy, nie byłem za granicą, nie 
znam się na tych tam ceregielach i ceremoniach. Słyszę, pan był naprzód z wizytą u hrabiów?
 

— Byłem — odpowiedział Staś, patrząc mu się w oczy z krwią zimną — i cóż?

 

— Pewnie z ciekawości, dla poznania domu? hę?

 

— Zapewne.

 

— A to nie zawadzi pana objaśnić cokolwiek o tym domu. To, panie, z dobrego serca. Panie 

Onufry — rzekł do sąsiada drugiego — waćpan najlepiej znasz hrabiów, powiedz no o nich panu.
 

Pan Onufry, napiętnowany od ospy, suchy i blady szlachcic, ozwał się, podnosząc głowę:

 

— Oj! znam na swoje nieszczęście tych przeklętych hrabiów, bodaj bym ich nie znał!

 

Pan Antoni zatarł sobie ręce z ukontentowania, Onufry ciągnął dalej:

 

— Szachraje, i kwita. Trzy lata jeżdżę i ani procentu, ani kapitału odebrać nie mogę. Na 

terminie hrabiego nie ma w domu, przed terminem powiadają, że jeszcze nie termin, po terminie, że 
już nie termin, i tak mnie wodzą. A czy to mnie jednego! Ot, pani Przyleska, wdowa z czworgiem 
dzieci, cały fundusz powierzyła hrabiemu i teraz prawie o żebranym chlebie.
 

— A o jejmości — szepnął pan Antoni.

 

— Jejmościnych kochanków jak piasku w morzu — mówił Onufry — Już co ta to nie 

zmarnowała życia, mosanie, co użyła, to użyła! A te poczciwe hrabisko wierzy w nią po dziś dzień 
jak w samą cnotę. Teraz nawet, na licha, zestarzała, a jeszcze się mizdrzy; ten hrabiuk nie darmo 
tam siedzi.
 

— Kuzyn — szepnął ktoś.

 

— I bardzo bliski — odpowiedział pan Onufry. Wszyscy w serdeczny śmiech.

 

— Niech się no pan strzeże — rzekł z cicha Antoni do Stasia — aby i pana nie zwerbowała.

 

Staś pokiwał głową pogardliwie.

 

— Lubi, panie, coraz co świeżego! Ktoś z drugiej strony stołu odezwał się:

 

— O kim to tam gadacie?

 

— O jaśnie wielmożnym hrabi...

 

— Oh! Jest o czym!

 

— Alboż nie?

 

— Znam ci i ja go dobrze, ułowił i u mnie dwa tysiące karbowanych, których podobno 

nigdy nie zobaczę.
 

— Kto? Hrabia... — przerwał trzeci — to i ja mam u niego sumkę.

 

— Pokazuje się — rzekł pan Antoni, ukosem spoglądając na Stasia — że wszyscy coś u 

niego mają. Zrujnowany kompletnie. Już do tego przyszedł, że u Żydów pożycza na dwadzieścia 
pięć i trzydzieści procentów. No, a spójrzcież na dom, na przyjęcie, na ludzi; to to się jeszcze dmie i 
świeci, jakby nic nikomu nie był winien. Ale niedługo już tego.
 

— Co pan mówisz, niedługo? — przerwał inny — alboż to my damy jemu rady? Gdzie tam! 

Pan będzie panem, a my z torbami pójdziemy.
 

— Niedoczekanie — rzekł pan Antoni.

 

— Wiecie jego awanturę tegoroczną z pszenicą?

 

— Słyszałem.

 

— Przedał ją po ośmnaście złotych na pniu i wziął naprzód pieniądze; potem mu wyżej 

postąpili Żydzi, przedał drugi raz i znowu wziął pieniądze. Pierwszego kupca zbył obligiem, i 
kwita.
 

— To szkaradnie — ozwał się ktoś.

 

— To nieprawda — rzekł inny.

 

— Jak to nieprawda? Prawda święta.

 

— Wiem z pewnością, że nie.

 

— Tylko proszę, nie broń tych panów.

 

— Daj no pokój! daj pokój! — zakrzyczano ze wszystkich stron.

 

Rozmowa zwróciła się na inny przedmiot, ale po krótkim przestanku znowu na któregoś z 

znajomych panów wygadywać zaczęto. Opisywano ich zjazdy, zabawy, sposób życia, rozwodzono 

się nad brudną stroną jego. Wyciągano więcej niż podejrzane wiadomostki, plotki, które, obiegłszy 
sąsiedztwo, nabrały na siebie tysiące dodatków. Tak przepędzono cały prawie czas obiadu i 
wieczór.
 

Przy kartach nie ustawała taż sama rozmowa, przerywana tylko chwilowo opowiadaniem 

własnych przygód przytomnych osób lub żwawymi rozprawy o zadane, odrzucone, zabite, o honory 
i lewy.
 

August ze Stasiem o wschodzie księżyca pożegnali gospodarza i wrócili do domu.

 

Pan Antoni, widząc ich wychodzących, wskazał palcem na Stasia i rzekł półgłosem:

 

— Paniczyk! pachnie mu państwo jak i wujowi. Zaczął wizyty od hrabiów. Ale pięknych się 

o nich rzeczy nasłuchał.
 

— Oj! dobrze! — rzekł inny — niechaj wie, co to za jedni, których tak szanują i 

towarzystwo ich nad inne przenoszą.
 

— Zadaję atout.

 

A Staś, siedząc w powozie, rzekł do Augusta:

 

— Ależ szlachta twoja, wujaszku!

 

— Cóż o niej powiesz?

 

— Mogą być najpoczciwsi ludzie, ale...

 

— O! jest ale...

 

— Ależ między nimi człek się sądzi o wiek cofnięty! Co za nieświadomość rzeczy, co za 

namiętna zazdrość, co za nieukształcenie!
 

— A serca dobre — rzekł August — serca dobre. Próżniactwo tylko i brak oświaty ich gubi. 

Słyszałeś ich, gardłujących przeciw panom może nie bez słuszności, gdyby jednak który z tych 
nienawistnych im panów wyciągnął rękę, poprosił pomocy, zażądał po- sługi i uchylił czapkę przed 
bratem szlachcicem, myślisz, że by go odepchnęli?
 

— Tak bym sądził.

 

— Sądziłbyś najfałszywiej. Nikt by nie odmówił pomocy, usługi i ratunku. Złość ich 

większa jest jeszcze na języku niż w sercu.
 

 ROZDZIAŁ DZIEWIĄTY ŚW. EDWARD

 

Nadszedł święty Edward i imieniny hrabiego, rych, jak miarkujecie, nie opuścił Staś; oprócz 

chęci widzenia hrabinej, dla której czuł jakieś niepojęte uczucie, pół miłości, pół przyjaźni, żądał 
poznać lepsze towarzystwo okolicy, co się u hrabiego zgromadzić, jak zazwyczaj, miało. August 
towarzyszył mu chętnie.
 

— Tu daleko będziemy swobodniejsi — mówił do niego — niżeli na szlacheckim 

polowaniu, gdzieśmy obydwa mieli miny intruzów.
 

— Im lepsze towarzystwo, tym większa swoboda — rzekł Staś — rzecz dowiedziona. U 

szlachty każdy jest, jak chce i może, niepodobna się więc ze wszystkimi od razu zgodzić, każdy 
mówi swoim językiem, wyjawia się ze swoim charakterem, rozpiera się, jak mu wygodniej. W 
lepszym towarzystwie są prawidła na wszystko, wszyscy się do nich stosują; wiemy, jak się naleźć, 
choć powierzchownie wszystkich znamy, wszystko naprzód podług reguł wyrachować możemy. W 
lepszym towarzystwie, jak w dobrze urządzonej machinie, kręcą się kółka, każde na swoim 
miejscu, każdy swoją funkcję spełnia.
 

— I to lepsze towarzystwo jest trochę machiną — odpowiedział August.

 

— Bez wątpienia — rzekł Staś — brak mu charakteru, życia.

 

— Dlaczegoż ty jesteś w nim swobodniejszy, ty, co tyle masz życia w sobie?

 

— Mniej mnie kosztuje obejście się z ludźmi, których znam od razu i wiem, że nie z nimi 

będę miał do czynienia, ale tylko z ich dobrym wychowaniem, a z dobrym wychowaniem wiem już, 
jak się obchodzić.
 

— Ale w końcu to nie wystarcza.

 

Była godzina trzecia z południa, siadali do powozu, za chwilę stanęli przed gankiem, na 

którym tłum sług w różnofarbnych liberiach oznajmywał licznych gości. Koczyki, karetki, wolanty, 
bryczki, koczobryki, dorożki krzyżowały się, mijały, paląc z bata, w dziedzińcu.
 

Służący, en grande tenue, przebiegali od oficyny do pałacu.

 

W przedpokoju stos płaszczów, salop i futer, rzędy kaloszów i berlaczy pokazywały, że już 

sąsiedzi prawie wszyscy przybyli. Na górze zastali hrabiego, szepcącego coś kamerdynerowi, który 
z serwetą na ręku słuchał spokojnie rozkazów. Weszli do salonu; damy zajmowały kanapę i fotele 
przy wielkim stole, wpośród nich hrabina, strojna, wesoła, uśmiechała się, prowadząc trzy naraz 
rozmowy. Za jej krzesłem stało kilku mężczyzn. Reszta gości rozpierzchnięta była po salonie, na 
kanapach, causeuses, krzesłach, stała, chodziła, gwarzyła. Harmonijny był skład towarzystwa pod 
wszystkimi względy. Układ i stroje kobiet najlepszego smaku; poznać było od razu, co za jedne. 
Nikogo śmiesznie wystrojonego, z bajecznymi falbanami i napięciami, nikogo prawie uderzającym 
sposobem ekscentrycznego. Toż mężczyźni, jednako ubrani, jednako ułożeni, zdało się, bracia 
rodzeni, nawet ruchy jednostajne, mowa wygładzona i jednotonna. Zaledwie dwie, trzy postacie 
odbijały na tym tle cokolwiek.
 

Nie liczę już księdza dziekana, który urodzeniem i wychowaniem zbliżał się do tego 

towarzystwa, różniąc tylko może suknią od niego. Najwybitniej się odznaczali pani starościna, z 
staroświecka strojna, z staroświecka gadająca, po staroświecku manierowana i odstawująca z gracją 
piąty paluszek wyschłej rączki, pan starosta w polskim stroju, z podgoloną czupryną, siwym 
wąsem, złotolitym pasem itd., pan Szałański, daleki krewny hrabinej, człek z innego świata, ubrany 
w białą chustkę z haftowanymi końcami, kamizelkę pąsową i frak granatowy starym krojem.
 

Tych kilka postaci złączyć się i zlać w ogół towarzystwa nie mogło. Starościna zawsze 

zdawała się sa- ma jedna na kanapie, tak od wszystkich odbijała. Starosta sam jeden w tłumie, a 
nieszczęśliwy pan Szałański, o którego, jako kuzyna i domowego, nikt się nie troszczył, stał ciągle 

pod parapetowymi drzwiami i patrzał w ogród.
 

Hrabina, postrzegłszy Stasia, pozdrowiła go tak poufałym skinieniem głowy, tak milutkim 

uśmiechem, że młody trzpiot aż zapłonił się z radości. Pospieszył zaledwie kilka słów powiedzieć 
hrabinej, która go osobom bliżej siedzącym zaprezentowała.
 

— Notre voisin, monsieur Stanislas... car — dodała — je vous compte pour voisin.

 

Staś się kłaniał i uśmiechał.

 

Za krzesłem hrabinej stał między innymi hrabia Alfred. Spytano go:

 

— Kto to taki?

 

— Ah! Un quelqu'un dont le nom m'échappe, voisin ou non, cousin à monsieur Auguste.

 

A potem pierwsze pytanie:

 

— Est-il riche?

 

— Beaucoup, à ce qu'on dit — odpowiedział pod nosem niechętnie Alfred, kończąc jak 

zazwyczaj konceptem: — A beau être riche qui vient de loin.
 

Kilka osób się uśmiechnęło, ale po sali poszedł głos — bogaty! który wcale Stasiowi w 

oczach gości nie zaszkodził.
 

Jakkolwiek bądź, zawsze to na bogatych inaczej wcale patrzą. Wszystkie panie znalazły 

Stasia très comme il faut, a wszyscy panowie prawie z zazdrością poglądali na dobrą jego minę, 
wyborne i nieprzymuszone ułożenie i tę łatwość znalezienia się w towarzyswie, którą tylko dobre 
wychowanie daje. Jednomyślnie Staś został przyjęty do towarzystwa, w które wszedł, i indygenat 
otrzymał. Wnet tysiące znajomości wkoło porobił. Musiał prezentować się dwudziestu najmniej 
osobom i przyjąć prezentacje kilku. Jaśnie wielmożny hrabia gospodarz, szczególny okazując mu 
afekt, wziął go pod rękę i przeszedł kilka razy przez salon, jakby wszem wobec i każdemu z osobna 
pokazując, że go przypuszcza do poufałej znajomości i pańskiej swej łaski. Hrabina kilkakroć 
obejrzała się na Stasia, kilka razy zwabiła go do swego krzesła uśmiechem, słówkiem, skinieniem.
 

Staś był szczęśliwy; ona w jego oczach tak była zajmującą, tak piękną, tak uroczą! że 

młodsze, świeższe, jaśniejące dwudziestoletnimi wdziękami panie i panny, co ją otaczały, gasły 
wszystkie przy niej w oczach Stasia.
 

Otwarły się podwoje sali jadalnej, jaśnie wielmożny hrabia podał rękę starościnej, starosta 

hrabinej i tak dalej, dalej, dalej, wszyscy goście paniom aż do ostatniej miss Fanny Oldnick; długi 
szereg par potoczył się, a za nim kilku jeszcze mężczyzn szli solo, na ostatku pan Szałański, 
bawiący się żółtą łosiową rękawiczką, z wolna postępował.
 

Stół był zastawiony wytwornie. Dwie srebrne wazy panowały nad nim, dwa desery pięknej 

roboty stały na dwóch jego końcach, w pośrodku cukrowa świątynia z cyfrą solenizanta. Dwa małe 
stoliki po bokach mieściły poufałych gości i tak zwany dawniej szary koniec, teraz odcięty zupełnie 
i odosobniony. Przy jednym z tych stolików ulokowali się panowie, mający zamiar nieżenowania 
się w rozmowie i częstowania kieliszkami. Stasia posadzono między panną marszałkówną Adelajdą 
a hrabiną. Nieprzyjemne sąsiedztwo pierwszej wynagradzało sowicie drugie. O pierwsze też nie 
było się co troszczyć, bo pretendent marszałkównej, suchy książę, zapomniawszy o jedzeniu, stanął 
zaraz za jej krzesłem i całkiem zajął się nią. Staś obrócił się do hrabinej.
 

— Jakże się panu towarzystwo nasze podoba? — spytała go.

 

— Tak mało go znam jeszcze — odpowiedział Staś — a bez pochlebstwa, widzę tylko 

panią.
 

— Bardzoś pan grzeczny.

 

— O! tylko szczery! Ze wszystkich kobiet jedną tylko panią widziałem.

 

— Mille grâces. Wszakże pan znasz część naszych gości?

 

— Prawie nikogo.

 

— Juściż marszałka, marszałkowę i swoją sąsiadkę.

 

— A! tych znam.

 

— I księcia Platona, i jego kuzynka.

 

— Obu po troszę, zresztą nikogo.

 

— Eh bien, będę dobrą gospodynią, poznam pana ze wszystkimi, voulez vous?

 

— Jeśli pani hrabina łaskawa.

 

— Widzisz pan tego wysokiego, z zadartym czubem, w zielonym fraku z gwiazdą, 

mężczyznę?
 

— Tego z rzymskim nosem, czarnymi oczyma?

 

— Tego samego. Jest to książę N..., mieszka od nas niedaleko, uosobiona duma i próżność. 

W całym życiu poświęcał wszystko tej jednej namiętności, zrujnował się dla pozyskania sobie osób 
posiadających wpływy, abdykował na chwilę swą wielkość, aby podczołgnąć się i stanąć wyżej. 
Ożenił się z niemajętną, wielkiego imienia dziedziczką. I wziął po niej imię tylko. Vous la voyez à 
droite?
 

— Tę maleńką, w koronkach zżółkłych, aksamitnej sukni, brylantach i piórach, figurkę z 

siwymi oczkami?
 

— To ona. Spójrzże na niego jeszcze, co za wyrazista fizjognomia, jak ona maluje 

człowieka! Widziałam ludzi zupełnie nie znających się na fizjognomice, którzy jednak, spojrzawszy 
na księcia, odgadywali jego charakter od razu. Profil, nieprawda, że piękny?
 

— Gdyby go zaciśnięte usta nie psuły.

 

— Que voulez-vous. Il n'est plus jeune et il n'a ja-mais été heureux. Duma też ze smutku 

wyrazem mięsza się na tej twarzy. Za to u księżnej pani co za promieniejąca, rada z siebie, 
szczęśliwa duma, duma tryumfująca, która zda się mówić: Patrzcie na mnie, zazdrośćcie mnie!
 

— O! jakże pani trafnie ją malujesz — odezwał się Staś śmiejąc. — Ale, jeśli wolno 

przerwać tak przewyborny szkic, zapytałbym, bom niesłychanie ciekawy, kto jest ta pani obok 
księżnej, wyprostowana, wystrojona niezmiernie, ubrana tak ściśle wedle mody, a tak manierowana, 
a tak nieustannie mówiąca po francusku.
 

— Ach! ta! To hrabina... C'est un type à part. Figurez-vous. Ta pani była po prostu 

szlachcianką, filie
 

d'un riche paroenu, kiedy po jej śliczną rączkę sięgnął pan hrabia; spójrz pan na rączkę... 

elle est vraiment délicieuse! A oczy? a nosek? nieprawdaż, że ładna?
 

— Tak, zapewne — odpowiedział Staś.

 

— O! a ona teraz jeszcze wiele straciła. Ale wróćmy do niej. Nabiła sobie głowę, żeby się 

pokazać godną swego wyniesienia, godną stopnia, jaki ma zajmować w towarzystwie, sa marotte 
jest dobre wychowanie, dobry ton. Męczy się biedaczka, udając to wszystko, czego nie ma. Ma 
nawet dowcip, ma na kobietę wiele wiadomości, wiele taktu, dosyć smaku, ale z tego ciągłego 
wysadzania się na ton jakiś powstało zapewne, że się wydaje przesadzoną we wszystkim. Jej 
bałwochwalstwo mody przechodzi w śmieszność, jej obserwacje prawideł dobrego tonu sięgają 
niepoliczonych drobnostek. A force de vouloir être aimable elle se rend insupportable. Spójrz pan, 
jak rozmawia z księżną. Co za wystudiowany uśmiech, co za wyuczone poruszenia, jakie zwroty 
języka! Gdyby się urodziła w stanie, w którym żyje, nie miałaby tej wady. Teraz ma tak na sercu 
zmazać swoje dawne szlachectwo, okazując się duszą i ciałem wielką panią, że jest zupełnie tylko... 
szlachcianką.
 

Staś spojrzał na hrabinę i mimowolnie się uśmiechnął.

 

— A! jak pani znasz ludzi!

 

— Jak pan umiesz pochlebiać!

 

— Mais puisque nous sommes en train de médire, któż to siedzi koło marszałkowej, ten ktoś 

tak imponujący, tak pewien siebie, tak ważna figura z orderami w pętlicy, z orderami na szyi, 
pierścieniem na palcu brylantowym ?
 

— A! — odpowiedziała hrabina, wykrzywiając się wdzięcznie — jest to najpopularniejszy 

człowiek w naszych okolicach. Voulez vous son histoire? et en même temps, voulez vous de ce 
pâte?
 

— Proszę i o pasztet, i o historię — śmiejąc się, żywo Staś zawołał, któremu hrabina coraz 

bardziej zawracała głowę.
 

— Eh bien! Ten pan, jak go widzisz, jest synem za- gonowego szlachcica, nic więcej. W 

szkołach, mówią, uczył się doskonale, w palestrze celował, został potem adwokatem i miał 
niesłychane szczęście do interesów, a przy tym zasłużoną czy niezasłużoną pozyskał reputację 
uczciwego, bardzo uczciwego człowieka. Wybrany na urzędnika tego tam, jakże się zowie, sądu...

 

— Powiatowego?

 

— A tak! zapewne; ugruntował swoją sławę. Rozsądził, nie wiem wiele kompromisów, nie 

wiem, wielu pogodził, nie wiem, wielu zgorszeń i procesów nie dopuścił; dość, że koniec końcem 
kolosalną zrobił reputację. Uchodził za prawnika najbieglejszego, za najuczciwszego razem 
człowieka, co, jak pan wiesz, rzadko chodzi z sobą. Został stopniowo prezydentem, sędzią w sądzie 
głównym, prezesem, il a fait fortune, kupił dobra, ożenił się i wyszedł na przyzwoitego człowieka, 
na człowieka ze znaczeniem. Co rzadka, ma znaczenie i u rządu, i u obywateli; dostaje krzyże, rangi 
i zawsze po staremu każdy ważniejszy spór rozstrzyga. Nikt nie wyrównywa jego popularności; 
imię jego znajome daleko, głośnym się stał i potrzebnym wszędzie u nas. Prawda, ma nieprzyjaciół, 
ale kto ich nie ma? Widzisz go pan i poznasz po sposobie obejścia, że to człowiek, co się nie 
wychował w dobrym towarzystwie, nie wzrósł w nim, tylko obtarł. Nie wysadza się on wcale też na 
manierę, owszem, nawet w przystępach złego humoru aż nadto jawnie pokazuje, kim się urodził, z 
czego powstał.
 

Hrabina wykrzywiła usta.

 

— Żona jego — dodała — to biedna kobieta, bardzo biedna kobieta! Mówią, że w pożyciu 

domowym nieznośny grubian, samowolny...
 

W tym miejscu przerwała się rozmowa, wzniesiono zdrowie solenizanta i dwie butelki 

szampańskiego wystrzeliły razem.
 

Gdy gwar chwilowy ustał, Staś obrócił się znowu do hrabiny; ożywiły się pojedyncze 

rozmowy, szmer powszechny zasłaniał ożywioną konwersację gospodyni domu z młodym gościem 
i znowu zaczęły się wypytywania, odpowiedzi, słodka, zajmująca obmowa.
 

— Pan byłeś u sędziego na polowaniu? — spytała Stasia po chwilce hrabina.

 

— A! byłem!

 

— I pięknych się rzeczy o nas nasłuchać musiałeś! My mamy tylu nieprzyjaciół! U nas, jak 

wszędzie, nie lubią „panów", il s portent ombrage, wynajdują na nich najczarniejsze potwarze. 
Wyznaj pan, nieprawdaż, żeś się nasłuchał wiele rzeczy?
 

— Których wiem doskonale znaczenie — rzekł Staś — jest to głos zazdrości.

 

— I niczemu nie wierzysz pan? — spytała hrabina, wlepiając w niego oczy długimi rzęsami 

przyćmione.
 

— Prawie.

 

— O! i mnie się tam pewnie dostało! — pogardliwie dodała.

 

Staś spuścił głowę w milczeniu.

 

— Ci panowie — mówiła hrabina — wiedzą zawsze o wszystkim, o wszystkim nawet, co 

nie było. — Westchnęła i spuściła głowę.
 

Potem podniosła oczy znowu i weselej spytała:

 

— Bawiłeś się pan dobrze na tym polowaniu?

 

— Ja? Bawiłem się, przyznam, ale nie polowaniem, tylko ludźmi. C'est si amusant, 

towarzystwo mające serce na ustach!
 

— Serce na ustach! ale nie zawsze korzystnie to serce usta malują.

 

— Zapewne, m ais c'est original.

 

— Bardzo pospolita oryginalność. Zapewne zaproszono pana znowu dokąd?

 

— Nie. Zdaje mi się nawet, żem nie umiał pozyskać sobie serc panów braci, większa część z 

ukosa spoglądała na mnie, niektórzy widocznie mi przycinali Przeczuli, że do nich przystać nie 
potrafię i że się z sobą nie zgodzim. A przy tym zamożny, lepiej ubrany, trochę otarty na świecie 
człowiek nigdy się im nie podoba i przyznam, anim miał nadziei, ani pretensji do tego.
 

Hrabina z uśmiechem spojrzała na Stasia, rada była widocznie tym ostatnim słowom i 

nagrodziła je też spojrzeniem pełnym wyrazu.
 

Hrabia Alfred, którego trochę niepokoiła żywa rozmowa hrabiny ze Stasiem, postąpił i sparł 

się na krześle.
 

— Pardon! przerywam rozmowę — rzekł — a musi być bardzo zajmująca, bo trwa od 

początku obiadu!
 

Hrabina odwróciła się zimno ku niemu i odpowiedziała :

 

— Wypytuję się pana Stanisława o sławne owe polowanie szlacheckie, na którym był przed 

kilką dniami.
 

— C'est fameux! Co tam panowie zwierzyny nabili — rzekł, śmiejąc się, Alfred. — Tyle, ile 

my butelek na naszym polowaniu! Eh donc! a cóżeście to z nas nażartować musieli! I jak 
tryumfowali!
 

— Nie mięszaj pan mnie do tego — rzekł Staś — byłem prostym tylko widzem.

 

— I słuchaczem — dodał Alfred — bo było zapewne czego słuchać. On nous a joliment 

arrangé! va!
 

Staś i hrabina spojrzeli po sobie i uśmiechnęli się.

 

— Znasz pan teraz le revers de l a médaille — mówił Alfred — wszystkich nas z gorszej 

strony, może nawet z tej strony, której nie ma. Wyznam, że zazdroszczę panu, bo i ja bym ciekawy 
posłuchać, czy nas tam zupełnie za ludożerców mają?
 

Hrabia gospodarz zbliżył się, sapiąc, do żony.

 

— Eh, chère amie — rzekł — piją twoje zdrowie, takeś się zagadała, że nie uważasz.

 

Hrabina powstała lekko z krzesła i dziękowała skinieniem głowy wszystkim, a osobnym 

Stasiowi, który pełny kielich porwawszy, duszkiem go wychylał.
 

Alfred odszedł od krzesła; rozmowa znowu żywsza, poufalsza odnowiła się.

 

— Jak ja nie lubię takich gwarnych, tłumnych zjazdów — odezwała się hrabina — to mię na 

długo rozdrażnia i męczy. Małe towarzystwo, dobrane, kilka osób, selon notre coeur, na tym bym 
zawsze przestała.
 

— Któż by tego nie wolał — rzekł Staś — ale z tego tłumu niekiedy można się wyłączyć i 

być sam na sam. Nikt na nikogo nie zważa, każdy sobą zajęty...
 

— Vous croyez? — spytała hrabina — nie patrzą, a widzą jednak, nie słuchają, a słyszą 

czasem. Z na- szych imienin, balików wynosi się najwięcej komerażów, plotek, potwarzy.
 

— Któż by o to dbał — żywo odparł Staś.

 

— Kobieta musi dbać o swoją sławę. Jeszcze u nas, gdzie lada najmniejsze dwuznaczne o 

niej słówko zabija ! Le monde est si méchant.
 

— Nie dbać o niego.

 

— Gdyby to można, gdyby głos jego nie dochodził nas! gdybyśmy my przynajmniej nie 

wiedzieli o sądach ludzkich; ale znajdzie się zawsze przysłużny przyjaciel, co ci jad każdej 
rozmowy przyniesie, każdą obmowę powtórzy.
 

Gdy to mówiła hrabina, runęły krzesła, wstawać zaczęto i przechodzić do sali, gdzie już 

czarna kawa, chasse-café, stoliki wistowe, écarté, diabełek czekały na gości.
 

 TOM II

 

 ROZDZIAŁ PIERWSZY ZAGADKA, KTÓRĄ ŁATWO 
ODGADNĄĆ

 

— Spodziewam się, że pan nie grasz wista — odezwała się hrabina, przechodząc blisko 

Stasia, który z Augustem rozmawiał.
 

— Ani wista, ani é carté, ani diabełka nie gram, gdy tylko można nie grać — odpowiedział 

Staś.
 

— A, bo też te karty — mówiła, idąc dalej i pociągając Stasia za sobą — c'est assommant, 

to wyraźny potop! Gdzie zajrzeć, karty, o niczym nie posłyszeć prócz kart. Niech będzie dwóch, 
grają, niech będzie czterech, grają, niech się zjedzie dwudziestu, grają jeszcze i grają, a grają tylko 
zawsze, nieustannie. My, kobiety, wyłączone jesteśmy zupełnie z towarzystwa, bo szczęściem, 
fajka, cygaro i karty jeszcze indygenatu w naszych salonach nie mają. I tak rzucono nas na łup 
starym szambelanom, co tylko po rannej kawie fajkę jedną palą, i starym kawalerom, co raczą 
diabełka złożyć w ofierze u stóp płci pięknej. Avouez, żeśmy nie bardzo szczęśliwe. Ale czy to 
tylko prawda, że pan wolisz nie grać? — siadając odezwała się hrabina.
 

— Przynajmniej dziś, mogę przysiąc na to — żywo odparł Staś.

 

— Spójrz pan na salon... Już pusty, kilku niewinnych, co się diabełka boją, zostali tylko 

przy nas, kilku starszych, co fajek nie palą, siedzą tutaj za stolikami wistowymi, reszta wyniosła się 
do jadalnej sali, gdzie jak długi stół, zasiedli gracze, dymu pełno, pełno wrzawy i... swoboda! 
Powiedz mi pan, jak można to nazwać swobodą i tę swobodę polubić?
 

— C'est selon, są ludzie, co dopiero w tej atmosferze dymu i wrzawy czują się swobodni.

 

— Winszuję — odpowiedziała hrabina.

 

Od kilku chwil, zwracając oczy na panie, które okrągły stół z albumami, żurnalami i 

rycinami otaczały, hrabina dostrzegała zawsze spojrzenie pułkownikowej Gorkowskiej zwrócone, 
wlepione w siebie i Stasia. Obejrzała się raz jeszcze i znowu zobaczyła to samo.
 

— Przysięgam — rzekła po cichu — że pułkownikowa chce z panem zrobić znajomość. 

Patrzy na nas od pół godziny jak w tęczę, szepce coś z sąsiadkami, dopytuje się pewnie o niego. Za 
chwilkę pewnie się do nas zbliży, a nim to nastąpi, pozwolisz pan, abym mu słówko o niej 
powiedziała?
 

— Nieskończenie bym był wdzięczen.

 

— Będzie to dalszy ciąg obiadowej obmowy. Wiele byś pan lat dał pułkownikowej na 

pierwszy rzut oka?
 

— Około trzydziestu.

 

— Elle a passé la trentaine, wiem to bardzo dobrze. Przy świecach jednak wydaje się 

jeszcze świeżą. Ubiera się młodziuchno, wytwornie, modnie, ale jak pan widzisz, niesmakownie. 
Perły, brylanty, kwiaty, pióra, koronki, wszystko ma na sobie, co tylko włożyć można. Biedaczce 
chciałoby się wyswatać koniecznie i choć pierwsze małżeństwo nie bardzo się jej udało, ma 
nadzieję, że jej się drugie lepiej poszczęści. Widzisz pan tam tego grubego, z krzyżykiem u fraka, 
łysego mężczyznę, c'est son ci-devant mari. Rozwiedli się od lat kilku; oboje zarówno życzyli 
rozwodu; ona w nadziei czulszego małżonka, on w nadziei spokojniejszej, nie potrzebującej tak 
pilnego oka żony. Miała potem kilku kochanków, ale żaden nie odważył się ożenić; a jednak 
bogata, dość ładna et même, elle n'est pas bête. Elle joue du malheur.
 

— Widać, że pułkownikowa trudna jest w wyborze — rzekł Staś — chce zapewne, ażeby jej 

nowy mąż i za starego, i za siebie zapłacił, żeby był bogaty, młody, dobrze urodzony, wychowany 
i...
 

— O! bynajmniej — odpowiedziała hrabina. — Uwierzyłbyś pan temu, ona chce tylko 

miłości, rien que de l'amour! Ale miłości, jakiej teraz już nie ma na świecie, płomienistej, całej w 
poświęceniach, w wyskokach, w westchnieniach i łzach. Będzie jej zapewne czekać do lat 
sześćdziesięciu! Zatrudnieniem pułkownikowej jest ciągłe czytanie najnowszych, najognistszych 
romansów francuskich. Ubóstwia Sanda, całe noce trawi nad Soulié i Dumasem. Zda mi się, że 
dałaby się zabić kochankowi i umarłaby z rozkoszą, byleby kiedy kochał ją kto do takiego stopnia, 
żeby się aż do sztyletu z miłości posunął. Myśliszże pan, że pułkownikowa doczeka się kiedy tak 
potrzebnego jej kochanka?
 

— A bardzo bogata? — spytał naiwnie Staś.

 

— Półtora tysiąca dusz i jedna ogniem płonąca! — odpowiedziała hrabina — to warto może 

odegrania komedii.
 

— Jak dla kogo. Je ne le trouve pas.

 

— Ale otóż idzie niby w inną stronę, zaręczam jednak, że ku nam; rzuciła okiem na pana.

 

Gdy to mówiła hrabina, pułkownikowa w istocie powstała od stolika i szła niedbale, 

powolnie ku drzwiom, potem rzuciła okiem po sali i niby przypominając coś sobie, zwróciła się do 
hrabiny.
 

— Comtesse, czytałaś ostatnie dwa tomy Matyldy?

 

— Jeszcze nie.

 

— Pozwolisz je sobie przysłać?

 

— Będę ci bardzo wdzięczną. Skądżeś tak prędko dostała?

 

— Bellizard mi przysłał.

 

To mówiąc pułkownikowa obejrzała się, szukając krzesła, Staś podał jej swoje, a sam wziął 

inne. Spuszczeniem oczów i ukłonem podziękowano mu. Po chwilce pułkownikowa zmrużonymi 
oczyma spojrzała na Stasia i spytała:
 

— Pan niedawno w tych stronach?

 

— Je vous présente, monsieur — przerwała hrabina.

 

Pułkownikowa się nieco skłoniła.

 

— Monsieur vient d'arriver, dans nos contrées, zaznajamiamy go z naszym towarzystwem.

 

— Spodziewam się, że mego domu pominąć nie zechce — cichutko szepnęła 

pułkownikowa.
 

Staś zagryzł usta i pochylił głowę dziękując.

 

— Te ostatnie dwa tomy Matyldy — mówiła pułkownikowa — nie zaspokoiły mnie. A 

propos, pan wraca z zagranicy?
 

— Niedawno z Berlina.

 

— Byłeś pan w Paryżu?

 

— O, nie! i bardzo żałuję, ale nie mogłem widzieć tej Babilone XIX wieku.

 

— A, i ja tak dawno zwracam oczy na Paryż! — mówiła pułkownikowa — a dotąd wybrać 

się nie mogłam. Tyle tam życia.
 

— Może aż nadto — rzekł Staś.

 

— Możeż być nadto życia? — mówiła pułkownikowa. — U nas za to śmierć, nie życie, 

jakieś życie chorobliwe, mizerne, skrzepłe, zimne, jednostajne, możnaż je nazwać życiem? 
Czytając, co oni tam piszą, wyobrażam sobie ich życie. C'est du feu.
 

— A Paryż — przerwała hrabina — une fournaise ardente.

 

Pułkownikowa tylko westchnęła.

 

Nadszedł Alfred, który ostatnie dwa pece przegrawszy w diabełka, z złym dość humorem 

szedł się mścić na towarzystwie sarkazmami za nieszczęście, jakiego w grze doświadczył. Alfred 
od kilku już tygodni zwracał oczy na bogatą pułkownikowę i chociaż świerzbiało go niesłychanie 
żartować z niej, wstrzymywał się rozmyślając, czyby nie lepiej było w niej się zakochać i z nią 
ożenić. Hrabina, której krótka miłość dla Alfreda dawno zgasła, jak wszystkie kobiety, pierwsza 
dostrzegła jeszcze rodzącej się myśli jego i chociaż już nie kochała, z boleścią jednak widziała go 
tak zimnym i obojętnym dla siebie. Postanowiła więc odmalować Alfreda pułkownikowej, jakim 
był, i w kilku już zdarzeniach rzuciła o nim słówko. Temu przypisać należało obojętne 
przyjmowanie grzeczności Alfreda przez pułkownikowę, która jednakże nikogo nie odpychała.

 

W złym humorze, zgrany, kwaśny wchodził Alfred na salę i szukał konceptu, poglądając po 

niej, gdy mu w oczy uderzyła grupa składająca się z hrabiny, Stasia i pułkownikowej.
 

Zastanowił się.

 

„Ma foi — rzekł do siebie — cet homme-là a da bonheur, il en a infiniment! kobiety go 

oblegają. A franchement, nie wiem nawet, czy dowcipny, bom nie słyszał z ust jego jednego 
dobrego kalamburu, jednego porządnego żarciku. Cóż to jest, że go tak na rękach noszą? Młody, 
przystojny, mais..."
 

I pomyślał sobie: „I jam młody i przystojny. — A potem dodał, uśmiechając się z konceptu 

swego: — à huis clos. Nowy!"
 

Z tym uśmiechem zbliżył się do krzesła hrabiny i stanął naprzeciw pułkownikowej, wyrobił 

swoje najsłodsze spojrzenie, il le fit séducteur i strzelił nim na pułkownikowę. Chybił jednak, kula 
się odbiła, a spojrzenie silnie wyzywające, czułe, płomieniste z oczu jej poszło na Stasia.
 

„Je joue du malheur!" — rzekł w sobie. Obrócił się do hrabiny.

 

— Cóż tak prędko od diabełka?

 

— Zgrałem się — odpowiedział Alfred — do grosza, a mam zwyczaj nigdy nie grać na 

kredyt.
 

— Jak to, tak prędko!

 

— Bo też mię szczęście odbiegło zupełnie, i przyszedłem go tu szukać — dodał.

 

— Boję się — odpowiedziała hrabina — żebyś go pan i tu nie znalazł. Kobiety się mszczą, 

gdy widzą, że je kto tylko jako pis-aller uważa.
 

Alfred się kaustycznie uśmiechnął i szepnął bardzo po cichu:

 

— A ça, comtesse, franchement, ce rhétoricien — Ià vous tourne donc la tête!

 

— Pourquoi pas! — odpowiedziała złośliwie hrabina równie cicho — był czas, żeś i pan 

głowę zawracał!
 

— Na równi nas więc stawisz?

 

— O nie! — powiedziała śmiejąc się. A w tym „O, nie!" było najsroższe, kolące 

szyderstwo; to „nie" znaczyć miało: Stawię go wyżej od ciebie. Alfred zagryzł tylko usta.
 

— Que votre volonté soit faite, ale spójrz, jak ci się wywdzięcza, cały zatonął w wdziękach 

pułkownikowej !
 

— Przeciwnie, ja bym to o niej powiedziała — odrzekła prędko hrabina. — Regardez 

seulement.
 

Oboje zamilkli. Alfred pociągnął ręką po czole, chwycił krzesło i zasiadł przy 

pułkownikowej, której uwagę nareszcie na siebie obrócił.
 

Staś korzystał z tego i zbliżył się do hrabiny.

 

— Eh bien! Jakżeś ją pan znalazł?

 

— Bardzo podobną do portretu.

 

— N ' est ce pas?

 

— Najzupełniej. O! jak pani znasz ludzi.

 

— Patrz pan teraz, jak Alfred, mój kuzynek, wdzięczne oczy do niej robi. Zdaje mi się, że 

od niejakiego czasu ma na nią zamiary. Biedna pułkownikowa boi go się jak ognia, zna jego 
skłonność do żartów i przekonana, że ten człowiek zimny jest jak lód, wstręt ma nawet od niego. 
Figurez vous donc jej położenie, entre le désir d'être aimée et la crainte d'être sifflée. A teraz 
dodam jeszcze dla odmalowania jej położenia, że wcale nierada Alfredowi, bo ją od pana oddzielił.
 

— Ode mnie! — rzekł śmiejąc się Staś.

 

— Więc pan umyślnieś ślepy i nie widzisz, jak pragnie z nim zabrać ściślejszą znajomość. 

Elle compte sur votre coeur de vingt ans.
 

Staś się uśmiechnął.

 

— Moje serce już nie moje — odpowiedział po cichu.

 

— Zostawiłeś go pan w Berlinie? — spytała hrabina.

 

— Przywiozłem je tu jeszcze z sobą, ale go już nie mam.

 

— A! — śmiejąc się zawołała hrabina — złożyłeś je na poduszce marszałkównej chyba.

 

— Jużem go nie miał, jadąc oglądać te arcydzieła przemysłu i sztuki!

 

— Nie śmiem być natrętną, alem bardzo, bardzo ciekawa — zawołała hrabina.

 

— A ja — rzekł Staś — nie śmiałbym się przyznać, gdziem to nieszczęśliwe serce oddał, bo 

wiem, że nie przyjmą, że wygnają, że odepchną nie tylko serce, ale i mnie może.
 

— A! cóż za rozpacz — czerwieniąc rzekła niespokojna trochę hrabina — możnaż być tak 

okrutną i to młodziutkie, niedoświadczone serce za drzwi wypchnąć?
 

— Pani myślisz? — spytał Staś uszczęśliwiony.

 

— Ja nic nie myślę — odpowiedziała hrabina — tylkom bardzo ciekawa.

 

— A nie potrafi pani zgadnąć?

 

— O! nic a nic!

 

To mówiąc spojrzała na niego, a oczyma mu mówiła wyraźnie, dobitnie: „Wiem, że mnie 

kochasz".
 

Staś nie przestał na tym, zuchwały był jak młodzik każdy.

 

— To bardzo źle! — rzekł wzdychając.

 

— Dlaczego?

 

— Bobym rad, żeby to pani tylko, i pani jedna wiedziała — szeptał po cichu.

 

Rozmowa z szyderskiego zeszła na ton poufało-sentymentalny i już, już miał się wymówić 

Staś, miała się sczerwienić i zgromić go hrabina, gdy głos pułkownikowej pieszczony, słodziuchny 
dał się słyszeć:
 

— Jeżeli wolno spytać, cóż to tak żywo zajmuje państwa?

 

— Mówimy o tej biednej Matyldzie — żywo zawołał Staś. Hrabina uśmiechnęła się, a 

Alfred, powstawszy z krzesła, rzekł odchodząc:
 

— Je savais bien qu'il y avait roman dans cette conversation.

 

Julia pogroziła mu palcem i wstała. Twarz jej pałała, przyłożyła dłoń do skroni, czoło było 

w płomieniach, niespokojna przeszła się po sali.
 

„Prawdaż to — spytała siebie — jestże to miłość, miłość znowu? Droga do nowego zawodu, 

do nowych smutków, możeż on mnie kochać długo, tak długo, jak bym pragnęła? O! może jeszcze 
czas, może jeszcze można się cofnąć! może lepiej... lepiej! I odepchnąć ostatnią miłość, ostatnie 
szczęście, choć krótkie, choć chwilowe, ostatnie, pewnie ostatnie!" — Zamyśliła się, chodziła.
 

Tymczasem Staś, którego August ciągnął z sobą, żegnał pułkownikowę.

 

— Mam nadzieję widzieć go w moim domu — cichutko szepnęła pułkownikowa.

 

Zbliżył się do hrabinej, a gdy wziął rękę, którą mu niedbale, jakby przez zapomnienie 

podała, uczuł nieznaczne, konwulsyjne drgnienie, mimowolnie lekko ją uścisnął.
 

— Spodziewam się, że mi pan wytłumaczysz zagadkę, a prędko, prędko — powiedziała 

hrabina — bom bardzo ciekawa.
 

Staś tylko spojrzał i szczęśliwy, jak to się bywa szczęśliwym w dwudziestu leciech, 

szczęśliwy nadzieją, dumą, miłością, powrócił z Augustem do domu.
 

August wszystko widział i wszystkiego się domyślił, przez całą też drogę nic nie mówił i 

milcząc palił cygaro. Wiedział on, że nic nie podsyca tak namiętności, jak opieranie się jej, jak 
rozprawy i rozmowa poufała, nie przemówił więc słowa o tym i udając rozespanego, na ganku dał 
Stasiowi dobranoc.
 

 ROZDZIAŁ DRUGI DWÓCH PRAWNIKÓW — JEDNA SPRAWA

 

Nazajutrz po pamiętnych imieninach Staś był blady i zamyślony. Jak zawsze, jak po 

wszystkim, przyszła rozwaga, przyszło powątpiewanie. Spoglądał na dzień wczorajszy, 
przypomniał go sobie i snem mu się wydawał; jednym przypomnieniom nie wierzył, drugie inaczej 
sobie tłumaczył. Wczorajsza radość stała się dziś prawie smutkiem, a przynajmniej usprawiedliwić 
się nie dawała. Czując ją jeszcze w sercu, już jej nie potrafił wierzyć. Był rozdrażniony, bo pragnął, 
bo zdało mu się, że posiadał już swoje wymarzone szczęście, i zdało mu się, że go mieć nie mógł 
nigdy, że musiało uciec od niego.
 

Po rozkosznym marzeniu budzim się, szukając w rzeczywistości marzenia naszego na 

próżno! Po szczęśliwym a nagłym wypadku, nazajutrz, przecięci jedną nocą snu od niego, budzim 
się, nie dowierzając szczęściu, lękając się, aby tylko nie było marzeniem.
 

Zamyślony, powątpiewający, wszedł Staś do pokoju Augusta z rana. Pan August wstał 

spokojny o swojej godzinie, czytał już książkę z tego miejsca, na którym przestał wczoraj, i czekał 
na codzienną herbatę. Zbudził się dzisiaj, jakim się wczoraj położył, żadna w nim nie zaszła 
odmiana. Przez chwilkę tylko myślał o siostrzeńcu i westchnął nad nim, to był jeden eksces, jakiego 
sobie dozwolił.
 

Wczora nic mu nie powiedział, dziś, wiedząc z doświadczenia o uczuciach Stasia, zabierał 

się zręcznie dać mu antidotum i z góry wątpił o jego skutku. Wszystkie antidota przeciw 
namiętnościom najczęściej podwajają ich siłę. Nic bowiem nie ma stałego, wyro- zumowanego w 
przyczynkach namiętności wybuchającej; bieg jej nieregularny, niewyrachowany — co jedną 
zabija, drugą wzmaga.
 

Trzeba najwyższego taktu i niesłychanej znajomości serca ludzkiego, aby być pewnym 

działania przeciw namiętności w pierwszej jej sile, w pierwszym stopniu wzrostu; trzeba znać 
człowieka i ludzi, aby wiedzieć, kiedy i jakimi działać środkami. Stokroć łatwiej zniszczyć w 
zarodzie słabość najzawilszą, poznać jad ukryty w ciele, niż wydrzeć z duszy wpijającą się w nią 
szponami sępa prometeuszowskiego namiętność.
 

Staś wszedł; August położył książkę i spojrzał na niego. Co za odmiana w dni kilka! To nie 

ten już młody, wesoły, otwarty, żywy Staś, co tak pożądał świata i ludzi. Spuszczona głowa, zacięte 
usta, oczy zagasłe prawie, jakiś niespokój, jakaś niepewność.
 

— Strasznieś mi się zmienił tutaj, widocznie ci powietrze nie służy — rzekł August. — Czy 

nie pojechalibyśmy dokąd, tak daleko, daleko, na przykład do twoich majętności, których nie znasz 
jeszcze?
 

Staś podniósł głowę i uśmiechnął się.

 

— Rozumiem cię, wujaszku, chciałbyś mi dać abszyt grzeczny, bo ci może zawadzam, to po 

cóż te ceremonie?
 

— Mój Stasiu — odpowiedział August — niesłychanyś gorączka i pod pozorem znajomości 

ludzi tłumaczysz sobie najopaczniej wszystko. Czyżbym cię ja tym niezgrabnym sposobem 
wypraszał? Pomiarkuj!
 

— Prawda, wujaszku — rzekł Staś ściskając go — to sensu nie ma, przepraszam cię, ale 

dlaczegoż mi mówisz, że mi powietrze tutejsze nie służy?
 

— Zmizerniałeś i posmutniałeś bardzo.

 

— O! cóż dziwnego, nie dospałem dzisiaj, a wczorajem się zmęczył na tych imieninach.

 

— A! to mi się podoba! Zmęczyłeś się chyba rozmową z pułkownikową i hrabiną?

 

— Alboż to nie może zmęczyć, myśli wujaszek.

 

— Nigdy, kiedy się rozmowę prowadzi na zimno.

 

— Domyśla się więc kochany wujaszek, żem ją prowadził na gorąco?

 

— Ja myślę, że nawet za gorąco...

 

— Słyszałże wujaszek rozmowę?

 

— Nie, alem ją widział tylko.

 

— I cóżeś widział, wujaszku?

 

— Widziałem cię żywo zajętego hrabiną. Staś się na pięcie okręcił.

 

— Doprawdy? Tak to się wujaszkowi wydało!

 

— Tak mi się wydało! Och, i pozwól, że się temu nic a nic nie dziwię. Ta kobieta — mówił 

dalej obojętnie — ma przywilej zajmowania w pierwszych chwilach każdego nowo przybyłego. 
Kto ją poznaje, każdy się prawie w niej kocha.
 

— Cóż! — zawołał Staś oburzony — i każdego przyjmuje?

 

— Każdego — odpowiedział August spokojnie, mieszając herbatę i dorzucając do niej 

cukru. — Taki to jej zwyczaj. Lubi wprowadzić młodzika, a potem żartować sobie z niego. Cóż jej 
kosztują spojrzenia, wyrazy, a nawet ściśnienie ręki?
 

— Ale to szkaradnie! — zawołał Staś. August spojrzał na młodzieńca i zimno dodał:

 

— I tyś się już zakochał.

 

— Ja? ja? wujaszku! Ja bym miał...

 

— Nie? — spytał August — no, to chwała Bogu, bo nie chciałbym ci przykrości uczynić 

kilką słowy, jakie o niej powiedziałem. Jest to bardzo miła kobieta, bardzo dowcipna, rozsądna, 
nawet pozwalam, że dotąd ładna, mimo lat czterdziestu i najmniej czterdziestu kochanków; wielka 
szkoda tylko, że tak zalotna, tak zimna!
 

— Zimna! — powtórzył Staś.

 

— Uważałeś jej dowcip? — spytał August.

 

— Uszczypliwie, niemiłosiernie, ale bardzo dowcipna! — rzekł Staś.

 

— Widziałeś kiedy dowcip w parze z wielką czułością serca?

 

Staś się zastanowił i nic nie odpowiedział, ale usilnie pragnął zwrócić rozmowę. August 

trafił go w serce.
 

W chwili powątpiewania, niepewności dodał siły wątpliwościom, zwiększył niepewność 

jeszcze; Staś, skłonny do bojaźni dnia tego, jak wczoraj był zuchwałym, podwójnie lękać się zaczął.
 

„Czemuż by to nie miała być prawda? — rzekł sobie. — Może to wszystko udawanie tylko, 

zręczny pozór i nic więcej, wędka na łatwowiernego, co jutro ma być przedmiotem jej śmiechu".
 

I zadrżał.

 

„Zaszedłem za daleko — mówił w sobie — czas jeszcze, cofnąć się potrzeba."

 

Te piękne postanowienia trwały tylko chwilę i zaraz młodzieńcza namiętność z 

poświęceniem wszystkiego, z abnegacją jutra i przyszłości przyszła mu poszepnąć:
 

„A choćby cię uwodziła? Jeśli ułuda serce zaspokoi, jeśli ci będzie dosyć kłamanej miłości, 

jeśli nią ugasisz pragnienie... A kto wie, czy z kłamanej nie powstanie prawdziwa namiętność? kto 
wie, czy ona raz w życiu nie pokochała szczerze, sercem, duszą?
 

Godziż się zrażać dla wątpliwości? wyrwać z serca miłość dla rozważania, co będzie jutro? 

kto kiedy wyrachował przyszłość, kto przygotował jutro? Nie najszczęśliwszyż ten, co używa i na 
dno nie patrzy!"
 

Tak myślał, chodząc po sali, a August po czole jego prawie zgadywał myśli i w chwilę 

powiedział sobie z stoicką rezygnacją:
 

„Podobno nic tu już nie zrobię, nic nie poradzę, stając w poprzek namiętności, zgruchotany 

będę jej wozem. Dajmy pokój i zostawmy ją biegowi właściwemu".
 

Wierny swemu charakterowi, August spokojnie już pił herbatę i zapalił drugie cygaro.

 

— Do nóg upadam waćpana dobrodzieja, do nóg upadam — dał się słyszeć głos we 

drzwiach i pokazała się figurka maleńka, sucha, żółta, uśmiechająca złośliwie.
 

August witał nowo przybyłego.

 

— Szanownego regenta proszę siadać, nie piłeś pewnie herbaty?

 

— To jest...

 

— To jest, że się z nami napijesz — odpowiedział August.

 

— Jeśli łaska.

 

— Zaraz ci służę.

 

Regent położył na krzesełku rogatywkę, pod którą • skrył plik papierów, i usiadł za 

stolikiem, zacierając ręce.
 

Staś przypatrywał mu się tymczasem z daleka. Był to żwawy staruszek lat około 

ósmdziesięciu, z skórą pomarszczoną na twarzy, siwym wąsem, szarymi oczkami, w kapocie z 
sterczącym kołnierzem, z wielkim krwawnikowym sygnetem na palcu. Opierał się na trzcinie z 
srebrną główką i rzemiennym kutasem. Głowę miał łysą i puszek biały ją okalał. Wyraz twarzy 
łączył dobroduszmość z przebiegłością; w oczkach mianowicie świecił dowcip, szyderstwo i jakieś 
uczucie pewności siebie. Usta, około których pofałdowała się skóra wyschła najdziwaczniej, znać 
nie próżnowały. Mówił szybko, z łatwością i pozornym wywnętrzeniem, a jednak ostrożnie, tak że 
go nikt w życiu za słówko nie złapał. Mówiąc nawet wiele, umiał wyciągnąć raczej niż się 
wygadać. Egzaminowany, badany, najczęściej plątał przeciwnika, i zdając się wywnętrzać, 
wyciągał z niego to, co chciał wiedzieć. Regent był na okolicę najsławniejszym prawnikiem z tych 
to starych sławnych jurystów, co nowicjat przy trybunale jeszcze lubelskim odprawili i pamiętali 
świetne czasy palestry. — Miał znajomość praw i form rozległą, znajomość szykany sądowej, pióro 
łatwe, wiele dowcipu i przebiegłości. Zimny na pozór, proces jednak prowadził namiętnie i 
uporczywie; wyciągając co chwilę rękę do zgody, ofiarując układy, zaklinając się, że nienawidzi 
prawa i pieniactwa, nie dawał jednak kończyć zgodnie.
 

Trzymał się we wszystkim formalności jak najściślej, żadne względy od niej odwieść go nie 

mogły. „Prawo chce formy — powiadał — potrzeba jej koniecznie. Wszyscyśmy śmiertelni. Ja 
waszmość panu dobrodziejowi najzupełniej wierzę, ale kto może przewidzieć jutro, itp., itp." 
Bałwochwalca form, stosując się do nich w tym, co sam robił, z szczególną troskliwością 
wyszukiwał u przeciwnika zaniedbania formalności i prawie zawsze udawało mu się wynaleźć coś 
nieformalnego w akcie, coś nieprawidłowego w pozwie, jakiś nieporządek w czynnościach 
prawnych. „Prawo — mawiał — stało się labiryntem, formalność jest nicią Ariadny, która wiedzie 
po nim. Jurysteria, mosanie, to sztuka dzisiaj, nie dość czuć, co słuszna, a niesłuszna, odszukać 
prawo i zacytować, napisać głos; aby być prawnikiem, trzeba głowy i doświadczenia, 
doświadczenia, tradycji nade wszystko".
 

Co się tycze poczciwości i sumienności regenta, o tej różnie różni prawili. To jednak pewna, 

że raz powierzonego sobie interesu nie zdradził, przeciwnej stronie papierów nie sprzedał i sprawy 
klienta za nic w świecie nie skompromitował. Skutkiem nałogu prawnictwa i procesowania się 
regent nabył zupełnej pasji do niego. Zajmował się sprawą con amore, z przejęciem, zapałem, z 
troskliwością macierzyńską, z staraniem kochanka.
 

Nie zważał, ile zyska na procesie, i częstokroć podejmował się spraw zawiłych, wątpliwego 

końca, jedynie, aby zadośćuczynić swej namiętności. Nie chodziło mu o pieniądze, szło mu o 
zatrudnienie, o to, aby miał interes na stole, aby się zajął silnie czymkolwiek. Częstokroć w 
niedostatku spraw nowych odczytywał stare głosy, wertował pliki dokumentów do spraw 
zapomnianych i odsądzonych, pisał noty do procesów od stu lat upadłych. Lubił też rozprawiać o 
swoich heroicznych dziełach, jak żołnierz o wyprawach, liczył dekreta jak wawrzyny, wygrane jak 
walne bitwy.
 

I wówczas wyjaśniały mu się oczy, policzki rumieniły, nabierał życia, młodniał widocznie.

 

„Oj, tak to, panie, bywało — powtarzał — takeśmy to ludzi rozumu uczyli!" A potem siadał 

smutny, dodając: „Co to teraźniejsze sprawy! at, fatałaszki, mospanie, dziecinne igraszki! Nikogo 
nie zajmują, bo i zająć niewarte. Dawniej, panie, świat patrzał i gadał, kiedy wielki jaki proces miał 
się odsądzić w trybunale. A co fors, a co zabiegów, co intryg, co konferen- cji, co zapisanego 
papieru! Oj! tam to były czasy dla palestry. Teraz, panie, inny duch — każdy woli kończyć 
zgodnie; pokłonią się, uścisną i sza. Póki nasi przodkowie mieli niespokojnego ducha, póty i 
procesować się lubili; bo i proces, panie, to była wojna na małą   skalę. A teraz, at! wolą jeść kaszę 
za piecem, pióra się boją, wszystkiego się boją!"
 

Regent nie mógł zliczyć, wiele spraw miał w życiu cudzych i swoich; wiele razy stawał i 

wygrywał. Procesował się bowiem nie zawsze dla drugich, czasem i na swój rachunek. Miał sprawę 

z teszczą, z braćmi żony, trzy procesa o sukcesje, pięć spraw o granice i niezliczoną moc 
pomniejszych. W najlepszej zgodzie i komitywie będąc z familią, pozywał ją o lada okoliczność; a 
gdy mu proponowano układy, nigdy nie przystawał. „Niech to sobie idzie prawnym porządkiem — 
mawiał — dzieci się tylko kłócą i godzą za radą pani matki".
 

A gdy mu kto wymawiał pozew i zrobiony proces mimo stosunków i przyjaźni: „Mój moci 

dobrodzieju! — odpowiadał — ja waćpana dobrodzieja szacuję, jestem jego przyjacielem, nie tracę 
estymy dla niego, i owszem, i owszem. Ale to, panie, forma każe, prawo zmusza; niech to swoim 
idzie porządkiem, a przyjaźń przyjaźnią".
 

Powiadają, że niekiedy w potrzebie procesując się z przyjacielem, wycieńczonego z ochotą 

podsycał pieniędzmi, byleby się procesować dalej.
 

Ulubionym przedmiotem rozmowy dla regenta były, jak się łatwo domyśleć, sprawy jego, 

jakie miał w ciągu życia; przeplatał je tylko opowiadaniem o ordynacji ostrogskiej, której zawsze 
miał pełną głowę. Czytał nieustannie pliki aktów, odnoszących się do rozbioru ordynacji, i 
rozprawiał o niej, jak o rzeczy wczoraj dopiero spełnionej i wszystkich najżywiej obchodzącej. 
Rzekłbyś, że dla regenta sprawa ordynacji jeszcze się nie ukończyła, tak się nią silnie zajmował. 
Nigdy polityk o kwestii wschodniej tyle nie mówił, ile on o sprawie ordynacji i kolbuszowskiej 
transakcji.
 

— No, szanowny regencie, jakże tam moja sprawa — odezwał się August.

 

— Sprawa, moci dobrodzieju — odpowiedział regent, stukając po tabakierce — at, jak 

sprawa. Zbliżamy się do finalnego jej ukończenia, założywszy apelację do sądu głównego, 
oczekujemy dekretu, spodziewając się, że nasza będzie na wierzchu, bo i prawo za nami, i 
formalności wszystkie spełnione, czym się przeciwna strona pochlubić nie może. Zobaczemy, jak 
pożyjemy, bo jeśli forsą co wyrobią, pójdziemy do senatu.
 

— A, zmiłuj się, regencie — rzekł August — sprawa tego niewarta, co kosztów i kłopotów, 

gdyby już można jakkolwiek, zgodą czy kompromisem, skończyć.
 

Regent się uśmiechnął.

 

— Gdyby można ukończyć! nic lepszego! nic lepszego. Wolałbym zgodę ze szkodą niż 

proces z zyskiem! Nienawidzę procesu! Ale przeciwna strona daleka od zgody, trudna. Zresztą 
kompromis, panie, to tylko wstęp do nowego procesu; lepiej, żeby wszystko szło swoim 
porządkiem. Co się tycze kosztów, pan chyba nie masz punktu honoru. Cóż to koszta, kiedy idzie ,o 
postawienie na swoim! U nas, panie, dawniej szlachcic się do ostatniej karabeli sfantował, a nie 
ustąpił do końca. I bywało, panie, że Dawid zwojował Goliata; szaraczkowa kapota — karmazyny. 
Oj, tak! tak! I co to za koszta, moci dobrodzieju! co to za koszta!
 

— Jużci sam przyznasz, regencie...

 

— Nie przyznam, moci dobrodzieju, nie przyznam. Bo co to za koszta, gdy idzie o 

postawienie na swoim. Ja, panie, ubogi szlachcic, a tak mi Panie Boże dopomóż i święta Męka 
Pańska, że oddałbym ot tę kapotę ostatnią za arkusz stemplowanego papieru, gdyby tego była 
potrzeba.
 

— No, ale ja nie mam tej zajadłości — rzekł August — i wolę spokojność.

 

— Mój moci dobrodzieju — odparł regent — a któż nie woli spokojności; ale kiedy, panie, 

jeżdżą po nosie, trudno się nie opędzać. Trudno się dać spłaszczyć, zniszczyć, zabić, potrzeba się 
bronić. I wróbel, kiedy go biorą, dziobem bije. Ale waćpan dobrodziej myślisz, że ja jestem 
pieniacz, jurysta żyjący procesami. Panie Jezu Chryste! widzisz serce moje, wnętrzności moje, 
osądź mnie! Ja pragnę tylko zgody i spokojności, ale nie dam się upokorzyć ani zniszczyć mego 
klienta. Moim obowiązkiem objaśnić go, naprowadzić na dobrą drogę i nie dozwolić, aby sobie 
szkodził. I teraz sprawa na stole w sądzie głównym. Pan myśli, że ja nie pragnę zgody, że nie 
tentuję o pojednanie? Mam dowody ex nunc, przekonasz się asan dobrodziej. Zaprosiłem tu nawet 
pana Choroszkiewicza, adwokata strony przeciwnej, od niej umocowanego do ukończenia interesu, 
aby waćpanu dobrodziejowi przełożył punkta ugodne, jakie oni podają. Zobaczysz waćpan 
dobrodziej, czyli się na nie zgodzić można i przystać z honorem. Nullo modo, nullo modo. Raczej 
procesować się, iść do senatu, do Obszczego Sobranja, do najjaśniejszego pana z prośbą, raczej 
przegrać zupełnie, niż tak się ułożyć. Przegrać zupełnie to nic, moci dobrodzieju, poczniem inną 

formą i sposoby pozywać a principio od sądu powiatowego i będziem ich wodzić da capo cztery 
lub pięć lat. Ale ułożyć się ze szkodą, ze wstydem! na moje siwe włosy tej ignominii nie wezmę.
 

— No, ale cóż są za warunki przeciwnej strony? — spytał August.

 

— Zacznijmy ab ovo — rzekł regent ucierając nos. — O co nam chodzi! O meliorację, 

przyobiecaną intercyzą nieboszczyka łowczego, ojca matki pańskiej, meliorację wyrażoną w 
intercyzie w ilości złotych polskich sto tysięcy. Pozywamy, panowie Przebendowscy stają i 
powiadają: majątek został odłużony po spisaniu intercyzy tak, tak, bracia nie wzięli części sobie 
wyznaczonych i siostrze melioracja przepadła. My mówimy: zła racja, długi to są kondyktowe, 
które nam (państwo okazujecie, uczynione dla zakrycia fortuny Przebendowskich z innych racji. 
Dowodzim, że długi są kondyktowe. Na tym punkcie przeciwnicy nasi żądają zgody, ale jakiejże 
zgody? Ofiarują nam za meliorację, z procentami wynoszącymi alterum tantum,
 

tylko osiemdziesiąt tysięcy złotych. I to przyjąć! Ignominia, moci dobrodzieju, hańba! A 

koszta procesu! hę? Sąd powiatowy sądzi nam meliorację bez procentów. I to przyjąć? Ignominia, 
panie! nie godzi się, niesłychana by była, proces na najlepszym stopniu. Wygramy alterum tantum. 
Zaręczam! Teraz oni, przewąchawszy, na jakiej my stopie jesteśmy, znowu do zgody, ofiarują już 
sto dwadzieścia tysięcy. I to przyjąć, panie dobrodzieju? hę? koszta? co?
 

— Ofiarują sto dwadzieścia tysięcy? — spytał August, porywając się — mości regencie, a 

to łaska Boża, ja kończę!
 

— Pan! Pan! — zawołał regent — nigdy to być nie może, ja nie dozwolę, ażebyś pan rzucał 

w wodę pięćdziesiąt tysięcy złotych; to być nie może, my wygramy wszystko. Waćpan tego nie 
zrobisz!
 

— Dziękuję ci, mój szanowny regencie, za twoją gorliwość, ale dozwól mi, ażebym w 

swoim interesie...
 

— W swoim interesie! — zakrzyczał regent — skoro ten interes jest w moim ręku, już do 

niego nie należy ukończenie!
 

— Jak to? jak to? — zdumiony, śmiejąc się, zawołał August.

 

— Ja prowadzę proces i ręczę za wygraną.

 

— Ale, mój regencie, zmiłujże się, kiedym ja kontent, kiedy mi tego dosyć, nie chciejże mi 

przeszkadzać do ukończenia.
 

— Jak żyję, nie widziałem, żeby kto tak dobrowol-,nie osiemdziesiąt tysięcy złotych 

najmniej oknem wyrzucał.
 

— Ale, mój regencie...

 

— Ale, mój moci dobrodzieju, to niepodobna.

 

— Kiedy ja tego żądam!

 

— Kiedy się waćpan dobrodziej gubisz!

 

— Wyobraź sobie, żem to w karty przegrał, a jak tylko Choroszkiewicz mi zaproponuje sto 

dwadzieścia tysięcy, ja z góry mówię, że przystaję, i przystanę.
 

— Waćpan dobrodziej chcesz się zgubić.

 

— Niech tak będzie, ale skończę.

 

— I tak od razu powiesz pan im: „przystaję"?

 

— A jakże chcesz, abym powiedział?

 

— Jakkolwiek, byle nie od razu „przystaję" — odpowiedział regent. — Waćpan dobrodziej 

chcesz kończyć?
 

— Mówię regentowi, że skończę na tych warunkach.

 

— Cóż począć z upartym! Powtarzam, że pan gubisz najpiękniejszy proces, który 

moglibyśmy wygrać w Obszczem Sobranju. Ale...
 

— Ale ja chcę kończyć, regencie.

 

— No, to pozwólże przynajmniej mnie traktować, jeszcze z nich co wyciągnę. Oni muszą 

dać sto pięćdziesiąt tysięcy.
 

— Ja się będę kontentował stu dwudziestoma.

 

— Cichoż! cicho! na miły Bóg, zdaje mi się, że Choroszkiewicz jedzie. Udawaj pan, że 

pójdziesz choćby do senatu, udawaj, zmiłuj się, bo interes zgubisz!

 

August się uśmiechnął, spojrzał na Stasia, ruszył ramionami i zamilkł. W istocie, nadjeżdżał 

zaproszony pan Choroszkiewicz i słychać już było, jak się głośno pytał w przedpokoju:
 

— Jest pan?

 

Wszedł trzaskając drzwiami. Był to mężczyzna lat trzydziestu kilku, wysoki, silny, 

barczysty, z krótką szyją, długim, prostym, rozczochranym włosem, twarzą bladą, od ospy 
pocętkowaną, nosem trochę zadartym, oczkami małymi, nad którymi brwi w środku twarzy, 
spuszczając się, łączyły prawie. Policzki i podbródek okrywały niezmiernej długości i proste jak 
druty bakembardy, pod nosem na kształt dwóch komm wisiały wąsy z obu stron podgolone i 
schodziły spiczasto aż na dolną wargę. Ubrany był w frak granatowy z brązowymi guzikami, 
dawnym krojem, na kamizelce splątany sznur paciorkowy utrzymywał dewizki od zegarka, na szyi 
na wysokiej duszce biała napięta chustka, od niej końce haftowane na kamizelce. W ręku czapka 
włosiana i jedna brudna rękawiczka łosiowa. Z lewej strony frak na piersiach oddymał się od 
ciągłego wypychania kieszeni papierami.
 

Taki był pan Choroszkiewicz, adwokat przeciwnej strony i upełnomocowany do ukończenia 

interesu.
 

Spojrzawszy mu w oczy, poznałeś, że to nie był prawnik siły pana regenta. W istocie 

Choroszkiewicz nie znał tak dalece prawa, formalności, sądowego trybu, tradycji, nie pracował 
długo nad księgami i papierami. Powiedział sobie, otrzymawszy po ojcu kilku chłopów:
 

— Zły to chleb, trzeba pracować, zostanę adwoka-,tem.

 

I został nim.

 

Choroszkiewicz pracował nie z pasji, ale po prostu dla chleba, dla zysku; dążył tylko do 

wzbogacenia się i wsławienia. Gorący, nieuważny, popędliwy, często popełniał błędy, zapominał 
formalności, kompromitował sprawy; ale w niebezpieczeństwie podwajał się, potrajał, zadziwiał 
wybiegami. Siła jego była, jak nazywał terminem technicznym, w „wyrobkach", to jest w 
stosunkach z ludźmi, których, opłaciwszy, kupował głosy za sobą. Miał znajomość w mieście 
gubernskim, w sądach powiatowych, przyjaźnił się z sekretarzami, nieustannie posyłał prezenta 
wyższym urzędnikom i tym sobie pozyskał ich łaskawe względy. Nikt zgrabniej od niego przekupić 
nie potrafił, wycisnąć przychylnego sądu, wyprosić głosu; a w razie konieczności podrobić, co było 
potrzeba. Sypał cudzymi i swymi pieniędzmi bez litości.
 

Choroszkiewicz, dzięki kilku szczęśliwie przeprowadzonym procesom, zjednał sobie sławę i 

miał bardzo licznych klientów, nie mógł starczyć żądaniom wszystkich, latał bez ustanku, nigdzie 
długo nie posiedział, na jeden dzień pięć terminów miewał i wiecznie się spieszył. Wszystko co 
robił, robił przelotem, spiesznie, niecierpliwiąc się i jedną nogą w strzemieniu.
 

— Na honor, czasu nie mam. Pan sekretarz — powiadał — czeka na mnie z herbatą dla 

pomówienia w interesie Gliszczyńskich, mam się widzieć z sędzią dla Oranowskiego, którego 
pozywają nie wiedzieć o co. Muszę dobiec do konsystorza dla wyjęcia dwóch me- tryk i podać 
prośbę dziś jeszcze z odchodzącą pocztą do Kaziennej Pałaty.
 

To mówiąc trzymał czapkę w ręku i co chwila za klamkę chwytał.

 

Choroszkiewicz lubił też żyć, grać w karty, gawędkę prowadzić, pociągnąć węgierskiego i 

końmi szachrować. Dlatego to podobno bardziej niż dla wielkiej ilości spraw, które miał na głowie, 
zawsze mu brakło czasu. Całe dnie utyskiwając na nawał roboty, korespondencji, gdy bryczka stała 
zaprzężona pod gankiem, palił fajkę, grał w sztosika i jak to mówią, bawił się bawardką. A byłże 
jarmarczek w sąsiedztwie — żadnego nie opuścił. Spytałeś go, po co jedzie — nigdy ci się nie 
przyznał, że miał konie na przedaż.
 

— Widzi pan — powiadał — jarmark, to każdy jedzie, muszę się widzieć z niektórymi. Ot, i 

ten pan Franciszek mówił mi, że będzie na jarmarku, i pan Stanisław przyjedzie, muszę z nim 
pogadać o interesie.
 

A jak się zeszli — myślisz, że mówili o interesie? Bynajmniej, grali w sztosa i patrzali na 

konie. Dopiero wyjechawszy, pan Choroszkiewicz przypominał sobie jnteres i z pierwszej karczmy 
wysyłał umyślnego z biletami. Przez listy wilk nie tyje — powiada przysłowie (przysłowie powiada 
trochę inaczej), jakoż interes się zwlekał, ale — pan Choroszkiewicz wygrał trzy ruble w sztosa, 
nabył klacz gniadą z opojami na nogach, nagadał się, najadł, naśmiał i kontent wracał do domu.

 

Dziwi was zapewne, że mu powierzano interesa? Nie dziwna to jednak, bo tylko z mniejszej 

wagi sprawami żartował sobie i odkładał je na jutro. Gdy było potrzeba, nie spał, nie jadł, nie pił, 
dopadł sędziów, sekretarza, strapczego, prokuratora; prosił, płacił, kłaniał się, obiecywał, klął się, 
gardłował, aż swoje zrobił. Potem padał na kanapę, śmiał się, fajkę palił, w karty grał i zapominał o 
licznych swoich klientach, co mu powierzywszy interesa, spokojnie zasypiali.
 

Jak tylko wszedł pan Choroszkiewicz i nim się jeszcze miał czas przywitać, regent 

nieznacznie ścisnął za Augusta i szepnął mu błagającym głosem:
 

— Zmiłujże się, trzymaj, waćpan dobrodziej, jeśli Boga kochasz.

 

Pan Choroszkiewicz z miną jarmarkowicza wpadł do salonu i szasnąwszy nogą, powitał 

Augusta, potem rzucił na stół czapkę z rękawiczkami, obydwoma rękami   potarł czuprynę do góry i 
rzekł:
 

— Szanowny pan regent wezwał mnie tu.

 

— W imię Ojca i Syna! — przerwał regent — ja wezwałem! Ja! Co waćpan dobrodziej 

mówisz, alboż to ja żebrzę zgody? Alboż to ja się boję czy co?
 

— Cha! cha! cha! — zaśmiał się Choroszkiewicz. — Ja tego nie mówię, ale tak krótko, a 

węzłowato, bo ja czasu nie mam i muszę jechać zaraz, gdyż mnie czekają w Janopolu na 
konferencję sukcesorowie nieboszczyka Tromińskiego. Krótko mówiąc, będzie co czy nie z 
projektowanych układów, hę? — I spojrzał po przytomnych, opierając się o stół.
 

— A naprzód — ozwał się zimno regent, ucierając nos — rad bym się dowiedział o 

projektowanych układach. Bo ja nie projektuję układów i mój klient ich sobie nie życzy. Jedynie 
więc dla okazania panom, że nie odbiegamy zgody i pieniąc się nie chcemy, przyjęliśmy ich 
propozycje ukończenia interesu układem. Gdy mówię: przyjęliśmy, to się ma znaczyć, żeśmy 
przyjęli intencje zgody, ale nie warunki zgody.
 

— A po cóż ja tu przyjechałem? — spytał Choroszkiewicz, spoglądając na zegarek i 

przyjmując podaną mu herbatę.
 

— Nie wadzi próbować — rzekł regent.

 

— Możemy mówić otwarcie? — spytał Choroszkiewicz, oglądając się.

 

— Jesteśmy sami — odpowiedział August. — To mój siestrzan, jak ja interesowany w tej 

sprawie — rzekł wskazując na Stasia.
 

— Prosiłbym fajki, jeśli można — odezwał się Choroszkiewicz.

 

Podano fajkę, napił się herbaty.

 

— No, ad rem — przerwał regent — tym bardziej że waćpan dobrodziej czasu nie masz, 

prosimy o warunki.
 

— O tych już mówiłem — rzekł Choroszkiewicz.

 

— Życzylibyśmy nowych i mamy nadzieję, że namyśliwszy się i naradziwszy ze stroną, 

przynosisz nam waćpan dobrodziej korzystniejsze. W kilku słowach objaśnijmy się. Rzecz się ma 
tak: dekret przysądza nam meliorację bez procentów, apelujem, wygrywamy...
 

— Aleście jeszcze nie wygrali!

 

— Wygramy.

 

— To kwestia.

 

— Pójdziemy do senatu — rzekł regent — i wygramy.

 

— To kwestia.

 

— Do Obszczego Sobranja i wygramy.

 

— I to kwestia.

 

— Do najjaśniejszego pana z prośbą, jeśli będzie potrzeba.

 

Choroszkiewicz w głos się rozśmiał.

 

— Moja strona daje dowody tego, że chce świętej zgody i pokoju. Dekret przysądza panom 

sto tysięcy złotych polskich, ofiarujemy sto dwadzieścia tysięcy, nie wiedząc, co wypadnie w sądzie 
głównym, jedynie dla spokojności.
 

— Nie sądź waćpan dobrodziej, abyśmy i my dla zgody nic uczynić nie chcieli. Owszem, 

owszem! Któż by nie chciał zgody. Odstępujemy kosztów prawnych wszystkich, a te są niemałe, 
żądamy tylko melioracyjnej sumy i alterum tantum.

 

— A to lepiej proces, choćby dziesięć lat! — zawołał Choroszkiewicz.

 

— I ja mówią, że lepiej proces niż taka zgoda, jaką nam pan proponujesz — z zimną krwią 

odparł regent. — Zważ jednak waćpan dobrodziej, że wszystko mówi za nami, i sam uznasz, że jest 
wszelkie podobieństwo...
 

— Wszelkie podobieństwo — zawołał Choroszkiewicz — iż wygracie panowie sumę bez 

procentów.
 

— I owszem, bo procenta słusznie się nam należą od daty śmierci łowczego i łowczynej i 

podziału fortuny.
 

— Tandem, sąd powiatowy ich nie przysądził — rzekł Choroszkiewicz.

 

— W to nie wchodzę i nie chcę tu wyjaśniać, jakim się sposobem stało, że nas 

pokrzywdzono — odparł regent.
 

— Koniec końcem — mówił młody adwokat — moja strona okazuje chęci zgody, 

postępując panom więcej, niż im pierwszy dekret przysądził; panowie widocznie odbiegacie od 
układów, na żart tylko odstępując nam kosztów.
 

— Wiesz waćpan co — rzekł regent spokojnie, zażywając tabaki i podając tabakierkę 

otwartą Choroszkiewiczowi — wiesz waćpan co... Ażebyśmy nie mieli sobie nic do wyrzucenia, 
chociaż mój klient daleki jest od układów na skalę propozycji, jakie nam są podane, uproszę go, aby 
dał nowy dowód umiarkowania i bezinteresowności. Dla mnie to uczyń waćpan dobrodziej — 
rzekł, obracając się do Augusta — ustąp z procentów dziesięć tysięcy złotych polskich.
 

August skinął głową na znak, że zezwala.

 

— No! jeszcze nie dosyć? — spytał regent. — Na Boga! jeśli pan jeszcze nie przyjmujesz, 

to chyba kończyć nie chcesz. Zważ tylko: koszta prawne całe i dziesięć tysięcy z procentów! Co 
mówię „z procentów"! z kapitału! Bo to dla nas kapitał, czysty kapitał.
 

Choroszkiewicz łyknął herbaty i pokręcił wąsa.

 

— Daleko! daleko to jeszcze do końca, panie regencie! Nie liczę kosztów prawnych, które 

waćpan dobrodziej wystawiasz mi za coś wielkiego. Z sumy zaś, której jeszcze panom nie 
przysądzono, ja postąpiłem już od razu dwadzieścia tysięcy, panowie ustąpiliście dopiero dziesięć. 
Nie zejdziemy się, jak widze, gdy nic dla spokojności i zgody ofiarować nie chcecie.
 

— Piękne nic! — zawołał regent — piękne nic! To i to jeszcze „nic" waćpan nazywasz?

 

August wstał i zbliżył się do Choroszkiewicza z determinacją, ale zaledwie się poruszył, 

stary prawnik pobladł, pomiarkował, że jego klient popsuje sobie in- teres i przystanie na wszystko, 
rzucił się więc naprzeciw niego.
 

— Panie dobrodzieju! wiem, co chcesz powiedzieć, wiem, domyślam się, że już byś zerwał 

wszelkie układy. Wstrzymaj się, zaklinam cię, powiedzą potem na mnie, że ja pieniacz, że ja 
utrzymuję pana w intencjach procesowania się z familią, proszę pana, zrób jeszcze ofiarę z siebie, 
niech nam nie wymawiają, żeśmy uparci. Oto tak: pan Choroszkiewicz za nic liczy ustępstwo 
kosztów prawnych i powiada, że postępuje nad dekret dwadzieścia tysięcy. Niech będzie równa gra, 
choćbym miał dołożyć z własnej kieszeni; godzim się za sto osiemdziesiąt tysięcy. No, widzisz pan 
teraz, że pragniemy zgody, że wszystko, co możemy, czynim z siebie dla dostąpienia jej. No, małoż 
jeszcze? Hę! To my uparci? my uparci?
 

Choroszkiewicz poruszył ramionami.

 

— Mości regencie — rzekł — wielce wdzięczen jestem za ten dowód powolności z ich 

strony, ale mój klient dla dwudziestu tysięcy układów nie zawrze; lepszy już dla niego proces. 
Zważcie jeszcze państwo, że gdy wygracie sumę (co jest jeszcze przypuszczeniem tylko), 
pójdziecie dopiero szukać funduszów wypłaty, co niemało potrwa, na majątku naszym dług 
bankowy; egzekwować nie będziecie mogli i poczekacie lat dziesięć, nim przyjdziecie do 
pieniędzy. Zgodnie zaś kończąc, płacimy na kontrakta w Dubnie, dnia osiemnastego stycznia, i 
rzecz skończona.
 

— Bardzo to pięknie, ale co się tyczy wyszukania funduszów, poradzim sobie — odparł 

regent — wiemy o kapitałach i możemy na nie założyć zapreszczenje. Kto wie? możeśmy już 
nałożyli!
 

Choroszkiewicz aż podskoczył ma krześle, posłyszawszy to, i dodał:

 

— No, no, zobaczymy!

 

Potem wstał, przeszedł się i cicho szepnął Augustowi na ucho:

 

— Prosiłbym waćpana dobrodzieja na chwilkę rozmowy na osobności.

 

— Służę panu.

 

Regent pozostał w najwyższej niespokojności i strapieniu, powiódł wzrokiem za Augustem, 

a gdy wyszedł, usiadł i załamał ręce.
 

— Popsuje interes! niezawodnie popsuje interes, ten frant Choroszkiewicz namacał, że pan 

August gotów do zgody, i jak go tam zacznie obracać, pewnie skończą. Byłbym wymógł najmniej 
sto pięćdziesiąt tysięcy!
 

W gabinecie tymczasem toczyła się następująca rozmowa:

 

— Ja — rzekł Choroszkiewicz do Augusta — mówię z panem otwarcie: mam zupełną 

plenipotencję do ukończenia interesu. Mówię otwarcie i szczerze, honorowie z honorowym 
człowiekiem, za jakiego znam pana dobrodzieja.
 

August się ukłonił.

 

— Ostatnim słowem postępuję sto pięćdziesiąt tysięcy, ale...

 

— Jakież „ale"? — spytał August nieśmiało.

 

— Panie dobrodzieju, to między nami niechaj będzie, słowo?

 

— Słowo.

 

— Sto pięćdziesiąt tysięcy... niech pan zważy...

 

— Zważam.

 

— Jestem niemajętny, w dorobku, pan dobrodziej nie weźmiesz mi za złe, jeśli zażądam 

porękawicznego...
 

— Dam je z ochotą — odrzekł August — jakże wysoko je pan podnosisz?

 

— Mam czworo dzieci, panie dobrodzieju, człowiek musi o sobie pamiętać, kawałek chleba 

w pocie czoła zarabiać. Waćpan dobrodziej nie weźmiesz mi za złe, ja muszę wymagać pięćset 
czerwonych złotych. Niech tylko pan się zastanowi, niech pan nie słucha regenta. Proces, panie, to 
pijawka, co spokojność wysysa, lepiej kończyć. Nie chwaląc się, ja czynię, co tylko mogę, przez 
szacunek dla niego i w chęci zgody.
 

— Porękawiczne dam chętnie — rzekł August — ale...

 

— Pan chcesz powiedzieć, że mało sto pięćdziesiąt tysięcy — przerwał Choroszkiewicz. — 

Tak mi Panie Boże dopomóż, że moja strona więcej nie postępuje. I to, i to nawet jest summum, 
które tylko przez szacunek dla niego... Na porękawiczne dasz mi pan skrypt ręczny do wypłaty na 
dniu osiemnastym stycznia w Dubnie.
 

— Zgoda.

 

— Ale to wszystko między nami tylko, słowo? Ani panu regentowi?

 

— Na to słowo daję.

 

— Mogę więc powinszować panu dobrodziejowi ukończenia sprawy?

 

August w milczeniu podał rękę i wyszli do pokoju. Regent siedział na krześle, kręcąc się jak 

na żarzących węglach. Spojrzał na wchodzących twarze okiem badającym i poznał po wyjaśnionej 
fizjognomii Choroszkiewicza, że już po wszystkim.
 

— No, a cóż? — spytał.

 

— Skończyliśmy — rzekł August — pan Choroszkiewicz przekonał mnie, że 

najsprawiedliwiej kończąc, trzeba było rozbić procenta na wpół; ceniąc spokojność, przyjąłem sto 
pięćdziesiąt tysięcy z wypłatą ich w Dubnie dnia 18 stycznia. Chodzi tylko o napisanie aktu.
 

Regent ruszył ramionami.

 

— Pańskie pieniądze, pańska wola — rzekł ponuro. — Strona przeciwna da panu prosty 

skrypt: wziąłem, pożyczyłem pan skwitujesz z procesu. Ot, i po wszystkim.
 

— Pozwól mi pan powinszować sobie — rzekł Choroszkiewicz.

 

— O! nie ma czego — odparł regent — ale cóż robić, obciąwszy poły, uciekamy.

 

— Nam to obcięliście panowie poły — rzekł Choroszkiewicz — ale koniec i nie ma o czym 

gadać.
 

— A teraz — rzekł August — wypijemy.

 

— Ma się rozumieć — zawołał Choroszkiewicz śmiejąc się — mohorycz! mohorycz!

 

Zadzwonił gospodarz i rozkazał podać szampańskiego. Regent się poskrobał po łysinie.

 

— Jeśli łaska — szepnął — ja tej limonadki nie pijam, dla mnie kieliszeczek węgrzyna, 

kiedy już pić mamy.
 

— Całym sercem — rzekł August.

 

W chwilę potem wszyscy gadali razem, Choroszkiewicz wychwalał swoją zręczność w 

trudnych razach, regent prawił o ordynacji ostrogskiej, a Staś, podweselony, śmiał się z obudwóch.
 

 ROZDZIAŁ TRZECI STAŚ ROZWIĄZAŁ ZAGADKĘ — PANI 
PUŁKOWNIKOWA

 

Nazajutrz, bo już dłużej wytrzymać nie mógł, Staś wybrał się do hrabiostwa. Wczorajsze 

wątpliwości ustały, nadzieja wstąpiła znowu do serca; lekki i wesół wsiadł do powozu, a chociaż 
prędko jechał, zdało mu się, że nigdy nie wlókł się tak powoli. Był to piękny dzień jesienny, jeden z 
tych dni pogodnych i ciepłych, które przypominają wiosnę i tak miłe są dla wielu. Niebo blade, ale 
jasne i pogodne nie miało jednej chmurki na sobie, wiatr wiał od wschodu, szerokie łany zieleniły 
się zbożami już rozesłanymi po ziemi, zieleniały jeszcze dęby, gdzieniegdzie czerwieniły osiny; 
złotymi liśćmi resztkami świeciła leszczyna. Jakaś spokojność była w naturze, która przed snem 
zimy głębokim drzemać jak starzec u komina zdawała się. Nie była to wiosna zapraszająca na ucztę 
życia, ożywiona, gwarna, wesoła, co dzień zieleńsza, co dzień bardziej rozkwitła; była to jesień, 
choć spokojna i pogodna, ale zawsze smutna, obiecująca zimę na jutro, zimę obumarłą w białym 
całunie śniegowym. We wsi, którą Staś przejeżdżał, znać także było jesień, najwidoczniejszą na 
chacie wieśniaczej, w którą wnosi dostatek na chwilę. Otwarte stodoły pełne były zboża i zza 
dachów wyglądały świeżo pokryte stertki. Gdzieniegdzie młócili już wieśniacy żyto i pszenicę na 
ratę podatkową, na spłacenie zaległości arendarzowi, na osyp pański. Chaty strojne były w dostatek 
jesienny. Na ich dachach żółte dynie dojrzewały na słońcu, niżej w festonach wisiał nanizany na 
sznur tytoń; gdzieniegdzie snopki lnu, kłosy żółtej wyglądały kukurudzy.
 

Z ogrodów wykopywano kartofle, wycinano kapustę, wybierano spóźnioną fasolę. Gorsi 

gospodarze wpółwysypany owies zwozili jeszcze z pola; lepsi wracali z pługami od ziembli.
 

Ludzie i bydło weselsze było niż na wiosnę, bo niegłodne. O, jak to smutno pomyśleć, że 

ludzie głodni być mogą i dlatego smutni! Nawet wróble, zbierając po drodze rozsypane ziarna, 
świergotały weselej niż w piękne dni wiosenne; dni piękne, zachwycające, ale nie dla chłopka, co je 
przebywa o głodzie, nie dla wróbla, co się musi robaczkami karmić tylko.
 

Staś jadąc spoglądał na wszystko, myślał o wszystkim, o biednym chłopku i o wróblu, i o 

sobie, i o hrabinie. Nagle, jeszcze nie dojechawszy do pałacu, wstrzymany został znajomym 
głosem, który go powitał:
 

— Bonjour.

 

Obudził się — i ujrzał kilka osób wyszłych na przechadzkę dla skorzystania z pięknego dnia 

jesieni. Naprzód szła hrabina, za nią Alfred z hrabią — powolnie posuwającym się z powodu 
otyłości — na końcu miss Fanny i mademoiselle Rose.
 

Staś wysiadł z kocza, powitał ich i odesławszy konie, połączył się z nimi.

 

— Nie byłeś pan nigdzie — spytała go hrabina po chwilce — nigdzie w sąsiedztwie?

 

— Nigdzie — rzekł Staś — cały prawie wczorajszy dzień zajęły nam interesa. 

Skończyliśmy zgodą nasz proces z Przebendowskimi.
 

— Bardzo winszuję — szepnęła hrabina — c' est autant de gagné.

 

— Cóż to? co? — spytał z tyłu idący hrabia.

 

— Panowie — ozwała się hrabina — skończyli zgodnie z Przebendowskimi.

 

— A! a! winszuję! A kiedyż pieniądze?

 

— Na kontrakta.

 

— Pan tedy będziesz na kontraktach? — spytał hrabia.

 

— Zapewne — odpowiedział Staś — muszę coś zrobić z częścią pieniędzy przypadającą na 

mnie.
 

Hrabia chwilkę się zamyślił i zawiązał węzełek na chustce.

 

— A przy tym — dodał — pan nigdy nie był na kontraktach, warto zobaczyć nasze Dubno, 

nasze zabawy; mamy bale, wieczory tańcujące, kasyno, pikniki, koncerta.
 

— Państwo będą w Dubnie? — spytał Staś.

 

— Zapewne — odpowiedziała hrabina.

 

— Zaprezentujemy pana w naszym towarzystwie — rzekł hrabia — n'est ce pas, comtesse?

 

— Koniecznie — odpowiedziała hrabina. — Ale nim się doczekamy Dubna i kontraktów, 

co jeszcze od nas daleko, porobimy tu znajomości w okolicy. Po wyjeździe pańskim od nas 
pułkownikowa niezmiernie mnie prosiła, abym pana do niej przywiozła. Elle tient à faire votre 
connaissance — dodała, śmiejąc się i poglądając na Alfreda, który zamyślony bawił się 
łańcuszkiem od zegarka. — Gdybyśmy dziś do niej pojechali?
 

— Wyśmienity projekt — rzekł hrabia — pójdziemy piechotą tymczasem, a konie nas 

napędzić mogą, poszlemy po konie.
 

Staś milczał.

 

— Ten projekt się panu nie podoba? — spytała hrabina.

 

— Jestem na rozkazy.

 

Hrabia odwrócił się i wysłał służącego po konie, tymczasem całe towarzystwo szło dalej; a 

że nieprędko nadejść miały powozy hrabiego, Staś tymczasem dla zmęczonych ofiarował swój 
powóz.
 

— Właśnie o to prosić miałem — rzekł hrabia, zatrzymując się — bom się już tą 

przechadzką umęczył. Alfred siądzie ze mną, pojedziemy naprzód i oznajmiemy pani 
pułkownikowej gości.
 

Hrabina nic nie powiedziała, a projekt zrobiony w chwili uskuteczniony został z wielką 

radością Stasia, który pozostał sam na sam z Julią; nie liczył bowiem miss Fanny, bo ta szła powoli 
z tyłu ze swoją wychowanką i rozmawiała z nią o botanice, zrywając resztki kwiatków jesiennych.
 

Zaledwie na staję byli od nich hrabia z Alfredem, hrabina, jakby nagle przypomniała sobie, 

obróciła się do Stasia i spytała:
 

— Eh hien, a tajemnica pańska, którąś mi miał wytłumaczyć?

 

— Moja tajemnica?

 

— Tajemnica pańskiego zgubionego serca, j' en suis curieuse.

 

— Nie śmiem być posłusznym — odpowiedział Staś. — I proszę pani, chciej rozważyć 

jeszcze, chciej pomyśleć, czy koniecznie każesz mi ją wyjawić. Nie biorę odpowiedzialności na 
siebie, a lękam się gniewu.
 

— Więc to coś bardzo strasznego? — spytała hrabina, śmiejąc się i rumieniąc.

 

— Dla mnie przynajmniej i strasznego, i ważnego. Chciałbym powiedzieć i lękam się...

 

— Trochę odwagi, gdzież to biedne serce się podziało?

 

— Zostawiłem je u państwa.

 

— W naszym domu? — śmiejąc się mówiła hrabina — nie pojmuję.

 

— Jeszcze nie pojmujesz pani... O! to już nie powiem więcej; to dosyć mówić dla mnie...

 

I Staś spuścił głowę i zamilkł, hrabina odwróciła się, spojrzała, jak daleko od nich szła miss 

Fanny, która w tej chwili zatrzymała się właśnie dla ślicznego ostu szafirowego, rosnącego nad 
drogą, a potem, patrząc w oczy Stasiowi, spytała:
 

— I nic mi pan więcej nie powiesz?

 

— Trzebaż więcej jeszcze?

 

— Niceś mi pan nie powiedział.

 

— Eh. bien — odparł Staś — pani kazałaś, i jam nie winien, powiem wszystko: C'est vous, 

madame, que j'aime.
 

Hrabina cofnęła się krokiem i stanęła.

 

— Pan żartujesz?

 

Staś milczał; jej i jemu silnie serce biło.

 

— Wiedziałem — rzekł po chwili — że pani nawet nie uwierzysz mojemu zuchwalstwu.

 

— A gdybym uwierzyła temu — odezwała się po cichu stłumionym, zmienionym głosem 

hrabina — do czegóż to nas doprowadzi?
 

Odpowiedź była niezręczna, nie pomyślana i wyrwała się Julii w pierwszej chwili bez 

zastanowienia; odpowiedź ta, łącząc w jednym „my" Stasia i ją i spoglądająca na przyszłość, 
dostatecznie powiadała, co czuła hrabina. Więcej jeszcze — jeśli być może więcej — mówił głos 
drżący, smutny, nagle z wesołego zmieniony.
 

Staś nie wiedział, co począć dalej i jak ze swego położenia korzystać, dopiero po chwili 

milczenia odezwał się z westchnieniem:
 

— Czyż w miłości nawet trzeba patrzeć na jutro i rachować? czyż to uczucie samo za siebie 

nie płaci? Pozwól mi tylko pani kochać, ja nic więcej nie chcę... A przyszłość... któż ją zgadnie...
 

— Taka miłość nie ma przyszłości — odpowiedziała hrabina. — Pan jesteś młody, nadto 

młody, ja złamana życiem, zestarzała na sercu, pan masz nadzieję, ja nauczyłam się żadnej nie 
wierzyć... nie wierzyć nikomu.
 

— Nawet młodemu ognistemu sercu jak moje? — zawołał Staś.

 

— Mniej niż czemukolwiek bądź w świecie — mówiła hrabina. — Alboż pan się znasz, 

alboż pan możesz zaręczyć za siebie? Może być, przypuszczam, że dzisiaj na chwilę uderzyło panu 
serce, żeś pokochał. Lecz czyż mnie kochasz? Nie, kobietę tylko! Potrzebowałeś kochać, nie miałeś 
kogo, i obróciłeś się do mnie. Kto wie, czy twoja miłość nie jest obelgą dla mnie? Może ci ktoś 
powiedział, żem miała Jednego, dwóch kochanków, może mnie kto oczernił 1 zachciałeś zrobić 
sobie ze mnie igraszkę. Nieprawdaż, przyznaj ?
 

— O! myślałem dotąd, że pani lepiej znasz ludzi — odparł Staś żywo. — Gdybym tylko 

chciał miłości, byłbym ją znalazł dawno; jednakże czyste i wolne mam serce. Zrobiłem wybór 
nieszczęśliwy dla mnie, ale nieuchronny. Możesz mi pani wierzyć lub nie wierzyć, nie będę 
przysięgał, ale dowiodę, że kocham dwu- dziestoletnim sercem, całym, gorącym sercem 
młodzieńca.
 

Hrabina spojrzała mu w oczy, podała rękę w milczeniu i westchnęła. Staś do ust ją 

przycisnął. Powozy nadchodziły i miss Fanny nadbiegła, pokazując bukiet nieśmiertelniczek i 
ostów.
 

W milczeniu długim, spoglądając na piękną okolicę, wzgórza i doliny, gaje, dalekie wsie z 

trzykopulnymi cerkwiami, błyszczące stawy, wijące się po łąkach rzeczułki, na ruch wiejskiego 
gospodarstwa, dojechali do majątku pani pułkownikowej Gorkowskiej.
 

Na wzgórzu panującym nad doliną, w pięknym niby-angielskim parku stał dom, a raczej 

pałacyk pani pułkownikowej. Tuż za nim zielona łąka, przerznięta szerokim stawem, u którego 
końca szumiał murowany, piękny, facjatą do domu obrócony młyn. Dziedziniec osaczały białe, 
misterne sztachety z murowaną, smakowną bramą. Na środku jego jaśniał klomb kwiatów, z 
którego teraz pozostało tylko kilka zimnem wczesnym powarzonych dalii i astry. Cały przód domu 
zajmowała galeria z piękną balustradą, a tuż nad dach zwieszały się akacje, których kształty piękne 
dawały się rozpoznać, mimo że im już brakło liści. Na prawo i lewo przystojne domki mieściły 
kuchnie i mieszkania oficjalistów. Czystość była wyszukana, bo nawet przed tymi domkami — 
gdzie bywa najczęściej choć trochę śmiecia na dowód, jak u nas słudzy potrzeby wdzięku czystości 
nie znają — wysypano było piaskiem i zamieciono.
 

Lekka kratka osłaniała drzwi wchodowe, a na niej rozpięta vigne vierge czerwieniała 

jesienną swą barwą.
 

— N' est-ce pas, c'est bien joli? — spytała hrabina Stasia, który się pilnie przypatrywał 

wszystkiemu.
 

— C'est assez joli — odpowiedział Staś. Wysiadali, a w ganku hrabia z fajką ich spotkał.

 

— Alfred — rzekł — f ait la cour à madame, ja sobie z fajką wyszedłem, żeby mu nie 

przeszkadzać. Myśmy tu już od pół godziny.
 

— Bardzo wierzę — odpowiedziała hrabina — bośmy niezmiernie długo czekali, na konie.

 

Salon pułkownikowej i całe wnętrze jej domu odpowiadało powziętemu o nich mniemaniu. 

Wiele było wykwintu i smaku nawet w urządzeniu wszystkiego; pachniało, jaśniało, dźwięczało, 
przymilało się tu wszystko, wyciągało ramiona, mówiło: kocham ciebie. Trochę tylko może zanadto 
było wszystkiego, nadto fraszek, nadto mebli, nadto stroju i przyboru, nadto wyrachowania i 
pretensji.
 

Wielki salon, z którego drzwi szklane wychodziły na ogród, zastawiony był bardzo 

pięknymi meblami, obitymi niebieskim adamaszkiem. Tegoż koloru z białym firanki i portiery; 
obicie białe w kwiaty, zakończone w górze festonami. Piękne piano Erarda, kilka stolików, dwie 
kanapy, krzesła, fotele, konsole, serwantki stały popod ścianami i w środku nawet salonu. Na 
stolikach pełno książek, nut, rycin, fraszek ułożonych wdzięcznie, ale nie rzuconych od niechcenia, 
ułożonych widocznie.
 

Piękne statuetki na kominie marmurowym przeglądały się w zwierciedle, które nad nimi 

wstawione była Dobrane barwą i rysunkiem dywany zaścielały w znacznej części podłogę. Bliżej 
okien mnóstwo wazonów z kwiatami, ustawionych w dwa wonne klomby. Powietrze pełne było ich 
woni i woni nieznanych jakichś zapachów, dolatujących z dwóch przytykających pokojów.
 

Na wielkim stole przed kanapą ogromny bukiet oranżeryjnych kwiatów okrywał wazon 

starej saskiej porcelany przedziwnej piękności.
 

Staś nie mógł się wydziwić wytworowi i piękności tego salonu, urządzonego prawdziwie 

con amore, z uczuciem, jakie tylko kobieta potrafi wlać w ubranie mieszkania, z uczuciem, którego 
nie zastąpi nigdy przepych, złocenia i kosztowności.
 

„Ta kobieta ma czucie!" — rzekł do siebie mimowolnie Staś, wprowadzając hrabinę.

 

We drzwiach spotkała ich pułkownikowa, która na ten raz cale inaczej wydała się Stasiowi, 

może dlatego, że ją pokochał za jej dom i salon. Ubrana była świeżo, ale nie wytwornie, wydawała 
się młoda, nawet zda- wało się, że nie miała pretensji. Ze słodkim uśmiechem przyjęła ich u drzwi i 
powitawszy Stasia kilką grzecznymi słowy, spuszczeniem oczu, ukłonem, powiodła hrabinę do 
kanapy. Natychmiast zajęła się przyjęciem gości z największą troskliwością, przewidując, kogo 
czym zabawi, co kogo zajmie, gdzie komu będzie lepiej. Gdy podawano herbatę, wiedziała, jak ją 
nalać dla kogo, jakie frukta podać komu. Nie zapomniała nawet, że miss Fanny bardzo lubi 
winogrona, i więcej ich niż innym Angielce przyniosła. Wszystkich tym ujęła niewymownie, a 
sama tak zdawała się być szczęśliwa, usługując swym gościom.
 

— Szkoda, że zimno — rzekła po chwili — pokazałabym mój ogród państwu, wiele zyskał 

tego roku. Ja tak lubię mój ogród! Nieprawdaż — obracając się do Stasia — że ogród to przyjaciel, 
to pociecha w samotności?
 

— O! zapewne — odpowiedział Staś — a przetwarzać swój ogród, upiękniać, dodawać w 

nim, przemieniać staje się prawie namiętnością i tak silnie zajmuje.
 

— Ja nie wiem, czybym żyła bez książki, bez ogrodu i kwiatków — odezwała się z 

westchnieniem pułkownikowa. — Kiedy kto sam jeden jak ja, bez przyjaciół, bez...
 

— Bez przyjaciół — przerwała hrabina — możeszże to powiedzieć, a my wszyscy?

 

Pułkownikowa podziękowała wdzięcznie, ale tak, jakby powiedzieć chciała: Toż to 

przyjaźń?
 

— Najlepsi przyjaciele — mówiła dalej — nie mogą być zawsze ze mną; zastępują ich 

książki, ogród mój, kwiatki. Jeśli o kim, to o nich powiedzieć można: ils sont d'un commerce sûr. 
Prawda, uwiędnie czasem kwiatek, nie przyjmie się drzewo, znudzi książka, ale cóż nie więdnie i 
co nie nudzi?
 

Alfred, który gryzł gałkę złoconą swojej laski, odezwał się z uśmiechem:

 

— Jeśli pani nie ma przyjaciół nad książki i kwiatki, to chyba dlatego, że nie chce.

 

Pułkownikowa spuściła oczy, widocznie bała się

 

Alfreda i ile razy przypomniała sobie bytność jego, traciła swobodę, lękała się ust otworzyć. 

Tak i teraz się stało: odwróciła się i podała album hrabinie, a Stasia po cichu prosiła, aby zagrał na 
fortepianie.
 

— Dawno nie grałem — odezwał się Staś — zapomniałem wszystkiego, u wuja nawet nie 

mam fortepianu.
 

— Jakże mi pana żal — odpowiedziała szybko pułkownikowa, podnosząc oczy na niego — 

ja umiem czuć, co to jest nie mieć fortepianu. Gdyby się godziło być natrętną przy pierwszym 
prawie poznaniu, ofiarowałabym panu do użycia, póki tu będziesz, wyborne piano Streichera.
 

Staś nie wiedział, co na to odpowiedzieć.

 

— Wszak pan pozwolisz, abym mu je przysłała?

 

— Ale pani...

 

— Pozwól mi pan przyjemności usłużenia mu.

 

Staś, zmięszany, ukłonił się; hrabina żywo poprawiła loki i wstała z krzesełka. 

Wdzięczności pełne spojrzenie Stasia, rzucone na pułkownikowę, pomięszało ją; wzięła za kapelusz 
i zabierała się do odjazdu. Postrzegłszy to, pułkownikowa pobiegła za nią.
 

— Jak to — zawołała — tak prędko! już chcecie odjeżdżać? Ale to niepodobna, ale to się 

nie godzi!
 

— Tak już późno...

 

— Ale tak blisko, i księżyc świeci, i droga tak dobra...

 

— Musimy powracać.

 

— Zrobisz mi łaskę i zostaniesz na kolację, n'est-ce pas?

 

— Prawdziwie, że nie możemy.

 

— Panie hrabio — zawołała pułkownikowa, podbiegając ku niemu — zrób mi tę łaskę, proś 

żonę, aby pozostała z nami; nie daje mi się uprosić, może będziesz szczęśliwszy.
 

Hrabia, który sapał na krzesełku, podniósł głowę.

 

— Chère Julie, restons, je vous prie. Hrabina z groźną minką obróciła się ku niemu.

 

— Zapominasz, że oczekujemy gości.

 

— A! a! c'est vrai, nieszczęściem.

 

— Ale panów — obracając się do Alfreda i Stasia zawołała pułkownikowa — nic nie nagli.

 

Alfred, który rad był pozostać, skłonił się, Staś, co chciał towarzyszyć hrabinie, spojrzał się 

na nią. Julia dała mu znak, aby pozostał. Położyli więc kapelusze i podawszy salopy 
odjeżdżającym, wrócili do salonu.
 

Zmierzchało już. Pułkownikowa podwoiła grzeczności, przymileń dla gości, rozbroiła nawet 

Alfreda, który ze wszystkiego i zawsze żartował, a na ten raz słodszym się stał niż kiedy.
 

Co do Stasia, ten po odjeździe hrabinej ożywił się, zaczął mówić o muzyce, o literaturze, o 

kwiatkach, o ogrodzie i ani się spostrzegł, jak zupełnie ściemniało, a co gorzej — zachmurzyło się.
 

Czas było pożegnać pułkownikowę, która tak wdzięcznie dziękowała Stasiowi za kilka 

chwil spędzonych w jej domu, tak słodko spoglądała na niego, tak mile uśmiechała mu się, że na 
chwilę zawróciła mu głowę. Biedny Alfred bardziej niż kiedy myślał starać się o pułkownikowę i 
milczący siadł do powozu ze Stasiem. Staś go odprowadził do hrabiostwa. Przez drogę oba 
milczeli, Staś o hrabinej znowu, on o pułkownikowej myśląc. Nadto było późno, aby wstąpić mógł 
Staś do hrabiów; pożegnał Alfreda przed oficyną i kazał jechać do domu.
 

Ciemność była prawdziwej jesiennej nocy, księżyc jeszcze nie zszedł, chmury naciągnęły na 

niebo, deszcz lał potokami. Droga popsuła się zupełnie w kilku godzinach, jak to bywa na Wołyniu; 
glina lepiła się do kół, powóz zataczał i co chwila przechylał w wodomyje. Woźnica zaledwie mógł 
po kałużach błysnących drogę rozróżnić; a podchmielony trochę, wziął się w lewo zamiast w prawo 
i pojechał w ciemny gaj dębowy. Postrzegł to Staś, ale wówczas dopiero, gdy już nie czas było 
powracać nazad, kazał więc powoli jechać dalej w nadziei natrafienia na wieś, dwór lub karczmę, 
gęsto w tej stronie rozsypane. Obwinąwszy się w płaszcz, dumał tymczasem o swojej Julii i 
rozbierał każdy jej wyraz z ostatniej rozmowy.
 

„Miłość taka nie ma przyszłości" — powiedziała hrabina i Staś z jakimś smutkiem miłym 

sercu powtarzał sobie te słowa. Miłość to niepowszednia, niecodzienna, nie taka, jaką widujem i 
spotykamy co chwila... inna to miłość, dziwaczna, rozpaczliwa, bez przyszłości, smutna i straszna.
 

Któremuż z młodych ludzi nie zdaje się, że jego miłość jest zupełnie różną od wszystkich 

poprzedzających i nastąpić po niej mogących, któremu się nie śni, że jest bohaterem, że kocha na 
skalę olbrzyma i że z tej miłości ekscentrycznej wykwitną wielkie wstrząśnienia, wielkie rozkosze, 
jakich pragnie i potrzebuje do życia?
 

Tak było ze Stasiem. Jemu się zdało, że osnuł sobie dziwaczną i pełną wzruszeń, pełną 

cudów przyszłość; on nie pojmował jeszcze ani siebie, ani swojego położenia. To, co powinno było 
przestraszać — przywiązanie ostatnie kobiety przekwitającej, przywiązanie natrętne, namiętne, 
rozpaczne — radowało go, uśmiechało mu się. Niedoświadczony, pragnął wielkiej miłości i cieszył 
się, widząc jej zawiązek.
 

Zabłysnęło światełko w dole, jedno, drugie, trzecie, dziesiąte, zbliżali się do wioski 

zbudowanej na górach ponad stawem, w którym teraz odbijały się drobne okienka chat 
wieśniaczych. Powoli spuścili się wąwozem i stanęli u wrót zajezdnej karczmy. Trzeba w niej było 
noc przepędzić; ale wszedłszy wewnątrz, Staś wolał już starać się o przewodnika do domu, tak 
niepodobnym zdało mu się zmieścić się w niej z końmi i ludźmi.
 

Była to karczemka nie na wielkim trakcie, ale tylko dla wsi postawiona; od niepamiętnych 

czasów nie zawitał do niej podróżny. Sieni pełne były drew, połamanych wozów, starych sani, 
bydła, kóz, siana, stosów cegły i błota. Deszcz lał przez dach jak na podwórzu. Jedna wielka izba i 
mały alkierzyk składały całą karczmę. Liczna rodzina żydowska zajmowała prawie obie izby; o 
alkierzu nie było nawet co myśleć, bo tam całe gospodarstwo żydowskie się ścisnęło dokoła dwóch 
łóżek betami wysoko przykrytych. Trzy
 

Żydówki kręciły się około pieczywa bułek, czwarta cedziła mleko, dwa bachury łaziły po 

podłodze, a jeden leżał w kołysce.
 

W pierwszej izbie oprócz drew, kupy kartofli, szynkownej szafy, stoła, ławek, szeroko na 

izbę występującego pieca i komina stały dwa żydowskie łóżka, warsztat tkacki i kilka beczek różnej 
wielkości. Za stołem chłopi pili i rozprawiali, jeden stary siedział nieco opodal, oparty na kiju.
 

Staś nie pojmował, jak tu potrafi przenocować, zwłaszcza że jedno wolne miejsce, w 

pośrodku izby, zajmowała kałuża, z łaski deszczu przez dach i pułap przeciekającego, coraz 
powiększająca się. Wprawdzie chłopi, pozdejmowawszy czapki, usunęli się nieco i zostawili 
podróżnemu miejsce przy stole, ale na przedstawienia arendarza, aby się do domów rozeszli, żadną 
miarą przystać nie chcieli, odwołując się do Stasia, że nie zechce ich wypędzać zapewne.
 

Staś kazał im jeszcze dać wódki, w nadziei, że którego na przewodnika namówi. Próżnym to 

jednak było, bo wszyscy zgodnie (z arendarzem) namawiali go, aby czekał do rana, gdyż po nocy i 
w deszcz mógłby powóz połamać i konie pokaleczyć.
 

Wciągnięto więc przez ciasne wrota koczyk, wyprzągłszy parę koni, urządzono jakokolwiek 

żłób i drabinę, a nasz podróżny zdecydował się łatwo przepędzić noc z chłopkami, którzy 
ośmieliwszy się, zaczęli mu opowiadać o swojej biedzie, o swoim życiu, panach, arendarzu. 
Jakkolwiek dla kogo innego to opowiadanie nie miałoby może interesu, Staś je przyjął z 
wdzięcznością; wolał to niż posępne milczenie, noc całą bezsenną. Dolewał więc piwa i wódki, 
płacąc za pogadankę wieśniaczą, i tak ich rozochocił, że w końcu stary, oparty na kiju, Sawka, 
podchmieliwszy sobie nieco, jął mu obszernie dzieje swojego życia opowiadać. Czemuż bym ich 
wam nie miał powtórzyć?
 

 ROZDZIAŁ CZWARTY HISTORIA SAWKI

 

Mamże wam powtórzyć ją wyrazy i stylem, jakimi poczciwy wieśniak opowiadał? Ciężko 

by wam było jej słuchać, panowie czytelnicy, nieprzywykli do tak długiej, a tak prostej powieści. 
Lubicie wy, prawda, kury, ale kiedy wam je kucharz przyprawi truflami, podleje sosem i do 
niepoznania ubierze po swojemu, tak że kura będzie się mogła nazwać pulardą i nie dosmakujecie 
się w niej kwoczki kusej, która wczora jeszcze Wesoło grzebała na śmiecisku. To się właśnie dzieje 
i z powieścią; lubicie prostą powieść z wiejskiego śmieciska, która jeszcze wczoraj była żywa i 
trzepotała skrzydłami, ale trzeba ją wam ubrać, przyprawić, smak jej zaostrzyć. Pojmując to dobrze, 
postanowiłem dla waszej zabawki zepsuć moim opowiadaniem prostą Sawki historię.
 

Sawka Karpowicz (takie było nazwisko jego rodu, bo i chłopi je mają z przeproszeniem 

jaśnie wielmożnych), Sawka urodził się we wsi hrabiego Gronostajskiego, leżącej na naszym 
wesołym i urodzajnym Wołyniu, który, ubrany w zielone gaje i złocone łany, przecięty rzekami i 
strumieniami niebieskimi, wygrzewa się spokojny na słońcu, nie kłopocąc o swoje jutro, wycinając 
zielone gaje, rozsypując złote ziarno swych łanów i dając zarastać rzekom swoim i stawom.
 

O, na Wołyniu to życie! Tu szlachetka jaki taki jeździ, je, pije, ubiera się jak litewski pan, a 

pszenicy przedaje więcej niż cały klucz gdzie indziej.
 

Na Wołyniu to życie, ale nie chłopowi! Biedny Sawka urodził się na Wołyniu, gdzie pędzą 

na pańszczyznę od niedzieli do niedzieli, najmują parobków na flisy, sadzą dziewczęta w sukiennie 
ciemne i smrodliwe, wydzierają ostatki za daniny i czynsze, a w dodatku powiadają chłopom, jak na 
szyderstwo, że się dobrze mają i mieć powinni.
 

W starej chacie stojącej na końcu sioła, niedaleko paradnej karczmy bogatego arendarza, 

ujrzał dzień biały i ujrzawszy zapłakał Sawka, bo przeczuł życie nędzy, pracy, znoju i ciężkiego 
poddaństwa. Matka jego, Hrypina, leżała sama na mizernym łóżku; w chacie wszystkich tego dnia 
wygnali na pańszczyznę. Był to czas żniwa i kosowicy; mąż poszedł z kosą, brat z sierpem, siostra z 
przewiąsłami na jarzynny łan, dzieci pozabierali na pastuszków, do ogrodu pańskiego i Bóg wie 
gdzie. Jedno tylko pozostało, co jej wody podawszy, gdy ją bole wzięły, pobiegło po starą 
Czyżychę. Czyżychy przecie ekonom na pańszczyznę nie wygnał, bo jej i ekonom się obawiał 
trochę, choć się do tego nie przyznawał.
 

Stara Czyżycha była czarownicą, babą lekarką, płaczką na wszystkich pogrzebach, swachą 

na wszystkich weselach, kumą na wszystkich chrzcinach. Bez niej się nic dobrego i nic złego w 
wiosce nie stało.
 

Kto z nią żył zgodnie w wiosce, dobrze mu z tym było, kto ją zaczepił, ruski miesiąc 

popamiętał. Bo Czyżycha nasyłała płaksy na dzieci, kręciła zawiertki w zbożu, osypywała, miała 
choroby i nędzę na swoje posługi, a komu licha nawarzyła, to się z niego łatwo nie wyskrobał. A 
komu drużbą Czyżycha, to go w najcięższym razie wspomoże. Chłopak od Hrypiny pobiegł po 
Czyżychę.
 

Zastał ją na progu chałupy, co stała pod cerkwią starą; siedziała znachorka na progu 

podparłszy się ręką pod brodę, suszyła ziele jakieś na słońcu. A jak postrzegła chłopca z daleka, 
nim słowo powiedział, odgadła, z czym przyszedł.
 

— Dobry deń, matko!

 

— Dobry deń, synku. Do Hrypiny pewnie chcesz mnie prowadzić. Jej to już czas byłoby 

rodzić, bo donosiła syna do pory; powiedzcie, że zaraz idę.
 

A chłopiec, jak stał, tak ze strachu i podziwienia wrył się i nie wiedział, co począć; aż mu 

Czyżycha powiedziała:
 

— Nie stój, Parchomie, i nie wyszczerzaj zębów, a ruszaj nazad do chaty, bo tam matce 

wody nie ma komu podać, pewnie ekonom wszystkich wygonił w pole, ta i na łąki.
 

I chłopiec zawrócił się, pobiegł do matki i krzyczącą w bolach pocieszał.

 

— Nie turbujcie się, matuniu, Czyżycha zgadła, żeście słaba, i oto już tu idzie, tylko co jej 

nie widać.
 

Aż za chwilę, z garnuszkiem pod pachą, z pękiem ziela różnego w ręku, wtoczyła się 

Czyżycha i do łóżka słabej przyszła.
 

— Dobry deń, matko Hrypino — rzekła — syna rodzicie, pociechę na stare lata. Da Bóg, 

będą chrzciny, ta i miód! Nie frasujcie się, nic wam nie będzie. Ciężko to rodzić paniom białym, co 
w sobie dzieci duszą, siedząc a wzdychając za stołem, ale nam choć z tym łatwiej! Żeby czego jak 
tego! Jest kowal, kowalicha, to będzie tego licha! Ale złe przysłowie, bo dzieci Boży dar i pomoc, i 
pociecha na starość.
 

I tak mówiąc, żartując, kadząc, uwijając się, śmiejąc, dodając odwagi biednej Hrypinie, 

Czyżycha przyjęła na świat przychodzącego Sawkę.
 

— A co, nie mówiłam, że syn będzie! — zawołała. — Dał Bóg syna, matko! cieszcie się.

 

I podała dziecię obmyte Hrypinie, która je pobożnie pobłogosławiła, a chłopaka pchnęła na 

łan skarbowy do ojca, aby mu dał znać o synie.
 

— Niech się ojciec u ekonoma wyprosi — powiedziała — ta i przyjdzie gotować się na 

chrzciny. Choć to jeszcze u was przednówek, bo za pańską pszenicą ledwieście sobie pewnie kopę 
zielonego żyta pochwycili na kaszę, ale trzeba się zastawić u Żyda, byle sute chrzciny wyprawić dla 
syna. Już taki postawi Hryćko krupniku i miodu, i oleju wybije, bo to post, będziemy jedli i pili za 
zdrowie trzeciego chłopca, jak pilimy, jedli za tamtych dwóch, co się zdrowe chowają.
 

— Gdzie nam tam na chrzciny stać — słabym głosem powiedziała Hrypina — ciężej to 

teraz, jak by- wało. Dawniej z roku na rok co zeszło, teraz i sukmanę na przednowku przedali za 
chleb i kartoflami ledwie dopędzili do nowego żyta.
 

— Cicho — przerwała stara — cicho! nie skarżcie się, a bądźcie dobrej myśli. Jakoś to 

będzie. Dał Bóg syna, to da i na syna. Ot, i ja tam od siebie przyniosę, i u was się co taki w bodni 
znajdzie, i arendarz pokredytuje na to, co tam Pan Bóg z pola da. A taki będą wesołe chrzciny.
 

To mówiąc, kręciła się baba koło Sawki, który krzyczał wniebogłosy, jakoby wymawiał 

matce, że go na świat biały wydała, gdy jej o to nie prosił.
 

Tymczasem nadszedł ojciec z łąki z kosą na ramieniu i z płaczem radosnym syna wziął na 

ręce.
 

— Nu, dał wam Bóg trzeciego — powitała go Czyżycha — cieszcie się, Hryćku, a 

pocałujcie Hrypinę. Tęgi chłopak, kiedyś was wyręczy, a wy będziecie jedli, spokojni, kaszę za 
piecem. Idźcie tymczasem bić olej, ta po wódkę poszlijcie, bo się tu nie obejdzie bez niej. A nie 
żałujcie na chrzciny.
 

— Kiedyż bo ciężko, matko Czyżycho — ozwał się Hryćko.

 

— Oj, nie gadajcie tego — przerwała mu stara. — Wy to zawsze lubicie się skarżyć, a takić 

to żyjecie jakoś. Jest na polu, będzie w stodole i na stole, nie pomrzemy z głodu; ot, i ja wam coś 
przyniosę, pobiegnę.
 

I wyszła, a Hryćko pozostał, ale nie z założonymi rękoma koło łóżka; poszedł zaraz w drugą 

stronę szukać po kątach i wyciągać, gdzie co było lepszego, aby uczcić chrzciny swojego trzeciego.
 

A choć we wsi było dość pusto, bo kto nie wyszedł w pole na łan pański, to na swój 

wyruszył, uciekając z chaty, aby go choć o półdniu ekonom do jakiej roboty nie wygnał, wkrótce do 
Hrypiny zbiegać się zaczęły stare sąsiadki i młodsze z pola nawet, którym szczególny fawor 
ekonoma dozwolił tego. Biegły jedne z życzeniami, drugie z radami, te pożyczały, czego brakło, 
tamte w robocie pomagały wesoło i zaruszało się w pustej chacie, ożyło, zakipiało gwarem.
 

Cóż dopiero gdy z zachodzącym słońcem powróciła gromada z pola! Dopiero to toczył się, 

kto żył, do Hryćkowej chaty. I było tak aż do chrzcin i dzień jeszcze po chrzcinach, bo sute były, a 
wódki na nich nie brakowało i popili się, kto żyw był, nawet gumienny, łanowy, wójt, pop, diak i 
starosta cerkiewny.
 

Otóż jak przyszedł na świat Sawka, który urodziwszy się płakał, płakał przy chrzcie, gdy się 

wszyscy śmieli, płakał ciągle, choć mu się jeszcze uśmiechało wszystko i pełna pierś matki wróżyć 

zdawała dostatnie życie.
 

Mamyż mówić, jak się wychował? Jestli wychowanie jakie, wyobrażenie wychowania u 

naszych wieśniaków? Co umieją, czym są, tym się stają, sami o tym nie wiedząc, i bez pracy tych, 
co ich otaczają. Świat im się daje poznać, uderzając ich w oczy całą nagością swoją, potrzeba pracy, 
konieczność cierpienia nie słowy, ale rzeczą przychodzi do ich serca.
 

Zaledwie pierś matki wyschłą porzucił i czołgać się począł, chłopak, zdany na ręce mało co 

starszej siostry lub brata, wygrzewa się w piasku lub błocie przed chatą razem z kurami domowego 
śmieciska i starą lochą, gospodynią podwórza. Często krzykiem i płaczem okupuje on kawałek 
chleba, zimny kartofel, który zgłodniałemu nieprędko matczyna ręka podaje. Często o kromkę 
spleśniałą walczyć musi z równie głodnym psem i kotem, uczy się wzywać litości i nie darować 
swego — wydziera matce płaczem, zwierzęciu napastnemu siłą. Lecz oto rośnie chłopię na słońcu, 
na deszczu, na wygrzanej ziemi mimo niedostatku, mimo głodu rozrasta się jak roślina, której 
ziarno ma tyle siły, że jej z ziemi nie potrzebuje i karmi się potężnie na wydmie piaszczystej. 
Ledwie powstał na nogi, nie może zostać bezużytecznym w chacie; większy już jego kawałek 
chleba, większa miska strawy, ale tuż praca, tuż obowiązki zaraz. Jeszcze na niepewnych kołysze 
się nogach, już pasie gęsi na wiejskim wygonie, już pilnuje cieląt, które szukają zielonej trawy w 
burzanach dzikiego bzu za wsią rosnących, już ojcu nosi dwojaczki w pole, już w chacie tysiące 
posług czynić musi, I nie zapłacze dziecina od znoju i pracy, chyba go psy nastraszą, chyba mu się 
garnki potłuką i matka obije, i ojciec za czuprynę podgoloną wytarga. Już mały, a potrzebny i 
rozum mu rośnie z siłami.
 

Patrzcie, co umie Sawka, choć on chłopięciem takim ledwie, jakie u panów chodzi z niańką 

na paskach. W cerkwi żegna się i czołem bije, gdy wiodą zmarłego z bochenkiem chleba na białej 
trumnie, on rzuci garść piasku pod koła wozu, gdy pan przejeżdża, on się do ziemi pokłoni, aż 
długimi włosy proch przed nim zamiecie; on wie, gdzie wypas wolny, gdzie szkoda, on zna wieś i 
chaty, on poznał miary, on odróżni swoje bydełko od cudzego, swoje siedmioro owiec od 
sąsiednich, choć i te, i te czarne i kudłate, on wie drogę do siół sąsiednich, do lasu, do karczemki na 
rozdrożu, gdzie ojciec często przesiaduje. A w głowie chłopca już obrazy świata i wyobrażenia 
obowiązków ułożyły się porządnie i wybiły dobitnie na wieki. On już dojrzał, nie odrosłszy od 
ziemi, on wszystko wie i niczego nie ciekawy wkrótce, a wszystkiego zazdrosny. A nikt, nikt nie 
powiedział mu jeszcze, co dobre, co złe; on dobre tłumaczy korzyścią, a złe cierpieniem, 
posłuszeństwo strachem, miłość potrzebą. O biedne, stokroć biedne dziecię! I dziwujecie się potem, 
że z seciny wyrastających samopas, dziko, jak chwasty pod płotem, dzieci wyrośnie dziesięć ostów 
i pokrzyw? Dziwcie się raczej, że same osty i pokrzywy nie rosną.
 

A jednak kwitną i róże dziko, kwitną i lilie wonne wśród chwastów. Bo Bóg dobry i gdzie 

nie uczą ludzkie usta, tam uczy we śnie, uczy marzeniem, uczy przeczuciem anioł stróż, duch boży, 
i przychodzą im cnoty do serca jak nasiona niebieskich kwiatów nad wody, nie wiedzieć skąd, nie 
wiedzieć jak! Nieraz, prawda, sto razy na kielichu będzie kropla błota, na liściu plama rdzawa; ale 
jak się błotem nie umazać, rdzą nie zarazić, rosnąc w błocku na rudawinie? Darujcie im plamy!
 

Tak rosnął Sawka z drugimi dziećmi, grzejąc się na progu chaty, póki się. nie zerwał na 

nogi. Jeszcze czasem macierzyńskie oko zajrzało na dziecinę, póki chodzić siły nie miało, ale i 
wtedy poczęła się praca; i wtedy już nieraz pilnował Sawka schnącej na słońcu pszenicy, hreczki, 
prosa od ciekawych kur i jendycząt. A choć siły nie miał odpędzić natrętnego nawet wróbla, to 
krzyczał, póki kogo silniejszego nie wywołał z chaty. A potem, gdy począł chodzić, już był ojcu i 
matce posługą; udźwignął dwojaczki, mógł dzbanek przynieść z wodą, ognia w garnku pożyczyć od 
sąsiada.
 

I zaraz myśleć począł, a pierwsze, co się w małej głowie jego pomieściło, było: trzeba na 

chleb pracować.
 

Z tą myślą rosnął, postępując od straży gęsi do pastuszenia cieląt, wyganiania owieczek, do 

chwili wielkiej, chwili wyjścia na człowieka, gdy został poganiaczem u pługa i trzaskał z bicza za 
kluką bron skarbowych.
 

Sawka był jednym z najroztropniejszych chłopców we wsi; z oczu jego biła pojętność i ta 

żądza ciekawa nauczenia się czegoś, stania się użytecznym. Nigdy nie zaleniwiał, nigdy nie 

zapragnął spoczynku, nigdy się nie odkradł od pracy, zawsze był do niej gotów, z uśmiechem, z 
poskokiem.
 

W wolne chwile on dumał na progu chaty o jutrzejszej robacie lub budował te młynki na 

wezbranych strumykach pośród drogi, któreście nieraz może po wsiach widzieli. Kochali też 
rodzice najmłodsze dziecię; ale kochali po swojemu, nie po naszemu. Większą kromką chleba, 
tłuściejszą miską strawy, liczbą kartofel tłumaczyła się ta miłość rodzicielska, która inaczej objawić 
się nie mogła. Rzadki był uścisk matki, rzadszy pocałunek ojca, a najrzadszy wzgląd na młode lata, 
gdy szło o pomoc w pracy. Ale gdy zasypiał, przykryła go matka swoją świtą, ojciec sprawił buty 
za ostatni grosz i białą uszył sukmanę naszywaną sznurami, z kapturem, w której Sawce było, jak 
się czerwonym pasem podpasał, tak wesoło, że się śmiał nieustannie, idąc do cerkwi, w cerkwi 
samej i powróciwszy jeszcze, gdy już chowali białą sukmanę. i zdjęli kraśny pas.
 

I tak szły mu te szczęśliwe lata młode już w pracy ciężkiej na wiek, przecięte tylko niewielą 

przyjemnościami. Ale jak było, było mu dobrze i nie skarżył się.
 

Tak Sawka dobiegł lat kilkunastu i został chłopakiem liczącym się w chacie, potrzebnym. 

Już się rodzicom wypłacił, matce za chwile boleści, ojcu za pas i sukmanę.
 

Dotąd wesoły był i raźny, ale niedługo, niedługo, bo też Bóg nasłał na chatę ciężkie lata. 

Naprzód zmienił się dawny ekonom, który jakkolwiek ciężki, dawał się przecie ubłagać 
włóczebnym, kwaterką, czarnymi oczyma dziewcząt i pokłonami panów gospodarzy. Hrabia, 
właściciel wioski, wyjechał nagle, zostawując rządy chciwemu pełnomocnikowi, który zaraz 
pozmieniał podręcznych i nowy, uciążliwszy jeszcze niż kiedy, porządek wprowadził. Nie dość, że 
nie było karbów, tabeli i pańszczyzny, nie dość, że dni kobiece nie liczyły się za nic, że prządki w 
dzień szły do rządcy na folwark, nie dość, że trzeba było wychodzić z chaty, gdy szarzało na dzień, 
czekając nieraz świtu w polu; ale jeszcze potworzono daniny i osypy nowe, którymi przemyślny 
plenipotent zwiększał swoje dochody.
 

Padła na całe sioło żałoba i nastały dni okropnego ucisku. Nikt skarżyć się nie śmiał, bo któż 

nie wie, co skarga podwładnych? Za skargę wyciśniętą nadużyciem karzą gorzej niż za 
nieposłuszeństwo, niż za swawolę i bezprawia — łatwiej darują złodziejowi niż temu, co się śmie 
skarżyć, choć Bóg widzi, że nieraz wytrzymać trudno, niepodobna!
 

Nowy ekonom, jak zwykle nowi, począł od chłost niemiłosiernych, od zaszczepienia grozy i 

wpojenia posłuszeństwa. Było czy nie było za co, on bił i bił od rana do wieczora. A gdy który do 
rządcy poszedł i poskarżył się, to rządca poprawił jeszcze po ekonomie. Pan był daleko, Pan Bóg 
wysoko, jak mówi proste przysłowie, a rosa oczy wyjadała.
 

W chacie Sawki nie było mołodycy hożej, co by uśmiechem, wyciśniętym strachem, 

ekonoma poskromić mogła, nie było dostatku, którym by się dał ująć; siemja niewielka, a gnali ich 
bez ustanku. Starszego brata zajęli na pastuszka do owiec i odebrawszy go, choć za to nie odliczali 
ani pańszczyzny, ani dni letnich, ani kop, ani czynszu, jeszcze go chacie karmić kazali. Drugi brat 
chodził już za pługiem jako tako na swoim polu, toteż nie postał w chacie dnia jednego. Ojciec raz 
w raz szedł do pracy, matka podobnie — ledwie się czasem jeden Sawka zostawał u wygasłego 
ognia, zimną strawę roznosząc na cztery strony: ojcu, matce i braciom. Ciężkie było życie, a 
wzdychając podoływali mu jednakże, tylko starszy brat, bity co dzień we dworze, popuścił głowę i 
ręce, pobladł, zachorzał, zakaszlał, zachrypiał, słabnął, chodząc za owieczkami — i w jesieni umarł.
 

Jak umarł, to mu zbili z czterech opółków trumienkę i przedali pas, żeby dobrodziejowi za 

pogrzeb zapłacić; i popłakała matka, i zadumał się ojciec, i zawodzili na pogrzebie, wiodąc go na 
mogiłki, a gdy pochowali, zapili, powzdychali, postawili krzyżyk w głowach, położyli kamień w 
nogach, posadzili brzozę na piersi, ta i zapomnieli o Parchomie.
 

— Tak mu było przeznaczono! — mówiła Hrypina płacząc.

 

A ojciec powtarzał:

 

— Pójdziemy i my za nim!

 

A stara Czyżycha, co się jeszcze włóczyła, nałajała ojcu i matce.

 

— Porzućcie narzekać. Bóg dał, Bóg wziął, a kto jemu życia skrócił, ten odpowie za niego. 

Wam jeszcze dwóch zostało, nie każdy i tyle ma; nie zakładajcie rąk, otrzyjcie oczy, ta do roboty.
 

Tak się i stało. W tydzień, przy pracy, przy doskwierających trudach, musieli biedacy 

zapomnieć o starszym synu. A na miejsce najstarszego wzięto średniego z chaty, choć ojciec trzy 
razy ze łzami prosił ekonoma, aby mu go zostawił, choć dziesięć razy matka podchodziła do 
ekonomowej i wyniosła z domu do ostatniej kury, do ostatniego lnu dziesiątka. Eko- nomowa 
gładziła ją pod brodę, brała podarki, obiecywała instancję do męża, a dlatego chłopaka nie 
puszczali. Gdy Hrypina ostatni raz z próżnymi rękoma przyszła na folwark, zbyła ją pani Wolska 
kwaśną miną i na tym się skończyło. Hrypina milcząca, z suchymi oczyma powróciła do chaty. W 
chacie rady dać sobie nie było można, nie było nieraz komu jedzenia zgotować, gdy gospodarza i 
gospodynię wójt wypędził, a jeden Sawka pozostał, jeśli i tego nie użyto jeszcze. Hryóko chodził 
zasępiony, blady i siadywał w progu chaty, patrząc w milczeniu na mogilnik, który widać było na 
wzgórzu, między brzozy i dębami, najeżony krzyżami i posypany mogiłami.
 

A Czyżycha, która się jeszcze włóczyła, pocieszała ich po swojemu, wyschłą kiwając ręką 

przeciw dworu.
 

— Było dobre, nastało złe, przejdzie złe, dobre będzie. Nie wiekować tu jemu, nie stanie 

ekonoma, a taki chłop chłopem zostanie.
 

— Ależ, matko, nie wytrzymamy! — mówił Hryć.

 

— Ej, wytrzymacie i przetrzymacie jego — szepleniła stara. — Wierzcie mnie, przebyła ja 

wiele. Byli tu już różni, pamiętają ludzie pijaka Litwina i łotra tego, co to go pan uwolnił, a z 
chłopa kapotowym zrobił, co się znęcał nad nami, jakby nie nasz był. Wzięli taki diabli obydwóch, 
a my zostali.
 

I szła dalej pocieszać, leczyć, babić, swatać i zawodzić z płaczkami.

 

Tymczasem miesiące za miesiącami płynęły, a ludziom się nie polepszało; owszem, widno 

było spojrzawszy po wsi, jak w niej rządy sprawiano.
 

Nie te to już było sioło co przedtem, z białymi chatami, z ryczącym, tłustym bydełkiem, z 

wesołym ludem, który raźny, ochoczy do pracy, biegł na hulankę niedzielną do karczmy i białymi 
świtami, kraśnymi pasami, sutymi czapkami popisywał się w cerkwi. Chaty czarne i okopcone stały 
gdzieniegdzie, waląc się i przechylając w tę i ową stronę; bydło chude, wymęczone, słabe wracało z 
paszy z wyciągniętymi bokami; ludzie smutni chodzili w powszedni dzień i święto w czarnych 
koszulach, w odartych świtach. Niedziela nie gromadziła ich do cerkwi, bo się wstydzili pokazać w 
niej ze swoim ubóstwem, nie szli też ze skrzypki i cymbałami do karczmy, bo i pohulać za co nie 
było, ale gwałcąc dzień święty, musieli nieboracy, gdy im czasu w tygodniu robić co sobie nie 
zostawiono, biec na swoje pola i sianożęci. Chudoba wypadła, owce wilcy wychwytali, świnie 
wystrzelali w szkodzie, drób wyszedł na podarki, ludzie chorzeli i marli — pusto było na siole. A 
dwór nie zważał na to i rządca, co był najechał na folwark dwoma jednokościstymi szkapami, 
czwanił się teraz w koczobryku piątką koni w krakowskich chomątach. Ekonom, co się przywlókł 
na mizernej kobylinie, wioząc za sobą na wołowej furmance żoną z bladymi dzieciskami i zielony 
kuferek lekki, bo pusty, jeździł teraz nejtyczanką, trzema gniadoszami i palił zalibocki tytoń ż 
piankowej fajki.
 

Lecz wróćmy do Sawki. I Sawka stracił wesołość przy pracy nad siły; ale nie skarżył się 

przed rodzicami, bo widział, że oni temu nie winni i rady nie dadzą; pracował z nimi, stękał z nimi, 
pomagając im i w robocie, i w żalach. Był to już chłopak dorosły, co sam wiódł pług na pole, sam 
jechał do lasu, nieraz starego ojca wyręczył.
 

Ojcu też już chorzało się i głowa posiwiała, i nie golona porosła broda, i plecy się pochyliły, 

i nogi drżały. Matka także, nieboraczka, złamała się w pracy ustawicznej, zestarzała i kaszlała jak 
Parchom, a za kaszlem mówić często nie mogła. I nie było już Czyżychy, co by jej ziela jakiego pić 
dała, bo starą Czyżychę wywieźli na mogiłki i pochowali, gdzie prosiła, pod starym dębem, 
zwanym dębem Iwana. A ten Iwan był to sławny niegdy bogacz na wsi, ale dawno temu pomarł, 
kiedy mu już stary dąb wyrósł nad głową; tylko go jeszcze przecie wspominali, bo był bogaty jak 
pan i gdyby był chciał, toby był wioskę zakupił, tak miał wiele pieniędzy pozakopywanych w 
ogrodzie, w chacie, w stodole. I znaleźli ich trochę po śmierci, a resztę gdzieś tak ukrył, że nie 
mogli natrafić. Kopali synowie, kopał dwór, ale na próżno.
 

Otoż tam i Czyżychę koło niego pochowali, bo była jego rodu, z tej samej chaty, która 

zubożała nareszcie i upadła tak, że pole pustką zostało i dwór je sobie zasiewał, zostawiwszy tylko 

z łaski kawał ogrodu starej Czyżysze.
 

Ojcu staremu przychodziło nieraz na myśl ożenić którego syna; ale starszy przy dworze był 

u owiec pastuchem, a młodszy, choć i lata miał jak trzeba, to ciężko go było ożenić bez pomocy 
dworu, bo chata podupadła, a na wesele to taki zawsze trzeba i na wódkę, i na korowaj, i na 
podarki, i dla popa, i na wszystko. Wesela nie zbyć wiatrem i słowem. A tu bardzo a bardzo zdałaby 
się młoda synowa w domu, bo Hrypina chrypiła i kaszlała coraz to gorzej i sąsiadki nieraz z litości 
strawę przychodziły gotować, bo ona, leżąc większą część roku, nie zdążała nawet tego.
 

Jednego wieczora słyszał Sawko, jak do ojca chaty wszedł stary sąsiad Jurko. Siedli na 

ławie pod piecem i zaczęli rozmawiać po cichu.
 

— A co to będzie z nami? — rzekł Jurko — toć to, Hryćku kumie, co godzina to nowina, 

coraz gorzej a gorzej. A pókiż tego będzie?
 

— Sam Pan Bóg wie, póki.

 

— Nu, czas, żeby się to skończyło, dalej nas pogubi ze szczętem psiawiara Lach bez 

sumienia.
 

— Nie gadajcie tak głośno, znajdzie się, co posłucha i do dworu poniesie...

 

— Bierz diabeł i dwór, i donoszczyków — ozwał się Jurko — niedługo już panowanie ich 

się skończy.
 

— Nu, to jak?

 

— Nie wiecie, co zrobił łysy (tak zwali ekonoma)?

 

— Mało on narobił?

 

— Wczoraj tak obił Denisa Pilipowego, że się położył i pewnie nie wstanie. Będzie sąd, 

zjadą z miasta, ta i powiemy, co on tu wyrabia.
 

— Oj! oj! i bardzo go nastraszycie — odparł Hryćko — licho go nie weźmie! Wytrzęsie 

połowę trzosa, co go nabił przez ten czas, jak się nad nami znęca, zapłaci i wysiecze na nowo tych, 
co przeciw niemu poświadczą.
 

— Nu, niechaj choć zapłaci — rzekł Jurko.

 

— A jak będzie goły, gorzej nas będzie darł — odparł Hryćko. — Uważaliście, że teraz taki 

zwolniał, jak poszył się i śpi dłużej, i na polu nie siedzi jak dawniej. Niechaj no zholeje, będzie 
znowu taki diabeł, jak był.
 

Jurko pokiwał głową i zamilkł.

 

— A kto wie, może my go wysadzim. Hryćko westchnął.

 

— Niedoczekanie nasze.

 

— Poprobujem — rzekł Jurko — niech no cała gromada panom sądowym zacznie śpiewać, 

co tu było, co z nami wyrabiał, jak się znęcał, jak zdzierał, taki oni nie dadzą mu tu rządzić. 
Wszakże i niedaleko, w Hrehorowie, było tak kubek w kubek z ekonomem i wypędzili go.
 

— Poczekajcież, niechaj Denis umrze.

 

— Już ja nikomu śmierci nie życzył — rzekł Jurko — i Denis mnie krewniak, a niechaj by 

umarł, boby wioskę wybawił i my o nim jak o dobrodzieju wspominali.
 

Gdy to mówili, wpadła z płaczem Pilipowa zawodząc.

 

— Oj, dziecież ty moje, oj, synkuż ty mój! na to ja ciebie hodowała, na to ja ciebie karmiła, 

na to ja pielęgnowała, żeby stara po tobie płakała...
 

— Co wam? — spytał Hryćko.

 

— Oj! — zapłakała stara — Denis mój, Denis.

 

— Zachorował, ta i wyzdrowieje. — rzekł Hryćko.

 

— Oj! nie chorować już jemu — wołała matka — a zdrowemu leżeć w czarnej ziemi.

 

— Umarł! — krzyknął Jurko, chwytając się z ławy.

 

— Oj, biednaż ja sierota, bez mego gołąbeczka, bez mego sokolika, bez mego Denisa! bez 

mego syna! Oj! biednaż ja stara, z kijem mnie i z torbą w świat. Już chata upadła, już my 
poprzepadali.
 

— No! no, nie frasujcie się, Pilipowa — rzekł Jurko — nie da wam Bóg zginąć, ot, dawajcie 

znać do popa dobrodzieja, taż to waszego syna pobił ekonom i on z poboju umarł.
 

— Cała wieś widziała — szlochając i zawodząc mówiła stara — bili go do krwi, że się z 

ziemi, zbity, podnieść nie mógł i położył się, zawlókłszy do chaty, i nie wstał.
 

— Także i gadajcie, matko, i idźcie do popa, bo jak go schowają, to przepadnie wasza 

krzywda.
 

I w chwili cała się wieś poruszyła, choć to był wieczór. Jęli starzy gromadzić się pod 

karczmę i szeptać po cichu. Zmawiali się, jak mieli mówić na śledztwie. Stary Jurko rej wodził 
między najzawziętszymi nieprzyjaciółmi łysego; nie mógł mu on darować jednego kańczuga, który 
spoczął mu na grzbiecie nie wiedzieć za co, choć pracował równo z drugimi.
 

I wójt poszedł dać znać do dworu do ekonoma o śmierci Denisa. A ekonom, 

przestraszywszy się, pobiegł do popa prosząc, aby pochował. Wprzód jednak dobiegła z płaczem 
stara Pilipowa i o wszystkim księdzu doniosła. Ksiądz odmówił pogrzebu. Na próżno ekonom 
prosił, próżno ofiarował podarek, pop nie dał się pokonać. Łysy, szarpiąc resztę włosów, zły jak 
diabeł, wyleciał z plebanii i popędził na folwarek. Na folwarku piekło, hałas, krzyk. Rządca wali 
wszystko" na ekonoma i stawi mu się groźno. Nie ma rady, potrzeba. gromadę przekupić, aby nic 
nie mówiła na śledztwie. Choć noc, choć słotna pora, bieży łysy pod karczmę. Kwaśno mu się 
zrobiło, gdy ujrzał pod nią lud kupami gromadzący się i szepcący po cichu, domyślił się, że na 
niego się umawiają.
 

Jak nieswój wszedł do pustej izby gościnnej i posłał wójta po ludzi. Gromada weszła w 

ponurym milczeniu. Ekonom nie wiedział, jak począć; ale złagodniał jak baranek, nie klął, nie 
rzucał się, nie piorunował, nie posyłał z diabłami.
 

— Dzieci moje — rzekł.

 

— Dobry z ciebie ojciec — szepnęli starzy w tłumie.

 

— Zrobił tu się przypadek...

 

Milczeli, on potniał i czerwieniał mówiąc:

 

— Denis Pilipiuk umarł. Nu, umarł, to i wieczny mu odpoczynek. Co dziwnego, chorował 

dwa tygodnie ł skończył. A tu szalona ta Pilipowa do mnie się uczepiła, że ja go pobił. A jak ja jego 
bił? Toż wy wiecie wszyscy, ja go tylko trącił, on dawno był chory, ja bym się był bał go ruszyć. A 
pop zły na mnie, że ja jemu nie pozwałam was obdzierać, moje dzieci, i mówi, że go nie pochowa. 
Trzeba śledztwa, będzie śledztwo. A wy, moje diteńki, powiecie prawdę świętą: chorował, umarł. 
Ekonom nikogo nie bił, nie zabijał, i jemu nic nie zrobił!
 

Skończył, wszyscy milczeli ponuro. Nareszcie Jurko wyszedł i pokłoniwszy się Chciał coś 

gadać, ale ekonom mu przerwał:
 

— Nu, a teraz wódki dla gromady I Hej, arendarz, daj wódki!

 

— Bardzo dziękujemy — rzekł Jurko — nie potrzeba nam waszej wódki i waszej łaski.

 

— Co ty, chamie?

 

— Nie gniewajcie się — mówił Jurko. — Skończyło się wasze panowanie, a co było i jak 

było, to powiemy, poświadczym wszyscy i krzyż pocałujem na to. Ot tak, płakali my, zapłaczecie 
wy i wasze dzieci.
 

Ekonom chciał grozą, ale się pomiarkował, że to by jeszcze gorzej było i znowu w prośby. 

Ale gromada, którą Jurka przykład ośmielił, głucha była na wszystko, a łysy, próżno przepiwszy 
wódką do nich, gdy żaden usty nie tknął nalanego kieliszka, jakby się wszyscy pić zarzekli, nazad 
uciekł do dworu.
 

Ale nie w ciemię bity wyprawił zaraz ekonomowę z dziećmi do gromady. Tu już inaczej 

poczęła jejmość i niezgorzej, bo zaklinaniem, że tego więcej nigdy nie będzie, że ona mężowi 
dawno mówiła, iż bić tak nie trzeba, że ona się wstawiała, prosiła za nimi. Na koniec zawołała:
 

— Nie gubcie mnie i dzieci moich, zlitujcie się nad nimi, niebożętami! Ja wam przysięgam, 

że mąż nie tknie żadnego. Nie gubcie dzieci...
 

Aż wyszedł Hryćko i rzekł:

 

— A jak on nasze dzieci pogubił? A jak on mego Parchoma na mogilnik wyprawił pracą i 

biciem. Mało my was prosili, nie gubcie naszych dzieci? Mało my chodzili do dworu i płakali, a nic 
nie pomogło?
 

I rozeszła się gromada po wsi, a ekonomowa z płaczem powróciła na folwark. Co tam była 

za scena, nie opiszę, cała noc przeszła na wymówkach, narzekaniach, przeklinaniach, bezsenna, 

straszliwa jak kara za przestępstwo. Bo wiedział ekonom, że w najszczęśliwszym przypadku 
usunięty zostanie, opłaciwszy się dobrze doktorom, asesorom i całemu sądowi, i odarty, miejsca nie 
znajdzie prędko. Chleb to więc jego i dzieci uchodził mu z ręki.
 

A po chatach szepty były i narady, zmawiali się starzy, jak i co mówić mieli; co kto 

wiedział, teraz wyniósł i wyrzucił, i przypomniał, by winnego potępić.
 

W świetlicy Pilipiukowej, na górze, leżał zmarły Denis na środku, a matka zawodziła w 

kącie siedząc, ojciec stary płakał w progu, siostry, ocierając oczy fartuchem, gotowały coś przy 
wpółwygasłym ogniu. Pełna chata starych bab, które wchodzą i wychodzą, a w sieni szepcą z sobą, 
kiwając głowami. Na stole flasza zielona z wódką i raczą się staruchy, do łez rozczulając.
 

I Sawka wybiegł z chaty ścieżką mimo studni i gruszy, wdrapał się na górę, wszedł do 

chaty, stanął w progu; spojrzał na pośmiała twarz Denisa, aż mu się brat przypomniał i łza się 
potoczyła na rękaw świty.
 

„Płakać i weselić się — rzekł w duchu — jeden umarł, a wszystkim lepiej będzie! tylko żal 

starej matki. I nasza tak płakała Parchoma, gdy go wieźli na mogilnik. Sława tobie i dzięki Denisie, 
bo ty umarłeś, żeby nas wybawić z ucisku, i będą ludzie w sto lat chodzić na twoją mogiłę a ciebie 
wspominać!"
 

I wyszedł po cichu, wracając zamyślony do chaty, w której tylko stara matka jęczała na 

łóżku, nie mogąc już powstać, tak była osłabła.
 

Nazajutrz koło południa dzwoniły pocztowe kolokolczyki na drodze do miasteczka; ludzie 

powybiegali, jechali panowie sądowi (jak ich nazywają pospolicie)
 

z czerwonymi kołnierzami; i naprzód stanęli przed arendarzem dla rozwiedzenia się o 

słuchach chodzących. Tu ich otoczyło zaraz chłopstwo ze skargami. Jurko stary przodował; a gdy 
go spytał jakiś tam otyły urzędnik, z czego Denis umarł, odpowiedział wbrew:
 

— Z poboju!

 

Wszyscy za nim, drapiąc się trochę w głowy, ciszej lub głośniej powtórzyli: „Z poboju". I 

Sawka, co tam był przypadkiem, dodał półgłosem także:
 

— Jak mój brat Parchom.

 

— Oj! ekonom, bo to ekonom — kończył Jurko — skórę z nas zdziera. Od lat dwóch czy 

trzech, jak tu siadł, my do siebie niepodobni. Chudoba wypadła, my zubożeli; a mało to ze 
zgryzoty, a mało to z głodu po-puchłszy wymarło?
 

Śledztwo zajechało na folwark i tegoż dnia rozpoczęły się badania. Obejrzenie ciała 

pokazało, że pobój świeży mógł się do śmierci przyczynić, chociaż zdało się i być mogło (doktor 
dał się zapłacić), że zmarły umarł z nagłego napływu krwi do górnych trzewów i rodzaju apopleksji 
mającej przyczynę w usposobieniu jego, nie w tym przypadku. Tak ni czarno, ni biało osądził 
Niemiec doktor, który, zebrawszy krocie na urzędzie swym powiatowego lekarza, jeszcze się nie 
wahał przedawać za kilka rubli. Zeznania gromady, która pokonać się nie dała ani ofiarami wódki, 
ani zaklęciami i prośbami ekonoma, cale inny obrót dały rzeczy. Okazało się z nich tyle nadużyć w 
zarządzie majątku, tyle ucisku, tyle bezprawiów, iż natychmiast rządcę, który ręce od wszystkiego 
umywał i walił wszystko na ekonoma, zmuszono do odmiany podręcznego.
 

Wielka była radość gromady i cała wieś weseliła się przy pogrzebie Denisa, na którym tylko 

matka biedna, z kilką krewnymi, trzymając się trumny, zawodziła. Reszta śpiewała i hulała w 
karczmie. Wzięto podpiskę z pana ekonoma, iż więcej nigdzie nie wejdzie w służbę, póki śledztwo 
nie zostanie skończonym; i gdy lud biedny szalał, on wyjeżdżał już z wioski. Na widok jego wózka 
wybiegła zgraja, kłaniając mu się nisko, prześpiewując, szydząc, a cymbalista ze skrzypkiem do 
wrót ostatnich za sioło go przeprowadzali.
 

Po tym wypadku czy się rządca zląkł, czy się już do sytości napasł, ale i on zwolniał. Przyjął 

młokosa za ekonoma, który latał cały boży dzień i całą noc za mołodycami i dziewczętami i pokoju 
im nie dawał. Z tego śmieli się tylko obojętni małżonkowie, ojcowie i bracia.
 

Sawka dorastał i jemu już zaczynało chodzić po głowie o ożenieniu, i przed cerkwią w 

niedzielę i święta stawał a przeglądał przechodzące dziewczęta. Czuł, że mu lubo było choć 
popatrzeć na krasawice. I wabił je uśmieszkiem, i zaczepiał słowami, i chwytał, nadybawszy sam na 
sam, po chłopsku całując przemocą.

 

A we snach marzyło mu się nieraz o jakiejś dziewczynie, której nigdy nie widział, wysokiej, 

silnej, rumianej, wesołej, z którą szedł do cerkwi. I marzyło mu się szumne wesele.
 

Aż się powyuczał piosnek, żeby ulżyć sobie, i śpiewał je za pługiem idąc, za radłem, za 

broną; a w niedzielę odpoczynku to szukał oczyma tej pięknej dziewczyny, która mu się raz w raz 
we śnie marzyła. Było ich wiele pięknych na wsi, ale takiej nie było. I nie bardzo go piekło w serce, 
że nie znalazł tej, której szukał; za pracą, za niedostatkiem nie było czasu myśleć bardzo o 
dziewczętach. Jednakże coraz a coraz częściej snuły mu się po głowie i przed oczyma. Co ich 
dawniej nie widział prawie, to teraz spotykał wszędzie.
 

Jednego razu, a był to prażnik we wsi, Sawka, z dwoma innymi, nahulawszy się do wieczora 

w karczmie — do której Żydek przemyślny, aby oderwać od kanonu, sprowadził niekosztowną 
muzyczkę — wyjrzawszy, że mrok pada, wyjeżdżał na nocleg. Pozbierali swoje konie i śpiewając 
wesoło, aż się pieśń daleko po rosie rozchodziła, w piękną noc księżycową wyjeżdżali w las, na 
dolinę. A choć im było tęskno swoich porzucać na hulance, jednakże jechali chłopaki, bo konięta 
głodne prosiły się na paszę, a nazajutrz trze- ba było jechać z transportem do Uściługa, gdyż hrabia 
zażądał pieniędzy od pana rządcy, a pan rządca, nie czekając sannej, odstawiał zboże przedane 
Żydom.
 

Jak wyjechali chłopcy w pole, a potem ku lasowi, porzuciwszy za sobą gwarliwą i 

śpiewającą, a napiłą wioskę, która się jeszcze ruszała jak we dnie, gdy ich dobiegły śpiewy mołodyc 
i brzęk cymbałów, żal się hulanki zrobiło. I jeden do drugiego mówili: Niechajby konie za sianem 
przeszłorocznym tę noc postały. Ale wyjechali, to i jechali dalej w las.
 

Na zielonej dolinie, otoczonej brzozami i dębami, pozsiadali z koni, popętali je, wykrzesali 

ognia i rozłożyli sobie suszy. Tu, gdy się konie pasą, parobcy gadają i śmieją się, a Sawka z nimi.
 

— Taki bo co żal, to żal prażniku — rzekł jeden.

 

— Eh — dodał drugi — my tu, a tam moja Maryna z kozakiem dworskim hasa!

 

— Dałbyś jej pokój — zaśmiał się Sawka — ona z ciebie drwi, jej kozaczy sełedec zajechał 

w głowę, a o tobie ani myśli. Jeszcze kozak psiawiara gra na teorbanie, ta i śpiewa, to jak jej 
zacznie różne tam swoje pieśni dudlić, dziewczysko samo nie wie, jak do niego za pieśniami lgnie. 
Tak to wszystkie dziewczęta.
 

— Nu, nu, a taki będzie moja — rzekł pierwszy.

 

— Tym ci gorzej — przerwał Sawka — bo ty jemu, nie sobie weźmiesz żonę.

 

— Ano zobaczemy!

 

I pomilkli. Po chwili ozwał się drugi:

 

— Jak nie żałować, ta to jeden prażnik w roku! I słyszeli (bo nie opodal to było ode wsi) 

śpiewy dalekie i wykrzyki pijanych.
 

— Nie wytrzymam — krzyknął, zrywając się, pierwszy — mnie się zdaje, że ja słyszę 

kozaczy głos!
 

— A to wracaj na wieś!

 

— Tak i będzie — odpowiedział parobek — jednego konia zostawię, a drugiego wezmę i 

pojadę.
 

— Właśnie my to twojego będziemy pilnować...

 

— Dam porcję.

 

— To co innego.

 

— A chcesz, Sawka, drugiej porcji — rzekł drugi — popilnuj i moich, a ja wrócę także.

 

— Niechaj tak będzie, a jak mnie wilcy z końmi zjedzą?

 

— Ej, teraz wilki niestraszne!

 

I roześmiawszy się parobcy na konie i nazad do wsi. Sawka w lesie został sam jeden. 

Przyrzucił gałęzi na ogień, ukrążał tytoniu do fajki, położył się i dumał sobie. Wiatr szeleszczał w 
dąbrowie, sowy hukały, kiedy niekiedy rżały konie, trzeszczała susz w ognisku, a wśród nocnego 
milczenia, przerywanego tylko tymi głosy lasu i ognia, z daleka słychać było prażnik sielski, jak 
śpiewał, jak hukał, jak szumiał.
 

Trzy drogi szły mimo doliny, na której Sawka pozostał; jedna w las, druga do Hrehorowa, 

trzecia do Biesiadek, poza krzakami, między dąbrową a łąką. I tymi dwoma wracający goście z 

prażniku przechodzili raz w raz i śpiewali mu, aż chłopcowi te śpiewy do serca dojmowały, bo sam 
jeden noclegował, gdy wszyscy hulali.
 

Jeszczeż kiedy pijany głos starej kumy lub opilca dziada przerwał ciszę nocną, to Sawka 

podniosłszy tylko głowy, posłuchał i pokiwał nią. Ale kiedy zaleciała do niego piosenka miłosna, z 
kaliną, z zuzulą, z tęsknotą za miłym gołąbkiem, ze łzami, z rucianym wiankiem, nucona głosem 
mołodycy lub dziewczyny, której biała chustka migała w oddaleniu, to mu tak serce biło, tak się 
wyrywało, że by był oddał, co miał, do ostatniej świty, aby tam pohulać z nimi, posłuchać śpiewu i 
popatrzeć w czarne oczy. Ale dalej dalej rzadsze były głosy wracających; znać ci, co mieli wracać, 
przeszli, a reszta nocowała we wsi u krewnych, kumów, swatów lub pod ławą u   arendarza. I 
Sawka drzemać począł, a ogień gasnąć.
 

Nagle krzyk go doleciał, krzyk przeraźliwy. Porwał się — ucichło. I znowu bliżej ten sam 

krzyk — krzyk kobiety. Sawka kija wyłamał i na nogi. Stoi, czeka. Trzeci raz, wyraźniejszy, 
okropniejszy, tuż poza krzakami dał się słyszeć ten sam głos bez wyrazów, wołający pomocy.
 

Sawka wybiegł na drogę.

 

Księżyc świecił nad ługami, na których biała para się unosiła. Między ługiem a dąbrową 

szła drożyna górą, na drożynie postrzegł Sawka dwa cienie migające i zbliżające się ku niemu. 
Jeden biały, czarny drugi. Szybko leciała dziewczyna, szybko ją gonił mężczyzna. I poznał Sawka, 
że to nie był parobek, bo się za nim, jak jaskółce ogon, dwie cienkie poły sukni zwijały i czarnymi, 
cienkimi nogami dybał jak żuraw. A dziewczyna w białej chustce na głowie, z rozpuszczonym na 
wiatr fartuchem, podniesionymi rękoma biegła, biegła... I coraz bliżej był mężczyzna, coraz 
okropniej krzyczała kobieta. Sawka stał w krzaku ukryty, a serce mu biło silniej niż na piosenkę i 
ściskał kij w ręku, że go mało nie zgruchotał.
 

Prawie przed samym już Sawką dognał mężczyzna kobietę, pochwycił za fartuch silnie i 

zatrzymał wołając:
 

— Taki bo nie ujdziesz, latawico!

 

A dziewczyna, wyrywając się, krzyczała i wołała to matki, której nie było, to ojca, to braci, 

jak szalona.
 

— Puszczaj, puszczaj! — krzyknęła.

 

— O! teraz ty moja — zawył mężczyzna.

 

A Sawce krew pobiegła do głowy i wyleciał z krzaku z pałką, a z tyłu zabiegłszy, gruchnął 

w łeb jegomości, ten, w chwili puściwszy kobietę, zaczął krzyczeć sam pod razami kija, którym go, 
nie żałując ręki, obrabiał Sawka. Dziewczyna podbiegła kilka kroków, stanęła i patrzała w 
milczeniu, a dognany nie bronił się, tylko prosił, w ręce całował i płakał.
 

Sawka go poznał, ale poznawszy ekonoma, do którego miał zal niejeden, jeszcze lepiej, raz 

rozpocząwszy, okładał. Wkrótce też Sawkę ekonom wypraszający się rozpoznał także i jął mu 
grozić. Ale chłopiec śmiał się. Wreszcie puścił biedaka ochłostanego i kazał mu wracać do wsi. 
Gdy się to dzieje, dziewczyna stoi w milczeniu i patrzy.
 

— Skąd ty — pyta jej Sawka — nie nasza?

 

— Z Hrehorowa.

 

— Jak tobie imię?

 

— Naścia.

 

— A czego ty sama?

 

— On mnie od karczmy pognał w pole, a z pola ja uciekła aż tu, a tam matka została się i 

swoi. Teraz strach do domu powracać i do was, bo on gdzie przydybie po drodze.
 

— Ja ciebie odprowadzę.

 

— Bądź łaskaw. A ty skąd? — dodała dziewczyna.

 

— Tutejszy.

 

I tak mile w uszach parobka dźwięczał głos dziewczyny, że zabywszy o koniach w dolinie, 

poszedł z nią aż do wsi. A idąc do wsi, przypatrzył się jej dobrze i naśmiał się wesoło i nażartował. 
I czy to, że noc była czy że mu się tak przydało, wszystko mu się zdało, że to była ta sama, którą 
widywał we śnie, choć jej nigdy nie widział, tylko młodsza, cieńsza. Bo Naścia miała ledwie lat 
piętnaście, smukła jak brzoza, czarnooka, rumiana, tak była piękna, jak jaka pani! I gdybyś jej twarz 

włożył na białe ramiona pańskie, nie powstydziłyby się jej żadne; takie miała czarne oczy, takie 
usta maleńkie, taki nosek cieniuchny, takie kosy długie i miękkie.
 

Już byli blisko wsi, a jeszcze Sawce wracać się nie chciało. Aż spotkali rodziców, którzy jej 

płacząc szukali,. bo była jedynaczka i bardzo ukochana u nich. Z początku ojciec wpadł na nią i na 
Sawkę, ale gdy ten opowiedział wszystko, a dziewczyna, przypomniawszy strach, zawodzić 
zaczęła, tuląc się do matki, to dziękowali mu serdecznie, że dziecko od złego człowieka wybawił, i 
ojciec prosił Sawkę na miarkę. Ale on odmówił, bał się o konie swoje, i zaraz wrócił do nich.
 

Nieraz się jeszcze obejrzał za piękną Naścią, poskrobał w głowę, myśląc o ekonomie, nim 

przybył na dolinę. Na dolinie ogień wygasł, że ledwie kilka węgli zostało. Rozdmuchał go parobek 
niespokojny, bo koni nie widać było, i myślał, że je najrzy, jak ognia rozpali. Ale próżno dmuchał i 
dokładał, oświeciła się cała dolina, koni nie widać, nie ma.
 

Nie żarty — Sawka w gąszcz, po śladach, przez ło- my. I tam ślady, i tu ślady, nie wiedzieć, 

gdzie iść, świeżo nałamane gałęzie, udeptana ziemia i pęta porwane leżą na murawie.
 

Widocznie byli tu złodzieje! Ale jak gonić za nimi? na czym? Sawka, rozmyśliwszy się, 

pobiegł do wsi; zastał jeszcze hulankę w karczmie, krzyknął do swoich, pochwytali konie i 
rozbiegli się na wszystkie strony za zgubą.
 

 ROZDZIAŁ PIĄTY DALSZY CIĄG POPRZEDZAJĄCEGO

 

Cały następujący dzień spędzili w pogoni za złodziejami; na próżno rozpytywali się po 

drogach, po wsiach, po karczmach, Żydów i chłopów, nikt im o koniach nie umiał nic powiedzieć. 
Widać złodzieje poprowadzili je manowcami, lasami do granicy, może za granicę. Dowiedział się 
Sawka, że nazajutrz jarmark w miasteczku o trzy mile, i nie wracając do wsi, pognał ze swoimi na 
jarmark. Pochowali się po karczmach i poglądali na konie, ale na próżno. Nigdzie swoich się nie 
dopatrzyli, ani się o nich dowiedzieli.
 

Wieczorem już powracać mieli do wsi, kiedy znajomy gospodarz z Hrehorowa nadbiegł, 

oznajmując o koniach. Poprowadził je Żyd pocztowym traktem. Chłopcy siedli na szkapy i dalej za 
nim. Dognali go w karczmie i porwali za swoje, poznawszy. Zyd, rwąc pejsy na głowie, przysięgał i 
brał na świadki wracających z nim z jarmarku, że kupił te konie u nieznajomego chłopa; nic to nie 
pomogło. Chciano jeszcze wiązać Żyda, i rudowłosy, nie dopominając się już zabranych koni, 
umknął, że go znaleźć nie było można. Nie chodziło już naszym o złodzieja, odzyskawszy swoje, 
nie tracąc więc czasu, popędzili nazad do wsi i dobrze już zmierzchło, kiedy do niej powrócili, bo 
Sawka wstępował do Hrehorowa do Naścinej chaty opowiadać swoją biedę i wypił z ojcem 
kieliszek.
 

Zaledwie Sawka na próg chaty stąpił, sotnik przyszedł wołać go do dworu.

 

„Oj, będzie bieda" — rzekł sobie w duchu i zaczął szeptać z ojcem. Ojciec pokiwał głową 

niespokojny.
 

— I nie byłeś na tłoce — dodał — ale staw się tyl- ko śmiało, a nic nie uważaj. Powiedz, żeś 

jeździł za końmi, co były kradzione.
 

Poszedł Sawka z sotnikiem do dworu, a raczej na folwark, gdzie go niespokojny ekonom 

czekał. Poznał on był Sawkę w nocy i czuł jeszcze na grzbiecie razy jego kija, przysięgał mścić się 
bez litości. Nie wytrzymał nawet do białego dnia i kazał sprowadzić Sawkę, jak tylko powróci. 
Posłuszny sotnik spełnił rozkaz natychmiast. Ekonom blady chodził po izbie, gdy mu znać dano, że 
przyprowadzono Sawkę, porwał za kańczuk wiszący nad stołem i wybiegł do sieni.
 

— Stróża, stróża! — zawołał — trzymać tego łotra, ja go nauczę hulać po prażniku i nie 

chodzić, kiedy nakazują, na pańszczyznę. Ja go nauczę, łotra!
 

Sawka się skłonił nisko.

 

— Weźcie go, weźcie go! — krzyczał ekonom.

 

— A za cóż? — spytał Sawka.

 

— Jeszcze ty mnie będziesz pytał, łotrze — krzyczał rozżarty — albo to nie wiesz, że cię 

nie było na pańszczyźnie?
 

— Bo jeździłem za pokradzionymi końmi.

 

— Dam ja tobie pokradzione konie, weźcie go!

 

— Posłuchajcie — odezwał się Sawka, postępując śmiało ku niemu. — A znacie wy, co się 

stało z Denisem Pilipiukiem i z ekonomem, co go pobił? Kiedy nie wiecie, popytajcie ludzi. Klnę 
się na Boga i Matkę Bożą, bodajem tak ojca zdrowego zobaczył, jak mnie tkniecie ręką, umrę z 
poboju i będzie to z wami, co było z tamtym.
 

Ekonom się zastanowił, ludzie pokiwali głowami, poglądając na siebie, sotnik aż się w 

głowę podrapał.
 

Wtem na krzyk głośny Sawki nadszedł przechadzający się po dziedzińcu pan komisarz, a 

rozpytawszy się, o co szło, kazał puścić Sawkę, który go za to w rękę pocałował.
 

— Jeszcze z tobą nie koniec! — rzekł ekonom, wchodząc do izby — nie daruję ja ci swego, 

kiedy żyw będę.

 

I nie darmo się odgrażał; nikogo tak nie pilnował, nikomu tak nie dokuczył, jak Sawce. 

Sawka milczał i cierpiał, a pilnował się tylko, aby się nie dać złapać na winie.
 

Zeszło tak pół roku. Jednego wieczora zimowego rozeszła się nagle po wsi pogłoska, że 

rekrutów brać mają. Sawka, ledwie mu o tym poszepnęli, gotował się uciekać; pewny był, że go to 
nie minie, jeśli się da schwytać. Jak tylko kozak dworski pana rządcy oznajmił na wsi, że słyszał o 
tym u stołu, kto żył młody a pokaźny we wsi, pędził w las; pochowali się po cudzych wioskach, na 
strychach, w stodołach. Sawka, wziąwszy sakwy, pożegnawszy ojca i chorą, leżącą w łóżku matkę, 
także w drogę ruszył; ledwie próg przestąpił, posłyszał za sobą głos ekonoma, sotnika i 
dziesiątników, przeżegnawszy się więc, przypadł pod płotem, a gdy jedni otaczali chatę, drudzy szli 
wewnątrz, podczergnął się w ogród, z ogrodu w pole, polem zbiegł do lasu. Szczęściem czerniało 
póle i stopniał śnieg od deszczu, nie postrzeżono go, jak uciekał. Nie bawiąc Sawka lasem popędził 
do Hrehorowa, wprost do Naścinej chaty. Noc była, kiedy do niej zapukał, wszystko spało, tylko 
czujny kogut piał na poddaszu i podworotnik burczał na przyzbie w kłębek zwinięty. Głos ze 
wnątrz spytał wkrótce „kto?" i przeze drzwi stary jął rozpytywać Sawkę.
 

— Nie wiem, czy pamiętacie, ja to, com wam dziewkę ocalił na prażniku, przyszedłem was 

prosić o pomoc. U naś rekrutów biorą, ekonom na mnie ma ząb, żem go wówczas obił, szukają 
mnie wszędzie, dajcie się gdzie przytulić.
 

Stary drzwi otworzył i skrobał się w głowę, nakładając świtę.

 

— Kiedy u was biorą, to i u nas brać będą, trzeba o tym po wsi oznajmić. A taki i wam dać 

rady. Ot, postójcie no tu, tylko babę obudzę, a was zaprowadzę do kłuni, co pod lasem, tam 
przesiedzicie strach w sianie, a my wam jeść dostarczym.
 

To mówiąc, stary powlókł się do chaty, obudził żonę, wziął pas, nadział buty, pochwycił 

czapkę i wkrótce manowcami przeprowadził Sawkę do swojej stodoły.
 

Sawce dobrze było, ale nudno bez roboty siedzieć i kryć się jak złemu człowiekowi; a 

wyleźć nie mógł, bo go wszędzie szukali i do Hrehorowa już dwa razy na zwiady przysyłali sotnika 
na próżno. Ekonom bowiem, nie przestając na tym, obiecał nagrodę temu, kto Sawkę dostawi, a 
zawsze się znajdzie pochlebnik i chciwiec, łasy nagrody i łaski. Biegali więc zausznicy ekonomscy 
dzień i noc za Sawką, że się z stodoły wychylić nie mógł. Całą pociechą było mu, że czasami 
widywał Naścię, do której od razu serce jego przylgnęło. Ona mu jeść ukradkiem przynosiła i 
siadłszy we wrotach stodoły, rozmawiała z biednym o swoich i o jego biedach. On patrzał na nią i 
pożerał oczyma — a tak jej było kraśno w białej sukmance, czerwonym pasie, z rozpuszczonymi 
kosami. I kiedy na niego spojrzała, to mu się zdało, że okiem szła do głębi duszy i patrzyła na jego 
myśli.
 

Tak w kilka dni spoufalili się z sobą. Czasem on z nią siadał we wrotach i obejmował ją 

wpół, i całował, choć się broniła i kraśniała, i obiecywał jej przysłać swaty, jak tylko burza minie i 
do chaty powróci,
 

— Gdzie tam, gdzie tam — mówiła mu na to po cichu dziewczyna — wy tak sobie ze mnie 

szydzicie, a jak powrócicie do swoich, to łatwo wam będzie zapomnieć o Naści.
 

— Oj! nie zapomnę — mówił Sawka — póki życia stanie, prędzej by o ojcu rodzonym 

zapomniał niż o tobie, gołąbko moja. Prędzej by zapomniał o sobie...
 

A dziewczyna chowała oczy, to odpychała Sawkę, to uciekała od niego.

 

I Sawce coraz mniej nudno było w stodole, bo Naścia coraz częściej przychodziła do niego. 

Potrafiła ona przed matką i ojcem ukryć swoje wycieczki, a czasem taki i oni ją wysyłali. A kiedy 
brat młodszy iść miał z chlebem dla Sawki, to wyprosiła Naścia u niego, że gdzie indziej poszedł, i 
sama biegła.
 

Tak minęły kilka tygodni, nareszcie i rekrutów ze wsi do miasta powieźli, i czas było 

powracać do domu. Ojciec kilka razy nakazywał już przez ludzi, aby Saw- ka powracał, że nie ma 
się czego obawiać. A Sawce już było ciężko pomyśleć, że Naści nie zobaczy, i ona taki teraz, jak 
się zgadało o rozstaniu, wyraźnie smutniała i mówiła:
 

— Oj, taki wy o mnie zapomnicie... czy to ja jedna na świecie! A ja, młoda, tutaj na próżno 

za wami patrzeć będę; na próżno waszych swatów wyglądać.
 

Sawka klął się i bożył, że aby tylko do domu powrócił, uprosi ojca i przyszłe swaty. Jemu 

tylko było w głowie, czy stary Naścin pozwoli.
 

— A co o to, to głowy nie łamcie — rzekła dziewczyna — ja w tym, że was przyjmą.

 

I jednego wieczora wybrał się Sawka nazad do wsi, bo mówili, że pewnie już wszystkich 

rekrutów zdano. Smutno mu było tę pustą porzucać stodołę, ale cóż robić. Obejrzał się, westchnął i 
ruszył żwawo ku wsi.
 

Stary siedział przed chatą i patrzał, jak dzieci bawiły się w śnieżki na ulicy. Widziałeś kiedy 

nasze chłopskie dzieci, boso, w koszulkach, w półświtkach, bez czapek, z rozpuszczonymi włosy, 
czerwone, zdrowe, kraśne, hulające po śniegu? One, zdaje się, urodziły się w śniegu, tak im w nim 
ciepło, wygodnie, dobrze. A starym miło na sercu patrzeć na dzieci; przypominają sobie lata młode, 
kiedy nad nimi ołowianym jarzmem nie ciężyła konieczność pracy bezustannej, lata młode, jedyne 
w życiu człowieka, a najswobodniejsze w życiu wieśniaka. Potem on, zaprzężony do pługa, wlecze 
się przez życie i prócz kilku chwil szału nie ma spoczynku, wytchnienia. Nawet w tych chwilach 
pamięć na jutro, strach kary, zatruwają mu szczęście kupione bezrozumem. Na starość, na 
zgrzybiałą starość dopiero, wraca do dziecinnego spokoju, siwy starzec z białą brodą. Ale bezsilny, 
jeszcze niańczy dzieci, jeszcze pilnuje chaty, jeszcze się wlecze za trzodą i nawykły do pracy, 
obejść się bez niej nie może, a nielitościwi pędzą go do niej, póki się nie położy na ławie pod 
piecem, pod którym się urodził, aby nie wstać z niej więcej. I te chwile starości sąż to chwile 
odpoczynku? spokoju? O nie! dzieci nie mają litości, bo ich życie litować się nie nauczyło, nie 
znają uszanowania, bo, strachem rządzeni, nie pojmują tego uczucia — biedny starzec posługuje 
swym dzieciom, a często oblewa łzami kawałek chleba, który mu z wymówką podają. O! bo 
naszemu chłopkowi po kilku latach swawoli dziecinnej ciężkie życie i nie dziwcie się, gdy widzicie, 
jak się spokojnie kładnie na śmierć, jak zimno żegna swoich, jak obojętnie mówi:
 

— Już mnie dziś umrzeć!

 

Nie dziwcie, śmierć im wesoła, śmierć im to spoczynek pod brzozą na zielonym cmentarzu, 

spoczynek, za którym wzdychają, bo go nie mieli chwili w życiu całym.
 

Sawka zbliżył się do starego ojca Naści i jak uczciwość kazała, zdjął czapkę i zbliżył się, 

sięgając po rękę, aby ją ucałować.
 

— Bóg wam zapłać za chleb wasz i za pomoc waszą — rzekł — dziękuję wam za wszystko, 

bo czas iść do swoich. Nie zapominajcie o Sawce, jak wam będzie czego potrzeba, Sawka dla was 
na wszystko gotów.
 

— Nie ma za co dziękować — odpowiedział stary — niechaj was Bóg prowadzi, daj Boże 

w dobrym zdrowiu się zobaczyć. A nie zapominajcie też o nas, kiedy wam będzie droga przez 
Hrehorów, nawiedźcie naszą chatę, a przynieście nam dobre wieści od naszych kumów, od Fedora, 
od Uścimi, od Wuwdi, od starego Hryćka Bondaruka.
 

Tak mówił stary, gdy Naścia wyszła z chaty i postrzegłszy Sawkę, skinęła na niego. Sawka 

jej się pokłonił, stary na nich spojrzał.
 

„Oj, coś się oni bardzo znają" — rzekł do siebie.

 

A Sawka już, kłaniając się, odszedł był daleko i spiesznie dążył do swoich. Jak zobaczył, 

schodząc z góry, wioskę i rozpoznał chatę swoją, ogród, starą gruszę na ogrodzie i cerkiew z 
zielonym dachem, to mu serce silnie zabiło i czegoś ścisnęło, aż mimowolnie westchnął. Nie 
wiedzieć dlaczego nastraszył się dymu, który czarnymi kłębami walił z komina, nastraszył ludzi, 
którzy biegli po wsi i w bliskości chaty gromadzi- li się. Po chwili dojrzał, bliżej podszedłszy, 
rozwiniętych cerkiewnych chorągwi w ulicy i poznał postępujący pogrzebowy pochód ku 
mogiłkom. Pospieszył. U wisznic wychodzących na łan skarbowy spotkał bractwo z krzyżem, 
świecami, chorągwiami, popa w czarnej kapie i wóz, który dwie pary wołów ciągnęły. Sawka rzucił 
się ku trumnie; poznał ojcowskie woły, ujrzał ojca płaczącego za wozem. Poczepiane za koła, za 
drabiny wozu, za trumnę, krewne stare kobiety, tuląc twarze w fartuchy, zawodziły smutnym 
płaczem.
 

Sawka trafił na pogrzeb matki; płacząc poszedł za trumną na cmentarz.

 

O! biednemu wieśniakowi nawet dołu głębokiego nie wykopią — ziemia zamarzła, 

poskrobana niegłęboko, gotowa była na przyjęcie trumny zbitej z osikowych opółków. Pop 
pobłogosławił, kobiety raz jeszcze zapłakały, zaryczały, zawołały na zmarłą i wszystko się 

skończyło, bo ledwie z powrotem, pić zaczęto i smutek zalewać. Późno w noc Sawka rad nierad 
częstował w chacie, w której teraz pozostali tylko on i ojciec, ojciec złamany pracą, smutny i 
powtarzający co chwila:
 

— I na mnie już kolej przyszła, niedługo i mnie te woły powiozą.

 

Nazajutrz Sawka, zapomniawszy o nieubłaganej zemście ekonoma, poszedł do niego z 

podarkiem; ale jakże się zadziwił, gdy nowego zastał; tamtego odprawił pan rządca w jego 
niebytności.
 

Lżej się zrobiło na sercu Sawce, gdy się o tym dowiedział, wrócił i z podarkiem razem 

nazad do chaty, a tegoż dnia poprosił ojca, aby swaty wysłać do Naści.
 

— My tu dwóch niewiele zrobimy — powiedział — bez gospodyni jak bez ręki, ni komu 

chleba upiec, ni kaszę uwarzyć, ni bydełka dopatrzyć. Wszystko marnie pójdzie. Trzeba się mnie 
żenić, ojcze.
 

— A napatrz, synu — odpowiedział ojciec.

 

— Jest już i napatrzona, i pokochana — rzekł Sawka nieśmiało — Naścia Prokopowa z 

Hrehorowa.
 

— Ale oni jej za ciebie nie wydadzą...

 

— Wydadzą, ojcze. Ja ich poznałem, ja się u nich przez ten czas chowałem, ona mnie 

polubiła.
 

— Ano trzeba do dworu z tym i niechaj pan do tamtego pana napisze, kiedy jeszcze 

pozwolą...
 

Poszli tedy do dworu, ale pan rządca, który sam chciał jak najprędzej Sawkę. ożenić, aby 

chata nie upadała, gdy mu powiedzieli, że chcą brać dziewkę z Hrehorowa, bardzo głową pokręcił.
 

— Nie wiem, czy co z tego będzie — rzekł — a poprobujcie, ja napiszę za wami.

 

Nazajutrz jak świt Sawka był w hrehorowickim dworze; po drodze nawet, dla pospiechu, nie 

zaszedł do Prokopowej chaty i nie ustąpił od proga, aż kozak dworski z listem go puścił do pana.
 

Hrehorów należał do zadłużonego szlachcica, niejakiego pana Sulmirzyckiego, który cały 

majątek, paląc fajkę i siedząc pod piecem, nie wiedzieć po jakiemu stracił. Pan Sulmirzycki nic nie 
wiedział, co się wkoło niego, w jego wiosce, z jego interesami działo, czytał „Kuriera Litewskiego", 
palił zalibocki tytoń, ciągnął kabałę i dozwalał rządzić się jejmości z dobranym towarzyszem jej, 
panem Antośkowiczem, niegdy pisarzem pocztowym, a teraz przyjacielem domu państwa 
Sulmirzyckich.
 

Jejmość korzystała że swobody i rządziła się jak szara gęś — mylę się, gdyby raz szara czy 

biała gęś objęła rządy majątku, zapewne by lepiej obowiązki swoje zrozumiała i spełniała je. Pani 
Sulmirzycka ani o dzieciach, ani o interesach nie myślała, ani się zastanowiła nad jutrem; stroiła 
tylko, poiła i karmiła pana Antośkowicza i siebie, jeździła z nim do wód odeskich, na Kaukaz, nie 
wiem już gdzie, i traciła fortunkę. Pan Sulmirzycki tymczasem siedział pod piecem, fajkę palił, jadł 
pierniki, zagadywał i kładł kabałę. Gdy się trafiło, że kto do niego przyszedł z interesem, odsyłał 
albo do jejmości, albo do pana Antośkowicza mówiąc:
 

— To do mnie nie należy.

 

W chwili gdy się to, co opisujem, dzieje, pani Sul- mirzycka była w rozpaczliwym 

położeniu. Pieniędzy na zapusty brakło, ostatni gaik dębowy przedano ostrogskim kupcom na ten 
cel, ale jeszcze kupiec nie wypłacił pieniędzy, już je dłużnicy rozerwali zaaresztowawszy. Wielki 
kłopot, wielkie narady, skąd pieniędzy dostać, i zupełny brak sposobów nabycia ich.
 

Gdy Sawka przyszedł z listem, poprowadzono go wprost do pani Sulmirzyckiej.

 

— A czego to chcesz, mój kochanku? — spytała.

 

— Przyszedłem tu do Boga i do państwa.

 

— A skąd, bo nietutejszy?

 

— Z sąsiedniej wioski pana grafa.

 

— A czegoż chcesz? Sawka podrapał się w głowę.

 

— Pan rządca tu pisze. Jejmość rzuciła okiem na list.

 

— O! ho! ho! nic z tego nie będzie — zawołała — wasz pan rządca raz w raz mi robi 

nieprzyjemności, bydło grabi, świnie strzela. Niedawno nie chciał dać dziewki za mojego chłopa, ja 

nie pozwolę.
 

Sawka rzucił się do nóg i począł całować.

 

— Niechaj pani będzie łaskawa, niechaj się pani zmiłuje, my się lubimy z Naścią, niechaj 

pani nieszczęśliwych nie robi. Ja się utopię!
 

— Słyszeliście! — zawołała pani Sulmirzycka ze śmiechem — a to osobliwość! Prosty 

chłop i takie rzeczy gada! Cha! cha! Słyszałeś, panie Antośkowicz?
 

Pan Antośkowicz śmiał się sobie, nakładając fajkę i poglądając spode łba na Sawkę.

 

— Romansowy kawaler — odezwał się — ruszaj sobie z Bogiem i powiedz rządcy, że z 

tego nic nie będzie.
 

Sawka jeszcze raz upadł im do nóg, ale to nic nie pomogło, kazano mu iść za drzwi. Tylko 

co, smutny, próg przestąpił, wychyliła się za nim sama pani i zawołała :
 

— Albo wiesz co, jak mi zapłacisz, to pozwolę. Sawka stanął.

 

— Ja biedny, cóż ja dam, choćbym wszystko dał, to nie będzie tego wiele.

 

— Dasz pięćdziesiąt rubli, Naścia twoja.

 

— Jak żyję, tyle pieniędzy nie widziałem — odpowiedział Sawka.

 

— Ano to powiedz rządcy swemu, niechaj darmo nie pisze i nie prosi, bo z tego nic nie 

będzie.
 

I zatrzasnęła drzwi, i poszła.

 

Skłopotany i nieprzytomny prawie od wielkiego żalu, Sawka poszedł z wolna ze dworu ku 

wsi. Chciał choć raz jeszcze Naście zobaczyć i powiedzieć jej o swoim nieszczęściu.
 

Spotkał ją, jak wracała od studni z wiadrami na ramionach i spuściwszy głowę ku ziemi, 

wybierała suchszą drogę. Stanął przeciw niej i pozdrowił:
 

— Pomagaj wam Bóg!

 

— A to wy, Sawko! — zawołała, stawiając szybko wiadra na ziemi i poprawiając włosów. 

— A co dobrego niesiecie?
 

— Och! żebyż dobrego!

 

— Nu! a co u was słychać?

 

— Matka moja umarła!

 

— Umarła! — i dziewczyna spuściła oczy, założyła ręce, pokiwała głową. — Dawno?

 

— Jużem jej nie zastał... Ale matce pokój tam, a nam bieda. Chciałem do was posłać swaty, 

prosiłem się u rządcy, on pozwolił żenić się i dał list do waszego państwa. Ale wasze państwo...
 

— Cóż ci odpowiedzieli?   — żywo zawołała Naścia — co?

 

— Co! — smutnie rzekł Sawka — wypędzili mnie za drzwi.

 

— I mówili...

 

— I mówili, że ciebie do naszej wsi nie dadzą.

 

— A to czemu?

 

— Któż to zrozumie? Potem wyszła wasza pani do mnie i powiedziała mi, abym jej kunicy 

pięćdziesiąt karbowych zapłacił. O, Bóg widzi, dałbym ci je chętnie, ale skąd wziąć? Gdybyśmy do 
ostatniej chudoby wszystko sprzedali, tyle nie zbierzemy.
 

Naścia zamyśliła się, westchnęła, powoli zarzuciła koromysło na plecy, pobrała wiadra i 

powiedziała:
 

— Chodźcie no ze mną do chaty, pogadamy z ojcem.

 

I poszli. Zastali właśnie Prokopa nad obiadem, na który Sawkę poprosił, ale Sawka 

odmówił, jemu nie obiad był na myśli.
 

— Powiedzcie ojcu o wszystkim — szepnęła Naścia. Długo się przybierał, nim potrafił nasz 

parobczak opowiedzieć Prokopowi ranną swoją bytność we dworze i dziwne przyjęcie prośby.
 

Stary wysłuchał cierpliwie, pokiwał głową.

 

— Już ja to wiedział — rzekł, kładnąc czapkę na uszy — że wyście się polubili. Wyście 

myśleli, że stary to i głuchy, i ślepy, a stary widzi, choć ślepy i głuchy; starego nie oszukać. Już 
bym to ja Sawce Naści nie odmówił, bo znam ojca i poczciwa chata, i nic na was ludzie nie mówią, 
a co począć z panami... Posiedźcie no tu a poobiadajcie, a ja zaraz powrócę, bo mnie wołali do 
ekonoma. Pogadamy jeszcze.

 

Prokop wziął kija z kąta i pożegnawszy się wyszedł z chaty. Dobra godzina upłynęła, nim 

powrócił; a po chodzie i po mowie poznała córka, że ojcu ciężko było na duszy.
 

Rzucił się, powróciwszy, na ławę, podparł kułakami, nie rzekł słowa a dumał głęboko. 

Naścia i Sawka odezwać się nie śmieli ani przerwać milczenia.
 

— Jedne dziecko — wymówił Prokop po chwili przytłumionym głosem — a co żałować 

jednemu dziecku? Pójdzie za nieluba, ta i życie jej zmarnieje, zeschnie, ta i uschnie przed czasem. 
Niech się dzieje wola Boża, a nam przez to nie zginąć. Słuchaj, Sawka — rzekł, wstając z ławy — 
idź do dwora, proś, płacz, klękaj, nie żałuj niczego, a kiedy nic nie pomoże, naści grosz, com go 
całe życie zbierał, juści nie dla kogo, tylko dla Naści go dać. A niechaj jej będzie dobrze u was.
 

I stary zapłakał, a Sawka rzucił mu się do nóg. Naścia z drugiej strony pochwyciła go za 

rękę i zapłakała, zarychotała.
 

Już Sawka był za drzwiami i pędem leciał do dworu. Zaledwie go wpuszczono do pani. 

Mamyż opisywać tę scenę targu? O! nie — ona tego niewarta. Dość że Sawka powrócił z pismem 
pani dozwalającym na wydanie Naści. List ten kosztował trzydzieści srebrnych, uzbieranych w 
pocie czoła, ostatnich, zaklętych, a stary nigdy nie wspominał, że je dał, i nigdy ich nie pożałował.
 

Popowi hrehorowskiemu trzeba było także wedle zwyczaju opłacić kunicę, trzeba było 

kupić wódki, sprawić wesele, zapłacić ślub, nająć skrzypki i cymbalistę. Ostatni grosz na to 
wyszedł z obydwóch chat, co się na wesele składały. Nareszcie odprawiło się z rana o ósmej jednej 
niedzieli wesele Sawki z Naścią w cerkwi wiejskiej. Trzy dni hulała na nim cała wieś i sproszeni z 
Hrehorowa ludzie, po trzech dniach rozpoczęło się życie pracy, kłopotów, niedostatków.
 

Po trzech dniach szału — cały wiek wytrzeźwienia. Na czwarty dzień poszedł młócić pan 

młody, poszła prząść na folwark Naścia, staremu kazali zaprząc woły i odwieźć cyrulika do 
miasteczka. Ledwie wieczorem zobaczyli się mąż z żoną; a mogliż swobodnie przemówić do 
siebie? Jej trzeba było gotować wieczerzę, przysposobić chleb na jutro, jemu iść na stróże do 
cerkwi, bo starosta krzyż do niego przyniósł.
 

Ledwie chwilę posiedziawszy na ławie, wstał Sawka, pocałował żonę w czoło i odszedł; a 

wkrótce potem usłyszała, siedząc przy okienku, dzwonek cerkiewny, zwiastujący nadejście warty. 
Sawka tam na mrozie, w nocy, na cmentarzu, opodal od niej stać miał do białego rana.
 

Takie to były pierwsze, takie były i dalsze miesiące i lata pożycia. Gdzie im nacieszyć się 

sobą, gdzie im rozmiłować się w sobie? alboż jest wolna chwila dla chłopka? Cały rok dla niego 
rokiem pracy, która jak koło się toczy, zmienia, odnawia, a nigdy nie ustaje. Ledwie kilka chwil 
uroczystych w roku, chwil, które wieśniak winien swojej wiary przepisom, zajaśnieją mu spokojem 
jak gwiazdy, co przepłyną przez chmurne niebo i znikną.
 

Wiosna, wiosna — obudził się skowronek, ciągną żurawie, nadleciał przyjaciel bocian, 

wierzby puszcza- ją, puszczą się łozy, pęka brzezina, zielenieje trawa nad brzegami strumieni — 
czyż chłopek spojrzy na wiosnę? O, nie, nie, jemu czas z pługiem na pański łan, potem z radłem, 
potem z nawozem, potem z piaskiem i cegłą do fabryki, potem z broną i znowu z   pługiem i z kosą.
 

I już rozwinęło się wszystko, już zielenieje świat, już falują zboża, już kłosuje pszenica, już 

przekwitły kaliny, bieleją hreczki, już słowik nie   śpiewa, gorące lato się zbliża, żyto żółknie, 
jarzyna w kłosach, łąki wonieją. Czyż on ma czas spojrzeć na piękny świat boży i poradować się 
nim i podziękować Bogu, co go cudami otoczył? O, nie, nie, jemu znowu iść za pługiem, za radłem, 
z kosą na łąkę.
 

Nadchodzi jesień, zboża dojrzały, pochyliły się; głodny ledwie dożył tej pory pożyczanym 

ziarnem, ledwie dohorował swojego żyta, żywiąc się kartoflami, zielonym liściem buraka; blady, 
głodny, nakarmiony niezdrowym pokarmem, pogląda na swój sznurek, na którym żyto pozłociało. 
Ale kiedy je zżąć? Dziś tłoka, jutro pańszczyzna, poza jutro odrobek, i pędzą, i pędzą, że chyba po 
księżycu półkopek na chleb zeżnie dla siebie. A nazajutrz ujrzeli pan i ekonom i obili go, że 
marnuje zboże — on, co nie miał w chacie chleba od kilku tygodni lub pomięszanym z plewą, z 
owsem, z korą żywił się, smarując suchą kromkę nadzieją tych kilku snopków. Zwiózł je zaledwie 
do stodoły — i kiedyż? gdy połamane, wpółwysypane na polu prawie przepadło, a za jego wozem 
bieży pan o poduszne, Żyd o dług, głód o chleb wołając.
 

I zima przyszła, a nie ma spoczynku, zimą sterty pańskie młócić potrzeba, a zboże daleko 

odstawiać; i w zimie rzadki dzień swobodny. W tym dniu potrzeba myśleć o sobie, przywieźć drew 
do pieca, wymłócić zboże, postarać się o lichą odzież dla żony i dzieci.
 

Dziwicie się naszemu wieśniakowi, że czasem, zepsuty, popełni występek; dziwujcie się 

raczej jego cnocie. Maż on oświecenie, maż czas zastanowienia się nad sobą, maż obmyślony chleb 
na jutro? Ciężka, ciężka jego dola. A kto jej ulżyć się nie stara, ten wiele wi- nien przed Bogiem i 
przed ludźmi. Za zbrodnie wielu poddanych karać by panów potrzeba i Bóg sprawiedliwy 
wymierzy każdemu wedle zasług jego.
 

Życie Sawki było, jak życie każdego wieśniaka, ciągiem pracy nieskończonej i niewielu dni 

wesołych. Pierwszego roku jeszcze znosiło się biedę młodością. Daje ona siły, jakich nie da 
doświadczenie — daje siły nadziei; człowiek cierpi i powtarza: „Będzie lepiej". I nie widzi 
lepszego, a mówi w sercu ciągle: „Bóg dobry, będzie lepiej".
 

Tak mówił i Sawka, gdy na przednówku niedostatek zajrzał do chaty i zapożyczyć się było 

potrzeba u arendarza, aby chleba nie zabrakło. Z jesieni pięknie się na polu pokazało, ale nasze 
jesienne zielone ruńce nie zawsze wychodzą zielono z wiosny. Raz je mokry śnieg wyparzy, to 
znów wiatry marcowe wysmalą, to chłody wiosenne zniszczą, to susza wypali. Póki zboże aa polu, 
nie liczyć na nie ani się nim cieszyć — to trawa.
 

Tak i z każdym szczęściem w przyszłości.

 

Sawka postrzegł prędko po swoim weselu, że biorąc piękną żonę, wziął biedę do domu. 

Naścia wprawdzie była dotąd poczciwa i kochała go, ale biednej kobiecie jej stanu poczciwą nawet 
być trudno. Któż nie ma prawa zaczepić ją, zelżyć słowy, uściskiem, wejrzeniem, śmiechem, kto 
nie ma prawa odepchnąć męża, ile razy staje na zawadzie miłostkom? kto nie ma prawa 
sponiewierać małżonka w oczach żony, żonę w oczach męża? Każdy swobodniejszy od nich, każdy 
się biednej kobiecie wyższym czymś od jej współtowarzysza wydaje; a za krok na drogę występku 
wszakże płacą względami, ulgą w pracy, pieniędzmi, wszakże jest zachęta do występku, pobłażanie 
dla niego; a razy, a prześladowanie, a przemoc nawet dla upornej cnoty? Biednej kobiecie trudno 
być nawet cnotliwą. Nie śmiejcie się z zepsucia w niższych klasach, wy je sami robicie, rzucając 
ziarno, z którego wyrasta, wy je sami podsycacie.
 

A potem spytajcie występnych, czy pojmują, co czynią? spytajcie drugich, czy nie odpłakali 

pierw- szych złych kroków, czy do nich nie byli zmuszeni. Zdadzą się wam Chrystusowe słowa — 
nie rzucajcie na nich kamienia.
 

Koło Naści, co żyło, kręcić się zaczęło i zalecać. Co było we dworze próżniackiej popsutej 

gawiedzi, płynęło do chaty Sawki; młody ekonom widocznie ja. protegował, syn rządcy, 
młodzieniec świeżo odziany w futerał uniwersytecki, napadał na nią jak na dzikie zwierzę. 
Niepodobna się było zalotnikom opędzić. Sawka dumał smutny nad sobą i nad nią.
 

A Naścia? ona z początku wszystkich razem, wiele ich było, odpychała, odpędzała, łajała, 

ona gniewne im tylko czoło i posępne pokazywała oczy. Ale powoli, powoli to, co ją obrażało i 
niecierpliwiło z początku, poczęło pochlebiać na końcu. I do jednego ukradkiem uśmiechnęła się, 
uciekając od niego, i drugiemu odpowiedziała na żarty żartem, trzeciemu oddała pokłon z okienka. 
A potem wybrała myślą jednego i była na niego łaskawą słowy, uśmiechem. Witała go rumieńcem, 
żegnała westchnieniem. Ona jeszcze kochała Sawkę, ale już myśl swobody, rozkoszy bujała nad jej 
głową. I trudno było oprzeć się występkowi, co ku niej białe, pełne złota wyciągał dłonie, co ją 
śpiewając nęcił ku sobie, i trudno było oprzeć się przykładowi rówieśniczek, aż na koniec kiedyś 
powiedziała sobie Naścia:
 

„Nie, już to ja lepsza od nich? Wszak ta, tamta i trzecia, i dziesiąta mają kochanków we 

dworze, a czy im z tym źle? Albom to ja lepsza od nich?"
 

I odtąd zamyśliła się, zadumała, pozazdrościła drugim, a sama poczęła stroić się, gdy 

wychodziła z domu, uciskać czerwonym pasem, dobierać korali i przeglądać w wiadrze wody.
 

„O żadna mnie nie zgasi — mówiła w sobie — taki bo albom ładna, albo nie mam oczów. I 

pan by się takiej nie powstydził żonki!"
 

Sawka widział wszystko, domyślał się wszystkiego, a milczał; serce mu się krajało, gdy ją 

gachy na tańcu w karczmie otaczali, gdy ją przeprowadzali do domostwa; palił się gniewem, gdy ją 
prać chusty dworu, a jego gdzie daleko w pole wysyłano — a milczał; wiedział, że słowa nie 

pomogą, zazdrość nie pomoże i gdy sama się nie upilnuje, nikt jej nie ustrzeże. Patrzał tylko, czy 
nie postrzeże znaku występku, aby spuścić głowę i stracić nadzieję; patrzał, ale nic jeszcze nie 
widział.
 

Naścia, jakkolwiek zalotna, dotąd była mu wierną. Źle tylko, że nie lękała się dumać o złym 

i nieraz, podparłszy się na dłoni, tonęła w jakichś dumach, patrząc w jedną stronę; źle, że coraz 
poufałej była z gachami i oddawała żart za żart, uśmiech za uśmiech, wejrzenie za wejrzenie. I co 
dzień mniej pracowita, to siadała na ulicy przed chatą, to wybiegała między ludzi. A gdy przyszło 
iść do dworu, to się przybierała, to się stroiła, że końca temu nie było.
 

A Sawka wszystko widział i milczał.

 

Aż raz powiedział słówko żonie. Naścia się zachmurzyła.

 

— Patrzajcie, jeszczem mu zła! — zawołała. — Niewarteś dobrej żony, Sawka, kiedy mnie 

posądzasz, drudzy mają gorsze podobno, a milczą. Czego ty chcesz ode mnie? Albo to ja z dobrej 
woli idę do dworu? albo ja za nimi gonię jak ta, jak tamta, albo to kto na mnie co powie.
 

I Sawka zmilczał, wziął kosę Ze ściany, chleb do sakwy, poszedł na łąkę. A Naścia pobiegła 

do dworu.
 

Od tej chwili coraz to częściej tam bywała i postrzegł Sawka chustkę krasną na głowie; 

zapytał, skąd miała.
 

— Ojciec przysłał gościńca...

 

I zobaczył korale na szyi, i znowu spytał, skąd korale.

 

— Od ojca — odpowiedziała, a mówiąc zarumieniła się jak mak i odwróciła.

 

Sawka domyślił się wszystkiego i o więcej nie pytał. Zawrzało mu jednak w sercu, zakipiało 

i chciał przynajmniej wiedzieć, komu wstyd był winien. Łamał głowę na próżno, bo tylu się kręciło 
koło czarnejbrewy, że ani było się domyśleć, ani odgadnąć. A ona dla wszystkich jednaka; jeden 
uśmiech, wejrzenia i hardość, jedna na pozór pogarda.
 

Sawka stał się smutny, zamyślony i powoli dom mu zbrzydł, odpadła ochota do pracy; 

sąsiedzi coraz częściej wodzić zaczęli na wódkę. Co się miał pójść utopić raz na zawsze, to się topił 
co dnia w karczmie. I na pozór stał się obojętny, ukrył swą zazdrość, utaił gniew, znowu całował 
żonę, nazywał ją swoją gołąbką, udawał, że jej wierzy.
 

Naścia myślała, że on nic nie wie i nie widzi, jak inni, albo że o nią nie dba, jak wielu o 

żony. I już myślą gnała swobodnie po szerokim świecie występku, już roiła sobie spokój, wesele, 
dostatek w chacie. Biedna! Ona nic nie wiedziała, tak jej migał świat piękniejszy przed oczyma.
 

Stary ojciec leżał na tym samym łożu, na którym skonała matka, leżał już dawno i wyglądał 

śmierci. Sawkę popędzili z pszenicą do Buga. O południu ledwie nasypane były worki i szereg 
furmanek wyruszył. Sawka obejrzał się na chatę, w której samą jedną zostawiał żonę, i ciężko 
westchnął. Stary ojciec leżał bezwładny, kto wie, czy ona go dopilnuje, a on jej pewnie nie. 
Zdrowszy, stary byłby spojrzał na Naścię i nie dozwolił jej bałamucić się, korzystając z niebytności 
męża, chory, wyjrzeć nawet za nią nie mógł. Nigdy nie było Sawce tak ciężko rzucać domu, ojca i 
żony. Zaledwie dojechali do lasku, namyślił się i powiedział sobie: „Dobrze by nie jechać". U lasku 
spotkał młodego Dmytra, który wracał z furą drew do wsi.
 

— Słuchaj, Dmytro — rzekł — jedź z moją chudobą do Buga, a ja tobie za to będę przez ten 

czas młócić.
 

— I kwartę wódki postawisz? — spytał Dmytr.

 

— Zgoda, postawię — rzekł Sawka.

 

— Zgoda.

 

Dmytro stanął przy pszenicy, a Sawka powoli powrócił do wsi. Ale nie pokazał się w swojej 

chacie, odwiózłszy drwa i złożywszy je na podwórku Dmytrowej chaty, która stała w końcu sioła; 
poszedł do jego stodoły młócić i młócił do wieczora późnego. Już dobrze pociemniało, kiedy z 
bijącym sercem (i im serce bić umie!) powlókł się ku swojej chacie.
 

Spojrzał — nie było światła w okienku i coś tylko bielało przed chatą. Szedł nie postrzeżony 

dalej. Zbliżywszy się, poznał Naścię, która, oparta o słup wrót podwórzowych, rozmawiała z kimś 
wesoło.
 

Milcząc, tajemnie podkradł się do nich Sawka, aż cichą usłyszał rozmowę.

 

— Twego męża nie ma w domu?

 

— Nie ma — odpowiedziała Naścia — pojechał z Bogiem.

 

— Można dziś przyjść do ciebie? Naścia nic nie odpowiedziała.

 

— Zostaw drzwi otwarte.

 

Naścia milczała i kręciła koniec fartucha w ręku.

 

— Jak pierwsze kury zapieją, przyjdę do ciebie.

 

— Stary ojciec — szepnęła Naścia — śpi w komorze.

 

— On dawno już nie wstaje — odpowiedział głos drugi — i nic słyszeć nie będzie.

 

— Przyjdźcie, przyjdźcie — cicho szepnęła kobieta — pamiętajcie.

 

Mężczyzna się oddalił. Sawka poznał w nim syna rządcy, który już środkiem ulicy szybko 

biegł ku dworowi.
 

„Poczekaj, paniczu — rzekł w duchu — będą tu tobie gody i tobie, poczciwa żono, coś tylko 

wyglądała, żeby mnie w domu nie było". To mówiąc, przysiadł się pod węgłem, wyłamał kija i 
bezprzytomny, z okiem wlepionym w miejsce, w którym stracił z oczu uchodzącego gacha, 
siedział, czekając piania kura.
 

Parę tych godzin wydały mu się rokiem; potniał, marzł, zgrzytał zębami, zrywał się kilka 

razy i przysiadał znowu. Sto razy chciał lecieć i zbić Naścię, sto razy wstrzymał się, aby swą zemstę 
uczynić pełniejszą.
 

„Pozabijam — mówił w duchu — pozabijam ich oboje, a sam ucieknę."

 

Tak doczekał piania kura. Noc na wsi była głucha, milczenie uroczyste, wszystko spało, po 

jednemu pogasły światła w okienkach, ustały śpiewy prządek na wieczornicach i dzwonek 
cerkiewny oznajmił przyjście warty. Czasami tylko spokojność, milczenie przerywał szczek psów i 
dalekie wołanie stróżów przy dworze.
 

Na ulicy posłyszał Sawka stąpanie ostrożne, ktoś się skradał ku chacie, drzwi zaskrzypiały 

— i cicho...
 

— Mam was w ręku — zawoła! i podbiegł za wchodzącym. Już był w sieniach, a po ciemku 

łatwo mu wkraść się do chaty. Przez półotwarte drzwi się wcisnął i gdy Naścia podbiegła, pytając: 
„Kto tu?", kładnąc palec na ustach, gdy młody chłopiec rzucił się ku niej i z nią razem w głąb izby, 
Sawka, już dłużej wytrzymać nie mogąc, zatrzasnął drzwi silnie i podparł je kołkiem.
 

— Ojcze! ojcze! — zawołał głośno — chodźcie no, chodźcie, zobaczycie, jakiego ptaszka 

ułowiła synowa!
 

Krzyk dał się słyszeć w izbie i młody poskoczył do okna.

 

— Nie wymkniecie mi się, nie bójcie — zawołał Sawka — nie wyleziecie oknem, paniczu.

 

To mówiąc, rzucił się na niego z kijem i pochwyciwszy za barki, powalił na ziemię. Naścia 

skoczyła ku drzwiom, ale drugą ręką stojący na przesmyku Sawka porwał ją za włosy i powalił. 
Nogą przytłoczył chłopca, a ramieniem otoczył żonę i wołaj na ojca.
 

— Ojcze! chodźcie! ojcze, zobaczcie! — A głos mu się trząsł i wrzał w piersiach. Drzwi 

komory otwarły się, stary ojciec ukazał się na progu, on nie pojmował, co się stało.
 

— Kto tu? co to? — wołał.

 

— To ja — krzyczał Sawka — to ja, a to Naścia i jeszcze ktoś trzeci, com go tu złapał przy 

niej. Pomóżcie mi go związać, pomóżcie ostatkiem sił związać złodzieja i tego szatana!
 

Stary ojciec zrozumiał wszystko i zwlókł się do syna.

 

— Trzymajcie Naścię — rzekł Sawka — ja młodemu dam rady. — I ściągnąwszy z siebie 

pas, jął go nim krępować. Chłopiec, omdlały z przestrachu, ani się bronił, ani się wyrywał, kobieta 
zachodziła się z płaczu.
 

— Rób, co chcesz, ze mną — wołała do męża — bij, zabij, ja twoja, nie męcz jego. To 

pańskie dziecko, bieda na twoją głowę, puść go, puść go!
 

— Puścić — mruczał Sawka — o! niedoczekanie jego, niechaj posiedzi tu, złodziej, wszak 

po to przyszedł tutaj.
 

I skoczył po rózgi.

 

— Tyle mego, co się zemszczę — wołał — a potem... Szeroki świat boży, gdzie oczy 

poniosą.

 

Straszna była zemsta Sawki; pół życia tylko zostało w nieszczęśliwym chłopcu, a Naścia, 

zbita okropnie, leżała, we krwi nurzając się, na podłodze. Wrąc jeszcze gniewem nienasyconym, 
zemstą, Sawka całował ręce ojca.
 

— Bądźcie zdrowi, ojcze, bądźcie zdrowi, granica niedaleko, jutro będę daleko, bądźcie 

zdrowi, nie ma mnie tu czego czekać.
 

I wyrwał się z chaty Sawka i nocą pobiegł w las, a lasami, manowcami przedarł się przez 

granicę. Nazajutrz biały dzień już go zastał w obcym kraju. Spojrzał za siebie i nie pożałował 
swoich. Kogo miał żałować, po kim płakać? Chyba po starym ojcu; ale i temu niedługo męczyć się 
na świecie, niedługo biedować...
 

W nadgranicznych siołach halickich pełno jest wychodźców z Wołynia. Jednych wypędza 

złe obejście się panów, nędza, nadzieja lepszego bytu; drugich postrach rekruta. Wszyscy oni 
osiadają na pograniczu, jak gdyby chcieli jeszcze oddychać powietrzem, które im wiatr od ojczyzny 
przyniesie, jak gdyby myśleli powracać kiedyś znów na swoje śmieciska. Między wygnańcami tymi 
zajął miejsce Sawka. Długo, bardzo długo nie mógł się oswoić z obcą stroną, nie mógł pokonać 
żalu za swymi, a mianowicie za ojcem, długo chciał powracać do wsi; ale wreszcie ostygł i 
począwszy pracować, poprawiwszy los sobie, pozostał na miejscu. Dowiadywał się na jarmarkach, 
u Wołyńców, co się tam działo u nich, i raz od kołodzieja swojaka dowiedział się, że ojciec umarł, 
żona w połogu z dziecięciem umarła, chata stała pustkami. Żal mu się zrobiło i Naści nawet 
niewiernej.
 

„O! gdyby powrócić — rzekł w duchu — gdyby można powrócić!"

 

— Powróćcie — mówił kołodziej — nic wam nie będzie. Pan rządca nowy, kilka lat 

upłynęło, zapomnieli o wszystkim. Chata wasza opustoszała, grunt zasiewa na pintynę arendarz, 
pan rad będzie nawet, jak powrócisz.
 

I Sawka ośmielił się wrócić. Oddano mu grunt jego dziadów, przyjął parobka, kupił 

chudobę, ożenił się raz drugi. Ale nie z krasawicą jak Naścia, z ubogą dziewką wsi swojej, 
pracowitą, bo ubogą, a poczciwą może dlatego, że brzydką. Bóg dał Sawce dwóch synów, 
poszczęścił na gospodarstwie; wiodło mu się na pasiece, na bydle, rodziło w polu i spokój był w 
chacie — spokój taki, jaki w niej być może, dostatek, jaki się u nich dostatkiem nazywa, dostatek 
co roku graniczący z głodem, a nie dochodzący głodu.
 

Gdy Sawka długą swoją historią kończył, świtać już zaczynało, deszcz ustał, wyjaśniło się; 

przewodnik był zgodzony i Staś wyjeżdżał z karczmy senny, drzemiący, z głową pełną dziwnych 
przygód wieśniaczego życia. O ósmej rannej stanął przed domem wuja.
 

 ROZDZIAŁ SZÓSTY SZCZĘŚLIWY STAŚ — BIEDNY STAŚ

 

W kilka dni potem Staś pędził znowu w odwiedziny. Dokąd? Czyż trudno zgadnąć? Do 

hrabinej. Wiedział, że była sama w domu, bo hrabia z Alfredem wyjechali w sąsiedztwo na dni 
kilka; sama Julia nieznacznie, jakby przypadkiem, znać mu o tym dała.
 

Szczęśliwy swoją miłością, która jakiś interes życiu jego dotąd próżnemu i nie zajętemu 

dała, leciał z głową pełną marzeń do hrabinej. Od ostatniej z nią rozmowy na przechadzce, 
przerwanej gałązką ostu, którą przyniosła miss Fanny, nie widział się Staś z Julią.
 

Zastał: ją samą jedną w salonie, nad książką francuską, bladą, smutną, z czerwonymi 

oczyma. Na jej twarzy znać było ślady cierpienia, wewnętrznego męczeństwa. Powstała, 
uśmiechnęła mu się, prosiła, aby usiadł.
 

— Cóżeś pan robił, gdzieś był od tego czasu — spytała — zapewne odwiedziłeś 

pułkownikowę? — W tym zapytaniu znać było prawie zazdrość, a przynajmniej niespokojność 
widoczną.
 

— Nie byłem nigdzie — odpowiedział Staś — nawet, niegrzeczny, nie podziękowałem 

pułkownikowej za przysłane mi piano Streichera, po którym biegam od dwóch dni jak dziecko, co 
się nową zabawką nasycić nie może.
 

Hrabina boleśnie się uśmiechnęła.

 

— Prawda, że to bardzo niegrzecznie z pańskiej strony nie podziękować nawet 

pułkownikowej. Elle vous fait si visiblement des avances — i boleśnie skrzywiła usta. — Biedna! i 
biedne my wszystkie.
 

Prawdziwie, dawniej się z niej śmiałam, a teraz żałuję.

 

— W czymże tak godna litości? — spytał Staś.

 

— Miarkuj pan, całe życie nie znaleźć serca do swojego serca, duszy do swej duszy. Zawsze 

wyglądać i spodziewać się, prosić prawię o miłość i nie doczekać się jej nigdy, i widzieć ubiegające 
rok po roku, dzień po dniu, godzina po godzinie lata drogie młodości i miłości, widzieć zbliżającą 
się starość, nielitościwą starość... O! to bardzo smutno, to bardzo smutno! Ja jej teraz żałuję. Ale i ja 
— dodała po cichu — i jam tak godna litości, tak prawie jak ona; i moje życie...
 

— O! nie skarż się pani — przerwał Staś — masz jednego przynajmniej, co cię kocha 

miłością pierwszą i ostatnią.
 

— Tak, pierwszą dla niego, ostatnią dla mnie.

 

— Pierwszą i ostatnią dla niego. Hrabina westchnęła.

 

— Pan sam sobie wierzysz — powiedziała — chcę myśleć, że się sam oszukujesz i nie 

chciałbyś uwodzić biednej, bardzo biednej kobiety. Na co by ci się przydało? To pewna, że się sam 
uwodzisz. Spójrz na siebie i na mnie i powiedz mi, możeż trwać miłość nasza?
 

— Do śmierci! — rzekł Staś.

 

— Jak dla mnie, to i to niedługo — smutnie odpowiedziała hrabina. — Mnie już i do niej 

niedaleko może.
 

Staś porwał się z krzesełka.

 

— A! pani — zawołał — przede mną przynajmniej nie mów tego, to nadto boli. Widzę, 

znałaś innych ludzi, inne przywiązania zalotników, co się zaprzęgali do twego wozu przez 
próżność, aby się pochełpić tobą. Moja miłość inna wcale, ona dla serca i w sercu jest tylko. Z 
tamtymi można było mówić, jak mówisz ze mną, mnie to serce zakrwawia.
 

— Biedny chłopiec! — szepnęła hrabina. — Miałżebyś kochać mnie doprawdy, kochać 

szczerze, kochać tą rzadką miłością, której się dwa razy nie spotyka w życiu? O, dlaczegóż 
przyszedłeś tak późno! Teraz jam złamana życiem, jam zimna, jam pełna niewiary, ja się boję jutra 

jak śmierci, ja wstaję każdego rana, wyglądając nie szczęścia, ale coraz cięższego życia. Ja nie 
odpowiem twojej miłości. Wyschło to serce, trocha żaru tli w nim jeszcze, ale prędko i to 
wygaśnie... i życie wygaśnie — dodała po cichu.
 

Staś miał łzy w oczach, tak żal mu było tej biednej kobiety, która szczerze przed nim płakała 

nad sobą.
 

— Powiedz mi — mówiła dalej — tyś słyszał zapewne o mnie, tobie ludzie mówili o moim 

życiu przeszłym, ty się mną brzydzić musisz, ty wiesz, żem miała, co nazywają, kochanków.
 

— Ja nic nie wiem, nic wiedzieć nie chcę — rzekł Staś — nie chcę przeszłości, na co mi 

twoja przeszłość, Julio, daj mi twoje dzisiaj tylko!
 

— A dzisiaj wiąże się z przeszłością łańcuchem nierozerwalnym — odpowiedziała hrabina 

— trzeba, abyś wiedział, kogo kochasz, trzeba, ażebyś znał to serce. Może, poznawszy go, nie 
zechcesz, ale na cóż mam cię oszukiwać. Nie młode, świeże, żywe serce, ale resztkę serca 
wypalonego więcej cierpieniem i niedolą niż szczęściem możesz wziąć ode mnie. Ja nie byłam 
nigdy jednej chwili szczęśliwą. Nikt nie wie, co łez wylałam po cichu nad moją dolą. Nie potrzeba 
mi było sięgać wyżej; gdybym została ubogą, byłabym szczęśliwszą. Spokój naszego życia, 
dostatki nasze, zgodne pożycie, wszystko to tynk tylko, co pokrywa bladość, strupieszczenie, 
niedolę, cierpienie. Ten dom, te majątki, to bogactwo otaczające nas, wszystko to nie nasze, 
odłużone, obciążone, kupione upokorzeniem, bezwstydem, ofiarą sumienia. Spokojność nasza 
kłamana, a za nią co trosków co niedostatku, co się burzy ukrywa. Wszystko to serce przecierpieć 
musiało i myślisz, że wyszło z tego czyste, namiętne, pełne wiary i miłości. O! nie, dla serca, co 
przeżyło życiem takim, życiem fałszu, malowanym, życiem kłamstwa ciągłego, nie ma wiary w nic, 
nie ma dla niczego miłości. Nasze życie to ciągła walka z ubóstwem pokrytym pozorami dostatków. 
Mój mąż nie pojmuje tego, on nawykł do burzy, do kłamstwa, on w tym żywiole jak w swoim, jego 
nie obchodzi ani opinia ludzi, ani znaczenie czynności, on o nic nie dba prócz siebie. Przyszłość 
nawet jedynego dziecięcia dla niego obojętna. Pożyczać, pożyczać, utrzymywać się w pozorach 
państwa, nie czynić z siebie żadnej ofiary, nie zniżyć się w oczach swych współbraci — oto cel 
jego cały. O resztę nie dba. Związana z takim człowiekiem, w którego sercu jest tylko trocha źle 
zrozumianej dumy, który nie rozumie sumienia, mogłażem być szczęśliwą? I dziwnaż, że szukałam 
szczęścia za granicami moich obowiązków? O! każdy mi przebaczy, kto pojmie, com wycierpiała. 
Prawda, jam winna, bom nieraz wyciągała ręce ku ludziom, pragnąc choć chwili, choćby 
kradzionego szczęścia. Bóg mnie srodze ukarał: wszyscy i wszystko zawiodło. Wszędzie 
spotykałam tylko kłamane uczucie, którym mi płacono za moje prawdziwe. Moje życie poświęcone 
było na zawody, na strapienia, na męki. O! gdybym choć miała wiarę, gdybym choć płakać mogła, 
choć żałować!
 

Julia opuściła ręce, głowę, oczy i zamilkła, Staś zbliżył się do niej, pochwycił białą jej rękę i 

całował ją z zapałem.
 

— O! na mnie się nie zawiedziesz — rzekł ze wzruszeniem — ja nie chcę dodawać ci 

zgryzot, nie chcę pomnażać liczby twoich zawodów, ja cię chcę z życiem pogodzić, z miłością, z 
tobą. Wierz mi, ja jestem szczery, otwarty, ja się brzydzę fałszem, we mnie się jeszcze krew burzy 
na kłamstwo. Ja bym nie potrafił skłamać miłości, możesz mi wierzyć, ja cię kocham, Julio, 
kocham, jak nigdy nikt ciebie nie kochał. Nagrodzą się twoje cierpienia, będziesz szczęśliwsza.
 

— Szczęśliwsza! — powtórzyła hrabina z niewiarą — o nie! dość by mi było być 

spokojniejszą tylko, ja w szczęście już nie wierzę od dawna. Ja ufam tobie, że mówisz prawdę, że 
kochasz, ale któż ręczy za jutro? Mogęż się chwycić miłości, którą mi podajesz, abym zawieszona 
na niej, spadła potem w przepaść? Ja bym chciała ci wierzyć, ja bym chciała cię kochać, ja się boję. 
Jak ten podróżny, co chciałby popłynąć za morze, a siąść na okręt się lęka, aby nie utonął.
 

Staś zamilkł, smutno mu się zrobiło i żal go ogarnął, żal nad tą kobietą tak nieufną we 

wszystko, nawet w dwudziestoletnie serce, pełne namiętności i poświęceń.
 

— Patrz — odezwała się hrabina — do czego nas doprowadziło jedno tylko wylanie się, do 

łez, do smutku. Z tego wnoś, czym by nasza miłość była... smutnym pasmem obawy ciągłej, 
narzekań, niewiary. Czymże bym ci zapłaciła za twoje przywiązanie? przelaniem w twoją duszę 
mojego smutku. Ty byś mi dał szczęście, ja ciebie zaraziłabym smutkiem na wieki. Wierz mi, 

porzuć mnie, uciekaj, póki czas jeszcze, i nie wiąż się do nieszczęśliwej kobiety, do trupa.
 

— Już nie czas — rzekł Staś — już nie czas cię porzucić. Ja ciebie kocham, Julio, a z 

młodego serca wyrwać namiętności niełatwo, niepodobna, chyba z życiem. Stało się, ja nie 
narzekam. Boisz się ofiar z mojej strony, one mnie uszczęśliwią. Ja pragnę ofiar, ja ich potrzebuję! 
Nie jest miłość, co za szczęściem goni, a nic nie czyni z siebie. Moja inszą jest; im więcej wycierpię 
dla ciebie, tym będę szczęśliwszy.
 

To mówiąc, Staś przyciskał do ust rękę Julii, namiętnie pocałunkami ją okrywał i uczuł na 

czole swoim dotknięcie jej ust gorących.
 

Któż opisze tę pierwszą chwilę szału i szczęścia pomięszanego z zgryzotą, z bojaźnią, z 

niepewnością, ze drżeniem; ten rozkoszny wieczór, co im ubiegł tak prędko, że gdy pożegnać się 
było potrzeba, nie wierzyli sobie, nie wiedzieli, jak przeżyli ten czas, tak długi kiedy indziej, teraz 
tak krótki.
 

Późnym wieczorem odjechał Staś do domu, odjechał szczęśliwy, pełen myśli o 

poświęceniach dla Julii, pełen zamiarów najdziwniejszych dla ustalenia jej szczęścia. Chciał jej 
oddać wszystko, co miał, chciał zapewnić jej spokojność, chciał ją i jej męża podnieść w oczach 
ludzi na opinii, celem swojego życia uczynić reabilitacją hrabinej. Taka to jest miłość młoda, 
miłość szlachetna, co jeszcze nie umie nic rachować i wszystko poświęca, oddaje za jedno 
wejrzenie, za jedno ściśnienie ręki, jedno — kochani ciebie. Miłość taka, niestety, trwa bardzo 
krótko i jedna tylko jest w życiu człowieka, a wielu ludzi nie zna i nie pojmuje jej wcale. Ci są od 
młodości starzy.
 

Ale jakże Staś się odmienił! Nie jeden August postrzegł w nim tę zmianę, nie widzieć jej 

niepodobna było. Z półdziecka wesołego, trzpiotowatego, nie myślącego, tylko jak by i czym się 
zabawić, stał się nagle mężczyzną myślącym, poważnym, energii pełnym. Wrzątek życia, co 
wprzód lał mu się przez usta i oczy, kipiał na powierzchni, teraz, w sercu ukryty, opadł i duszą 
tylko targał. Szczęśliwy, nie potrzebował świata, nie dbał o ludzi, zapomniał o sobie, o tym, jakim 
się wyda; cały był wewnątrz swojego szczęścia.
 

Nie wątpił o miłości Julii, ona z dniem każdym widoczniejszą była dla niego, choć dla 

świata pokrywali ją szatą wesołej obojętności. Przy ludziach hrabina Stasia prawie za dziecko 
miała, jak z dzieckiem żartowała tylko, przy ludziach on był tylko trzpiotem wesołym, jednym z 
tych motylków, co nie kompromitując nikogo, latają, gdzie róża wykwitnie, dziś są, jutro ich nie 
ma. Ale gdy byli sami, nagradzali sobie ciężkie chwile udawania, przymusu przy ludziach; 
wówczas wylewała się cała ich miłość w słowach gorących, w rozmowie płomienistej. Staś 
rozdzierał przed nią swoją duszę i serce, aby pokazać, jakim był w istocie; karmił ją — jak pelikan 
starożytny dzieci — krwią swych piersi. I jej miłość nie ustępowała młodzieńczej jego namiętności.
 

Stasia serce wrzało raz pierwszy wybuchającym płomieniem z całą gwałtownością lat 

dwudziestu; ona kochała, jak kochają raz ostatni, pochwyciła go i cisnęła do serca, jak tonący 
chwyta belkę rozbitego okrętu. Wiedziała, że gdy jej wyrwie się ta miłość, już nie wróci to uczucie 
do zbolałego serca, już nie zaświta gwiazda nad jej głową. Dotąd zalotna, próżna, teraz stała się dla 
niego namiętną, szlachetną, marzyła o poświęceniach, brzydziła się swoją przeszłością, która ją w 
oczach własnych niegodną płomiennej miłości pierwszej Stasia czyniła. Powolnym wpływem 
pełnego szlachetności młodzieńca hrabina odzyskiwała uczucie osobistej godności (uczucie zatarte 
w niej ciągłym zbliżeniem do hrabiego), uczucie sprawiedliwości i sumienia. Teraz ona wiedziała 
przynajmniej, że przeszłość jej była nie tylko zawodem, ale występkiem; że ta ostatnia nawet 
miłość, co ją szczęśliwą czyniła, była grzechem, była kradzionym dobrem cudzym; teraz czuła, że 
źle czyniła, przywiązując do siebie Stanisława i topiąc przyszłość jego może całą w kilku chwilach 
występnej rozkoszy. Teraz hrabina dopiero z wyższego stanowiska pojęła życie, ludzi, świat, miłość 
samą.
 

Spytacie się może, dlaczego nie wyrwała się z objęć występnej miłości, czemu nie 

poświęciła się dla tego, kogo kochała. Pomyślcie, pomyślcie, co to jest wyrwać się ostatniej 
miłości, ostatniemu szczęściu, ostatniej w życiu, choć występnej, pociesze. Na to potrzeba 
chrześcijańskiego bohaterstwa, abnegacji, poświęcenia, które tylko daje życie i wychowanie 
chrześcijańskie, jakiego nie miała hrabina. Już pojęcie swego położenia, uczucie swojej sromoty, 

zgryzoty sumienia, odzywające się niekiedy, były w tej kobiecie postępem wielkim ku cnocie. 
Niełatwo było z obojętnej, zepsutej, zalotnej od razu stać się dobrowolną ofiarą dla drugiej, choć 
ukochanej istoty, niełatwo było wywlec się z starej swej natury. A wreszcie sama miłość Stasia, 
pełna ognia, błagająca litości, oblegająca ją nieustannie, nie stawiłaż zapory, nie utrzymywałaż jej 
na tej drodze?
 

W romansach tylko nagle, bez przygotowania, bez przyczyny ludzie całe życie występni 

stać się mogą nagle wzorem poświęceń i cnoty — my piszem powieść z prawdziwego życia, a nie 
romans.
 

Taki był bieg miłości Stasia i Julii. Po częstych odwiedzinach w domu hrabiów, po 

stosunkach, jakie się zawiązały między młodym przybyszem a nimi, ludzie dochodzili łatwo 
prawdy; i choć Staś swoim postępowaniem nie tylko nie obwiniał, ale wymawiał i oczyszczał 
hrabinę, zaczęto jednak głośno gadać o kochanku pani Julii. Hrabia jeden nie widział nic czy nie 
chciał nic widzieć; on pierwszy wyciągał rękę ku Stasiowi, zwał go przyjacielem domu, przypuścił 
go do swej poufałości, nie wahał się nawet odkryć mu swego położenia finansowego, co było 
podobno u niego dowodem najwyższego zaufania. Hrabia bowiem chętnie pożyczał u szlachty, u 
Żydów, chętnie nie oddawał i nie dbał o opinią niższych od siebie. Z równymi zawsze sobie był 
panem — dla tych był regularnym w wypłatach, grał wielkiego pana, zawsze i niczym nie dawał im 
poznać swojego prawdziwego położenia. Bezwstydny z szlachtą, co mu się upominała o pieniądze, 
swym braciom panom wypłacał, co był winien, najregularniej; toteż w kole pańskim za potwarze 
miano głosy przeciw rzetelności hrabiego świadczące. Stasiowi jednak odkrył się raz z potrzebą 
pieniędzy i przykrym swym położeniem.
 

— Je suis dans des mauvais draps — rzekł — koniecznie by mi potrzeba dwóch tysięcy 

dukatów, a nie mam skąd ich dostać.
 

Staś nic nie odpowiedział, ale w parę tygodni zebrawszy, co mógł, naprędce, przywiózł 

hrabiemu żądaną sumę. Hrabia przyjął ją jak od przyjaciela, uściskał Stasia serdecznie, dziękował 
niewymownie i tegoż wieczora przy hrabinie opowiedział w głos o przysłudze, jaką mu 
wyświadczył.
 

Hrabina zbladła, zagryzła usta i nic nie powiedziała. Ale po chwilce, gdy się hrabia oddalił, 

przywołała Stasia.
 

— Zrobiłeś szaleństwo — rzekła mu głosem pełnym wzruszenia — nas nie wyratujesz, a 

siebie zgubisz. Bardzom ci wdzięczna za ten nowy dowód przywiązania, ale wolałabym stokroć, 
abyś mnie się był o to poradził. Ja bym ci tego nie dozwoliła uczynić. C'est une folie héroique, 
która się na nic nie zdała.
 

Staś spuścił głowę, jakby był winien, nie śmiał wyrzec słowa.

 

— Wierz mi — dodała po chwilce — ja umiem czuć, coś zrobił dla nas, tego by nikt nie 

uczynił na świecie. To maluje ciebie, twoje młode serce, które by się rozdarło dla tych, których 
kocha. Ale jak ja nie- warta jestem miłości twojej, tak on niewart poświęcenia. Stasiu, daj mi słowo, 
że więcej nie uczynisz tego, ja bym się gniewała. Ja nie chcę ci być winną nic więcej nad serce 
twoje; będę się gniewała na ciebie, bo to mnie upokarza, to mnie poniża.
 

— Przyjąć pomoc od przyjaciela? — spytał Staś nieśmiało.

 

— Gdybyś mi nie był niczym więcej jak krewnym, przyjacielem, ja bym ci podziękowała. 

Ale ty wiesz, czym jesteś dla mnie, ty wiesz, żem ja występna, nie płać mi występku, bo mnie 
upokarzasz, bo mnie tym zabijesz.
 

Te ostatnie słowa wymówiła Julia z głębokim wzruszeniem. Staś był pomięszany i zamilkł.

 

— To, com uczynił — rzekł po chwilce — nie jest i nie może się nazwać przysługą ani 

pomocą, jest to drobnostka, której liczyć nie można, o której mówić nie warto. Daruj mi tę chęć 
przysłużenia się wam i zapomnij o tym.
 

Po chwilowej burzy, tak niespodzianej dla Stasia, nastąpiło wylanie się hrabiny, wynurzyła 

się cała jej wdzięczność. Ona nierada była temu, co uczynił, ale cieszyła się tym jako nowym 
dowodem jego przywiązania, przywiązania, które tak bardzo utracić się lękała. Jej serce, jeśli 
można, przywiązało się dwakroć jeszcze silniej do niego; do jej miłości przyłączyło się coś 
wdzięczności, która temu uczuciu nie szkodzi, wzmacnia je, owszem, i czulszym czyni. Ze strony 

Stasia zwiększyło się także przywiązanie, jak się zwiększa względem tych, dla których uczyniliśmy 
cokolwiek. Kochamy ich podwójnie za to, że nam dozwolili uczynić dobrze, że dali zręczność do 
pokazania głębi naszej duszy. Jeśli dobrodziejstwo, uczynność, przysługa wiążą tego, komu są 
wyświadczone, przywiązują także dobroczyńcę.
 

Jakkolwiek Staś, władający tym, co miał sam, mógł rozporządzić swoim mieniem bez 

wiedzy niczyjej i jakkolwiek potajemnie zebrał i oddał pieniądze hrabiemu, dowiedział się o tym 
August i przestraszył tym krokiem.
 

Dla niego odkrywało to cale inne, niż były w istocie, wypadki. Dorozumiał się z tego nie 

istniejących rzeczy, wytłumaczył sobie najfałszywiej miłość hrabiny, przyjaźń hrabiego, położenie 
Stasia. Patrząc na rzecz z najgorszej strony, wiedząc o przeszłości Julii, ujrzał w tym dowód 
najwyższego, bezwstydnego zepsucia.
 

„Oni go uwikłali w swoje sidła — pomyślał — oni go zrujnują, oni nie będą mieli nad nim 

litości, on zginie. Ta kobieta opanowała go łatwo i zrobi z młodym, co zechce. Zepsuta, zalotna, 
bezwstydna, nie waha się wysysać z niego nie tylko miłość, życie, ale nawet majątek, rzuci go 
potem precz jak łupinę owocu. Potrzeba na to radzić i myśleć za wcześnie, ja mu nie dozwolę 
zginąć tak marnie w moich oczach ofiarą serca, zginąć, jak zginęła jego matka..."
 

Za pierwszym widzeniem ze Stasiem August wezwał go do pomówienia na osobności. Z 

surowym wejrzeniem, smutną twarzą, spytał go, co zrobił z pieniędzmi.
 

Staś naprzód chciał się zapierać.

 

— Stasiu — rzekł August — to na próżno, ja wiem o wszystkim, mów mi prawdę. Nie mam 

prawa słuchać cię liczby z twoich dochodów, ale mam obowiązek upamiętać cię, przestrzec. Jesteś 
na złej drodze i całe może swoje życie, całą przyszłość kompromitujesz.
 

— Wujaszku — odparł Staś rumieniąc się — nie widzę wcale tego, o czym mówisz. Niech 

tak będzie, przyznaję, pożyczyłem pieniądze hrabiemu, potrzebował ich, mnie to wielkiej różnicy 
nie robi. Lecz kiedy raz o tym wiesz, wiedzże i o tym, na co ci przysięgam na imię ukochanej 
matki, że ona o tym nie wiedziała, że ona tego nie żądała, że dowiedziawszy się, nawet tak mi to jak 
ty wymawiała.
 

August uśmiechnął się szydersko.

 

— Mój Stasiu, wybornie znasz ludzi, jak widzę. Alboż to wszystko nie jest tylko doskonale 

odegraną komedią?
 

— Na Boga, nie mów tego, wuju — zawołał Staś — nie mów nic na tego anioła, ty go znasz 

tylko jak wszyscy, ty go sądzisz z stanowiska niewiary, po- gardy. Nie mów tego, to anioł! Nie 
posądzaj jej, ty jej nie znasz.
 

August się zmarszczył.

 

— Jesteś chory i nie dajesz się uleczyć, dobrze ci z twoją chorobą, nie chcesz na nią oczu 

otworzyć. Przecież to ostatnie powinno by ci być przestrogą, nawet bez komentarza z mojej strony.
 

— Myślisz więc, że mnie o tę przysługę ktokolwiek bądź prosił, że jej kto wymagał, że mi 

dano do zrozumienia, abym to uczynił— spytał żywo.
 

— Tak bym sądził.

 

— Ale ja to uczyniłem z własnego popędu i woli. Hrabia się nawet opierał i przyjąć nie 

chciał, a hrabina, dowiedziawszy się, płakała.
 

— Jeśli tak jest, tym gorzej — odparł August. — Do czego cię to wszystko doprowadzi — 

spytał — co za koniec temu wszystkiemu? kochasz kobietę starszą znacznie od siebie, która by 
prawie twoją matką być mogła. Przypuszczam, że ona szczerze cię kocha. Jakaż twoja przyszłość? 
co dalej? jaki koniec? powiedz mi sam, na czym to się skończy?
 

— Wujaszku — odparł Staś — nie pytaj mnie o to, nigdy nie rachuję na jutro, nie układam 

planów na dal, teraz mniej niż kiedykolwiek. I lepiejże, powiedz mi, z planami, z nadziejami, z 
wymarzoną przyszłością? To tylko droga do zawodów.
 

— Najzupełniej zwariował! — rzekł August, załamując ręce. — Więc się wyrzekłeś 

wszystkiego i skończyłeś życie na brudnej, występnej miłości bez jutra, bez trwałości, bez 
przyszłości, Skończyłeś więc życie? — powtórzył — nicże więcej nie pragniesz, tylko gnuśnieć tak 
dalej, bez pracy, zajęcia, bez celu, nieużytecznym nikomu?

 

Staś spuścił głowę.

 

— Trochę wcześniej, trochę później, wujaszku, zawsze się tak kończy. Użytecznym, 

gdybym chciał, nie potrafię być podobno. Nie jestem geniuszem, nie mam szczególnych zdolności, 
Będę szczęśliwy i dosyć.
 

— Będziesz szczęśliwy? — spytał August. — Ale na czymże budujesz swoje szczęście? 

Dziś lub jutro twoje stosunki z hrabiną wykryją się, dziś lub jutro przerwać się muszą. Występnych 
związków taki jest koniec zawsze; żal po nich tylko, zgryzoty i zgorszenie zostaną. Cóż to za 
szczęście, o które co chwila drżeć musisz i lękać się, z którym kryć się, którego się wstydzić 
potrzeba.
 

— A o któreż szczęście nie lękamy się? — spytał Staś obojętnie.

 

— To okropna! to okropna! — zawołał August — tyś ślepy, ty doszedłeś do tego stopnia 

szału, że cię nic uleczyć nie może, że żadnego nie przyjmujesz lekarstwa. Opamiętaj się, Stasiu, to 
szaleństwo. Będąc młodym, można zbłądzić; można zbłądzić, będąc człowiekiem, ale uwikłać się 
tak w błędzie, aby nie widzieć prawdy, nie znać swojego położenia, nie rozeznawać, co złe, a co 
dobre, to szaleństwo!
 

— Niech to będzie szaleństwo — odpowiedział Staś — mnie z nim dobrze, jam w nim 

szczęśliwy.
 

August zamilkł, chodził po pokoju i dumał; Staś wziął spokojnie cygaro, zapalił i usiadł w 

krześle.
 

— Nie myśl — zaczął znów po chwili dumania August — abym ci się narzucał z radami, 

abym chciał cię gwałtem, siłą odciągnąć od tej nieszczęsnej namiętności! moje przywiązanie ku 
tobie, pamięć na twoją matkę, którą tak kochałem, wkładają na mnie obowiązek otworzenia ci oczu. 
Nie przyjmujesz rad moich, uwag i przestrogi, rób, co chcesz; moje serce czuje, że to się źle 
zakończy. W każdym razie rachuj na mnie, gdy będziesz potrzebował pomocy, pociechy, serca; 
wierz, że choć ci się dziś przeciwię, kocham ciebie nie słowy, ale rzeczą. Daj Boże, aby ci wprędce 
ta jedna bezsilna moja miłość za cały przytułek i pociechę nie zastała.
 

Nigdy jeszcze tak wzruszonym Augusta nie widział Staś — głos jego drżał, oczy wilżyły 

się, ręce trzęsły. Ujrzawszy to, poskoczył i rzucił mu się na szyję.
 

— Mój drogi wuju, mój kochany wujaszku, przebacz mi! — zawołał. — Ty wiesz, choć nie 

doznałeś może tego, że namiętność jest ślepa, że wyrwać ją z serca czas jeden może. Nie miej mi za 
złe uporu!
 

przysięgam ci, ty jej nie znasz albo raczej nikt jej nie zna. Ona może inną była, inną jest 

teraz. Ja wiem, ja pojmuję, co moja miłość ma występnego, dziwacznego, jak krucha, jak niepewna: 
ja wszystko wiem, ale ja się od niej oderwać nie mogę. Pomyśleć nawet, rozdzielić się, odjechać, 
porzucić ją, niepodobna mi. Ona by umarła, a ja za nią.
 

August litościwie się uśmiechnął.

 

— Poczciwy mój Stasiu, nie sądź z siebie o ludziach, tacy tylko, jak ty, te rzadkie istoty, 

zbudowane z miłości samej i uczucia, umierają, gdy im nie stanie kochania. Ale takich mało, to są 
meteory rzadko przebiegające ponad naszym światem. Gdybyś ty miał odwagę ją opuścić, oderwać 
się od niej, ona by nie umarła, a ty byś był szczęśliwy. Ty byś znalazł inną...
 

— Inną! — zakrzyknął Staś — nigdy I nigdy! Dla mnie z tą miłością wszystko się skończy. 

Wierz mi, wuju, ja ją szczerze, ja ją całym sercem kocham.
 

— Temu od razu wierzyłem — odpowiedział wuj. — Pojmuję nawet jej przywiązanie, ale 

jak chcesz, abym szacował kobietę, co niedoświadczonego, młodego chłopca, jak ty, wciąga w 
miłość bez przyszłości, co mu wydziera jego nadzieje, jego szczęście, aby się sama napasła. Gdyby 
cię ona prawdziwie kochała, odepchnęłaby cię od siebie w początku.
 

— Myślisz, wuju, żem sto razy nie słyszał od niej, co dziś słyszę od ciebie?

 

— O! i temu wierzę, powiedziała ci to sama, abyś nie powiedział w sobie tego, aby cię 

uprzedziła, aby się okazała otwartą i odegrała poświęcenie.
 

— Wuju, nie kończ, na Boga — zawołał Staś, chwytając go za rękę. — To okropna, jak ty 

malujesz ludzi!
 

— Stasiu, ja ich poznałem — rzekł August westchnąwszy.

 

— I kochałeś kiedy?

 

— Myślisz, żem zawsze był, jak dziś jestem, zimny, obojętny, i zawsze jak żółw w swej 

skorupie siedziałem cały wewnątrz siebie? O! nie, Stasiu, i ja próbowałem życia, i mnie się nie 
udało życie, nie chcę go więcej próbować, bo wiem tajemnicę jego u ludzi.
 

— Biedny wujaszku, tyś cierpiał także! — rzekł Staś — tyś był nieszczęśliwym!

 

— Kto wie, czy jeszcze nim nie jestem — cicho odpowiedział August. — Ale dajmy temu 

pokój, mówmy o tobie.
 

— O! nie mówmy o mnie, proszę — zawołał Staś — proszę cię, nie mówmy o mnie. Dosyć 

tego i nadto. Nie zaglądajmy w przyszłość, nie zgadujmy jej. Niech nam będzie dosyć dzisiaj, 
gdyśmy dziś szczęśliwi.
 

August spojrzał w oczy Stasiowi, założył ręce ł z politowaniem poruszył głową.

 

— Daj ci Boże nieprędkie przebudzenie!

 

 TOM III

 

 ROZDZIAŁ PIERWSZY KONTRAKTA DUBIEŃSKIE

 

Ostatnia rozmowa Stasia z Augustem nie pociągnęła za sobą żadnych stanowczych 

skutków; obu tylko więcej związała z sobą, przybliżyła do siebie. Odkrył w niej Staś, że August 
szczerze był do niego przywiązany i w jego sercu była iskra uczucia, choć starannie ukrywana. 
Pozorna nieczułość, obojętność jego pokrywała rozranione serce, była Wyrobioną rozumem, 
sztuczną zasłoną boleści wewnętrznej, przygasłej, ale nie wytrawionej jeszcze. Staś, nie mogąc 
usłuchać Augusta, ocenił jego przywiązanie i rady. August zaś widząc, że na próżno by było chcieć 
przekonywać człowieka, którego namiętność zaślepiała na wszystko, postanowił innych chwycić się 
środków dla uleczenia choroby.
 

Zdało mu się, że silne roztargnienie, zajęcie nowymi przedmiotami, widok nowych osób, 

podróż nareszcie — rozerwą Stasia. Rachował na to, w nowym towarzystwie, męskim, szyderskim, 
zimnym, wyśmiewającym uczucie, Staś ostygnie i upamięta się. Zbliżały się kontrakta dubieńskie i 
August silnie nastawał na Stasia, aby mu na nie towarzyszył. Może by był nie potrafił wymóc na 
nim tego, gdyby jednego wieczora hrabina Julia nie powiedziała, że się także z mężem w Dubnie 
znajdować będzie. Staś natychmiast postanowił jechać na kontrakta. Odebranie sumy od 
Przebendowskich, której połowę August oddawał Stasiowi, było pozornym powodem do tej 
podróży.
 

Pierwszych więc dni stycznia wysłano do Dubna naprzód pana Żylskiego, rządcę, dla 

najęcia mieszkania, gdyż słuchy chodziły, że później trudno o nie być może, potem wyprawiono 
kuchnię i łudzi, nareszcie Staś z Augustem zimowym porankiem, w mroźny i piękny dzień 
styczniowy, wyjechali z domu.
 

Hrabia z żoną dopiero za dni kilka miał być w Dubnie i najął był już na mieszkanie cały 

dworek na Panieńskiej ulicy, gdyż karnawał także miał przepędzić w miasteczku, dokąd się 
panowie okoliczni zebrali w tymże celu.
 

Kontrakta dubieńskie są w całym roku najuroczystszą dla wielu chwilą; na dłużej, na krócej, 

na dzień lub tydzień każdy wyjeżdża do Dubna. Jednego pędzą interesa, wypłaty, potrzeba 
pożyczenia pieniędzy, kupienia majątku, sprzedania go, drugich chęć rozerwania się, widzenia z 
kim, ciekawość, nadzieja wygranej w karty, pohulania itp.
 

W proporcję liczby osób zbierających się na kontrakta mało się na nich robi interesów, ale 

już w nałóg weszło jechać, stracić trochę pieniędzy, popatrzeć, pogadać, pograć nade wszystko.
 

Gdyby nie było gry na kontraktach pewien jestem, daleko mniej by zjeżdżało się osób. U 

nas tak lubią grać! Bo gra dla wielu zastępuje cel życia, stanowi główne jego zajęcie, jedyną 
namiętność. Jedni grają dla zabicia czasu, drudzy dla wygranej, inni dla przyczepienia się tym 
sposobem do lepszego towarzystwa. A lepsze towarzystwo, gdy idzie o grę, tak postępuje, jak 
koniarz, co dla konia przypuszcza do siebie jego właściciela. Ono otwiera drzwi każdemu, kto gra, 
ale tylko póki grają.
 

Niech się nikt nie uwodzi, panowie grają ze wszystkimi, bo grać lubią i potrzebują, ale z 

tymi, z którymi grają, żyć nie będą. Rachują ich za narzędzia, za zabawki bez konsekwencji, które, 
gdy się podoba, można oknem wyrzucić, popchnąć nogą i więcej na nic nie spojrzeć.
 

Po grze dopiero na kontraktach drugie miejsce zajmują interesa. W stosunku liczby osób 

mało się ich robi.
 

Drobna szlachta wiezie pieniądze dla ulokowania ich na procent; czasem wiezie na próżno 

obligi dla odebrania swoich pieniędzy, kilku dzierżawców jedzie dla opatrzenia posesji, najmniejsza 
liczba w projekcie kupna majątku. Zwykle na kontraktach zawierają się tylko przedugodne punkta, 
daje zadatek, rozpatrują mniej więcej prawdziwe inwentarze, skazki itp. Spisanie transakcji 

zostawuje się do dwudziestego czwartego marca w powiatowym mieście.
 

Mała liczba ścisłych w interesach ludzi odwozi sumy, których wypłatę upewniono na 

kontraktach, ale zwykle wielkich wypłat, pożyczek, interesów tak jest niewiele, że o każdej z nich 
mówi się jak o osobliwym wypadku. Zdarza się nawet nieraz, że ci, co poprzyjeżdżali w chęci 
ulokowania większych kapitałów, nabycia znacznego majątku, powracają nazad, nic nie zrobiwszy.
 

Kontrakta więc przede wszystkim są zjazdem dla gry, frymarku koni i zabawy; z nich 

rozwożą się zarody nieprzyjaźni, nasiona plotek i obmowy, nieukontentowania wzajemne, często 
najniesprawiedliwsze. Jeśli gdzie, to tu dobitnie się maluje podział towarzystwa naszego na dwie 
klasy — panów i szlachty, klasy nieustannie stykające się z sobą, a nie mogące się pojednać ani 
połączyć, a co gorzej, cierpieć i szanować. Szlachta dumnie oddziela się od tak zwanych panów, 
formuje swoje towarzystwo oddzielne, daje swoje wieczory, ma swoje zabawy, rozpowiada, co 
tylko wymyśleć lub dojść potrafi przeciw panom; niekiedy aż do, zaczepki widocznej dochodzi. 
Czasem znowu, głucha na przyjaźny głos pański, odpycha grzeczności, gardzi nimi i wyszukuje w 
głowie powodów nienawiści, zmyśla dla siebie upokorzenia, by swobodniej gniewać się i dąsać 
mogła.
 

Co się tyczy panów, ci chcieliby tylko bawić się, bawić się nade wszystko, a niektórzy 

jeszcze chcieliby także jako tako dokończyć interesa dokuczliwe. Co najwięcej zarzucić by można 
panom naszym, to złe pojęcie życia i jego celów, zupełne niezastanawianie się nad sobą, uganianie 
się za zabawą, przyjemnostkami, obojętność na dobro publiczne, na zużytecznienie życia przy tylu 
środkach użyteczności, jakie w ręku mają. Juściż przecie nie na to was Bóg panami stworzył, 
abyście tylko lepiej od nas jedli, pili, dłużej spali, piękniej się ubierali, więcej i piękniejszych mieli 
kochanek; powinni byście sami dla siebie pomyśleć, jak by się społeczności stać użytecznymi, jak 
by nie marnować życia. Naówczas przebaczono by wam wiele, może wszystko nawet, darowano by 
wiele złego. Dziś nawet dziwić się nie można nienawiści szlachty naszej ku panom, często nie 
usprawiedliwionej na oko, spojrzawszy na życie ich próżniackie, bez celu, bez związku z innymi 
klasami, życie dla siebie tylko, tylko sobie i przyjemnościom swoim.
 

Arystokracja każdego kraju, gdy przestanie brać udział w rządzie, gdy ją okoliczności 

odsadzą od dawnych prerogatyw i przywilejów, powinna wybrać sobie cel jakiś, starać się 
działalność swoją zwrócić w inną stronę, inaczej nigdy jej nawet nie pojmą, egzystencja jej zostanie 
niczym nie usprawiedliwioną, co więcej, arystokracja taka nie wyżyje długo. Jakiś czas cherlać 
będzie życiem nabranym z dawnego, resztką sił przyzbieranych w czasach czynności, ruchu, 
działalności swojej; potem obumierać zacznie, poniży się, zbezcześci, straci szacunek publiczny i 
egzystencję nawet. Nie mówimy tu o wszystkich w szczególności panach, gdyż wielu a wielu obrali 
cel swojemu życiu, wzięli się do przemysłu, gospodarstwa, handlu, literatury (!) — większość 
jednak gorszącym sposobem próżnuje i bawi się tylko, wyobrażając sobie zapewne, że życia celem 
najwyższym bawić się, śmiać, jeść, pić i spać.
 

Tego jednak, aby się nazwać człowiekiem, za mało.

 

Lecz wróćmy do kontraktów; nigdzie jak na nich nie objawia się widoczniej nieprzyjazne 

usposobienie szlachty dla panów i odwrotnie. Szlachta, lękając się wiecznie, aby nie była 
upokorzoną, oddziela się dobrowolnie od wyższych, czasem nawet na próżno domyśla się rzeczy 
niebyłych. Panowie, którzy, jakeśmy powiedzieli, nie mają po większej części zajęcia, lubią w 
istocie drwić i wyszydzać i nie tylko szlachtę, ale. samych siebie nawet, popełniając wyraźne 
samobój- stwo. Dowcip zdaje się im najpożądańszym przymiotem, najpiękniejszą ozdobą; często, 
nie mając na kim spróbować swej broni, używają jej na najbliższych, na najdroższych, byleby się z 
nią popisać. Dowcip ten dowodzi zupełnego braku uczucia, braku serca, przywiązania, a nawet 
surowszego pojęcia rzeczy. Nic łatwiejszego, jak wszystko zbyć żartami, śmiechem, ucinkami, tym 
sposobem unika się potrzeby zastanowienia głębszego i maskuje się zdanie, którego braknie 
zupełnie. Jak często dowcip jest tłumaczem wielkiego rozsądku, wyższego wyobrażenia o świecie i 
ludziach, nawet wielkiego uczucia maskującego się tylko, tak znowu częściej jeszcze ten sam 
dowcip jest zasłoną, która zakrywa zupełną próżnię. Prawdziwie dowcipny człowiek nie 
wyczerpuje się i nie powtarza nigdy; udający dowcipnisia ledwie dni kilka zajmować potrafi, dalej 
już przeżuwa znajome rzeczy, nudzi repetycjami oklepanymi. Prawdziwie dowcipny nie pożycza od 

drugich ucinków, postrzeżeń, konceptów; udający dowcipnisia łapie zewsząd, gdzie co posłyszy i 
przedaje za swoje. Nie wiem, dlaczego wyobrazili sobie panowie nasi (zapewne wskutek swego 
wykształcenia francuskiego), że ich wyłącznym apanage jest dowcip.
 

Co do mnie, wolę w człowieku wielką naukę, wielkie uczucie jak ten bękarci, niedowarzony 

dowcip, przypisujący sobie prawo sądzenia o wszystkim i wszystkich, a wymykający się sądowi 
drugich o sobie swoją nikczemnością, swoją naturą nie pochwyconą. Dlaczego wszyscy wolą 
dowcipować niż okazywać szlachetne uczucia, wyższy sposób widzenia rzeczy, naukę? Bo nic 
łatwiejszego nad dowcip, a gdy jeszcze umie się jako tako po francusku, to dyspensuje od 
pojmowania rzeczy, od zastanawiania się nad nimi, on trouve son esprit tout fait, tylko wziąć i 
podawać gorąco.
 

Co za rozmaitość postaci, co za różność powozów ciągnących się na kontrakty. Po drodze 

spotykasz wózki, wózeczki, sanki, koczobryki, kocze, karety, aż do wozów na saniach, aż do bryk 
kupieckich. Nie dowie- rzający sannej drodze, która zwykła psuć się w tej porze roku u nas, rżną się 
kołami przez śniegi, bliżsi szybują po zatokach i wyślizganym gościńcu różnego kształtu sankami.
 

Tam ubogi szlachcic parą chudymi konikami, zaprzężonymi w szleje parciane, wlecze się z 

obligiem w chustce zawiniętym odbierać swoje pieniądze u jaśnie wielmożnego, marząc, jak ich 
użyje. Na nim kapota bajowa, czapka barankowa, płaszcz watowany i szlafrok podarty. Staje w 
ubogiej stancyjce na przedmieściu.
 

Wiozący parę tysięcy rubli jedzie już z koczobrykiem, lepszymi końmi, w krakowskich 

szlejach, z kozaczkiem, tłumoczkiem, faską bigosu, fajką piankową i kapszukiem na guziku surduta 
zawieszonym. Gdy jaśnie wielmożny nie ma mu czym oddać, jest podobieństwo, że go choć 
przyjmie za rządcę do dóbr których. To się nieraz trafiło. Rzadsze jest puszczenie folwarku do 
wytrzymania, bo najwygodniej mieć i pieniądze, i folwark w ręku, a stanowiąc rządcą jegomości, 
można się z nim potem pokwitować. I to się trafiało.
 

Cztery konie, chomąty krakowskie, furman i kozaczek w liberii szaraczkowej — to pan brat 

szlachcic na jednej wiosce albo na części tylko wioski, który jedzie pożyczyć pieniędzy, sprzedać 
wełnę na owcach, pszenicę nie młóconą jeszcze lub tylko pograć w karty, pogawędzić, zobaczyć się 
z przyjaciółmi i powrócić ze sprawunkami jejmości dla przebłagania jej gniewu.
 

Pańskie ekwipaże największej także rozmaitości, od starych ark Noego położonych na sanie, 

z okrągłymi okienkami i malowaniami na drzwiczkach, aż do nowych wiedeńskich i warszawskich 
powozów, napatrzysz się wszystkiego. Idą bryki z kuchniami, furgony, jadą kozacy, ciągnie się 
służba, kancelarie, plenipotenci, sekretarze.
 

W mieście gwar i życie, jakich nie ma w ciągu całego roku; Żydzi rozbijają się o 

przyjeżdżających, zapraszając ich do zajezdnych domów, słudzy krzyczą, panowie się śmieją, konie 
rwą, sanki brzęczą, ubodzy piszcząc proszą jałmużny, budnicy utrzymujący porzą- dek w mieście 
rozpędzają gromady. Tam zajeżdżają bryki, tu kocze, tu fury ze drwami. A wszędzie pełno, czarno 
od Żydów, spójrz, w którą zechcesz stronę, a wzrok twój padnie na Izraelitę. Ja nie wiem, dlaczego 
dotąd, opisując Żydów, kontentują się wszyscy zawieszeniem pejsów, brody, nałożeniem jarmułki i 
łapserdaka; zawsze jednakowo, jednostajnie malując tak pełne rozmaitości, charakteru żydowstwo 
nasze. Są Żydzi i Żydzi, a jedni do drugich jak niebo do ziemi niepodobni.
 

Spójrzcie na tego ubogiego, zgiętego we dwoje, w szarej opończy, kapeluszu dziurawym lub 

wytartej czapce, wykrzywionych butach Żyda z kramikiem na plecach, roznoszącego kalendarze 
berdyczowskie, zapałki chemiczne, zgrzebła, szuwaks itp. Co za podobieństwo do tego morejny, 
który z wyperfumowaną brodą, w trzewikach werniksowanych, z laską o srebrnej skuwce, w 
kapeluszu kastorowym, rękawiczkach idzie na kontraktową salę? Między nimi dwoma jest jeszcze 
sto typów pośrednich, począwszy od usłużnego na wszystko faktora aż do hurtownego kupca, 
uczonego rabinisty itd. Nigdzie lepiej przypatrzeć się nie można tej roślinie Wschodu, jak na 
kontraktach i jarmarkach. To pole bitwy zwycięstwa i sławy dla Żydów. Od siarniczek aż do 
starych sreber i brylantów, wszystko oni sprzedają, wszystkim handlują, pożyczają pieniędzy, 
kupują produkta jeszcze nie urodzone, rzucają się na wszelki najniepewniejszy — byle obiecujący 
wiele — zysk.
 

Kontraktowe roboty nie obejdą się także bez Żydów; zabraknie komu pieniędzy, chętnie ich 

pożyczą, drąc przy zdarzonej okoliczności; potrzeba komu sprzedać, kupią za pół ceny; aż do 
zmiany pieniędzy, która jest wyłącznie w ich ręku od niepamiętnych czasów. Teraz na kontraktach 
posłyszysz często wekslarzy napraszających się z tak zwanymi „pecami" (półimperiałami) 
używanymi w grze — są, co trzymają umyślnie same pece dla wygody graczów.
 

Siła tego plemienia, które wyznaniem, uciskiem, upokorzeniem nie dało się złamać i wyszło 

zwycięsko ze wszystkich prób niedoli wiekowych, zadziwiająca. Wady są wadami ich stanu, 
położenia, odepchnięcia... i w nich nawet jeszcze jaka siła! ile życia! jaka nieco Zgięta wytrwałość!
 

Odrysujmy jeszcze kilka postaci kontraktowych. A naprzód tak zwanego kontraktowego 

szlachcica.
 

Starej to daty człowiek, poznasz od razu po stroju. Szara na nim kapota, buty długie, czasem 

pas na kapocie, czasem go nie ma (niektórzy przebrali się nawet w surduty), czapka kwadratowa 
albo okrągła barankowa, w ręku trzcina, na ręku sygnet, na szyi chustka biała z haftowanymi 
końcami. Wąs siwy, włosy krótko postrzyżone, twarz wygolona cała.
 

Człowiek ten na własnym lub cudzym folwarku, na wielkorządztwie jakim kluczem zbiera 

pieniądze całe życie. Ja zupełnie nie rozumiem, w jakim celu? Zapewne, żeby miał przyjemność 
pożyczyć je tym, od których nie odbierze ich więcej, co roku jechać na kontrakty i kłaniać się o 
procent lub kapitał nadaremnie. A jakież jego zbiory! Nie jest to spekulator, co na jednym pomyśle 
obfite zbiera żniwo, co układa plan, rzuca pieniądze, sieje grosze, a zbiera tysiące. O nie! Zbiór jego 
mozolny, powolny, pracowity, odbiera od gęby, żałuje sobie, dzieciom, żonie, skąpi, aby mógł po 
groszu, po złotówce, po rubelku uciułać kapitalik, reprezentujący pracę całego życia, niewygody, 
utrapienia, jakie mu poświęcił. O niejeden grosz wykłócić się musiał, za niejednym nabiegać i 
napracować, nim go odzyskał, niejeden zrosiła łza swoja, łza cudza, niejeden zardzewiał od potu, 
który nań padał kroplami — i cóż potem? Te grosze, te złotówki, ruble oddaje za kawałek papieru, 
aby ich nie zobaczyć więcej.
 

A jednak jaki ostrożny! Nie odda on swojej pracy pierwszemu, kogo spotka, kto mu się 

nisko pokłoni, przebiera, myśli, niepokoi się, biedzi, rozpytuje, chodzi na zwiady, pogląda, 
szpieguje.
 

Wielki majątek, wielka poczciwość nie są dla niego jeszcze dostateczną rękojmią, boi się 

bankructwa, rozbioru, dowiaduje się w aktach, gada z Żydami; sam nareszcie stara się z 
fizjognomii, z postawy, z ubioru, z obejścia się poznać tego, komu powierza najdroższe swe 
dziecię. Najmniejsza wiadomostka przepłasza go; licząc pieniądze jeszcze się waha, jeszcze gotów 
zdjąć je ze stołu. A jednak prawie zawsze pada ofiarą łatwowierności, naiwnego swego głupstwa! 
Otumani go lada kareta i sześć koni, a lepiej jeszcze pozór oszczędności, rządności, dostatku.
 

Dawniej dla ułowienia kapitalistów zarzucano na wędce pozory państwa, wystawę, 

przepych, imię — dziś tak samo rzucają im odgłos spekulatorstwa, skąpstwa, wielkich obrotów itp.
 

Kapitaliści łowią się na tę, jak na tamtę wędkę. I możeż być inaczej? Zakłady kredytowe 

dają im cztery procenta tylko, spekulacje wielkie niedostępne dla nich, dzierżaw się boją, na kupno 
nie mają wystarczających pieniędzy.
 

Kapitaliści, mający większe sumy, łatwiej znajdują pewne ich umieszczenie, mając do 

wyboru powierzenie ich drugim lub użycie samym przez się — drobne sumki stają się naturalnie 
pastwą czyhających na nie zrujnowanych magnatów, co większych kapitałów nie mogąc dostać, 
pożywiają się mniejszymi.
 

Drugą postacią kontraktową jest ów pan wpółzrujnowany albo nawet zrujnowany 

całkowicie, który wyjeżdża do Dubna dla interesów. Interesa jego zależą na tym, aby uniknąć 
wypłaty kapitałów, oczmucić ludzi pozorem dostatku, pokazać, że pieniądze są, gdy ich nie ma, i 
jako tako nowymi pożyczkami opędzić procenta naglące, często od lat kilku zaległe. Co to tu 
przemysłu, dowcipu, przebiegłości potrzeba, aby z niczego coś stworzyć, aby pokonać opinią 
publiczną nie dowierzających już ludzi, przekonać o zamożności swojej, wziąć pieniądze udając, że 
się ich wcale nie potrzebuje. Co zabiegów, co sztuki w traktowaniu interesów takich. Zwykle 
zręczny plenipotent dokazuje tych cudów, on to rozsiewa wieści o wypłacie kapitałów wszystkim, 
on prowadzi do próżnej kasy, on puszcza Żydów z nowinami, on braci szlachtę poi, on się przed 
nimi zaklina na żonę i dzieci, że magnat jest w najlepszym w świecie położeniu finansowym; on 

traktuje, żartuje, przyswaja, łudzi, pociąga, mozoli się, poci za pana. Pan tymczasem, jak gdyby 
nigdy nic, gra spokojnie w diabełka, przegrywa, wygrywa, śmieje się, je, pije i w rzadkiej 
ostateczności dopiero traci cząstkę humoru i pewność siebie. Na głowie łysej (i łysej nie darmo) 
plenipotenta cała waga interesów. Cóż mu za to? Góry złote obietnic, oblig jeden, drugi, 
dożywocia, uściski, a na starość? — często bardzo kij i torba. To jego, co zje i wypije na stole 
jaśnie wielmożnego pana, łagodząc cerberów — kapitalistów.
 

Przestraszający jest stan interesów większej części panów. Dziwią się pospolicie, że nie ma 

wiary i kapitaliści pożyczać nie chcą. Jak pożyczać mają po tylu przykładach fatalnych, po tylu 
rozbiorach, na których polokowano ich poprzedników po błotach i piaskach. po tylu przykładach 
ruiny; widząc z torbami chodzące prawie wdowy, sieroty, starców, co, oddawszy ostatni fundusz 
panom, zostali bez chleba, gdy jaśnie wielmożny paraduje, jak paradował, huczno żyje, jak żył, w 
pałacu swych przodków.
 

O! ja nie wiem, jakim czołem patrzy on na poważne, poczciwe, szlachetne oblicza tych 

przodków sławnych; jakim czołem pokazuje się w towarzystwie z piętnem bankructwa, z 
kamieniem cudzej krzywdy na sumieniu! A jednak, patrzajcie, dziesięciu takich przyjmują w 
najlepszych towarzystwach — bo do salonów nie dochodzą przekleństwa z ulicy, z poddasza, z 
nędznych chat, w których konają odarci, nieszczęśliwi, zawiedzeni.
 

Przestraszający jest stan fortun pańskich, a dziś podobno i większej części szlacheckich. Na 

oko są to olbrzymie gmachy, których wnętrze puste, mury porysowane, w których wszystko się 
wali.
 

Ogromne majątki nic dziś nie dowodzą, chyba ogromnych długów; majętności zupełnie 

czystych, na których by nie ciężyły bankowe sumy, procesa, długi prywatne, prawie nie ma. Z tego 
wynika, że wszyscy są w fałszywym położeniu względem świata i reprezentują sobą daleko wyższy 
stopień dostatku, niżeli mają w istocie. Każdy bowiem żyje, jak gdyby ma- jątek jego był zupełnie 
czysty, i dąży spiesznym krokiem ku zupełnej ruinie. I nie tylko pańskie majątki na Wołyniu 
ulegają temu, rozciąga się to do szlacheckich.
 

Nikt nie może wiedzieć dokładnie stanu interesów swojego najbliższego sąsiada.

 

Ma jedną, ma dwie wioski, jest dostatnim na oko. Ale wejrzyj w jego bilans bierny i czynny, 

znajdziesz, że prawie nic nie ma. Niektórzy trzymają się cudem przy majętnościach, których tylko 
tytuł dziedzictwa do nich należy. Nie mogąc zadośćuczynić obowiązkom, co dzień dalej brną w 
długi, póki jedna kropelka, ostatnia, nie przepełni czary i nie zakończy konania. Spójrzmy w stan 
majątków, na których zwyczajnie ciężą zapisy klasztorne, sumy pojezuickie, ordynacki pobór, długi 
familijne, prywatne, bank, prykaz, niedoimki skarbowe, procesa zadawniałe — przestraszyć się 
potrzeba i zadziwić, jak właściciele utrzymać się przy nich potrafią. Spójrzmyż na właścicieli, alboż 
na nich znać położenie to?
 

Bynajmniej. Oni są swobodni, oni gadają o swoich dobrach, żyją na skalę daleko wyższą, 

niżby powinni, niżby, zdaje się, podobna — i tak idą do ruiny z pogodnym czołem, powtarzając to 
nieszczęsne, u nas znajome tylko nieopatrzne słowo: Jakoś to będzie!
 

Widok naszego kraju potwierdza to, cośmy o stanie jego powiedzieli. Przejażdżka po nim 

jest to przejażdżka po ruinach. Naokoło ruiny, ruiny wszędzie, gdzie spojrzysz, upadek, 
zniszczenie, gruzy.
 

Te zamki, z których tylko sterczą kominy opalone, których wały porosły tarniną, to 

grobowce przeszłości, to nigdy już nie mogące odżyć ruiny. Te świeższe gruzy pałaców, co wczoraj 
brzmiały weselem, a dziś brzmią tylko świergotem wróbli i hukaniem sowy, to ruiny nieopatrznych 
bankrutów; te popodpierane domostwa, te walące się domy, te odrapane budowle, te ni e 
pokończone, a już mchem porastające gmachy — wszystko to ruiny. I domy stojące, jeszcze 
świeże, białe, wesołe, czyste, jak często nazajutrz się walą. I ziemia nawet, rola nasza, w iluż to 
miejscach opuszczo- na, porosła chwastami, odłogiem rzucona, źle uprawna, zapowiada jutrzejszy 
upadek panom, co już jej czym zasiać nie mają.
 

Jeśli przejedziesz dwa, trzy w kwitnącym stanie majątki, dziesięć, dwadzieścia za to 

spotkasz opuszczonych, zrujnowanych. U nas dobry byt jest wyjątkiem, zwraca oko zamożność, 
zadziwia porządek i dostatek, stanem normalnym — zniszczenie, upadek.

 

Wszystkiemu temu winna nieopatrzność, próżnowanie, życie nad sferę, niepojęcie siebie i 

swojego położenia.
 

Wróćmy do panów.

 

Wielu ich bardzo, jakeśmy powiedzieli, jedzie na kontrakta dla wywinięcia się z interesów 

swoich, nie dla ukończenia ich. Żaden nie ma odwagi oczyścić się z cudzego, ograniczyć 
mniejszym, a swobodnym, i przestać grać roli pana, aby żyć zamożnym szlachcicem. Wolą ruiny 
państwa niż dostatek szlachecki, dostatek uczciwy, bez niepokoju, zgryzot sumienia, utrapień 
nieustannych.
 

Trzecią postacią właściwą kontraktom jest totumfacki. Totumfacki zna wszystkich, wie o 

wszystkim, stan majątkowy każdego, jego stosunki, zamiary, plany i worek. Znajdziesz go 
wszędzie; gdzie nie posiałeś, wyrośnie. Każdemu pomaga, ułatwia, chodzi za interesami 
wszystkich, biedzi się i bierze do serca każdą rzecz. Dla niego nie ma nic obcego, nic nowego; 
wszystko podsłuchał, z wszystkiego mu się zwierzono, wszystkiego był świadkiem naocznym. 
Totumfacki nie ma interesów własnych, nie posłyszysz go nigdy mówiącego o sobie; zawsze zajęty 
ludźmi, zawsze pracujący dla drugich.
 

On wie o sprzedających się majątkach, ilości dusz w każdym z nich, ilości ziemi na duszę 

skazkową, dogodnościach, ciężarach, długach, procesach. Powie ci, po czemu możesz kupić duszę i 
jakie formalności są do dopełnienia. Opisze najdokładniej położenie majątku i opowie ci jego 
historią. Chceszli sprzedać? Da ci kupca, jednego, dwóch, czterech, dziesięciu, do wyboru. Powie, 
wiele który z nich ma pieniędzy i czy jest w stanie kupić; powie, co ci dadzą, i nie ukryje przed tobą 
dyspozycji nawet kupujących. Nikt doskonalej od niego nie zna wszystkich „wilków" w interesach. 
Gdy on ci powie, że jest „wilk", nie wdawaj się w interes.
 

Gdybyż to tylko interesa cudze tak go obchodziły i gdyby o nich tylko miał specjalną 

wiadomość! On wie o wszystkim. Kto się wczoraj zgrał w karty i jakie pieniądze przegrał, kto się 
zapożyczył, kto się pokłócił, kto się zakochał, kto się ma żenić, kto się chce rozwodzić. I tak dalej.
 

Zobaczysz rozweselonego idącego przez ulicę jegomości. Skąd ta wesołość? Totumfacki 

powie ci, co go raduje. Zobaczysz strapionego, spytaj go, on wie, z czego ten smutek.
 

Oprócz wielkich swoich zatrudnień, prac ważnych totumfacki ma czas zajmować się jeszcze 

drobnostkami. W jego pularesie tysiąc notatek drobnych sprawunków z Dubna, od rękawiczek 
paryskich do puda świec łojowych. Potrzebuje kto futra, on kupi futro, srebra, podejmie się 
wynaleźć je, odważyć, wytargować. Słowem, bez niego nic się nie czyni, co się czyni, w każdej 
sprawie palca umoczył, a na inne przynajmniej dzwonił.
 

Totumfacki jest charakteru prawego, nikogo nie oszukał, nikogo nigdy nie zawiódł, 

kontentuje się drobnymi zyskami, obiadami, które wszędzie zjada, przyjaźnią, którą wolno mu się 
szczycić. Szczyci się też osobliwszą przyjaźnią wszystkich. Nie ma nieprzyjaciół. Ma 
współzawodników tylko. Kto go zna, używa go i zaraz ochrzczony przyjacielem, jest i musi być 
przyjacielem. Przestając być przyjacielem, przechodzi nie w wroga, tylko w obojętnego. 
Współzawodników wielu ma totumfacki, począwszy od faktora, który nierad jest robionym przez 
niego tanio dla drugich sprawunkom i koso nań spogląda, aż do plenipotentów, w których 
przywileje częstokroć wkracza, którym z zapałem heroicznym w oczy częstokroć dowodzi 
nieznajomości rzeczy, nieświadomość okoliczności i okrywa ich wstydem.
 

Ci go nienawidzą, ale po cichu, nie ważyliby się nic powiedzieć na totumfackiego; sława 

jego ustalona, opinia nieporuszona, wszyscy by się ujęli — i zakrzyczeli.
 

Totumfacki nie jest bez funduszów ani bez znaczenia, niegdyś był podsędkiem, a ma swoich 

własnych chat dziesięć w polesiu. Dawniej jeszcze, nim został wybrany podsędkiem, był, 
powiadają, komornikiem. Totumfacki nosi frak granatowy, taratatkę, kapelusz lub czapkę bobrową 
z kutasikami, ma zegarek, cylinder i repetier, jeździ koczykiem, czterma końmi. Twarz jego pełna 
życia, oczki się błyszczą, jaśnieją, biegają, iskrzą, zmrużają, rzucają na wszystkie strony, usta nie 
zamykają się. Nieustannie zażywa tabakę i częstuje nią, spogląda na zegarek, odbiega, wraca. 
Wszystkich wita, z każdym ma o czym gadać.
 

— A! winszuję — mówił do jednego. — Przedał ci Tarany? hm... Po pięćdziesiąt pięć za 

duszę? Wyśmienicie !

 

— Cóż, kiedy mi wszystkiego...

 

— To nic — totumfacki przerywa — wiem! wiem! ale to pewni ludzie, ewikcja jest! Bądź 

zdrów! Natrąca się drugi:
 

— Skończyłeś interes, winszuję!

 

— Skądże wiesz, tylko co...

 

— Otóż to! tylko co. Winszuję, dobrześ zrobił, bardzo dobrze!

 

Trzeba wiedzieć, że u totumfackiego rzeczy skończone są wszystkie bardzo dobre, i gdyby 

nawet w istocie nie bardzo fortunnie się powiodły, wystawia je Zawsze w najlepszym świetle, 
promieniejące przyszłością, nadziei pełne. Gdy mu brak do dowodzenia argumentów, dodaje:
 

— No! to coż chcesz? inaczej być nie mogło. Ot! Chwała Bogu i za to! Czegoż bo wy już 

chcecie!
 

Totumfacki nie przyjmuje honorariów, nie bierze zapłaty, za mniejsze usługi dość mu 

pochwały, podziękowania, śniadania, obiadu, za większe bierze czasem a cicho prezenta: konia, 
powóz, tabakierkę złotą, sto korcy żyta itp. Totumfacki dlatego tylko dotąd nie zrobił fortuny i 
nigdy jej nie zrobi, że gra w karty i   pewien zawsze, iż doskonale zna grę, daje się oszukać 
graczom z rzemiosła.
 

Ponieważeśmy o nich wspomnieli, mówmy o graczach. Jak gdzie indziej do wód, tak u nas 

na kontrakta i jarmarki zjeżdżają się gracze z rzemiosła. Jest ich kilka rodzajów.
 

Naprzód gracz najniższego stopnia, uznany za szulera, głośny imieniem, bezwstydny, 

bezczelny, obity nieraz, wyłajany co dzień prawie, z którym już nikt nie gra prócz wojskowych i 
młodych paniczów chciwych gry. Temu rodzajowi szulera u nas już się nie powodzi; nadto 
widocznie jest łajdakiem, aby go można wpuścić do uczciwego domu, na jego grzbiecie nadto 
potłuczono trzcin i krzeseł, na twarzy nadto ma wypiętnowanych palców; wreszcie skapcaniał, nie 
ma pieniędzy i łata się jak istny bankrut na nowicjuszach i na szlachcie. Szuler tego rodzaju ma 
pozór szulera, posać niezgrabną; gdy stoi, widać, nie umie stać i przywykł do siedzenia, tak się 
chwieje na nogach. Rozmowy nie poprowadzi i zaraz naciąga ją na karty, niezgrabnie proponując 
grę. Ubranie jego, jeśli ze wszystkim nie zgrany przez szczęśliwszego współzawodnika, 
najmniejszego smaku nie dowodząc, probuje tylko wiele pretensji. W chustce dwie szpilki 
brylantowe, na palcach pierścionki, dwa repetiery w kamizelce, a czasem jeszcze kosztowności 
jakie w kieszeni na zapas.
 

Jak był głupi, niezgrabny, gdyś go widział stojącego na własnych nogach, bez kart w ręku, 

tak nabiera powagi, miny, gdy tylko usiędzie i weźmie talią w ręce. Oczy mu zajaśniały, usta się 
rozwiązały, zagadał, wydowcipniał — o cudo! A w grze jego ile to ucinków, konceptów, 
anegdotek; ile zaniedbania pozornego, pewności siebie!
 

Taki szuler, naiwny, datujący z XVIII jeszcze wieku, dziś już się prawie nie widuje i można 

by go za biletami pokazywać, tak jest rzadki. Natomiast są gracze dobrego towarzystwa, choć nie 
mniej od pierwszego z rzemiosła — gracze.
 

Na czele ich stoi eks-wojskowy, udekorowany le- gią, najczęściej pułkownik, który czasem 

ma tytuł galicyjskiego grafa na pokrycie swojej industrii. Ten pan jeździ koczem, czterma końmi, 
ma służących w paradnej liberii, ubiera się wytwornie, bywa tylko w najlepszych towarzystwach. 
Książąt i hrabiów nie zowie inaczej, jak mon cousin, mon cher i mon ami — mówi po francusku, 
zna się na kuchni i na winach doskonale, gra grubo i we wszystkie gry, w jakie tylko grają. 
Przegrywając, płaci złymi dukatami, ale płaci, trzeba mu oddać tę sprawiedliwość. Żeby kręcił w 
kartach, nikt mu tego nie dowiedzie, to tylko pewna, że ma niesłychane szczęście i zawsze 
wygrany. Najwięcej przebywa i ma upodobanie w domach młodych panów, którym zbawiennych 
nie skąpi rad i przestróg, znając świat i jego zwyczaje doskonale. On im dobiera konie, napatruje 
powozy i wskazuje czasem piękne dziewczęta.
 

C'est une industrie, comme une autre.

 

Pan graf czy pułkownik miewał pojedynki, nie lęka się ich i wyzywa za lada słowo, 

pojedynki jego kończą się wylewem szampańskiego i śniadaniem, na którym opowiada, jak u wód 
w Marienbad zabił temu lat dziesięć jakieś książątko niemieckie, nadzieję państwa ćwierć mili 
obwodu mającego. Pułkownik w ciągłych jest podróżach, domu własnego nie ma, ale wszędzie jak 

w domu. Ma wyznaczone stacje, wyrachowane, kogo kiedy w domu zastanie, z kim wyjedzie do 
Dubna, do Kijowa, do Jarmoliniec, Czarnego Ostrowu, Berdyczowa, na wybory itp.
 

Przyjechał, rozpakował się i już nie gość. Dowiaduje się o kolacją, dysponuje, co ma być dla 

niego, gani wina, radzi potrawy, obmyśla zabawy i składa wista po dukacie punkt z zakładami. Nie 
wyjedzie, póki wyrachowany termin nie przyjdzie, darmo byś mu przypominał, że piękna do 
podróży pora.
 

Pułkownik niegdyś musiał być niebezpiecznym dla płci pięknej, przynajmniej tylą się 

wychwala zdobyczami, że gdyby połowa ich była prawdą, dość by tego na życie człowiecze. 
Dzisiaj już pokraśniał nadto, oczki zgasły, wąsy poszpakowaciały i dał sobie pokój.
 

Żyje w dożywotniej przyjaźni z garderobianami wielkich pań, którym najlepiej lubi 

opowiadać, jak księżna R... przed dwudziestą laty uwiodła go i młodości jego i niewinności 
nadużyła.
 

Po pułkowniku następuje gracz namiętny, ubogi człowiek, wpółzrujnowany, blady, zużyty, 

suchotnik, który nie odstępuje stolika gry nigdy i zawsze przegrywa tylko. Gdzie tylko grają, jest 
wszędzie, gra namiętmie, pasjonuje się, rzuca, krzyczy, łaje, rachuje karty, nie wierzy nikomu, 
wygrywając wpada w szaloną wesołość. Odsadzony od kart nie umie gadać, nie wie, co zrobić z 
sobą, i najczęściej drzemie w kącie. Chodzi w szaraczkowym surducie, strój zaniedbany, broda nie 
ogolona, nie dba o wygody życia.
 

Otóż jedna z najoryginalniejszych postaci graczów. Chłopiec to młodziuchny, ledwie mu 

puszek na brodzie się wysypał — wychowanie jego prawie żadne, głowa pusta, całego dostatku 
kilku chłopków, dwadzieścia lat, zręczna figurka, ładna twarzyczka i dobrze skrojony frak.
 

Wybiegłszy pierwszy raz na świat, miał w kieszeni kilka tysięcy złotych; wpadł między 

panów graczy. Siadł do gry z nimi. Oni stawiali po sto czerwonych złotych na kartę, postawił jak 
oni, przypadkiem wygrał raz, drugi, trzeci, teraz, porzuciwszy wszystko, gra tylko. Ubogi chłopiec 
żyje jak panowie, ma liberią, powozy, konie, garderobę pańską, porządki wytworne; bywa w 
najlepszych towarzystwach, ma honor tańcować z jaśnie oświeconymi, siadać u jednego z nimi 
stołu, a teraz przegrywa do nich. Teraz już bowiem przegrywa, ale to go nie zraża, gra dlatego, 
pożycza, a gra i żyje, jak żył. Daje obiady, co go kosztują po kilkaset czerwonych złotych.
 

Co będzie dalej, co jutro? Widać, że się nad tym nigdy nie zastanowił, nigdy o tym nie 

pomyślał. Wszyscy dokoła śmieją się z niego, ale póki ma pece w kieszeni, grają z nim panowie, 
bawią się. Im potrzeba zabawki! Biedny chłopiec, straszna przyszłość! a tak wesoło leci w 
przepaść, jak gdyby szedł po najpewniejsze szczęście!
 

Wielu jest jeszcze graczy, którzy mają szczęście być przypuszczeni do stołu pańskiego, do 

pańskich gier. Jedni korzystają z tego bezwstydnie, drudzy rujnują się, aby mogli powiedzieć: 
Przegrałem do księcia, do hrabiego, do prezesa!
 

Panowie śmieją się z nich jak z pudlów, co sztuki pokazują, jak z tańcujących pcheł i 

marionetek. Potrzebują bawić się, wzywają ich, dopuszczają nawet do pewnego stopnia poufałości 
z sobą, potem, gdy się nimi znudzą, każą zamknąć drzwi przed nosem bez ceremonii, a jadąc ulicą 
udają, że nie poznali.
 

Nie będziemy opisywać podrzędnych typów, tyle już razy przez innych lepiej 

odmalowanych, nie są to typy nam właściwe, narodowe, znajdziecie wszędzie podobne.
 

Nie znam i nie pojmuję szulera kapotowego, szulera polskiego, jest to intruz, owoc 

przywoźny, przesadzony u nas. Pierwszy sławny szuler, co się u nas w XVIII wieku pokazał, choć 
nazwiskiem Polak, rzeczą i strojem był cudzoziemiec. Cudzoziemski to nałóg gra. Ale jakże się u 
nas przyjęła doskonale! jak przypadła do smaku próżniakom! Dziś wszyscy, od lokajów począwszy 
aż do wielkich panów, nic nie robią, tylko grają. Ale stolicą gry są salony naszych panów; 
próżnowanie ją tam zasadziło i nim się ona utrzymuje.
 

Wszystek czas, co by się mógł użyć na dobre, wszystkie siły, pieniądze pożera ta 

nieszczęsna namiętność. Jeśli się już bawić chcą, czyżby lepszej, szlachetniejszej nie znaleźli 
zabawki nad tę, która demoralizuje człowieka, zmusza częstokroć do wdania się w niestosowne 
towarzystwo i w końcu umysłową sprowadza niedołężność?
 

Ale to są próżne słowa — głos wołającego na puszczy — dopóki kwiat naszego 

towarzystwa prowadzić będzie życie bez celu, bez pojęcia dobra powszechnego, bez obowiązków 
żadnych, życie zabawek i rozrywek, życie dziecięce, dopóty gra jako najżywsza, najsilniej 
zajmująca zabawa, a do tego wszystkim dostępna, królować będzie w salonach. Czegoż potrzeba, 
aby grać?
 

Ani dowcipu, ani wychowania, ani nauki, ani uczucia? ani nawet wielkich pieniędzy; 

pierwszy wzięty z ulicy sługus, któremu dasz dwadzieścia peców, siądzie za stołem i potrafi tak 
grać, jak najjaśniejsza mitra.
 

Panowie gracze są także różnego rodzaju. Jedni mają namiętność gry i grają, nie aby 

wygrać, nie żeby zyskać, ale żeby grać tylko. Brak zatrudnienia, nałóg ciągną ich za zielony stolik. 
Drudzy chcą złota, którego potrzebują, i marzą całe życie o ogromnej wygranej, popłaceniu 
długów, urządzeniu interesów, zbogaceniu się z kart. Smutne marzenie! Dobre bogactwo nabyte 
pracą uczciwą, ale złoto wydarte za zielonym stołem, może ubogiemu, może potrzebniejszemu, 
może zrozpaczonemu człowiekowi, czyż pożądane, czy miłe?
 

Wielu, i najwięcej, gra jeszcze bardziej przez próżnowanie niż z namiętności do gry. Nie 

mając talentów, nie lubiąc zajęcia umysłowego, bez celu w życiu, robi się sobie cel z gry. Gra 
każda jest dramat pełen interesu, pełen wzruszeń, a są, co lubią wzruszenia — i dla nich biorą karty 
w ręce. Nie pojmuję, jak ludzie, co by się mogli zająć sztuką, nauką, literaturą, całe dnie, całe lata, 
całe życie pędzą, nic więcej nie pragnąc, u zielonego stolika. Piszą podróżni, że nigdzie gra nie jest 
gwałtowniejszą namiętnością, jak w krajach, mało cywilizowanych, półbarbarzyńskich, à ce titre 
wiemy, jak by nas nazwać można.
 

Ale skończmy z szulerami, smutny to widok tych zapasów o złoto, w których z wszelkiej 

szlachetności wyzuwa się człowiek i traci wyobrażenie wartości pieniędzy, co tak ciężką zdobywają 
się pracą.
 

Powiedzieliśmy raz wyżej, że u nas wszystko jest naśladowaniem i każdy wyższego od 

siebie małpować za święty uważa obowiązek. I z grą toż samo się stało, szlachta od panów nauczyła 
się wista i diabełka; spokojnego wista, co przykuwa do stolika i robi machiną, i diabełka 
dziwacznego, w którego gra po dwa złote jak drudzy po pecu. Tu przy woskowych świecach, tam 
przy łojówkach, a wszyscy grają. Szlachecka gra burzliwsza od pańskiej, tężej tu się wadzą o rubla, 
jak tam o sto; co tam tylko myślą, tu w głos wypowiadają zaraz i czynią — otóż cała różnica. Po 
wielkich panach nikt namiętniej nie gra nad drobnych urzędników, kancelistów i adwokatów.
 

Ale jeszcze jarmarkowo-kontraktowa postać. Koniarz.

 

Koniarz żyje w koniach, z końmi i z koni, a ma zawsze złe tylko konie; i tym się tylko różni 

od kupca, który końmi handluje.
 

Na berdyczowskim jarmarku on biega kursa na wychudłych szkapach, w Dubnie on się 

zwija po rynku na pseudoczerkieskim ogierze. Koniarz pasjonowany jest do czerkieskich, 
kaberdyńskich i tureckich koni, które często kupuje od woziwody, utrzymując, że wszędzie pozna 
rasę. Konie kosztują go niezmiernie drogo, biega nimi bez ustanku, na najdalsze mety, nie 
oszczędza ich, nie chucha nad nimi — używa ich, choćby pod nim zdechały, co się zresztą często 
wydarza. Koniarz ma swoje termina techniczne, których z przyciskiem używa, mówiąc nie tylko o 
koniach, ale nawet o ludziach. Zna się na powozach, na uprzęży, na furmaństwie; wozi doskonale z 
kozła, z konia, czwórką i piątką, a choćby i sześcią. Wie o każdym jarmarku na konie, zna po 
imieniu wszystkich jak on sam pasjonowanych koniarzy.
 

Największym szczęściem, celem życia koniarza, jego nadzieją nieustanną, zabiegów jego 

metą jest — oszukać na koniu. Nie chodzi mu o pieniądze, o zysk, chodzi o to, aby dowiódł 
zręczności swojej, swojej sztuki. Czemuż by nie sprobował kraść zręcznie, to by na jedno wyszło. 
Koniarz wybierający się na jarmark to żołnierz, który się sposobi do bitwy. W stajni największy 
ruch, jednym koniom wydłubują zęby, drugim farbują naprysk, białe nogi i strzałki, tamte 
wystrzygają i czyszczą. Koniarz, z krótką fajeczką w zębach, w szerokich, skórą wyszytych 
szarawarach, z harapnikiem w ręku, w czapeczce z ogromnym kutasem, pokręcając wąsa, siedzi, 
patrzy, rozkazuje.
 

Pod jego okiem robią się wielkie przygotowania i konie wychodzą naprzód.

 

Potem on siada na najtyczankę zaprzężoną czterma chudymi ukraińskimi konikami i — 

ruszaj!
 

Na jarmarku on cały czas w stajni lub na targowicy. Swoje konie sprzedaje, inne nabywa. 

Nigdy bowiem długo nie może mieć jednych koni; i co tydzień, jeśli nie wszystkie, to jeden lub 
dwa odmienić się przynajmniej muszą. Z nowo przybyłą szkapą co to prób, co opatrywania, co 
ujeżdżania, zaprzęgów. Probują ją pod siodło, w dyszel, na przyprzążkę, w lic, aż jej wynajdą 
stosowne miejsce i górujący przymiot jakiś. Koniarz bowiem nie ma i jednego konia bez jakiegoś 
osobliwszego przymiotu. Ten sławnie kłusuje, tamten cwałuje, ów stępą chodzi przedziwnie, inny 
lekko nosi itd.
 

Koniarz jednak, jakiegośmy tu opisali, jest w Dubnie rzadkim tylko i przelotnym 

zjawiskiem, miejsce jego w Berdyczowie, tu stolica.
 

Dzierżawca, który szuka pomyślnych posesji, jest także figurą właściwą kontraktom. 

Zwykle to poczciwy, opasły, rumiany, średniego wieku człowieczek, którego cały fundusz składa 
kilka tysięcy rubli, mających się włożyć w dzierżawę, woły itd. Znajdziesz go w sali czytającego 
karteczki poprzybijane po drzwiach,, wywiadującego się u plenipotentów o warunki posesji, 
czytającego inwentarze, rachującego, po czemu wypada dzień pańszczyzny. Trudno bo to teraz 
wyjść na posesji! Dawniej, powiadają, bywały jakieś bajeczne posesje, na których robiono krocie 
bez wielkiego mozołu i ucisku poddanych, teraz wyciągnięte inwentarze, ocenione daremszczyzny i 
jeśli jeszcze dzierżawcy nałogowi starają się o posesje, to tylko dlatego, że jak powiadają, nie mają 
się gdzie podziać z remanentami. Dzierżawcy są to pospolicie ludzie pracowici, bogobojni, prości, 
szaraczkowi, ludzie w dorobku. Ale są i chciwcy, uciskający ludzi, czyhający na procesa. Częściej 
jednakże ucisk idzie od dziedzica na poddanych i dzierżawcę samego; dowodem tego częste 
procesa z dzierżaw wynikające, do załatwienia trudne, z których ucieka biedny szlachcic ze łzami, 
stratą pieniędzy i czasu.
 

Ludzie, mający na kontraktach interesa, przyjeżdżają na krótko i uciekają z Dubna, 

ukończywszy je. Ale nierównie więcej jest przybywających dla zabawy; ci po kilka tygodni 
mieszkają tutaj. Ich to karety, wytworne sanki, kocze widzisz pomykające się od zamku, ku 
zamkowi i w bliskości piękniejszych domów Dubna. których tak niewiele. Cały prawie rząd 
kamienic na lewo ratusza zajmują ci panowie przybyli dla zabawy, lokując się w niewygodnych 
karczmach, których brudne izby przeistaczają się w saloniki dzięki staraniu gospodyń. Nagle 
ożywia się Dubno, urządzają zabawy, proszone obiady, wieczory tańcujące, maskarady, amatorski 
teatr, pikniki, szlichtady. Wybrane towarzystwo tylko do tych zabaw należy, reszta patrzy na nie z 
daleka et comme de raison wyśmiewa, szydzi, zazdrośnie, pogardliwie powiadając, że to są tylko 
pozory zabaw, nie zabawy.
 

Naśladowanie bajki o lisie i winogronach.

 

Gdy się panowie bawią, szlachta, nie uczestnicząca w zabawach, podsłuchuje, czeka, 

zaczaja się. Niechże kto więcej, niżby należało, szampańskiego wypije, niech kto się z kim zwadzi, 
niech no go popchną, niech się kto zgra, niech się kto nieszczęśliwie zakocha, natychmiast sto ust 
powtarza nowinę, sto drugie podwaja ją, sto trzecie nadyma, powiększa, karykaturuje i — o 
rozkoszy! o radości! pasie się nią, nasyca, najada! Bywają, prawda, powody śmiechu, powody 
gadania, ale jakże często zazdrość, gniew jakiś, niechęć przetwarzają rzecz najmniejszą, a nawet 
tworzą cale nową.
 

W domach pańskich, gdzie się towarzystwo wybrane tylko zbiera, gdzie wchodzą tylko 

prezentowani i proszeni, rzadki wypadek, co by dał powód do plotek i śmiechu; ale na resursach i 
piknikach za biletami płatnymi tysiące historii.
 

Wczoraj panna A. nie chciała tańcować z panem B. Pan B. powiedział jej niegrzeczność. 

Niech zna! Panna A. poskarżyła się matce, matka powiedziała bratu, brat wyzwał na pojedynek. 
Jakimże sposobem nie było pojedynku?
 

Pozawczoraj pani doktorowej D. nikt nie wziął do tańca, siedziała cały wieczór jak 

malowana na kanapie. Hrabia M., przechodząc mimo, powiedział coś kąsającego. Doktor D. obraził 
się i wyłajał hrabiego, hrabia plunął w oczy doktorowi itd.
 

Dzisiaj pan X, porzucił na środku sali pannę F. w mazurze, zmuszony został publicznie ją 

przeprosić.

 

I tym podobne po każdym wieczorze kursują nowinki; panowie opowiadają je na korzyść 

swoją, szlachta na swoją. W opowieściach panów winna zawsze szlachta, w opowieści szlachty 
ciężar cały na panach.
 

Stojący na boku, patrzący na to, śmieje się z tych i z tamtych. Mój Boże, jakiego to potrzeba 

próżniactwa, jakiego braku zajęcia, żeby się tym bawić, zajmować, żeby całe dnie, całe wieczory 
komentować podobne wypadki.
 

Tymczasem najważniejsze fakta kontraktowe są to zawsze prawie kłótnie de lana caprina, 

zwady, niegrzeczności, kaprysy jakichś panien, co ze szlachtą tańcować nie lubią lub nadto głośno z 
niezgrabnie tańcujących się śmieją, kaprysy jakichś panów, co boją się otrzeć o szlachtę itp., itp. 
Dodajmy do tego wiadomość o dwóch przedanych majątkach, kilku wziętych dzierżawach, obitych 
plecach, zgranych wielkich nadziei młodzieńcach, przedanych koniach, pokłóconych małżonkach, a 
będziemy mieli całego ruchu kontraktowego obraz dokładny. Zapomniałem o cenie mieszkań i 
kupcach, którzy im więcej utargowali, tym lepsze były kontrakty.
 

Ja bym sądził, że najlepsze te, o których mówią jak najmniej.

 

 ROZDZIAŁ DRUGI JESZCZE KONTRAKTA

 

Wystawcie sobie młodego człowieka, który się wychował w Polsce, kończył nauki i żył lat 

kilka za granicą, wjeżdżającego po raz pierwszy do Dubna w czasie kontraktów. Ten 
charakterystyczny zjazd musiał go uderzyć i zastanowić; ta rozmaitość strojów odrębnych i nam 
właściwych, fizjognomii naszych domorosłych, rodzimych musi zwrócić oczy; ten gwar, hałas, 
nieporządek rozśmieszyć. Jak to wszystko jeszcze, z przeproszeniem, wpółdzikie! A tuż obok klasa 
żyjąca po europejsku, klasa Europejczyków, i niżej znowu ludzie zaledwie do człowieka podobni. 
Przepych, nędza, nieład, zbytek, gwar, szum, hałas, wystawność i nieczystość razem. Żydzi, chłopi, 
szlachta, panowie, kupcy, urzędnicy, koniarze, bałaguli, żołnierze, księża — wszystko się tu widzi i 
spotyka.
 

Na tym samym rynku, którym przejeżdżają kocze i karety jaśnie wielmożnych, stoją fury 

chłopskie z drzewem, sianem, zbożem, bryki kupieckie i czarna beczka dziegciarza. Lokaj 
wygalonowany ociera się o Żyda, Żyd o wielkiego pana, wlokącego się pieszo na salę kontraktową. 
Na ulicy co za pomięszane rozmowy:
 

— Byłeś w zamku?

 

— Byłem, będę na obiedzie, a ty?

 

— Idę do Aleksandra na diabełka.

 

— Bien bonjour, comment ça va-t-il?

 

— Nous nous encanaillons mon cher dans ce maudit Dubna.

 

— Viens déjeuner chez moi, la comtesse t'invite.

 

— A ąuelle heure?

 

— Deux heures précises.

 

— Siarniczki! kalendarze, jasny panie, hubka do fajki! Stambułki, cybuki...

 

— Idź precz z lichem...

 

— Powiadani, że siedem lat...

 

— Wrześniak, panie, dość w oczy spojrzeć!

 

— At, chabety!

 

— Szkapy zjeżdżone stare.

 

— A co, ładna?

 

— Anioł, mówię ci.

 

— Chodź, pokaż...

 

— Ehe! zapewne! kłaniam się.

 

— Ani grosza od pięćdziesięciu dukatów dusza. Choćbyśmy rok gadali, to na próżno. Słowo 

honoru.
 

— Ja nie dam nad czterdzieści ośm, słowo honoru.

 

— Niech się pan pomiarkuje.

 

— Ja się pomiarkowałem.

 

— Czterdzieści dziewięć.

 

— Nie mogę.

 

— No! to i ja nie mogę. Słowo honoru!

 

— Wie pan co, ostatnie słowo, słowo honoru, czterdzieści osiem i pół.

 

— Nie mogę, słowo honoru.

 

— A i kończcież, co o pół dukata się rozchodzić. No, zgoda.

 

— A cóż, słowo honoru, niech tak będzie.

 

— No, no!

 

— Ależ to, panie, łajdak siódmej próby!

 

— Dziesiątej próby, panie, chciał mnie odrwić! Ale poczekaj no...

 

— Pójdziecie na kotlety do Dobrzyjałowskiego?

 

— Ano! Ł butelkę porteru postawisz?

 

— I ty.

 

— I ja.

 

Takie, tym podobne i daleko rozmaitsze jeszcze rozmowy posłyszysz w rynku, nim 

dójdziesz ratusza, do którego płynie nieustannie fala ludu i odpływa nazad. Po wschodach 
obstawionych ubogimi piszczącymi:
 

— Daj, panuniu, grosz ubogiemu.

 

— Jaśnie wielmożny panie, daj na chlebi

 

— Dziecko moje głodne.

 

Wchodzisz na salę, której pilnuje szwajcar ubrany paradnie. Nigdy zrozumieć nie mogłem, 

czego ten szwajcar pilnuje; jeśli porządku — to mógłby pójść spać, bo porządek na sali jest rzeczą 
urojoną, jeśli broni wejścia — to pytam się komu. Może też postawiono go tam dla zamykania 
drzwi? Jeśli tak, zgoda, ale po cóż znowu ten ubiór paradny? Salę otaczają sklepy, napychają Żydzi 
nie-Żydzi, panowie, szlachta, ubodzy, policjanci, ekonomowie bez miejsca itd. Dalej traktier, 
muzyka czeska, wystawa składająca się z pięciu szkaradnych obrazów, dwa lustra na przedaż i 
resztki nie dogryzionej przez myszy biblioteki.
 

Tu znowu obija się o twoje uszy tysiące rozmów, dziwnie spotykających się z sobą:

 

— Co to ten obraz wystawia?

 

— To, panie, dwóch starców i kobieta.

 

— Cóż to, panie, jest?

 

— Jak panu mówiłem...

 

— Aha! rozumiem...

 

— Historia powszechna za piętnaście groszy!

 

— Dalibóg, tanio! cała historia, choć nie potrzebuję, a kupię.

 

— Kotlety tu podawać! kotlety!

 

— Aha! mówiłem, nie grać było z nim, nie grać, pięćdziesiąt peców to pieniądze.

 

— Zapewne, że pieniądze.

 

— Oczy czarne, nosek maleńki, usta jak korale, a figurka!

 

— Odsedniona, odparzona, noga wyłamana, stara i bodajże czy nie ślepa na jedno oko.

 

— Ale rasowa!

 

— Aha! rasowa i dlatego ślepa...

 

— Mam honor rekomendować się...

 

— Bardzo mi przyjemnie, że mam tę przyjemność...

 

— To jest, zaszczyt mi to czyni...

 

— Cygaro tu! cygaro i kawa czarna!

 

— Skończyłeś?

 

— Tak jak skończyłem i jutro przedugodne punkta spisujem.

 

— Ale to niedogodnie, panie dobrodzieju!

 

— Proszę mi nie przymawiać!

 

— To nieszlachetnie.

 

— Waćpan mnie obrażasz!

 

— To nieuczciwie...

 

— Ja będę żądał satysfakcji!

 

— Ja nie miałem intencji obra2ić waszmość pana dobrodzieja.

 

— To co innego.

 

— Jak się masz! kopę lat nie widziany! kochany koleżko! A cóż wist, jak idzie?

 

— Ooo? proszę!

 

— Osiem złotych groszy dziesięć, a pięć złotych groszy dwanaście — trzynaście złotych 

groszy...