plik

artykuły  zamykające  tom:  Justyny  Pawely  Bałtyckie  *gintras  ’bursztyn';  —
etymologia i kontynuacje oraz A lberta Bartoszewicza O bałtyzmach we współczes
nej polszczyźnie,  podkreślające  w językach  bałtyckich  i  słowiańskich wiele  cech
wspólnych,  uw arunkow anych historycznie.  R edaktor tom u,  włączając do tom u
opracow ania  A lgirdasa  M atuleviciusa  Studenci  Wielkiej  i  M alej  Litw y  na

uniwersytecie w Królewcu, W ładim ira Griesznycha Литературная жизнь
Кёнигсберга oraz N o rb erta K asparka Obraz Królewca w dziewiętnastowiecznych

polskich pamiętnikach i wspomnieniach starał się odpowiedzieć na pytanie: czy to

też kultura bałtycka, a może po prostu rosyjska? Jak podkreśla W. Piłat:

„odpowiedź nie jest tak jednoznaczna, jak by się z pozoru wydawało. Historycz

nie  patrząc,  ten  obszar geograficzny (przed  wojną część tzw. Prus W schodnich)
stanowi  szczególnie  interesujący obiekt badań,  przede wszystkim ze względu na
to,  że zawsze koncentrow ały  się tu  różne kultury:  niemiecka,  rosyjska,  litewska
i  polska.  Po  wojnie  zaś  stał  się  on  całkowicie  zam kniętą  enklawą  i  dopiero  od

niedawna obserwuje się tu wzmożone działania naukow e” .

Tom W kręgu kultur bałtyckich stara się wypełnić lukę w dotychczasowej

literaturze  naukowej,  w  której  w  podobnym   metodologicznym  integralnym
kluczu  analizowane  zagadnienia  nie  były  wcześniej  podejmowane.  W  tym
względzie  przedstaw ione  studia  zawierają  niezwykle  cenny m ateriał  badawczy,
który  z  pewnością  posłuży  jako  cenne  źródło  inspiracji  do  dalszych  badań

szczegółowych, co postawili sobie za cel zasadniczy pomysłodawcy owej serii.

Iwona Obląkowska-Galanciak

Recenzje i om ówienia

685

Jan Ptak,

Wojskowość średniowiecznej Warmii.

Rozprawy i Materiały

Ośrodka Badań Naukowych im. Wojciecha Kętrzyńskiego w Olsztynie, nr 172,
Olsztyn 1997, ss. 252.

Polska historiografia wojskowa doby późnego średniowiecza wzbogaciła się

w ostatnich latach o wiele cennych publikacji. Obok prac związanych z ob
chodzoną 750. rocznicą bitwy legnickiej, na szczególną uwagę zasługują
opracow ania dotyczące słabiej poznanych dziejów wojskowości poszczególnych

prowincji i księstw X III—XV w .1 Do tego nurtu nawiązuje recenzowana praca.

Autorowi  przyświecał  cel  przygotowania  m onografii  wojskowości  „niesamo
dzielnego  pod  względem  państwowym  terytorium ,  jakim  było  średniowieczne
dom inium   biskupów  warmińskich,  podległe  ich  władzy  administracyjnej,  a jed
nocześnie  wchodzące  w  skład  państw a  krzyżackiego  w  Prusach”  (s.  6).  Zakres
chronologiczny  rozw ażań  Jan a  P tak a  obejmuje  okres  ponad  dwustu  lat  —   od

1251— 1254 do 1466 r. W ymagało to przeprowadzenia szerokich badań nad

im ponującą liczbą różnorodnych źródeł i zapoznania się z olbrzymią literaturą

1 M am n a myśli cykl p ra c M a te u sz a G o liń sk ie g o , po św ięco n y ch późnośredniow iecznej w ojskow ości śląskiej:

Broń palna na Ś lą sku do la t trzy d ziesty c h X V w. oraz j e j zastosow ania p rzy obronie i zdobyw aniu twierdz, S tu d ia

i  M ate riały  d o   H isto rii  W o jsk o w o ści  (dalej:  S M H W ),  1988, t.  31,  ss.  3— 26;  U zbrojenie m ieszczańskie na Ś lą sku  o d
połow y X I V  do k o ń ca  X V  w., S M H W ,  1990, t. 33, ss. 3 —64;  The silesian experiences o f  using fir e - arm s in b a ttle in the
open f ie ld  in the 15 th century,  Fasciculi A rcheologi ae Hi storie,  1997, F asc. IX , ss. 25 —31 ; Słu żb a  rycerska a potencjał
m ilita rn y księstw  śląskich  w p ó źn y m  średniow ieczu.  Cz.  1:  K sięstw o nysko-otm uchow skie,  S o b ó tk a ,  1998,  t. 53,  1— 2,

ss. 33— 67. O sta tn ia p ra c a z o sta ła o p u b lik o w a n a ju ż p o u k a za n iu się ro z p ra w y J a n a P ta k a .

dotyczącą dziejów państw a zakonnego w Prusach. Przeprowadzona przez
autora kwerenda m oże budzić podziw czytelnika.

Zgodnie z propozycją M arian a Kukiela, autor rozumie pod pojęciem historii

wojskowości dzieje wojska i dzieje sztuki wojennej. Zamiarowi przedstawienia
i zanalizowania stanu wojskowości warmińskiej w dobie średniowiecza została

podporządkow ana konstrukcja pracy; autor wybrał układ problemowy. Otwiera

ją rozdział Podstawy prawnoustrojowe (ss. 17— 72), poświęcony zgodnie z tytułem

prawnym  aspektom  funkcjonow ania warmińskich sił zbrojnych, powinnościom
wojskowym  zarów no  w  aspekcie  prawnym  — Obowiązki wojskowe poszczegól
nych  grup  ludności  (ss.  17—45)  i  Charakterystyka  świadczeń  wojskowych
(ss.  45— 53),  jak   i  finansowym  —   Organizacja  i  finansowanie  działalności

militarnej (ss. 53— 65). Rozdział kończy się omówieniem zależności i związ

ków warm ińsko-krzyżackich — Stosunki militarne warmińsko-krzyżackie
(ss. 65— 72).

Treść rozdziału drugiego — Wojsko (ss. 73— 119) wypełnia analiza liczebności

oraz struktury społecznej i etnicznej wojsk biskupich. Punktem wyjścia w rozważa
niach  autora  była  liczba  służb  występujących  w  źródłach  tego  okresu.  Ptak
świadomie  zrezygnował  z  zastosow ania  metody  demograficznej  dla  obliczenia
potencjalnych  możliwości  mobilizacyjnych  dominium  warmińskiego2.  Dzięki
temu  uzyskane  wyniki  —   408  konnych,  200  sołtysów,  500  chłopów  ze  wsi
chełmińskich,  200  poddanych  (od  co  najmniej  1431  r.)  oraz  1200  zbrojnych
wystawianych  przez m iasta —  razem  2500  ludzi  (s.  84) znacznie dokładniej  niż
szacunki  oparte  na  danych  demograficznych  określają  wielkość  sił  zbrojnych
biskupstwa. Przy czytaniu tej, jakże interesującej, części pracy nasuwają się jednak
pewne wątpliwości. Pierwsza dotyczy przytaczanych przez autora liczb. W trakcie
omawiania  obliczeń au to r operuje liczbą  165 m ajątków pruskich oraz 31  łanów
wydzielonych (s. 78), podczas gdy w tabeli 1  (s. 79) liczby te wynoszą odpowiednio

162 i 32, a w Aneksie liczba m ajątków pruskich sięga 164. Jak widać, różnice nie są

duże, niemniej jednak występują i nie są opatrzone komentarzem.

Po drugie zaś nie przekonuje do końca wliczanie do potencjału mobilizacyj

nego  W armii  w czasie  wojny  1409— 1411  r. jednostek  formowanych  z chłopów
na  zasadach  „w ybranieckich”  —   jeden  konny  z  dziesięciu  łanów.  Pierwszy
przytoczony  przez  au tora  przykład  zastosowania  podobnego  rozwiązania
pochodzi  dopiero  z  1431  r.  M ożna  co  praw da  podobnie  jak   autor  uznać,  że
posiada on nieco starszą m etrykę, niemniej podobne rozwiązanie pojawiło się po

zniszczeniach jakie dotknęły państw o pruskie i biskupstwo warmińskie w po

przednich latach (szczególnie w wojnie głodowej  1414 r.) i braku po Grunwaldzie
ochotników  „rycerzy— gości”  oraz  trudności  w  zaciągnięciu  zawodowych
żołnierzy3.  Zm uszało  to  władze  zakonne  i  biskupie  do  poszukiwań  nowych

686

Recenzje i omówienia

2 P o d o b n ie p o s tą p ił o s ta tn io M arek C etw iński p rz y o b liczan iu p o ten cjału m ilitarn eg o Śląska w X III w. Por.

M . C etw iński, J. M a ro n , O d „Grande A rm é e" do patrolu. Liczebność arm ii m ongolskiej i p o lskiej w bitw ie p o d Legnicą

9 kw ietnia 1241 roku, w: S tu d ia h istoryczne. U stró j— K o śc ió ł- M ilitaria, A c ta U n iv ersitatis W ratislaviensis (dalej:

A U W r), H isto ria , 106, W ro cław 1993, ss. 99

102. Isto tn e uw agi d o tych obliczeń w niósł T o m asz Ju re k , Obce

rycerstw o na Ś lą sku do p o ło w y X I V wieku, P o z n a ń 1996, s. 102 i n., przyp. 106 na s. 102.

3 K. N e itm a n , Politik und K riegführung des H ochm eisters Paul von R u ssd o rf 1422/23, Z eitsch rift fü r

O stfo rsch u n g (dalej: Z fO ), 1985, Jg. 34, s. 366; Sv. E k d a h l, D er Krieg zwischen dem D eutschen Orden un d Polen

Litauen im Jahre 1422, Z fO , 1964, Jg. 13, s. 628 i n.

m etod odbudow y potencjału obronnego. Ponadto w trzecim i czwartym

dziesięcioleciu XV w. n a wschodnich rubieżach cesarstwa w sytuacjach skrajnego
zagrożenia sięgnięto do niemal analogicznych rozwiązań organizowania siły
zbrojnej. W 1427 r. wobec zagrożenia ze strony husytów zawiązano na Śląsku

konfederację4.  U stalono  w  niej  wielkość  kontyngentu  wystawianego  przez
książąt  oraz  liczbę  i  typy  broni  palnej  dostarczanej  na  potrzeby  obrony  (20
wielkich dział,  300 taraśnic oraz 2000  piszczeli5).  Ponadto  w  akcie konfederacji
określono  tryb  pow ołania  piechoty  (co  piąty  mieszkaniec  wsi  i miasta).  K ażda
dziesiątka  tak  m obilizowanych  żołnierzy  wyposażona  m iała  być  w  wóz  wraz
z  odpowiednim  sprzętem  (łopaty,  kilofy  itp.)  oraz  hakownicę  i  piszczele6.
Podobieństwo sytuacji i rozwiązań zastosowanych przez władze Z akonu uderza

jące.

Oczywiście szacunki au to ra odnoszą się do maksymalnych możliwości

mobilizacyjnych biskupstw a warmińskiego w pierwszej połowie XV w. (s. 84).

Chcąc  przybliżyć  rzeczywistą  liczebność  wojsk  warmińskich  w  działaniach
wojennych P tak zdecydował się na obliczenie liczebności  kontyngentu warm iń
skiego  z okresu  bitwy grunwaldzkiej.  Za punkt wyjścia  przyjął informacje Jana
Długosza  (s.  84  i  n.) dotyczące chorągwi  wystawionych przez  biskupa warm iń
skiego7, kapitułę w arm ińską8 oraz Braniew o9. W przypadku chorągwi biskupiej,
zgodnie z interpretacją przyjętą powszechnie przez historiografię10, Długoszowe

„centum num erum hastatorum et u ltra” autor potraktow ał jako określenie

liczby  kopijników,  którym   m ogło  towarzyszyć  200  konnych.  Według  obliczeń
autora,  z  części  biskupiej  m ożna  było  zmobilizować  293  konnych,  stąd  ich
liczebność  pod  G runw aldem   ocenia Ptak  na  250  ludzi  wzmocnionych  przez  30
dworzan pana krajowego i 70 ludzi wystawionych przez m iasta razem —  ok.  350
zbrojnych (s.  85).  W  przypadku chorągwi  kapitulnej  Ptak oblicza służby  konne

na  113  ludzi,  kontyngent  mieszczan  Pieniężna  i  From borka  na  30  ludzi
(„terrigene  ac cives  districtus  Olstenensis”),  a zaciężnych  („milites m ercenarii”)
na 60. Chorągiew braniew ską szacuje na  100 mieszczan i sołtysów („terrigene et
omagiales  et  cives  districtus  Brunsbergensis”),  natom iast  zaciężnych  („aliquii
milites  mercede  conducti”)  ocenia  na  100  zbrojnych  (s.  85).  Zdaniem  autora,
owych  160 zaciężnych służących w chorągwiach kapitulnej i braniewskiej zostało
zaciągniętych  przez  kapitułę  i  władze m iasta  (s.  85  i  n.),  stąd  traktuje  ich jako
istotną  część  wysiłku  zbrojnego  dokonanego  przez  biskupstwo  warmińskie

Recenzje i omówienia

687

4 P o r. ro z w a ża n ia P. J u rk a w ko n tek ście genezy śląskich p o k o jó w k rajow ych, P. Ju re k , Ś lą skie pokoje

krajow e, A W W t, P ra w o , 1 .176, W ro c ła w 1991, s. 31 i n. o r a z M . G oliń sk ieg o o realnych m ożliw ościach w ystaw ienia

lak w ysokiej liczby dział, M . G o liń sk i, Broń palna..,, s. 9 i n.

5 Einung der Schlesier, 18 IX 1421, G ro ttk a u , w: G eschichtsquellen der H ussitenkriege, hrsg. v. C . G rü n h a g e n

Scriptores  Rerum   Slesiacarum ,  B d.  6,  B reslau  1871,  n r  17,  s.  H i n .   D a ta c ja  p rz e p ro w a d zo n a  p rzez  w ydaw cę je st
b łęd n a i  te k st ten d o ty czy  k o n fe d e ra cji  z  1427 r. p o r. A .  P hilip,  Überlieferung und Datierung der G rottkauer Einung,
w:  Q uellenstudien  aus  dem   H isto r.  Sem in a r  der  U niversität  in  Innsbruck,  H f.  1,  1909,  ss.  61 — 161.

6 Ib id em , n r 73, s. 54 i n.

7  [J.  D ługosz],  Jana  D łu g o sza   Banderia  Prutenorum ,  w yd.  K.  G ó rsk i,  W arszaw a  1958,  nr  46,  s.  243.
8  Ibidem ,  n r  39,  s.  215.
9  Ibidem ,  n r  25,  s.  159.

10 H . Ł o w m iań sk i, P o c z ą tk i i rola po lityczn a za ko n ó w rycerskich nad B ałtykiem w w ieku X I I I i X I V , w:

P ru sy— L itw a — K rzy ża c y , W arsz a w a 1989, przy p . 106, s. 448. W polem ice przep ro w ad zo n ej z szacunkam i
Lo w m iań sk ieg o A n d rzej N a d o lsk i a k ce p tu je o bliczenia chorągw i krzyżackich n a kopie

A . N ad o lsk i, Grunwald.

W ybrane zagadnienia, O lszty n 1990, s. 107 i n.

w  1410  r.  (s.  85).  W ydaje  się jednak,  że równie praw dopodobne  było  włączenie
w  skład  słabszych  chorągwi  warmińskich  zaciężnych  opłacanych  przez  władze
Zakonu.  W  tekście  Banderii na 28 chorągw i11,  w których  występowali zaciężni,
w  pięciu  przypadkach  —   chorągwi  biskupa  pomezańskiego,  sambijskiego,
elbląskiej,  ziemi  chełmińskiej  i  chorągwi  m iasta  T orunia  —   Długosz  wyraźnie
zaznacza fakt zaciągnięcia żołnierzy przez inne (biskupa, mieszczan) niż Zakon
instytucje12. Odrębnym  zagadnieniem pozostaje podkreślane przez Ptaka zjawis
ko  zaciągania  przez  m iasta  pruskie  (w  tym  Braniewo)  zaciężnych  w  ram ach
wystawianych przez nie  kontyngentów 13.  Stąd  wysiłek  zbrojny Warmii  w  grun
waldzkiej  batalii  obliczony  przez  Ptaka  na  750  konnych  (trzy chorągwie)  i  300

piechoty  w  polu  należałoby  zmniejszyć  do  590— 600  konnych  i  ewentualnie
najwyżej  300  piechoty14.  Przyjm ując  za  autorem,  że  wewnątrz  kraju  pozostało
250— 300 ludzi (s.  86)l5, całkowity wysiłek mobilizacyjny biskupstwa wyniósłby
do  1040-—1190  zbrojnych,  co  dobitnie  pokazuje  rzeczywiste,  a  nie  teoretyczne

możliwości m obilizacyjne władz dom inium w tym okresie.

Logicznym uzupełnieniem rozw ażań autora nad liczebnością warmińskich sił

zbrojnych jest analiza składu etnicznego oddziałów podległych biskupom
warmińskim. Punktem wyjścia dla P taka jest rodzaj obowiązków wojskowych,

jakim podlegały poszczególne kategorie ludności. A utor przyjął, że wszyscy

poddani z m ajątków chełmińskich byli Prusami, wśród rycerzy, wolnych

i posiadaczy „łanów wydzielonych” procent ten był niższy (75%). Sołtysi i chłopi
ze wsi chełmińskich byli pruskiego pochodzenia w 40% , a kontyngenty miejskie

były pruskie w 20% (s. 96). W efekcie na 2500 zbrojnych wystawianych przez

dominium ok. 60% było pochodzenia niemieckiego (s. 97). Należy jednak

pamiętać, że wśród 1480 zbrojnych Niemców, aż 960 wywodziło się z m ieszkań

ców m iasta wśród rycerzy, „w olnych” i sołtysów (700 ludzi), 380 (ponad 54%)

stanowili Prusowie. W skazuje to na ich znaczącą rolę w wojsku biskupim.

Istotne miejsce w tym rozdziale zajmuje charakterystyka rodzajów (piechota,

kawaleria,  artyleria,  saperzy,  tab o r  —   „W agenburg”)  i  typów  (pospolite
ruszenie, jednostki  zaciężne  oraz  nieregularne)  wojska.  W  pierwszym  (rodzaje
wojsk)  przypadku  au to r  posługuje  się  współczesną  polską  terminologią  wojs
kową  z  konsekwencją  miejscami  niekoniecznie  racjonalną.  Nie  wydaje  się
bowiem  zbyt  eleganckie  stosowanie  określeń  „wojska  konne”  lub  „wojska
piesze”  (s.  86,  101,  102).  Również  w  odniesieniu  do  typów  formacji  miałbym

11 [Jan D ługosz], o p . d t . , n r 2, 6, 8, 10— 17, 20— 22, 24, 25, 28, 30, 36, 38, 39, 41, 43, 44, 45, 48, 50, 51.
12 „et m ilites m ercen arii p e r ipsum e p isco p u m Z am b ien sem c o n d u cti” , Banderia, nr 14, s. 115; „et alii m ilites

m eroede p e r ep isco p u m P o m ezan ien sem c o n d u c ti” — ibidem , n r 8, s. 91; „ et m ilites m ercenarii a a v ib u s

T h o ru n e n sib u s c o n d u c ti” — ib id em , n r 43, s. 231; „ et aliq u i m ilites p re d o co n d u cti a riv ib u s E lb in g en sib u s” —
ibidem , n r 30, s. 175; „ et m ercen arii a T h o ru n e n s ib u s p r e d o c o n d u c ti” — ibidem , n r 48, s. 251.

13 W p o c z ą tk a c h X V stu lecia (do p a ź d z ie rn ik a 1410 r.) staw k a k rzyżacka żołdu p łaco n eg o jednej kopii

zad ężn ęj  w y n o siła  1  grzyw nę,  tj.  22  skojce  n a   k o n ia  —   Sv.  E k d ah l,  K ilka  uwag  o  „Księdze  żołdu"  Z a k o n u
K rzyżackiego z  o kresu   W ielkiej  W ojny  1410— 1411,  Zapiski  H isto ry czn e,  1968,  t.  33,  z.  3,  s.  119.  W  1420 r.  m ia sta
p ru sk ie   rozliczając  k o szty   w y p raw   g o tla n d z k ich   liczyły  żołd  k o n n eg o   n a  1  grzyw nę  a  pieszego  n a  p ó ł,  A cten   d e r
S tän d etag e  P reu ssen s  u n te r  d e r  H e rrs c h a ft  d es  D e u tsc h e n   O rd en s,  hrsg.  v.  M .  T o e p p e n ,  Leipzig  1878,  n r  291.

14 U d ział p ie c h o ty krzyżackiej w bitw ie p o d G ru n w a ld e m za „m ało isto tn y ” u w aża A ndrzej N a d o lsk i o p . d t .,

s. 51. N a to m ia st a u to rz y syntezy d ziejó w p a ń stw a k rzyżackiego szacują liczbę p iech o ty p a n ó w z ak o n n y ch w tej
bitw ie n a „k ilk a tysięcy p ie c h o ty ” (M . B iskup, G . L a b u d a , D zieje Z a k o n u K rzyża ckieg o w Prusach. G ospodarka—

Społeczeństw o— P a ń stw o — Ideologia, G d a ń sk 1986, s. 364).

15 A u to r n ie w sk azu je niestety z jak iej k ategorii m obilizo w an y ch zbro jn y ch m ieliby oni p o ch o d zić (sołtysi,

w y b rań cy ch ło p scy , m ieszczanie?).

688

Recenzje i omówienia

689

wątpliwość co do traktow ania jako synonimów pojęć „wynajęcie” i „zaciąg
nięcie” żołnierzy (s. 87,107— 109). Rozumiem, że autor kierował się literą źródeł,
niemniej posługiwanie w polskiej historiografii zdaniem „wynajęło na swój koszt
grupę zaciężnych” (s. 63) może budzić wątpliwości.

Rozdział trzeci {Umocnienia, ss. 120— 173) dotyczy umocnień istniejących

w  średniowieczu  na  W arm ii  (przesieki,  m iasta,  zamki  i  grody  oraz  budowle
kościelne).  Napisany został jasno i przejrzyście.  Stanowi naturalne  uzupełnienie
poprzednich  rozważań.

Ostatni rozdział nosi tytuł Aktywność militarna (ss. 174— 225). Użyte przez

autora określenie („aktywność m ilitarna”), jak m ożna domniemywać powstało
przez analogię z frazam i „aktywność polityczna, kulturalna, gospodarcza” itp.

Nie wydaje  się,  by  było  ono jasne i  precyzyjne.  A utor chętnie  posługuje  się  tym
terminem  w  najrozm aitszych  kontekstach  w  sposób  nie  zawsze  precyzyjny16.
W  istocie bowiem  Ptak przeznaczył ten rozdział na omówienie miejsca i znacze
nia  wojsk  warmińskich  w  działaniach  wojennych  od  podboju  Prus  aż  do
zakończenia wojny trzynastoletniej  oraz analizie warmińskiego  obszaru działań

wojennych. Szkoda, że rozważania wokół „warmińskiego obszaru działań
wojennych” (ss. 219— 225)17 nie zostały pomieszczone w rozdziale poświęconym
fortyfikacjom dom inium.

W rozdziale tym zabrakło mi przedstawienia, choćby skrótowego, taktyki

stosowanej przez oddziały rycerskie X III—XV w. (klin18, w p ło t19, kolano przy
kolanie20). Dzięki tem u m ożna byłoby uniknąć niezgrabności i niejasności

16 „co sp o w o d o w an e było n iew ątp liw ie w zrostem aktyw ności m ilitarnej z aró w n o całego d o m in iu m , ja k

i  całych  P ru s,  p o cząw szy  od  dru g iej  p o ło w y   X IV   w .”  (s.  45);  „W śród  ow ych  zastępców   P rusow ie  w ystępow ali
zapew ne b ard zo   często,  zw ażyw szy n a  ich p red y sp o zy cje d o   aktyw ności  m ilitarnej  przy d o ść słabych jednocześnie
p o d staw a c h  m a te ria ln y c h  ich egzy sten cji” (s. 94); „czło n k o w ie w ym ienionych  tu  (o b o k  niem ieckiej i  pru sk iej) g ru p

etnicznych  przejaw iali  n iew ątp liw ie  o k re ślo n ą   a k ty w n o ść   m ilitarn ą,  realizując  ciążące  na  nich  w  tym   zakresie
o b o w ią zk i” (s. 98); „N ależy  p rzy p u szczać, iż ta  fo rm a  aktyw ności m ilitarnej [udział w p o sp o lity m  ru szen iu   —  J. M]
w  X IV   w.  traciła  sto p n io w o   na  z n aczen iu ”  (s.  105);  „ ak ty w n o ść  w ładz  i  m ieszkańców   b isk u p stw a  w   walce
z pog ań sk im i  P ru sam i  nie w y g lą d a  z b y t im p o n u ją c o ------- . A k ty w n o ść ta  p rzejaw iała się w udziale w arm iń sk ich  sił
zbro jn y ch   w a k cjach   zaczepnych p o d e jm o w a n y ch   p rzez Z a k o n  p rzeciw ko  p ru sk im   p lem io n o m , ja k   też w  o b ro n ie
w łasnych  o b ie k tó w   w a ro w n y ch   przed   ich  a ta k a m i”  (s.  178);  „W alk a  z  tym   pań stw em   [tj.  Litwą]  b yła  zad an iem

bard zo tru d n y m , gdyż jeg o p o lity k a n ace c h o w an a b y ła w tym okresie d u ż ą a k ty w n o ścią w ojenną, n a której
k o n c en tro w ał się w p ra k ty c e cały wysiłek tam tejszego sp ołeczeństw a” (s. 178) itd.

17 W ydaje mi się, że ko rzy stn iejsze b y ło b y użycie sfo rm u ło w an ia „W a rm ia ja k o o b sza r d ziałań w o jen n y ch ” .

T e ry to riu m W arm ii (4,2 tys. k m 2czyü 70 n a 60 k m ) je st w m oim p rz e k o n an iu zbyt m ałe, by m o żn a je tra k to w a ć ja k o

o d ręb n y   o b sza r  d z ia łań   w o jen n y ch .  Za  o b sza r  d z ia łań   w ojennych  ro zu m iałb y m   raczej  całość  posiadłości
k rzyżackich  na  p raw y m   i  lewym  brzeg u   W isły  p o d o b n ie   ja k   to   czyni  p łk   d y p l.  Jan   O rzechow ski,  D ow odzenie
i szta b y, t.  II,  O d sch y łk u  X I X  w ieku do ko ń ca  pierw szej wojny światowej, W arszaw a  1975, ss.  1 9 6 -   197.  Z n ajd u je to

potw ierd zen ie w ro z w a ża n ia ch n ie k tó ry c h g e o g rafó w tra k tu ją c y ch P o m o rze G d a ń sk ie i tery to riu m p a ń stw a

zak o n n eg o w P ru sach ja k o je d n ą , h isto ry czn o -g eo g raficzn ą, dzielnicę w sch o d n io p o m o rsk ą

- A . Pisk o zu b ,

D ziedzictw o p o lskiej przestrzeni. G eograficzno-historyczne pod sta w y s tru k tu r przestrzennych ziem polskich, W ro cław

1987, s. 87 i n.

18 G . K o h ler, D ie E n tw ickelung des Kriegswesens un d der Kriegführung in der R itterzeit von M itte, des 11.

Jahrhunderts bis zu den H ussitenkriegen, Bd. 2, B reslau 1886, s. 341, 695 i n.; A . N ad o lsk i, R em arques sur l'art,
m ilitaire de l'O rdre Teutonique a u x tem ps de la bataille de G runw ald (T a n n en b erg ), w: D as Kriegswesen der

R itterorden im M ittela lter, hrsg . v. Z. H . N o w a k (O rdinesm ilitares, V I), T o ru ń 1991, ss. 19— 28; tenże, Grunwald...,

ss. 85—89. Sceptyczny w o b ec sugestii K o h le ra p o zo staje J. F. V erbruggen, The art. o f w arfare in western Europe
during the M iddle A ges. From th e E ighth C entury to 1340, A m s te rd a m - N ew Y o rk —O x fo rd 1979, s. 2.

19 O m o d y fik ac ja ch i ro zw in ięciu u g ru p o w a n ia „w p ło t” p o p rzez fo rm o w an ie m ałych p o d o d d z ia łó w

(60  -150  ludzi) isto tn e   są  uw agi  V e rb ru g g e n a  o d n o szą c e  się d o   bitew  X II— X I11  w.,  —- op.  d t . ,   s.  75 i  n.,  189  i  n.)
i M ich ael’a M allet d o ty czące starcia  p o d  S. E gidio w 1416 r. {M ercenaries and their M asters.  W arfare in Renaissance
Ita ly,  L o n d o n —S y d n e y — T o r o n to ,  1974,  s.  71  i  n.)

20 V erb ru g g en , o p . cit., s. 73 i n ., 75.

pojawiających się pod przy okazji omawiania podziału chorągwi na kopie21.

Pracę zam yka Zakończenie (ss. 226— 229) oraz cenny Aneks zawierający

wykaz zobowiązań do konnej służby wojskowej do końca XIV w. (ss. 230—237).

Jak widać, trzy pierwsze rozdziały odnoszą się do dziejów wojska, natom iast

ostatni  stanowi  próbę  odniesienia  się  do  historii  sztuki  wojennej  dominium
warmińskiego.  W  ujęciu  autora  dzieje  wojskowości  są  logicznym  połączeniem
historii  państw a i  praw a z historią społeczną i gospodarczą,  wykraczając dzięki
temu  poza  wąskie  rozum ienie  spraw  wojny  i  wojska.

M im o zgłoszonych uwag krytycznych i wątpliwości, praca Jana Ptaka

stanowi istotny wkład w pogłębienie naszej wiedzy o dziejach wojskowości
późnośredniowiecznej.

Jerzy Maroń

Roman T. Marchwiński,

Geografia Polski Marcina Kromera

, Wydawnictwo

Uczelniane W yższej Szkoły Pedagogicznej, Bydgoszcz 1997, ss. 283, 4 nlb.

W ydawać by się m ogło, że twórczość M arcina K rom era, znakomitego

erudyty  polskiego  czasów  dwóch  ostatnich  Jagiellonów,  jest  wystarczająco
rozpoznana.  Ale  to  są  tylko  pozory.  Niewielkie  rozm iarami  dzieło,  węzłowe
w  jego  pisarstwie  historycznym  —   Polonia  sive  de  situ,  populis,  moribus,

magistratibus et Republika regni Polonici libri duo nie doczekało się do tej pory

m onografii. Pojawiały się opracow ania nawiązujące do m arginalnych kwestii

zawartych w tym  kom pendium ,  ale  oprócz  owej  wyimkowości  zawierały często
interpretacje  błędne,  wynikłe  z  wyboru  niewłaściwej  podstawy  tekstowej  do
rozważań  lub  niebezpiecznego  uwspółcześniania  kryteriów  wartościowania
dawnych  tekstów.

Rom an Tadeusz M archwiński zajął się tylko materiałem chorograficznym

wypełniającym  niecałą  przecież  księgę  pierwszą  Polonii.  Skąpy m ateriał  choro-
graficzny  rozrasta  się jednak  pod  piórem  M arch wiński ego  w  pokaźną  objętoś
ciowo  książkę,  liczącą  234  strony  analiz!  Pozycja  ta jest  wynikiem  gruntownej

kwerendy (bibliografia zajmuje 20 stron) i umiejętności prowadzenia analizy
naukowej, ostrożnej, czasami hipotetycznej, o klarownym toku wywodu,

miejscami dygresyjnego (dotyczy to zwłaszcza analizy m ap, udziału Bernarda

Wapowskiego w K rom erow ym dziele). N a każdym kroku widać też polemiczne

traktow anie dotychczasowych badań.

Dzieło K rom era daje zarys geografii historycznej Polski drugiej połowy

XVI  w.,  czyli  chorografii K orony sprzed  1569 r.  Zakres  obserwacji jest  szeroki.
Dotyczy  położenia  geograficznego  państwa,  jego  granic,  orografii,  bogactw
naturalnych,  ukształtow ania  hydrograficznego,  wreszcie  warunków   klimatycz
nych, fauny, flory, a nawet typu osadnictwa. Skupienie pisarza na wymienionych
zagadnieniach rozkłada się nierównomiernie.  Najmniej uwagi poświęcił ukształ
towaniu  powierzchni,  najwięcej klim atowi,  faunie,  szacie  roślinnej,  bogactwom

690

Recenzje i omówienia

21 „w łaściciele d ó b r realizu jący służby le k k o z b ro jn e mieli w ystępow ać d o w alki p o jed y n czo ” (s. 98);

„ P o zo stali  jeźd źcy   w y stępow ali  d o   w alki  p o jed y n czo ,  gdyż  nie  m o ż n a   było  w  p ra k ty c e   z  trzech  je d n a k o w o
u z b ro jo n y ch   ludzi  stw o rzy ć  k o p ii”  (s.  98);  „B yć  m oże  oni  tak że  w ystępow ali  d o   w alki  p o g ru p o w an i  w  kopie,
p o d czas  gdy  zn ac z n a   w ięk szo ść  w arm iń sk ich   w o jo w n ik ó w   staw a ła   d o   niej  p o je d y n c zo ”  (s.  100).