CYWILIZACJE DALEKIEGO I BLISKIEGO WSCHODU

Mezopotamia

Pierwsze  zmiany  w środowisku  naturalnym  dokonane   przez  człowieka   miały  miejsce  w  epoce
neolitu. Wiązało się to z przejściem od gospodarki myśliwsko-zbierackiej do rolniczo-pasterskiej.
Jednym z pierwszych terenów, na których człowiek przeszedł od koczowniczego do osiadłego trybu
życia była Mezopotamia. Była ona położona między Eufratem i Tygrysem. Mezopotamię można
było podzielić na część północną (surowszy klimat, niezbyt bujna roślinność, dostęp do bogactw
naturalnych sprowadzanych z Azji Mniejszej) i południową (klimat tropikalny, bogata fauna i flora).
Wzdłuż   rzek   uprawiano   zboże,   len   czy  palmy   daktylowe.   Udoskonalano   narzędzia,   hodowano
zwierzęta.   Głównym   budulcem   była   glina.   Zbudowano   szeroko   rozwinięty  system   irygacyjny
(kanały doprowadzające wodę z Eufratu i Tygrysu na tereny pustynne).

W VI i V tysiącleciu p.n.e. pojawiły się pierwsze osady, które później przekształciły się w miasta:
Ur, Uruk, Lagasz, Nippur.

Sumerowie   (pochodzenie   nieznane)   byli   pierwszymi   twórcami   cywilizacji   na   terenie
Mezopotamii.  Przybyli   tam   w   IV   tysiącleciu   p.n.e.   Sumerowie   zbudowali   pierwsze   systemy
irygacyjne, doprowadzili do rozkwitu rolnictwo Mezopotamii. Sumerowie nie zbudowali jednego
państwa, ale wiele miast-państw, które rywalizowały ze sobą. Sumerowie wynaleźli koło, a później
także  koło   garncarskie.   Używali   narzędzi   metalowych,   do   produkcji   których   wykorzystywali
miedź. Trudnili się także handlem.

W poł. III tys. p.n.e. Sumerowie zostali podbici przez Akkadyjczyków, którzy nie zniszczyli
kultury przegranych, rozwijając ją.

Kolejna fala migracji, tym razem w pocz. II tys. p.n.e. semickich Amorytów, doprowadziła do
ostatecznego   upadku   Sumerów   i   powstania   (w   XIX   w.   p.n.e.)   nowej   potęgi   w   Mezopotamii,
państwa zwanego  Babilonią. Początkowo nie odgrywało ono większej roli politycznej. Twórcą
największej potęgi babilońskiej był najbardziej znany władca tzw. państwa starobabilońskiego, król
Hammurabi (panujący od ok. 1728 r. p.n.e. do ok. 1686 r. p.n.e.). Prowadził z sąsiadami liczne,
zwycięskie wojny - opanował południową Mezopotamię, przeszedł do historii jako kodyfikator
prawa.  Kodeks Hammurabiego  ma  wielkie  znaczenie dla  historyków. Pozwala  poznać normy
życia społecznego, a także życie codzienne ówczesnych mieszkańców Mezopotamii. W kodeksie
została wprowadzona zasada równorzędnej kary dla przestępcy - oko za oko, ząb za ząb.

Kodeks prawny Hammurabiego ukazuje stosunki panujące w państwie. Społeczeństwo monarchii
babilońskiej było podzielone na grupy - wolnych, tzw. pośrednich, i niewolników, których
dostarczały wojny.  Największą ich liczbę posiadał król (służba w pałacu). Niewolnikiem można
było   zostać   za   długi.  Właścicielem   ziemi   byli  król   i   możni.  Urzędnicy,   jako   wynagrodzenie,
otrzymywali   działki   ziemi.  Chłopi  otrzymywali   ziemię   w   dzierżawę,   płacili   wysokie   daniny,
pracowali   przy   budowie   i   utrzymaniu   kanałów   irygacyjnych,   zobowiązani   byli   do   służby
wojskowej.

Następcy Hammurabiego nie potrafili utrzymać pozycji państwa. Około 1530 r. p.n.e. padło łupem
Kasytów, a następnie zostało opanowane przez władców asyryjskich. Utworzyli oni kolejne potężne
państwo na terenie Mezopotamii. Odbudowa państwa babilońskiego nastąpiła ok. 620 r. p.n.e.,
kiedy   to   król   Nabopolassar   pokonał   Asyrię.   Babilon   odrodził   się   jeszcze   za   panowania
Nabuchodonozora.   Władca   ten   podbił   m.in.   miasta   fenickie   takie   jak   Tyr   i   Sydon,   a   także
Jerozolimę.

Państwo asyryjskie rozwinęło się w II tysiącleciu p.n.e. w górnym biegu rzeki Tygrys wokół
miasta Aszur.  Wyróżniamy trzy okresy: Starego, Średniego i Nowego Państwa.  Stare Państwo
(XX-XIV w. p.n.e.) zostało podbite przez Hammurabiego. Średnie Państwo (XIV-X w. p.n.e.) to
czas rozwoju i umacniania Asyrii. Nastąpił podbój Babilonii i Fenicji. Na końcowy okres Średniego
Państwa przypada najazd semickich Aramejczyków. Odrodzenie Asyrii nastąpiło w X-VII w. n.e.)
w okresie Nowego Państwa. Opanowało ono Babilon, Syrię, Izrael i Egipt. Największa ekspansja
terytorialna   miała   miejsce   za   panowania  króla  Asurbanipala  (VII   w.   p.n.e.).   Po   jego   śmierci
rozpoczął się proces uniezależnienia podbitych państw.

Do najważniejszych osiągnięć należy wynalezienie przez Sumerów pisma (koniec IV tysiąclecia
p.n.e.). Było to pismo obrazkowe (składało się z piktografów). Z czasem zostało przekształcone w
pismo  ideograficzne  czyli  pojęciowe  zwane klinowym.  Pisano trzcinowym rylcem na miękkiej
glinie. Najważniejszym zabytkiem pisma klinowego jest Epos o Gilgameszu. Również Sumerowie
wykształcili stały system wag i miar. Jednostką długości był łokieć, a wagi talent równy ok. 30 kg.
Zastosowali oni także  system dziesiętny i  sześćdziesiętny,  stworzyli  kalendarz oparty na cyklu
Księżyca. Opracowali podstawy matematyki, geometrii, astronomii. Wynaleźli także brąz, zaś
Hetyci (jeden z ludów Mezopotamii) jako pierwsi produkowali żelazo.

Egipt

Początkowo Egipcjanie zajmowali deltę Nilu i oazę Fajum, z czasem rozprzestrzenili się na całą
dolinę. Egipt Dolny obejmował deltę rzeki, a Egipt Górny sięgał od początków delty do pierwszej
katarakty.   Wielkość   i   świetność   Egiptu   opierała   się   na   rolnictwie   wykorzystującym  okresowe
wylewy   Nilu,   w   czasie   których   rzeka   nanosiła   żyzne   gleby   aluwialne.  Rozbudowany   system
irygacyjny zwiększał obszar upraw. Egipcjanie zajmowali się głównie rolnictwem i handlem.
Z papirusu wyrabiano łodzie, służył on także jako materiał pisarski. Około 3100 r. p.n.e. Egipt
Górny podbił deltę Nilu. Powstało tym samym jednolite państwo. Dzieje Egiptu podzielone są na
cztery okresy: Starego, Średniego, Nowego Państwa i Epokę Późną.

Początkowo władza królewska była niezbyt mocna, ale z czasem została uformowana monarchia
despotyczna,   czyli   taka,   w   której   władza   monarchy   była   nieograniczona.   Faraon,   któremu
oddawano cześć boską rządził przy pomocy urzędników. Świątynie miały duże majątki ziemskie, a
kapłani   korzystali   z   licznych   przywilejów   -   utworzył   się   osobny  stan   kapłański.  Chłopi,
praktycznie w pełni zależni od władcy, uprawiali ziemię, służyli w wojsku, pracowali przy budowie
i   konserwacji   kanałów   irygacyjnych.   Świetnie   rozwinęło   się   rolnictwo.  Niewolników  było
stosunkowo niewielu. Za panowania III-VI dynastii powstały wielkie budowle, grobowce faraonów
-  piramidy Cheopsa, Chefrena, Mykerinosa.

W  Egipcie   bardzo   dobrze   rozwijała   się  matematyka  -   obliczano   objętości   i   pola   powierzchni
graniastosłupów, stożków, walców i prostopadłościanów. Dobrze radzili sobie także z  obróbką
kamienia i wyrobami ze szkła. Na wysokim poziomie była medycyna - dokonywano trepanacji
czaszek, znali budowę ludzkiego serca. Stworzyli pismo hieroglificzne (pismo mieszane, znakowo-
piktograficzne),  pismo   hieratyczne  (będące   uproszczeniem   hieroglifów),  pismo   demotyczne
(ludowe). Egipcjanie opracowali i stosowali zegar wodny oraz kalendarz, który stał się podstawą
do stworzenia kalendarza rzymskiego oraz gregoriańskiego.

Indie i Chiny

Cywilizacja   indyjska  powstała   w   dolinie   Indusu   w   2.   poł.   III   tys.   p.n.e.   Objęła   swoim
oddziaływaniem   tereny   dzisiejszego   Pakistanu.   Główne   miasta-państwa   to:   Mohendżo-daro   i

Harappa,   rządzone   prawdopodobnie   przez   kapłanów.   Zachowane   plany   miast   wskazują   na
zróżnicowanie   społeczne.  Mieszkańcy   trudnili   się   uprawą   roli,   hodowlą,   rzemiosłem,
importowali niezbędne surowce nawet z Iranu i Tybetu.  Źródła potwierdzają, że prowadzili
handel   morski   z   Mezopotamią.   Odkopywane   pozostałości   archeologiczne   ukazują  sieć
kanalizacyjną, wysoki standard domów - łazienki i toalety. Mieszkańcy miast Mohendżo-daro i
Harappa posługiwali się pismem, które niestety jeszcze nie zostało odczytane.

W 2. poł. II tysiąclecia p.n.e. państwo dolnego Indusu zostało opanowane przez indoeuropejskich
Ariów. Przybysze osiedlili się w miastach-państwach, utworzyli konglomerat państw i państewek,
które   prowadziły   między   sobą   wojny.   Ariowie   (panowie)   podbili   ciemnoskórych   rdzennych
mieszkańców,   którymi   gardzili.   To   wtedy   dokonał   się  podział   społeczeństwa   na   warny  -
zamknięte   grupy:  kapłanów   (bramini),   wojowników   (kszatriowie),   wolnych   chłopów,
rzemieślników i kupców (wajsjowie). Ludność podbita stanowiła czwartą grupę (siudra). Ten
podział ugruntował się i powstały tzw. kasty - przejście z jednej do drugiej było bardzo trudne. Na
dole drabiny społecznej znajdowali się niedotykalni - pariasi. Głównym źródłem poznania religii i
kultury Ariów są księgi Wedy. Występuje w nich mnóstwo bóstw, przestrzeń wypełniona jest siłą
Rte. Występują elementy monoteizmu, czyli wiary w jednego Boga. Na terenie Indii powstały także
inne systemy religijne.

Cywilizacja   chińska  powstała   nad   rzekami   Huang-ho   i   Jangcy.   Pierwsze   państwo   chińskie
utworzyli   w   końcu   II   tysiąlecia   p.n.e.   władcy   z   dynastii  Szang.   W   III   w.   p.n.e.   nastąpiło
zjednoczenie państw chińskich i utworzenie scentralizowanej monarchii -  cesarstwa. Cesarz był
władcą despotycznym (monarchia despotyczna) Urzędnicy mianowani przez władcę, wykonywali
jego rozkazy. W państwie został ujednolicony system miar i wag, rozbudowana była sieć dróg.

Mieszkańcy Chin posiedli umiejętność odlewania żelaza, wypalania porcelany, wytwarzania
delikatnych tkanin jedwabnych. Do ok.XVI w. trwała budowa Wielkiego Muru, który stanowił
obronę przed ludami północy. Mieszkańcy posługiwali się pismem składającym się z bardzo dużej
ilości znaków, posiadali także umiejętność wyrobu papieru, wynaleźli druk.

Kultura Izraelitów

Starożytna Palestyna była terenem ścierania się wpływów wielu rozmaitych państw i kultur. W I
poł. II tys. p.n.e. pojawiły się tam plemiona hebrajskie. Według Biblii praojcem Hebrajczyków był
Abraham.   Osiedlił   się   on   w   ziemi   Kanaan   (w   Palestynie)   na   polecenie   Boga   -   Jahwe.  Wnuk
Abrahama - Jakub, uciekając przed klęską głodu, schronił się w Egipcie (ziemia Gosen). Plemiona
hebrajskie, którym przewodziło 12 synów Jakuba zostały w Egipcie obrócone w niewolników. Z
niewoli wybawił ich Mojżesz. Wyprowadził on Hebrajczyków do Ziemi Obiecanej, ziemi ojców -
do   Kanaanu.   Przed   osiedleniem   się   stoczyli   walki   z   miejscową   ludnością   (Filistynami).   Saul
zjednoczył plemiona hebrajskie, ale pierwszym wielkim władcą państwa izraelskiego został jego
syn i następca król Dawid (ok. 1004 - ok. 972 r. p.n.e.). Stworzył on silne państwo izraelskie ze
zdobytą na Filistynach Jerozolimą jako stolicą.

Syn Dawida - król Salomon (ok. 972 - ok. 930 p.n.e.) jest powszechnie uznawany za twórcę potęgi
Izraela.   Przeszedł   do   legendy   jako  symbol   mądrości,   rozwagi.   Umocnił   on   państwo,   za   jego
panowania nie dochodziło do znaczących konfliktów z sąsiadami. Podzielił państwo na 12 okręgów.
Za   jego  panowania  ufortyfikowano   największe   miasta,   rozbudowano  kopalnie  miedzi.   Państwo
prowadziło   ożywioną   wymianę   handlową,   wznoszone   były   liczne   budowle,   wśród   nich
największym dziełem była świątynia w Jerozolimie, gdzie przechowywana była Arka Przymierza
z Dziesięcioma Przykazaniami.  Po śmierci Salomona państwo się rozpadło na dwa królestwa -
Judy i Izraela. Utraciły one samodzielność polityczną i popadły w zależność od potężniejszych

sąsiadów. Szczególnie dramatyczne wydarzenia rozegrały się ok. 587 r. p.n.e., kiedy to władca
sąsiedniej Babilonii, król Nabuchodonozor, zdobył Jerozolimę, zniszczył świątynię, a około 20 tys.
Judejczyków wysiedlił z Palestyny na terytoria między Eufratem a Tygrysem. Ta tzw.  „niewola
babilońska”  trwała do upadku państwa babilońskiego w 539 r. p.n.e. W 415 r. p.n.e. państwo
izraelskie zostało odnowione, a świątynia Jahwe odbudowana. W 2. poł. I wieku p.n.e. ziemie
Izraela dostały się pod panowanie Rzymu, który zarządzał nimi przez lokalnych władców (królów,
tetrarchów)   lub   namiestników.  Żydzi   nigdy   nie   pogodzili   się   z   utratą   wolności,   wzniecając
bunty.  Ostateczny kres zwartemu osadnictwu żydowskiemu w Palestynie położył cesarz rzymski
Tytus, który podczas kolejnego powstania miejscowej ludności zdobył Jerozolimę, zburzył miasto
ze   świątynią   Salomona,   a   ludność   rozproszył   po  terytorium  całego   państwa  rzymskiego   (70  r.
p.n.e.) - rozpoczęła się wielka diaspora żydowska (rozproszenie).

Święta księga judaizmu to Stary Testament. Został on spisany między XII a II w. p.n.e. w trzech
językach: hebrajskim, aramejskim i greckim. Za natchnione przez Boga uważa się trzy działy: dział
pierwszy - Torę, dział drugi - Prorocy i dział trzeci - Hagiografy. Ważną księgą dla judaizmu jest
Talmud, księga, która zawiera prawa i przepisy religijne.

Sztuka i człowiek w cywilizacjach Dalekiego i Bliskiego Wschodu

Do jednych z najważniejszych osiągnięć cywilizacji Mezopotamii należy wykorzystywanie cegły,
jako   materiału   budowlanego.   Wznoszono   budynki   mieszkalne   i   świątynie   bogów.   Ponieważ
wierzono   w   życie   pozagrobowe   powstawały   piramidy.   Najbardziej   znane   to   piramidy,   które
znajdują się w Gizie (Egipt): Cheopsa, Chefrena i Mykerinosa. Wspaniałe były także świątynie,
największe znajdowały się w Luksorze, Karnaku i Tebach, a także w Jerozolimie (Palestyna). Warto
również   wspomnieć   o   Wielkim   Murze   w   Chinach,   którego   budowę   rozpoczęto   za   panowania
cesarza Szy Huang-Ti.

Bujnie rozwijało się również malarstwo i rzeźba. Przedstawiano życie codzienne, polowania,
rytuały religijne.

Dzięki sztuce wiemy jak wyglądało życie codzienne na Bliskim i Daleki Wschodzie. Częstym
motywem był taniec, który wyrażał radość i był częścią rytuałów religijnych.

W starożytności żywiono się głównie pszenicą i jęczmieniem, ze zbóż wyrabiano piwo i wino.
Ubrania   starożytnych   były   głównie   z   lnu   i   wełny,   w   kolorze   białym   lub   brązowym,   czasem
barwione na granatowo lub purpurą. Noszono także ozdoby ze złota, szkła, kamieni szlachetnych i
nieszlachetnych. Biżuteria miała chronić przed chorobami. Część chorób przypisywano demonom
uważając je za wyraz gniewu bogów.  Lekarze byli bardzo wysoko cenieni, ale za złe leczenie
pociągano ich do odpowiedzialności. Leczono ziołami, gorącymi kąpielami, puszczaniem krwi.