I 04.03.2013 
Obrazy są  wszędzie dookoła  nas, ich ilość  eskalowała  w  epoce  postmodernizmu.  Podobnie  do 

innych dziedzin - textual turn (Clifford, Marcuse) i linguistic turn (Rorty) - w sztuce dokonał się 

icon turn, „zwrot obrazowy”.  

 

Obraz – gr. eikon, łac. imago 

Wizualność  stała  się  kluczem  do  rzeczywistości,  jedną  z  kategorii  kultury,  która  jest  wciąż 

obecna, choć jej znaczenia są płynne.  

 

Sześć progów zmieniających pojmowanie ontologii obrazu: 

1)  Spór o mimesis – Platon i Arystoteles 

2)  Sobór nicejski II 772 r. – spór ikonoklastów z ikonoduli potrzeba używania obrazów w 

Kościele. 

3)  Sztuka renesansowa – obraz jako przedmiot, niekoniecznie kultu. 

4)  Reformacja – Kalwin, Luter, Zwingli – „sola fide, sola scriptura”, pytanie o odpowiedniość 

materii do idei przedmiotu przedstawianego 

5)  Maurice Denis 1890 r. – powrót do podstaw: pigmentacja, farba, deska; obraz = to, co w 

ramie, wartość sama w sobie. 

6)  Rene Magritte „Ceci N'est Pas Une Pipe” – problem reprezentacji. 

 

Ad.  1.  PLATON,  „Państwo”  ks.  X  –  Teoria  obrazu  wyprowadzona  jest  z  ontologii  platońskiej. 

Nasza rzeczywistość jest odbiciem prawdziwego świata idei, obrazy więc są podobizną odbicia 

świata  idei.  Malarz  jest  odtwórcą,  trzecim  po  demiurgu  i  rzemieślniku,  a  to  co  odtwarza  to 

jedynie widziadło, odbicie (bidon, idol), cień (skia). 

 

ARYSTOTELES  „Poetyka”  –  Proces  mimesis  kształci,  odnajduje  się  przyjemność  w 

rozpoznawaniu tego, co na obrazie. Celem jest poznanie, a nie odwołanie do idei (autoteliczność 

obrazu). 

 

Ad. 2. IKONA – problem odpowiedniość przedstawiania świętych a ich idei. FLOREŃSKI – Obraz 

sprawia,  że  „niewidzialne  staje  się  widzialne”,  odsłania  realność  religijną  jako  „drżenie, 

migotanie  poprzez  ikonę”.  Zmysłowy  wgląd  proces  artystycznego  przekształcania 



wyobrażeniemoc uobecniania.  

 

Ad. 3. Renesans powrócił do obrazu nie jako obiektu kultowego, religijnego  zmiana obiektu 

przedstawień, nakierowanie na humanizm. 

 

Ad. 4. Reformacja odwraca się od sztuki dewocyjnej, gdyż jest ona ułudą i nie może oddawać idei 

świętych i Boga, Kościół ma mieć podstawy tylko w wierze i Piśmie. 

 

Ad 5. MAURICE DENIS – zwrócenie uwagi na to, co określa się mianem dzieła sztuki, zamknięcie 

go w ramach, zamknięcie dzieła sztuki w jego autotelicznej wartości.  

 

Ad.  6.  RENE MAGRITTE  –  kolejny  problem  reprezentacji,  czy  obraz  wiernie/odpowiednio 

reprezentuje  idee?  GADAMER  –  obraz  jest  Re-prezentacją  (uobecnieniem),  a  nie  podobizną, 

stanowi  o tym rozumienie pierwowzoru. Podobizna to lustrzane odtworzenie, a obraz nie ma 

być  perfekcyjnym  odtworzeniem  (wtedy  sam  by  się  znosił).  Obraz  ma  odsyłać  istotowo  do 

obrazu  doświadczanego  (dążenie  do  tożsamości,  nieodróżnialności,  a  nie  podobieństwa). 

Mimesis  u  Gadamera  jest  aktem  rozpoznawania  istoty  obrazu.  Dzięki  obrazowi,  to  co 

prezentowane staje się bytem („przyrost bytu”). pierwowzór ↔ podobizna. 

 

II 11.04.2013 
David Freedberg „Potęga wizerunków”, główne założenia: 

•  Ważna  jest  relacja,  która  zachodzi  między  wizerunkami  a  ludźmi  (ignorowana  przez 

historyków sztuki) w przestrzeni pierwotnej i później 1. 

•  Pytanie  o  warunki  spełniające  „bycie  sztuką”  –  dlaczego  przyjmuje  się  istnienie  sztuki 

wysokiej, nie zajmując się nigdy tą niższą (np.: dewocjonalia) 2. 

•  Reakcje na sztukę w różnych kulturach 

•  Propozycja  rezygnacji  z  formalnych  kategorii  sztuki,  takich  jak  styl,  ikonografia,  forma 

etc., w celu skupienia się na relacji człowiek-obraz 

•  W  ludzkiej  naturze  leży  możliwość  percypowania  pewnych  oddziaływań  sztuki  na 

człowieka 

•  Postulowanie interdyscyplinarnych badań nad obrazem 

 

Ad.  1.  Wydobycie  „niższej”  sztuki  z  niebytu  akademickiego,  ponieważ  oddziaływanie  sztuki 

dokonuje się na wszystkich poziomach, nie tylko „wysokim”. WALTER BENJAMIN mówił w tym 

kontekście  o  aurze,  która  zanika  wśród  mnogości  obrazów,  zanika  autentyczność  obrazu.  Wg 

Freedberga  aura  nigdy  nie  zanikła,  nawet  w  reprodukcjach,  ponieważ  wciąż  oddziałuje  na 

człowieka. Postulat Webera o odczarowaniu nie potwierdza się w działaniu. 

 

Możliwość manipulacji obrazu pozwala na aktywne odbieranie sztuki  płynna ontologia dzieł 

sztuki.   

 

Ad.    2.  W  rekcjach  na  wysoką  sztukę  tkwi  wyuczony,  zdystansowany,  nieautentyczny  sposób 

patrzenia. W sztuce niskiej nie ma tego, łatwiej jest zareagować prawdziwie. Freedberg powraca 

do  sztuki  niższej,  ponieważ  dopiero  z  interakcji  z  nią  można  wyczytać  jak  obraz  prawdziwie 

oddziałuje na człowieka. 

  

III 25.03.2013 
c.d. Freedberga 

Obraz ma zmuszać do działania, poruszać. Przykładowo w domach wieszana obrazy, które miały 

być wzorem zachowania dla dzieci (wizerunki świętych etc.). Istniała wiara w to, że obrazy mają 

moc oddziaływania i wciąż tak jest. 

 

Tavolette – przedstawiał scenę męki pańskiej; były darami dla idących na śmierć. Można było 

otrzymać odpust na ucałowanie (rytuał) tavolette. 

Freedberg uważa, że praktyka tavolette to tylko czubek góry lodowej, pod którą drzemią impulsy 

społeczne  do  wiary  w  moc  obrazów    obraz  zanim  zyskał  wartość  estetyczną  miał  głównie 

wymiar  praktyczny,  użytkowy  (zmiana  kontekstu,  wg  Freedberga  zmiana  wartości  obrazu  jest 

efektem stłumienia uczuć przez epokę postmodernizmu). 

 

IV 08.04.2013 
c.d. Freedberga 

Freedberg  wprowadza  pojęcie  ożywionego  obrazu,  zanimizowanego.  Animizm  –  a)  wiara,  że 

przedmioty mogą być zamieszkiwane przez dobre lub złe duchy; b) skłonność do przypisywania 

duszy martwym przedmiotom.  

 

Wittgenstein  „Uwagi  o  Złotej  Gałęzi  Frazera”  –  Wittgenstein  próbuje  przywrócić  do  łask 

animizm w pierwotnym znaczeniu, bez pejoratywnego wartościowania jakie narzucił Frazer. Jest 

analiza świata niezachodniego, który jest poddany Zachodnim kategoriom.  

 

Freedberg  rozróżnia  a)  praktyki  zakładające  życie  wizerunku  i  b)przekonania,  że  wizerunek 

może ożyć. Proponuje w opisie fenomenologicznym przedstawić jak się zjawiają takie sytuacje 

na  przykładzie  figur  z  Sacri Monti  (kalwaria,  każda  z  9  kaplic  przedstawia  jeden  aspekt 

chrześcijaństwa).  Figury  są  realistyczne,  naturalne,  ich  funkcja  polegała  na  odegraniu  roli  w 

przedstawieniu  liturgicznym,  w  którym  rzeźby  zastępowały  aktorów  (więc  musiały  być 

realistyczne). Zarzuca się często mylenie wizerunku z referentem, ale wg Freedberga nie ma w 

wyobraźni  ludzkiej  rozróżnienia  na  świat  realny/normalny  i  wyimaginowany.  Nie  można 

zakładać,  że  ludzie  poddają  się  iluzji  i  mylą  wizerunek  z  referentem,  ale  można  zauważyć,  że 

wizerunek oddziałuje.  

 

Barthes  w  sferze  oddziaływania  obrazu  mówi  o  punctum.  „Punctum  jakiegoś  zdjęcia  to 

przypadek, który w tym zdjęciu celuje we mnie (ale też uderza mnie, uciska)”, „szczegół, który mnie 
interesuje,  nie  jest,  a  przynajmniej  niekoniecznie  musi  i  może  nie  powinien  być  zamierzony. 

Znajduje  się  w  polu  fotografowanej  rzeczy  jako  dodatek  zarazem  nieuchronny  i  darowany”, 
„Punctum jest więc rodzajem czegoś subtelnego spoza kadru, tak jakby obraz przerzucał pożądanie 
poza to, co sam pozwala widzieć”  – Roland Barthes „Światło obrazu”.  
 
V 15.04.2013 
Hans Belting „Obraz i kult” założenia: 

•  Życie obrazu pośród ludzi jest ważniejsze od jego wartości estetycznej 

•  Nowe kategorie medium – obraz – ciało 1. 

•  Obraz to obiekt kulturowy, a nie część historii sztuki 

 

Antropologia obrazu jest odrębną perspektywą myślową, której jednak brakuje osobnego języka. 

Istnieją  różne  dyskursy  odnoszące  się  do  tych  samych  obrazów,  ale  brakuje  semantycznej 

precyzji w opisie. Obraz – a) obraz zewnętrzny, przedmiot i b) obraz wewnętrzny, czyli pewien 

stereotyp myślenia, wynik kolektywnej wyobraźni.  

 

Belting nie zgadza się na klastyczny model historii sztuki (doświadczanie czasu  i przestrzeni w 

obrazie),  ale  proponuje  spojrzeć  z  perspektywy  antropologicznej,  tj.  człowiek  jako  miejsce 

obrazu, jest się przez nie kształtowanym i nimi się zarządza.  

 

Obraz jest medium poznania, który pośredniczy przekaz. Pojęcie obrazu jest pełne, gdy mówi się 

o obrazie i medium w kontekście ciała jako dwóch stronach medalu, wymaga ono nowej treści 

pojęciowej. Medium zapisuje się w naszej percepcji cielesnej lekko się zmieniając. Człowiek nie 

jest użytkownikiem sztuki, ale wynalazcą.  

 

Myślenie  o  obrazie  napotykało  problemy  tak  długo,  aż  zauważono  rysę,  mianowicie  myślenie 

europocentryczne (my, Zachód, i oni). Kwestia interkulturowości. 

 

„Historia obrazu jest czymś innym niż historia sztuki”, ta druga jest wtórna pierwszej, ponieważ 

posługuje się kategoriami estetycznymi, takimi jak forma, styl itd. Sztuka automatycznie kojarzy 

się nam z obrazem. Epoka obrazu trwała 500-1500 r. (posąg, ikona, praktyka). Epoka sztuki 

trwa od epoki renesansu do dzisiaj – obraz stał się spersonifikowanym butem autonomicznym, 

jest  symbolem  prestiżu  i  władzy,  elementem  kolekcjonerskim,  jednym  z  części  rozważań  nad 

artystycznym wymiarem wyobraźni. Wg Beltinga jesteśmy  zakorzenieni w myśleniu o obrazie 

przez pryzmat epoki sztuki, tak bardzo, że nie potrafimy wyobrazić sobie epoki obrazu. 

 

VI 29.04.2013 
c.d. Belting  

Wzajemne  uwikłanie  obrazu  i  kultu,  obrazu  i  teorii,  obrazu  i  religii.  Cudowne  obrazy  „nie  są 

malowane  ludzką  ręką”  –  acheiropoietos, Vera Icon  Chrystusa.  W  epoce  obrazu  pełnił  on 

jedynie religijną funkcję.  

 

Aż  do  czasu  ikonoklastycznego  VIII  –  IX  w.  chrześcijaństwo  kładło  duży  nacisk  na 

niereprezentatywność  Boga  i  odrzucenie  obrazowości.  Chrześcijaństwo  przyjęło  kult  obrazów 

jako  formę  oficjalnych  praktyk  publicznych.  Obrazy  miały  oddawać  ducha  niewidzialnego, 

unaocznić  cel  kultu,  który  choć  nieobecny  fizycznie,  był  widoczny  na  obrazie.  Obraz  miał 

wzmocnić  wspólnotę,  poprzez  jego  uniwersalność  i  powszechność,  obraz  miał  moc 

oddziaływania. 

 

Wizerunek Marii, theotokos – gr. Matka boga 

Młode  chrześcijaństwo  wyrosło  na  różnych  kulturach,  na  różnych  bogach,  różne  wpływy 

doprowadziły  do  ówczesnego  wyglądu  chrześcijaństwa  –  jak  w  tym  mętliku  odnajdywała  się 

osoba Matki Boskiej? Jak nie wpaść w politeizm? Maryja przejmuje epitety pogańskich bogiń i 

jednoczy je w swojej osobie.  

W  V  w.  na  Soborze  w  Efezie  ikona  dostaje  nazwę  theotokos,  co  nadaje  Matce  Boskiej  status 

równy Chrystusowi w historii zbawienia, tworzy teologię maryjną. Do tego dodaje się również 

epitety:  Pocieszycielka,  Orędowniczka,  Miłościwa,  Litościwa  etc.).  Theotokos  otworzyła  nowe 

horyzonty  odniesień  maryjnych.  Szczególny  kult  maryjny  odnajduje  się  na  Wschodzie,  gdzie 

panuje kult ikony. 

 

Idolatria  - mylenie wizerunku z referentem 

 
VII 06.05.2013 
Belting „Obraz i śmierć” 

Analogia  obraz  –  śmierć  popada  w  zapomnienie,  obraz  prowadził  nas  w  osobliwą  przestrzeń 

nieobecności, śmierci. Istnieje związek obecności i nieobecności w martwym ciele  rozważanie 

semantyki  wcielenia,  uobecnienia  martwej  osoby  na  obrazie,  obraz  zdaje  się  mieć  moc 

ożywiania.  

 

Maurice Blanchot stwierdza, że poprzez patrzenie na to, co obecne (ciało) przywołuje się to, co 

nieobecne (osobę). Obraz wydobywa to, co w nim samym nie istnieje, a jest wydobywane przez 

aktywne patrzenie człowieka.  

 

Obraz wcielający, uobecniający zmarłego staje się jego przeciwieństwem. Zwłoki stają obrazem 

ciała,  ale  nie  samym  ciałem.  Po  śmierci  ludzie  wytwarzają  pewien  obraz,  który  ma  przykryć 

śmierć,  zasłonić  ją  (przykłady  masek,  kukieł,  manekinów,  mumii,  które  traktowane  są  jako 

repliki  zmarłych,  maska  chroni  zmarłego  przez  utratą  tożsamości  po  śmierci,  przywołuje 

zmarłego.  

 

Fotografia jako swoiste zatrzymanie, rysunek cienia (skia graphy). Zatrzymuje ona ciało, 

odbija je i tworzy swój własny obraz odbicia. Utrwala to co przeszłe, zdaje się mieć moc 

zaklinania  czasu,  zaklinania  śmierci.  Fotografowanie  jako  produkcja  cieni,  która 

rejestruje życie, ale jednocześnie wygania je z ciała. 

 

VIII 20.05.2013 

Georgos Didi-Huberman