POLANICA ZDRÓJ 2007

WETERYNARIA W TERENIE 

• 

4/2007

 

• 

44

S

prof. dr hab. Jędrzej M. Jaśkowski, lek. wet. Przemysław Racewicz, 
mgr inż. Beata Błaszak, mgr inż. Renata Włodarczyk

Katedra Weterynarii Rolniczej Wydziału Hodowli i Biologii Zwierząt Akademii Rolniczej w Poznaniu

Odsetek roniących krów jest według 
danych dostępnych z piśmiennictwa 
rosnącym problemem w stadach by-
dła mlecznego (5, 7). Dotyczy nie tylko 
tzw. obserwowanych poronień, mają-
cych miejsce po implantacji, ale także 
przypadków wczesnej i późnej śmiertel-
ności zarodkowej. Dane krajowe w od-
niesieniu do częstości występowania 
poronień są dość skąpe. Z informa-
cji podawanych przez Federację By-
dła Mlecznego i Producentów Mleka 
wynika, że roni nie więcej niż 0,05% 
krów. Z obserwacji własnych, prze-
prowadzonych w dziewięciu stadach 
(50-320 krów) bydła mlecznego, wynika, 
że częstość obserwowanych klinicznie 
poronień (PORON), przypadków utra-
ty ciąży, za które przyjmowano sytuacje, 
w których krowy uprzednio uznane za 
cielne okazywały się niecielne (NC), 
oraz martwo urodzonych cieląt wynosi-
ła średnio 2,2%, 0,4% i 9,2%. Zaznacza-
ły się także znaczące różnice pomiędzy 
stadami, szczególnie w odniesieniu do 
częstości poronień (2,1% do 5,7%) i mar-
two urodzonych cieląt (0,3% do 33%). 
Częstość poronień i rodzenia martwych 
cieląt w różnych miesiącach ciąży była 
najwyższa w trzecim trymestrze ciąży, 
natomiast podczas pierwszych 6 mie-
sięcy utrzymywała się na mniej więcej 
zbliżonym poziomie. Biorąc pod uwa-
gę niektóre dane, można stwierdzić, 
że częstość poronień pomiędzy 2. i 9. 
miesiącem ciąży jest podobna. Istnieje 
duże prawdopodobieństwo, że znaczna 
część ich przypadków z różnych powo-
dów nie jest rejestrowana (1). Mniej wia-
domo o skali tzw. późnej śmiertelności 
zarodkowej i wczesnej śmierci płodo-

wej. Przypada ona na okres wyznacza-
ny momentem rozpoczęcia implantacji 
i trwa do jej zakończenia. W okresie tym 
mają miejsce istotne z punktu widze-
nia dalszego rozwoju zarodka procesy. 
Teoretycznie proces implantacji u krów 
może się rozpoczynać około 20. dnia 
po zapłodnieniu, kiedy to w fazie tzw. 
nakładania trofoblast nakrywa nabło-
nek błony śluzowej macicy. W kolejnych 
dniach ciąży przebiegają następne fazy 
implantacji, które polegają na przylega-
niu, penetracji i w końcu rozprzestrze-
nianiu (invasio) trofoblastu. Implantacja 
kończy się w tzw. okresie zatrzymania, 
następującym nie później niż 40 do 42 
dni po zapłodnieniu. Proces ten, stero-
wany hormonalnie, wymaga gotowości 
ze strony matki (receptywność macicy) 
oraz zarodka. Ten ostatni produkuje sze-
reg substancji białkowych (specyficzne 
białka ciążowe), których zadaniem jest 
ułatwienie implantacji poprzez uczule-
nie macicy na obecność zarodka. Okres 
implantacji z powodu przebiegu wielu 
skomplikowanych procesów biologicz-
nych należy do tzw. krytycznych okre-
sów ciąży, w którym ryzyko poronienia 
jest relatywnie wysokie. 

Diagnozę późnej śmiertelności zarod-

kowej i wczesnej śmierci płodowej opie-
rano na ponownym pojawieniu się rui, 
ocenie stężenia progesteronu, pomiarze 
koncentracji specyficznych białek ciążo-
wych, metabolitów prostaglandyny F

2α

,

 

a także badaniu ultrasonograficznym, 
które na stałe weszło do kanonu metod 
diagnostycznych stosowanych w tereno-
wej praktyce weterynaryjnej (2, 5, 8, 9). 
Z danych dostępnych w piśmiennic-
twie wynika, że częstość przypadków 

Streszczenie

Badanie pod kątem ciąży przeprowa-
dzano przy pomocy ultrasonografu 
(Animal Scanner, Dramiński) między 
25. a 35. dniem po inseminacji. 
Kliniczną diagnozę ciąży per rectum 
przeprowadzano 15-25 dni później, 
tzn. po 45. dniu po inseminacji. Fał-
szywie dodatnie wyniki u wszystkich 
przebadanych krów stanowiły więcej 
niż 20% przypadków. Stwierdzili-
śmy ciekawą zależność pomiędzy 
częstością fałszywie dodatnich 
wyników ciąży a różnymi porami 
roku. Przykładowo latem 32,9% ciąż 
stwierdzonych ultrasonograficznie 
nie zostało potwierdzonych podczas 
badania klinicznego, podczas gdy 
wiosną tylko 17,6%. 

Słowa kluczowe

straty ciąży, badanie USG

w świetle badań ultrasonograficznych 

Abstract

Pregnancy examination was carried 
out by an ultrasonograph (Animal 
Scanner, Dramiński) between 25

th

 

and 35

th

 day after artificial insemi-

nation. Clinical pregnancy diagnosis 
per rectum was conducted 15-25 
days later, i.e. after 45 days after in-
semination. False positive pregnancy 
results (ultrasound positive, clinically 
negative) in all examined cows were 
more than 20% cases. We found 
interesting relation in respect to 
frequency of false positive pregnancy 
results and different seasons of the 
year. For example, in summer 32,9% 
of ultrasonographically diagnosed 
pregnancies were not confirmed dur-
ing clinical examination, whereas in 
spring only 17,6%. 

Key words

pregnancy loss, USG examination

Straty ciąży w okresie 
okołoimplantacyjnym 
u krów

POLANICA ZDRÓJ 2007

WETERYNARIA W TERENIE 

• 

4/2007

 

• 

46

późnej śmiertelności zarodkowej/wcze-
snej śmierci płodowej jest zróżnicowa-
na i znacznie wyższa od częstości poro-
nień. Humblot (5), diagnozując wczesną 
śmierć płodową na podstawie powrotu 
rui, oceny stężenia progesteronu oraz 
obecności specyficznych białek ciążo-
wych bPSBP, stwierdzał, że dotyczyła 
ona 12-17,5% ciąż u krów mlecznych 
rasy holstein; niższa była u bydła mię-
snego, osiągając 6,6-8,6%. W kraju brak 
jest danych odnośnie częstości późnej 
śmiertelności zarodkowej i wczesnej 
śmierci płodowej u krów. Próbę oceny 
tego zjawiska podjęto, dokonując ana-
lizy 623 ultrasonografów macicy krów 
poddanych badaniu pod kątem ciąży 
pomiędzy 25. a 35. dniem po insemi-
nacji. Badania przeprowadzano przy 
użyciu aparatu Animal Scaner firmy 
Dramiński, wyposażonego w głowicę 
sektorową o zmiennej częstości, przy-
stosowaną do badania per rectum. Wy-
niki badania ultrasonograficznego we-
ryfikowano, przeprowadzając badanie 

kliniczne, które odbyło się po 42. dniu 
ciąży. Weryfikacji rezultatu badania kli-
nicznego dokonywano na podstawie 
kolejnego badania rektalnego, przepro-
wadzanego w 5. miesiącu ciąży. Szcze-
gółowej analizie poddano w szczegól-
ności tzw. wyniki fałszywie dodatnie, 
tzn. takie, w których ultrasonograficznie 
stwierdzona ciąża nie została potwier-
dzana w badaniu klinicznym. Odsetek 
ciąż stwierdzonych ultrasonograficznie 
zimą, wiosną, latem i jesienią wyniósł: 
59,7%, 59,3%, 51,1% i 56,8%. Przecięt-
ny odsetek niepotwierdzonych klinicz-
nie ciąż był we wszystkich porach roku 
stosunkowo wysoki i wynosił 20%. Jest 
on znacząco wyższy od odsetka poro-
nień notowanego wyłącznie na podsta-
wie obserwacji klinicznych. W drugim 
etapie określono odsetek wyników fał-
szywie dodatnich u krów poddawanych 
badaniu pod kątem ciąży w różnych 
porach roku. W tym przypadku wycho-
dziliśmy z założenia, że odsetek niepo-
twierdzonych ciąż powinien być wyż-

szy w okresie letnim. Na ujemny wpływ 
wysokich temperatur na przebieg ciąży, 
zwłaszcza w okresie wczesno- i późno-
zarodkowym, zwracało uwagę wielu au-
torów (3, 6). Na podstawie podobnych 
badań Drost i wsp. (3) szacują częstość 
poronień w tym okresie na 42,8%. W ba-
daniach własnych częstość wyników fał-
szywie dodatnich wynosiła latem 32,9% 
i była wyższa od 32,4%, 23,1% i 17,6%, 
notowanych odpowiednio jesienią, zimą 
i wiosną. Różnice te były jeszcze więk-
sze, kiedy porównano odsetek niepo-
twierdzonych ciąż między 25. a 30. oraz 
31. a 35. dniem po inseminacji latem 
i wiosną. Wiosną odsetek ten był w obu 
analizowanych okresach porównywalny 
i wynosił 18,1% i 15,1%, natomiast latem  
wynosił między 31. a 35. dniem po in-
seminacji 19,5%, natomiast w okresie 
25 do 30 dni po inseminacji – 57,5%. 
Fakt ten wskazuje, że przypuszczalnie 
krótko po implantacji ryzyko poronienia 
po ekspozycji na niekorzystne warunki 
środowiskowe jest wyraźnie niższe niż 
pod koniec implantacji. Odsetek po-
tencjalnych strat ciąży może być w rze-
czywistości nieznacznie niższy, trudno 
bowiem wykluczyć pewną skalę błędu, 
wynikającą z różnych powodów natury 
technicznej. Wyniki fałszywie dodatnie 
mogą być spowodowane błędną inter-
pretacją obrazu ultrasonograficznego, 
niewłaściwym ułożeniem sondy apara-
tu i czasem, który upłynął od dnia inse-
minacji. Uwzględniając fakt, że badania 
były przeprowadzane zawsze przez tego 

Rozpoznanie

kliniczne

Kryterium oceny, 

test

Rasa

Częstość 

(liczba krów)

Autorzy

Późna śmierć 

zarodkowa

RE + P4
RE + P4

RE + P4 + bPSBP

RE + P4

RE + P4 + bPSBP

RE + P4

RE + bPSBP

Holstein

Normandy

Montbeliarde

Rasy mięsne

12,0% (1063)

8,4% (753)

17,5% (177)

13,6% (1001)

8,4% (119)

11,8% (622)

6,6-8,6% (2800)

Humblot, 2002

Malon, 1993

Tab. 1. Częstość późnej śmiertelności zarodkowej/wczesnej śmierci płodowej (5)
Objaśnienia: RE – powrót rui, P4 – pomiar stężenia progesteronu, bPSBP – pomiar stężenia specyficznych 
białek ciążowych

Rys. 1. Częstość występowania martwo urodzonych cieląt i poronień (n = 1018)

POLANICA ZDRÓJ 2007

WETERYNARIA W TERENIE 

• 

4/2007

 

• 

47

samego operatora oraz w okresie gwa-
rantującym prawidłowe rozpoznanie 
ciąży, należy przyjąć, że błąd techniczny 
był w tym przypadku jednakowy. O wy-
sokim odsetku ubyłych ciąż w okresie 
podwyższonej temperatury i wilgot-
ności donosili także García-Ispierto 
i wsp. (4). Wzrastał on liniowo wraz ze 
zwiększaniem się względnego indeksu 
wilgotności i temperatury. Straty ciąży 
w warunkach podwyższonej tempera-
tury i wilgotności były w okresie oko-
łoimplantacyjnym szczególnie wysokie 
w przypadku ciąż bliźniaczych.

Uzyskane wyniki wydają się wskazy-

wać na dwa istotne fakty:
1. Stres cieplny, mający miejsce latem 

i wczesną jesienią, w znaczący nega-
tywny sposób wpływa na przebieg 
późnego okresu zarodkowego. Wpływ 
ten wydaje się wyraźniejszy w okresie 
przed- niż okołoimplantacyjnym.

2. Z uwagi na znaczny – w gorącej 

porze roku – odsetek ubyłych ciąż, 
kliniczne ich diagnozowanie przez 
lekarza weterynarii przeprowadzane 
u krów pomiędzy 30. a 35. dniem 
po inseminacji może być obarczone 
pewnym błędem. 
W drugim etapie analizy oceną obję-

to odsetek niepotwierdzonych ciąż po 
pierwszej, drugiej, trzeciej i kolejnych 
inseminacjach. Z założenia najwyż-
szy wskaźnik zacieleń uzyskuje się po 
pierwszej inseminacji, jeśli przeprowa-
dzana jest ona między 75. a 100. dniem 
po wycieleniu. W objętych oceną sta-
dach po pierwszej inseminacji w ciążę 
zachodziło 56,7% krów, po kolejno dru-
giej, trzeciej oraz dalszych odpowied-
nio: 52,3%, 46,1% i 60,1% i były porów-
nywalne. Stosunkowo wysoki odsetek 
zacieleń po czwartej i kolejnych insemi-
nacjach mógł być spowodowany szero-
kim korzystaniem podczas inseminacji 
krów powtarzających z buhajów punk-
towych. O ile podczas pierwszej rui 
z buhaja korzystano w 5,1% przypad-
ków, o tyle u krów powtarzających ruję 
4 i więcej razy – w 71,9%. Skuteczność 
buhaja – w odniesieniu do odsetka za-
cielonych krów – nad sztuczną insemi-
nacją jest bezdyskusyjna. Niezależnie 
od serwisu po kryciu naturalnym za-
cielało się ponad 63,4% krów, podczas 
gdy po sztucznej inseminacji – zaled-
wie 46,6%. Odsetek krów, u których nie 
potwierdzono ciąży po pierwszej inse-
minacji, wyniósł 28,5% po kolejnych, 
ogółem 35,4%, i nie wzrastał w sposób 

wyraźny. Na tej podstawie trudno po-
twierdzić (jak i wykluczyć) wpływ nu-
meru inseminacji na odsetek późnej 
śmiertelności zarodkowej. Obecnie pro-
wadzone są szersze badania nad wpły-
wem krycia naturalnego oraz sztucznej 
inseminacji przy użyciu nasienia buha-
jów różniących się indeksami hodow-
lanymi na odsetek niepotwierdzonych 
ciąż. 

‰

Piśmiennictwo
1. Bostedt H., Klein C., Boryczko Z.: Nie ma 

jednej przyczyny – czyli syndrom wczesnej 
śmiertelności zarodkowej, poronień i mar-
twych porodów. „Lecznica Dużych Zwie-
rząt”, 2006, (2), 42-48.

2. Breukelman S.P., Szenci O., Beckers J.F., 

Kindahl H., Mulder E.J.H., Jonker F.H., 
Weijden E.J.H., Revy D., Pogany K., Su-
lon J., Nemedi I., Taverne M.A.M.: Ultra-
sonographic appearance of the conceptus, 
fetal heart rate and profiles of pregnancy-
-associated glykoproteins (PAG) and prosta-
glandin F

2α

-metabolite (PGF

2α

-metabolite) 

after induction of fetal death with aglepri-
stone during early gestation in cattle. „The-
riogenology”, 2005, 64, 917-933.

3. Drost M., Ambrose J.D., Tchatcher M.J., 

Cantrell C.K., Wolfsdorf K.E., Hasler J.F., 
Thatcher W.W.: Conception rates after arti-

ficial insemination or embryo transfer in lac-
tatuing dairy cows during summer in Florida. 
„Theriogenology”, 1999, 52, 1161-1167.

4. García-Ispierto, López-Gatius F., Santo-

laria P., Yániz J.L., Nogareda C., López-
-Béjar M., De Renis F.: Relationship betwe-
en heat stress during the peri-implantation 
period  and early fetal loss in dairy cattle. 
„Theriogenology”, 2006, 5, 799-807.

5. Humblot P.: Use of pregnancy specific pro-

teins and progesterone assays to monitor 
pregnancy and determine the timing, fre-
quencies and sources of embryonic mortal-
ity in ruminants. „Theriogenology”, 2001, 
56, 1417-1433.

6. Jaśkowski J.M., Olechnowicz J., Urbaniak K.:

Letnia jałowość krów. „Medycyna Wet.”, 
2005, 61, 1323-1327. 

7. Jaśkowski J.M., Olechnowicz J., Nowak W.:

Niektóre przyczyny obniżającej się płodno-
ści u krów mlecznych. „Medycyna Wet.”, 
2006, 62, 385-389.

8. Racewicz P., Urbaniak K.: Wczesna diagno-

za ciąży u krów. „Lecznica Dużych Zwie-
rząt”, 2006, (1), 45-49.

9. Szenci O., Humblot P., Beckers J.F., Sas-

ser G., Sulon J., Baltusen R., Varga J., Bajcsy
C.S.A., Taverne M.A.M.: Plasma profiles of 
progesterone and conceptus proteins in cows 
with spontaneous embryonic/fetal mortality 
as diagnosed by ultrasonography. „Vet. J.”, 
2000, 159, 287-290.