David hume-o filozofii sceptycznej

O filozofii sceptycznej

253. MoŜe się to wydawać przedsięwzięciem
bardzo dziwacznym ze strony sceptyków, iŜ pragną zniweczyć rozum przy
pomocy dowodzenia i rozumowania; a przecieŜ jest to główne zadanie
wszelkich badań i dysput tych filozofów. Usiłują wykrywać zarzuty
zarówno przeciwko naszemu rozumowaniu abstrakcyjnemu, jak przeciwko
rozumowaniu dotyczącemu faktów i istnienia. (...)
259. W tym bowiem tkwi główny i najbardziej kłopotliwy zarzut przeciw
przesadnemu sceptycyzmowi, Ŝe nigdy nie moŜe z niego wyniknąć Ŝadne
trwałe dobro, póki zachowuje swoją pełną siłę i moc. Wystarczy po prostu
zapytać się takiego sceptyka, jaki jest jego zamiar i do czego on zdąŜa w
tych wszystkich ciekawych badaniach. Jest natychmiast w kłopocie i nie
wie, co odpowiedzieć. Wyznawca Kopernika lub Ptolemeusza broniąc
swego odmiennego systemu astronomii moŜe mieć nadzieję, Ŝe wzbudzi u
swych słuchaczy przekonanie, które pozostanie stałe i trwałe. Stoik lub
epikurejczyk rozwija zasady, które nie tylko mogą być trwałe, lecz nadto
wywierają wpływ na postępowanie i zachowanie się. Pirrończyk natomiast
nie moŜe się spodziewać, Ŝe jego filozofia wywrze jakiś stały wpływ na
umysł, albo, gdyby go wywarła, Ŝe wpływ ten byłby dla społeczeństwa
dobroczynny. Przeciwnie, musi przyznać - jeŜeli w ogóle zechce coś
przyznać - Ŝe całe Ŝycie ludzkie musiałoby się zapaść, gdyby jego zasady
stale i powszechnie zapanowały. Wszelka rozmowa, wszelkie działanie
natychmiast by ustały, a człowiek pozostałby w stanie zupełnego letargu,
póki by wrodzone mu potrzeby z braku ich zaspokojenia nie połoŜyły
kresu jego nędznemu Ŝywotowi. Prawda, Ŝe tak fatalnego wyniku nie
bardzo naleŜy się obawiać. Biegu przyrody nie odmieni nigdy Ŝadna
zasada. A chociaŜ pirrończyk moŜe siebie lub innych chwilowo przy
pomocy swych głębokich rozumowań wtrącić w pewne zaniepokojenie i
zakłopotanie, to przecieŜ pierwsze najzwyklejsze zdarzenie Ŝyciowe
rozwieje wszystkie jego wątpliwości i skrupuły i postawi go we wszystkich
sprawach działania i myślenia na równi z filozofami jakiegokolwiek innego
kierunku albo z ludźmi, którzy nigdy nie zajmowali się filozoficznymi
roztrząsaniami. Zbudzony ze swych snów, pierwszy będzie się z innymi z
siebie śmiał i wyzna, Ŝe wszystkie jego zarzuty są tylko rozrywką i nie
mogą chcieć nic innego, jak wykazać dziwaczność połoŜenia rodzaju

ludzkiego, który musi i działać, i myśleć, i wierzyć, chociaŜ nie potrafi
mimo najpilniejszych badań zdobyć dla tych czynności zadowalającej
podstawy ani teŜ usunąć zarzutów, które mogą być przeciw nim
podniesione.
260. Istnieje faktycznie sceptycyzm bardziej umiarkowany, czyli filozofia
akademicka, która moŜe być zarazem trwała i poŜyteczna, a która moŜe po
części być wytworem owego pirronizmu, czyli sceptycyzmu przesadnego,
jeŜeli jego niewybredne wątpliwości zostaną do pewnego stopnia
sprostowane przy pomocy zdrowego rozsądku i zastanowienia się.
Większość ludzi z natury jest skłonna do poglądów o charakterze
stanowczym i dogmatycznym; widząc rzeczy tylko z jednej strony i nie
mając pojęcia o Ŝadnym argumencie, który by był przeciwwagą,
przyswajają sobie bez namysłu zasady, ku którym czują skłonność; nie
mają teŜ Ŝadnego wyrozumienia dla tych, co Ŝywią poglądy przeciwne.
Wszelkie wahanie się lub rozwaŜanie gmatwa ich umysł, unieruchamia ich
uczucia, paraliŜuje ich działanie. Niecierpliwią się tedy, póki nie wyzwolą
się ze stanu tak bardzo dla nich niedogodnego i sądzą, Ŝe gwałtownością
swych twierdzeń i uporczywością swych przekonań nie mogą się nigdy
dość daleko

od niego odsunąć. Gdyby jednak tacy dogmatycy mogli się stać wraŜliwymi na wielkie

ułomności rozumu ludzkiego, którym tenŜe podlega nawet gdy jest doprowadzony do doskonałości i gdy
w swych sądach postępuje najdokładniej i najostroŜniej, wtedy, zastanawiając się nad tym, przejęliby się
całkiem naturalnie większą skromnością i powściągliwością, a zarazem obniŜyliby swe nierozsądne o
sobie mniemanie i mniej by obstawali przy przesądach o swoich przeciwnikach. Człowieka
niewykształconego moŜe zastanowić połoŜenie uczonego, który mimo korzyści płynących z nauki i
rozmyślań zwykle przecieŜ swym sądom nie dowierza; a jeŜeli jakiś uczony jest wskutek wrodzonego
usposobienia skłonny do pychy i uporu, kilka kropelek pirronizmu wyleczy go z zarozumiałości,
pokazując mu, Ŝe niewielka wyŜszość, którą moŜe osiągnął nad swymi bliźnimi, jest tylko nieznaczna w
porównaniu z powszechnym zakłopotaniem i zamieszaniem właściwym naturze ludzkiej. Istnieje w ogóle
pewien stopień niedowierzania, ostroŜności i skromności, który nie powinien nigdy opuszczać dobrego
myśliciela w jego badaniach i sądach wszelkiego rodzaju.
261. Inną formą sceptycyzmu umiarkowanego, mogącą przynieść ludzkości korzyść i być naturalnym
wynikiem pirrońskich wątpliwości i niedowierzań, jest ograniczenie naszych badań do takich
przedmiotów, które najlepiej odpowiadają ciasnej pojemności rozumu ludzkiego. Wyobraźnia ludzka z
natury rzeczy dąŜy do tego, co wzniosłe, zachwyca się wszystkim, co sięga daleko i jest niezwykłe, i
unosi się dowolnie w najbardziej odległe regiony czasu i przestrzeni, by uciec od przedmiotów, z którymi
dzięki przyzwyczajeniu zbyt się oswoiła. Poprawny zaś sposób sądzenia przestrzega metody przeciwnej:
unikając wszelkich zbyt daleko i wysoko sięgających roztrząsań, zamyka się w zakresie potocznego Ŝycia
i takich przedmiotów, które naleŜą do praktyki i doświadczenia codziennego; tematy zaś bardziej
wzniosłe odstępuje poetom i mówcom, kapłanom i politykom, by je swą sztuką w piękną przyoblekali
formę. Nic nas nie moŜe skuteczniej doprowadzić do zajęcia tak zbawiennego stanowiska jak to, byśmy
choć raz byli na wskroś przekonani o sile pirrońskiego sceptycyzmu i o tym, Ŝe nic nas nie potrafi od
niego uwolnić z wyjątkiem wielkiej potęgi przyrodzonych instynktów. Ci, którzy mają zamiłowanie do
filozofii, mimo to będą się dalej zajmowali swymi badaniami, albowiem zdają sobie sprawę, Ŝe
pominąwszy bezpośrednią przyjemność przywiązaną do takiego zajęcia poglądy filozoficzne nie są
niczym innym, jak rozmyślaniem Ŝycia potocznego, przeprowadzonym metodycznie i poprawnie. Nigdy
jednak nie ulegną pokusie wykroczenia poza granice Ŝycia potocznego, póki pamiętać będę o
niedoskonałości, ciasnym zakresie i niedokładnym działaniu władz, którymi się posługują. Skoro nie
umiemy podać zadowalającej racji, dla której wierzymy, po tysiąckrotnym doświadczeniu, Ŝe kamień
upadnie lub ogień upiecze, czyŜ potrafimy kiedykolwiek w sposób zadowalający uzasadnić jakiś pogląd,
który sobie utworzyć moŜemy co do początku wszechbytu i co do stosunku świata do wiecznej
przeszłości i przyszłości?

262. To ścieśnienie naszych badań jest istotnie czymś pod kaŜdym względem tak racjonalnym, Ŝe zaleca
nam je dostatecznie chociaŜby najbardziej pobieŜny rozbiór przyrodzonych władz umysłu ludzkiego oraz
ich zestawienie z przedmiotami których dotyczą. Zobaczymy wtedy, jakie są właściwe przedmioty nauki i
badania.
263. Wydaje mi się, Ŝe jedynymi przedmiotami nauk abstrakcyjnych, czyli demonstratywnych są
wielkość i liczba, i Ŝe wszelkie usiłowania zmierzające do rozszerzenia tego doskonalszego rodzaju
wiedzy poza te granice są czystą sofisterią i złudzeniem. PoniewaŜ składniki wielkości i liczby są całkiem
jednakowe, przeto stosunki między nimi stają się skomplikowane i zawikłane, i nie ma nic ciekawszego a
zarazem uŜyteczniejszego, jak śledzić przy pomocy róŜnorodnych środków ich równość lub nierówność
poprzez róŜne sposoby, w które nam się przedstawiają. PoniewaŜ jednak wszystkie inne idee są wyraźnie
róŜne i kaŜda jest od drugiej odmienna, przeto nawet przy ich najdokładniejszym roztrząsaniu nie
moŜemy uczynić nic więcej, jak tę róŜność zauwaŜyć i na podstawie prostego zastanowienia się orzec, Ŝe
jedna rzecz nie jest drugą. Jeśli zaś zdarzy się w tych sądach jakaś trudność, pochodzi ona wyłącznie z
nieokreślonego znaczenia wyrazów, które moŜna sprostować przy pomocy lepszych definicji. śe kwadrat
nad przeciwprostokątną jest równy kwadratom nad dwoma innymi bokami, tego nawet mimo
najdokładniejszego określenia wyrazów nie moŜna wiedzieć bez szeregu wniosków i bez badania. Aby
się jednak przekonać o zdaniu, Ŝe tam, gdzie nie ma własności, nie ma teŜ niesprawiedliwości, wystarczy
jedynie określić wyrazy i wyjaśnić, Ŝe niesprawiedliwość jest naruszeniem własności. Zdanie to nie jest w
istocie niczym innym, jak mniej dokładnym określeniem. Tak samo ma się rzecz z owymi wszystkimi
rzekomymi wnioskami sylogistycznymi, które moŜna znaleźć w kaŜdej innej gałęzi wiedzy poza naukami
o wielkości i liczbie; o wielkości zaś i liczbie moŜna, sądzę, orzec z całym spokojem, Ŝe one są jedynymi
właściwymi przedmiotami wiedzy demonstratywnej.
264. Wszystkie inne badania ludzkie dotyczą wyłącznie istnienia i faktów; te zaś oczywiście nie mogą
być przedmiotem dowodzenia demonstratywnego. Cokolwiek jest, moŜe nie być. Nigdy zaprzeczenie
faktu jakiegoś nie moŜe w sobie zawierać sprzeczności. Nieistnienie jakiejś istoty jest bez wyjątku równie
jasną i wyraźną ideą jak jej istnienie. Zdanie stwierdzające, Ŝe ona nie istnieje, chociaŜby mylne, jest nie
mniej zrozumiałe i jasne, jak zdanie stwierdzające, Ŝe ona istnieje. Inaczej ma się rzecz z naukami w
ś

cisłym tego słowa znaczeniu. Tam kaŜde zdanie, które nie jest prawdziwe, jest bałamutne i

niezrozumiałe. śe pierwiastek trzeci od 64 równa się połowie od 10, jest zdaniem mylnym, którego nie
moŜna nigdy jasno pojąć. Ale Ŝe Cezar albo anioł Gabriel, albo jakakolwiek istota nigdy nie istniała,
moŜe być zdaniem mylnym, lecz jest ono zawsze zupełnie zrozumiałe i nie zawiera w sobie Ŝadnej
sprzeczności.
265. Istnienie więc jakiejś istoty da się udowodnić jedynie przy pomocy argumentów czerpanych z jej
przyczyn lub jej skutków; te argumenty zaś opierają się całkowicie na doświadczeniu. JeŜeli rozumujemy
a priori, wtedy jakakolwiek rzecz moŜe nam się wydawać zdolna wywołać jakąkolwiek rzecz.
Upadnięcie kamyczka moŜe, o ile wiemy, zagasić słońce, albo pragnienie człowieka moŜe kierować
planetami w ich orbitach. Jedynie doświadczenie poucza nas o naturze i granicach przyczyny i skutku i
pozwala nam na podstawie jednego przedmiotu wnosić o istnieniu innego. Taka jest podstawa
rozumowania moralnego, z którego składa się większa część wiedzy ludzkiej i z którego płynie wszelkie
działanie i zachowanie się człowieka.
266. Rozumowanie moralne dotyczy albo szczegółowych albo ogólnych faktów. Wszelkie rozwaŜania
Ŝ

yciowe dotyczą faktów szczegółowych, tak samo wszelkie poszukiwania w zakresie historii,

chronologii, geografii i astronomii.
267. Naukami zajmującymi się faktami ogólnymi są polityka, filozofia przyrody, fizyka, chemia itd., w
których bada się własności, przyczyny i skutki całego rodzaju zjawisk.
268. Nauka o Bogu, czyli teologia, dowodząc istnienia Boga i nieśmiertelności duszy, składa się po części
z rozumowań dotyczących faktów szczegółowych, po części z rozumowań dotyczących faktów ogólnych.
Opiera się na rozumie, o ile polega na doświadczeniu. Najlepszym jednak i najsilniejszym jej oparciem
jest wiara i boskie objawienie.
269. Etyka i estetyka są raczej sprawami smaku i poczucia aniŜeli rozumu. Piękno, czy to duchowe, czy
fizyczne, raczej odczuwamy niŜ pojmujemy. JeŜeli zaś o nim rozumujemy i usiłujemy ustalić jego
kryterium, wtedy rozwaŜamy fakt nowy, mianowicie ogólny smak ludzkości lub teŜ jakiś inny fakt tego
rodzaju, który moŜe być przedmiotem rozumowania i badania.
270. Jeśli przejęci tymi zasadami przebiegniemy biblioteki, jakieŜ musimy urządzić spustoszenie! Biorąc
do ręki jakiś tom traktujący np. o teologii albo szkolnej metafizyce, zapytujemy się: czy zawiera jakieś