w w w. e l e k t r o . i n f o . p l
n r 1 0 / 2 0 0 4
t e c h n i k a o ś w i e t l e n i o w a
B
ezpieczeństwo ludzi oraz ochrona
mienia przed skutkami awarii, nie-
właściwego działania urządzeń będą-
cych w wyposażeniu obiektów budow-
lanych to priorytety przy wyborze roz-
wiązań technicznych przez projektan-
tów. Prawo budowlane nakłada na pro-
jektanta oraz organ nadzoru budowla-
nego obowiązek szczególnej troski o ele-
menty wpływające na poziom bezpie-
czeństwa pożarowego budynków i in-
nych obiektów budowlanych. Powodów
zaistnienia pożaru jest wiele, dlatego
istotne jest prawidłowe oszacowanie za-
grożeń pożarowych i wybuchowych, co
pozwoli na etapie projektowania wybrać
odpowiednie środki ograniczające do
minimum powstanie pożaru z winy za-
stosowanych elementów.
Poziom zagrożenia ludzi jest zależny
od liczby osób przebywających w po-
mieszczeniach, jak również od rodzaju
produkcji (materiały łatwopalne, gazy
i pyły lotne). Zakłady o profilu chemicz-
nym, składy materiałów chemicznych,
drewna, rozlewnie gazu i paliw płyn-
nych podlegają rygorom przepisów
z zakresu ochrony przeciwwybucho-
wej. Rozporządzenie Ministra Spraw
Wewnętrznych z 16 czerwca 2003 roku
w sprawie ochrony przeciwpożarowej
budynków, innych obiektów budowla-
nych i terenów (Dz. U. nr 121 poz. 1138)
wprowadziło nową klasyfikację stref
zagrożenia wybuchowego. Natomiast
Rozporządzenie Ministra Infrastruk-
tury z 12 kwietnia 2002 roku w spra-
wie warunków technicznych, jakim po-
winny odpowiadać budynki i ich usy-
tuowanie (Dz. U. nr 75 poz. 690 z póź-
niejszymi zmianami) wprowadziło
nową klasyfikację zagrożenia pożaro-
wego budynków oraz obowiązek stoso-
wania norm przywołanych w jego tre-
ści (Dz.U. nr 109 poz. 1156). W związku
z tym, przy projektowaniu i wykony-
waniu instalacji w wymienionych stre-
fach zagrożenia wybuchowego, musimy
wziąć pod uwagę i przeanalizować wie-
le czynników zewnętrznych oraz norm
warunkujących wykonanie tych insta-
lacji w celu poprawnego zaprojektowa-
nia i wykonania oświetlenia.
Pierwszym bardzo istotnym czyn-
nikiem jest sklasyfikowanie pomiesz-
czeń, dla których projektujemy i wyko-
nujemy instalację oświetleniową, do
klas kategorii zagrożenia wybuchowe-
go, a następnie dokonanie klasyfikacji
zagrożenia pożarowego (
tabele 1 i 2).
Ocena zagrożenia wybuchem po-
winna być dokonana przez inwestora,
biuro projektowe, ewentualnie przez
użytkownika lub wspólnie, tj. przez
osoby, które decydują o procesie tech-
nologicznym.
Pomieszczenie, w którym może
wytworzyć się mieszanina wybucho-
wa, powstała z wydzielających się ga-
zów, par i mgieł, jest traktowane jako
pomieszczenie zagrożone wybuchem.
Kategoria zagrożenia wybuchowego Z1
obejmuje obszar, w którym pary cieczy
łatwo zapalnych lub gazy palne o tem-
peraturze zapłonu do 55ºC mogą cza-
sowo tworzyć mieszaninę wybucho-
wą tylko w przypadku awarii urzą-
dzeń technologicznych lub magazyno-
wych. Obszary, w których mogą wystę-
pować mieszaniny wybuchowe gazów
palnych mających wysoką dolną grani-
cę wybuchowości (powyżej 10 %), pary
cieczy łatwo zapalnych o temperaturze
zapłonu od 55ºC do 100ºC, zalicza się
do kategorii Z2 zagrożenia wybucho-
wego. Do kategorii Z20, Z21, Z22 zali-
czane są pomieszczenia, w których pal-
ne pyły i włókna tworzą stałe lub czaso-
we mieszaniny wybuchowe.
Wyznaczenie kategorii zagrożenia
wybuchowego wymaga od projektantów
wnikliwej analizy parametrów substan-
cji tworzących mieszaniny wybuchowe,
czynników sprzyjających powstawaniu
mieszanin gazów palnych i gromadze-
niu się pyłów. Każda substancja, która
może tworzyć mieszaninę wybuchową,
charakteryzuje się indywidualnymi ce-
chami, których analiza pozwala właści-
wie określić, obok stref zagrożenia, rów-
nież klasy wybuchowości, grupy samo-
zapalenia oraz właściwy dobór elemen-
tów instalacji oświetleniowej. Najważ-
niejsze parametry wybuchowe substan-
cji tworzących mieszaniny wybuchowe
określają temperaturę zapłonu cieczy,
względną gęstość oraz temperaturę tle-
nia pyłków i włókien.
Temperatura zapłonu cieczy, infor-
muje nas, do jakiej temperatury nale-
ży ogrzać ciecz, aby wytworzona nad jej
powierzchnią para uległa zapłonowi na
krótką chwilę pod wpływem iskry lub
płomienia. Temperatura ta jest wskaź-
nikiem zaliczania danej substancji jako
wybuchowej. Dolna i górna granica wy-
buchowości palnej substancji są to mini-
malne i maksymalne jej stężenia, w za-
kresie których substancja jest wybucho-
wa. Gęstość względna gazu lub pary
oznacza stosunek masy cząsteczkowej
gazu lub pary palnej do masy cząstecz-
kowej powietrza. Wielkość ta pozwala
określić kierunek przepływu gazu lub
pary palnej ze źródeł zagrożenia.
Temperatura samozapłonu gazu, pary,
pyłu (substancji palnej) jest to minimal-
na temperatura, po osiągnięciu której
mieszanina substancji palnej z powie-
trzem ulega gwałtownemu spaleniu bez
udziału dodatkowych czynników. Czyn-
nikiem podgrzewającym mogą być ele-
menty urządzeń elektrycznych. W przy-
padku oświetlenia elementem podgrze-
wającym mogą być źródła światła, sta-
teczniki, elementy sterowania oświe-
Oznaczenie
strefy nowe
Oznaczenie
strefy stare
Opis zagrożenia
Z0
Z0
Mieszanina wybuchowa gazów, para występuje stale lub
długotrwale w normalnych warunkach pracy ponad 1000 h / rok).
Z1
Z1
Mieszanina wybuchowa gazów, para może występować
w normalnych warunkach pracy (od 10 – 1000 h / rok).
Z2
Z2
Mieszanina wybuchowa gazów, para występuje z niewielkim
prawdopodobieństwem i krótkotrwale (około 10 h / rok).
Z20
Z10
Mieszanina wybuchowa pyłów występuje często lub
długotrwale, wskutek zawirowań powietrza.
Z21
Z11
Mieszanina wybuchowa pyłów występuje krótkotrwale, wskutek
zawirowań powietrza.
Z22
—
Mieszanina wybuchowa pyłów nie występuje podczas
normalnego stanu pracy, a w przypadku wystąpienia trwa krótko.
Tab. 1 Strefy zagrożenia wybuchowego
Oznaczenie
grupy
zagrożenia
Opis grupy
ZL I
Budynki zawierające pomieszczenia przeznaczone do jednoczesnego
przebywania ponad 50 osób niebędących ich stałymi użytkownikami,
a nie przeznaczone przede wszystkim do użytku ludzi o ograniczonej
zdolności poruszania się.
ZL II
Budynki przeznaczone do użytku ludzi o ograniczonej zdolności do
poruszania się, takie jak szpitale, żłobki, przedszkola, domy dla osób
starszych.
ZL III
Budynki użyteczności publicznej, niezakwalifikowane do ZL I i ZL II.
ZL IV
Budynki mieszkalne.
ZL V
Budynki zamieszkania zbiorowego niezakwalifikowane do ZL I i ZL II.
Tab. 2 Klasyfikacja budynków pod względem zagrożenia pożarowego
36
t e c h n i k a o ś w i e t l e n i o w a
bezpieczne oświetlenie w strefach
zagrożenia pożarowego
Mariusz Chojnowski
