Technik_weterynarii_322[14]_Z2.01

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

SPIS TREŚCI

Wprowadzenie

Wymagania wstępne

Cele kształcenia

Materiał nauczania

4.1. Prawo weterynaryjne

4.1.1. Materiał nauczania

4.1.2. Pytania sprawdzające

4.1.3. Ćwiczenia

4.1.4. Sprawdzian postępów

4.2. Ogólne zasady rozpoznawania chorób. Badanie poszczególnych układów

4.2.1. Materiał nauczania

4.2.2. Pytania sprawdzające

4.2.3. Ćwiczenia

4.2.4. Sprawdzian postępów

4.3. Choroby zakaźne i niezakaźne

4.3.1. Materiał nauczania

4.3.2. Pytania sprawdzające

4.3.3. Ćwiczenia

4.3.4. Sprawdzian postępów

4.4.Choroby pasoŜytnicze

4.4.1. Materiał nauczania

4.4.2. Pytania sprawdzające

4.4.3. Ćwiczenia

4.4.4. Sprawdzian postępów

Sprawdzian osiągnięć

Literatura

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

WPROWADZENIE

Poradnik

będzie Ci pomocny w przyswajaniu wiedzy i zdobywaniu umiejętności

z zakresu rozpoznawania i zwalczania chorób u zwierząt. W poradniku zamieszczono:

−

wymagania wstępne, które są wykazem umiejętności, jakie naleŜy opanować wcześniej,
by móc korzystać z tego poradnika,

−

cele kształcenia, czyli umiejętności jakie zdobędziesz pracując z poradnikiem,

−

materiał nauczania, który zawiera wiadomości teoretyczne niezbędne do opanowania
treści jednostki modułowej. Podzielono go na cztery tematy, ściśle ze sobą powiązanych
i realizowanych w określonej kolejności,

−

zestawy pytań, które pomogą Ci sprawdzić, czy posiadłeś podstawową wiedzę konieczną
do prowadzenia chowu i hodowli koni,

−

wiczenia, które mają na celu ukształtowanie umiejętności praktycznych,

−

sprawdzian postępów, czyli przykładowy zestaw pytań, dzięki któremu sprawdzisz czy
nabyłeś niezbędną wiedzę i umiejętności po zrealizowaniu jednostki modułowej,

−

wykaz literatury, z jakiej moŜesz korzystać podczas nauki.
Trudności ze zrozumieniem tematu lub ćwiczenia powinieneś rozwiązać, prosząc

nauczyciela o wyjaśnienie i ewentualne sprawdzenie, czy dobrze wykonujesz daną czynność.
Po opracowaniu materiału sprawdź zakres opanowanych umiejętności z zakresu jednostki.
Jednostka modułowa – Rozpoznawanie i zwalczanie chorób zwierząt, jest jednostką, która
daje Ci podstawy do nabywania umiejętności w następujących częściach programu.

Wszystkie przepisy, z których będziesz korzystał są publikowane. Niemniej jednak,

z uwagi na ciągłe zmiany w obowiązującym prawie, najbardziej miarodajnym źródłem są
cyklicznie aktualizowane, specjalistyczne elektroniczne programy prawnicze zawierające
jednolite teksty wszystkich aktów prawnych.

Bezpieczeństwo i higiena pracy

W czasie pobytu w pracowni, gospodarstwie rolnym i lecznicy gdzie będziesz realizować

część ćwiczeń musisz przestrzegać regulaminów, przepisów bezpieczeństwa i higieny pracy
oraz instrukcji przeciwpoŜarowych, wynikających z tych regulaminów.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

WYMAGANIA WSTĘPNE

Przystępując do realizacji programu nauczania jednostki modułowej powinieneś umieć:

−

korzystać z róŜnych źródeł informacji,

−

stosować podstawowe pojęcia z zakresu biologii,

−

rozróŜniać poszczególne narządy u zwierząt,

−

rozróŜniać działanie układów i narządów w organizmach zwierząt,

−

określać topografię ciała i połoŜenia narządów,

−

rozpoznawać gatunki zwierząt gospodarskich,

−

określać płeć osobników róŜnych gatunków zwierząt,

−

stosować podstawowe przepisy sanitarno-weterynaryjne i przepisy dotyczące dobrostanu
zwierząt,

−

stosować przepisy bezpieczeństwa i higieny pracy, ochrony przeciwpoŜarowej,

−

przewidywać zagroŜenia związane z pracą ze zwierzętami,

−

skutecznie komunikować się z innymi uczestnikami procesu nauczania,

−

korzystać z komputera i jego oprogramowania.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

CELE KSZTAŁCENIA

W wyniku realizacji programu jednostki modułowej powinieneś umieć:

−

zastosować obowiązujące przepisy prawa dotyczące zwalczania chorób zwierząt,

−

zastosować przepisy bezpieczeństwa i higieny pracy w postępowaniu ze zwierzętami,

−

określić znaczenie występowania i zwalczania chorób zwierząt,

−

określić zagroŜenia zdrowia i Ŝycia zwierząt oraz ich źródła,

−

określić pojęcia zdrowia i choroby oraz sklasyfikować czynniki chorobotwórcze,

−

określić chorobotwórcze działanie czynników fizycznych, chemicznych i biologicznych
na organizm zwierząt,

−

określić czynniki wpływające na odporność zwierząt,

−

określić procesy patologiczne zachodzące w organizmach zwierząt,

−

zastosować podstawowe metody badań klinicznych,

−

przeprowadzić badanie ogólne zwierząt i wywiad weterynaryjny,

−

określić zmiany chorobowe w poszczególnych narządach,

−

określić przyczyny, objawy kliniczne oraz rozpoznać i zwalczyć choroby niezakaźne
zwierząt,

−

określić przyczyny, objawy kliniczne oraz rozpoznać i zwalczyć choroby pasoŜytnicze
zwierząt,

−

określić przyczyny, objawy kliniczne oraz rozpoznać i zwalczyć choroby zakaźne
zwierząt,

−

określić choroby zakaźne podlegające obowiązkowi zgłaszania i zwalczania,

−

określić choroby odzwierzęce,

−

określić przyczyny, przebieg i objawy chorób przenoszonych podczas krycia,

−

określić przyczyny i zapobiec niepłodności u samców i samic,

−

określić przyczyny i zastosować metody zwalczania oraz zapobiegania schorzeniom
gruczołu mlekowego u samic,

−

określić przyczyny, objawy kliniczne, rozpoznać i zastosować metody zwalczania oraz
zapobiegania chorobom noworodków zwierząt,

−

określić przyczyny, objawy kliniczne, rozpoznać i zwalczyć choroby drobiu,

−

określić przyczyny, objawy kliniczne, rozpoznać i zwalczyć choroby ryb,

−

określić przyczyny, objawy kliniczne, rozpoznać i zwalczyć choroby pszczół,

−

odczytać dokumentację weterynaryjną.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

MATERIAŁ NAUCZANIA

4.1. Prawo weterynaryjne

4.1.1. Materiał nauczania

Zwalczanie zakaźnych chorób zwierząt jest jednym z zadań słuŜby weterynaryjnej.

Podstawowymi aktami prawnymi spełniającymi wymogi

weterynaryjnego prawa

europejskiego zawarte w aktach prawnych wydanych przez Parlament Europejski, Radę UE
i Komisję Europejską w zakresie zwalczania chorób zakaźnych są:

−

Ustawa z 27 sierpnia 2003r. o weterynaryjnej kontroli granicznej (Dz. U. Nr 165, poz.
1590),

−

Ustawa z 10 grudnia 2003r. o kontroli weterynaryjnej w handlu (Dz. U. Nr 16, poz. 145),

−

Ustawa z 29 stycznia 2004r. o Inspekcji Weterynaryjnej (Dz. U. Nr 33. poz. 287 (ze zm.),

−

Ustawa z 29 stycznia 2004r. o wymaganiach weterynaryjnych dla produktów
pochodzenia zwierzęcego (Dz. U. Nr 33, poz. 288),

−

Ustawa  z  11  marca  2004r.  o  ochronie  zdrowia  zwierząt  oraz  zwalczaniu  chorób
zakaźnych zwierząt (Dz. U. Nr 69, poz. 625), w której określone są choroby podlegające
obowiązkowi  zgłaszania,  rejestracji  oraz  nakazowi  szczepień.  Ustawa  reguluje  sposób
postępowania  słuŜb  weterynaryjnych,  administracji  państwowej  i  samorządowej  mający
na celu zapobieganie pojawieniu się i rozprzestrzenianiu chorób zakaźnych stanowiących
zagroŜenie dla zwierząt i ludzi.
Do  ustaw  jest  szereg  aktów  wykonawczych  -  rozporządzeń  dotyczących  między  innymi

szczegółowego  sposobu  i  trybu  zwalczania  chorób  zakaźnych  zwierząt  podlegających
obowiązkowi  zwalczania.  Rodzaj  badań  oraz  kierunek  badań  (choroby  zakaźne
i odzwierzęce)  przeprowadza  się  w  laboratoriach  określonych  w Rozporządzeniu  w  sprawie
wykazu  laboratoriów  referencyjnych  właściwych  dla  poszczególnych  rodzajów  badań
i kierunków badań (Dz. U. 2002 r. Nr 67 poz.616).

Wykonywanie zawodu lekarz za weterynarii polega na ochronie zdrowia zwierząt oraz

weterynaryjnej ochronie zdrowia publicznego i środowiska. Szczegółowy zakres został
określony w ustawie z dnia 21 grudnia 1990r. o zawodzie lekarza weterynarii i izbach
lekarsko-weterynaryjnych (Dz. U.2002r. Nr 187 poz. 1567 ze zm.).

Weterynaryjne aspekty ochrony zdrowia zwierząt

Pojęcie ochrony zdrowia zwierząt mieści wiele zagadnień, wśród których do

najwaŜniejszych naleŜy zaliczyć zabezpieczenie zwierzętom odpowiednich warunków
bytowania (dobrostan zwierząt) oraz w czasie transportu, profilaktykę a takŜe obchodzenie się
ze zwierzętami. Regulują je niŜej wymienione akty prawne:

−

Ustawa z dnia 11 marca 2004r. o ochronie zdrowia zwierząt oraz zwalczaniu chorób
zakaźnych zwierząt (Dz. U. Nr 69, poz. 625),

−

Ustawa z dnia 21 sierpnia 1997r. o ochronie zwierząt (Dz. U. Nr 111 po.724 ze zm.),

−

Rozporządzenie Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia 2 września 2003r. w sprawie
minimalnych

warunków

utrzymywania

poszczególnych

gatunków

zwierząt

gospodarskich (Dz. U. z 2003r. Nr 167, poz. 1629 z późn. zm. ).
Nieuzasadnione lub niehumanitarne zabijanie zwierząt oraz znęcanie się nad nimi jest

zabronione.  Przez  znęcanie  się  nad  zwierzętami  naleŜy  rozumieć  zadawanie  albo  świadome
dopuszczanie  do  zadawania  bólu  lub  cierpień.  Zwierzę,  które  jest  raŜąco  zaniedbywane  lub
okrutnie  traktowane,  moŜe  być  odebrane,  czasowo  lub  na  stałe,  właścicielowi  bądź  innej
utrzymującej  osobie,  na  podstawie  decyzji  wójta  (burmistrza,  prezydenta  miasta)  podjętej
z urzędu  lub  na  wniosek  organu  Policji,  lekarza  weterynarii  albo  inspektora  Towarzystwa

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Opieki  nad  Zwierzętami  w  Polsce  lub  upowaŜnionego  przedstawiciela  innej  organizacji
społecznej  o  podobnym  statutowym  celu  działania  i  przekazane  do  schroniska  dla  zwierząt
albo pod opiekę innej osoby lub instytucji. Sposób i warunki uŜywania zwierząt do pracy nie
mogą  stwarzać  nieuzasadnionego  zagroŜenia  dla  ich  Ŝycia  i  zdrowia  ani  zadawać  im
cierpienia.  Osoba  wykorzystująca  zwierzęta  do  pracy  ma  obowiązek  zapewnić  im,  w  ciągu
kaŜdej doby, wypoczynek dla regeneracji sił, właściwy dla danego gatunku.

Transport zwierząt powinien odbywać się środkami do tego celu przystosowanymi oraz

prowadzony  w  odpowiednich  warunkach.  Zabrania  się  transportu  zwierząt  w  okresie
okołoporodowym  oraz  młodych  zwierząt  oddzielonych  od  matek,  niezdolnych  do
przyjmowania  stałych  pokarmów,  przeładunku  zwierząt  bez  odpowiedniego  zabezpieczenia.
Szczegółowe  zasady  i  warunki  transportu  zwierząt  określa  rozporządzenie  Ministra
Transportu i Gospodarki Morskiej z 30 czerwca 1998r. (Dz. U. Nr 86 poz.552 ze zm.).

Bezpieczeństwo i higiena pracy podczas obsługi zwierząt

Zagadnienia bezpieczeństwa i higieny pracy przy obsłudze zwierząt gospodarskich

uregulowane  są  przepisami  Rozporządzenia  Ministra  Rolnictwa  i  Rozwoju  Wsi  z  dnia
28 września  2001r.  w  sprawie  bezpieczeństwa  i  higieny  pracy  przy  obsłudze  zwierząt
gospodarskich  (Dz.  U.  z  dnia  15  października

2001r). Obowiązkiem pracodawcy jest

stworzenie  odpowiednich  warunków  w  pomieszczeniach  inwentarskich  oraz  organizowanie
prac  przy  obsłudze  zwierząt  zgodnie  z  wymogami  bezpieczeństwa  i  higieny  pracy.
Szczegółowe  zasady  obsługi  zwierząt  zostały  omówione  w  jednostce  modułowej
322[14].01.01.

Obchodzenie się ze zwierzętami podczas badania klinicznego

Zwierzęta uŜytkowe są przyzwyczajone do obcowania z człowiekiem i łagodne

obchodzenie się z nimi powoduje, Ŝe na ogół dobrze znoszą czynności związane z badaniem
i leczeniem.  Podejście  do  kaŜdego  zwierzęcia  powinno  być  spokojne  i zdecydowane,  jednak
z zachowaniem  odpowiedniej  ostroŜności.  Polega  ono  na  zbliŜeniu  się,  odezwaniu  lub
pogłaskaniu tak, aby zwierzę nie było zaskoczone obecnością obcego człowieka. Nie naleŜy
wykonywać  gwałtownych  ruchów,  poniewaŜ  wywołują  one  niepokój  i  reakcję  obronną.  Do
przeprowadzenia  badania  lub  wykonania  niebolesnych  zabiegów  u  zwierząt  spokojnych
wystarcza  często  tylko  umiejętne  ich  przytrzymanie.  Natomiast  w  stosunku  do  zwierząt
rozdraŜnionych  lub  złośliwych  oraz  przy  dłuŜszych  i  męczących  zabiegach  znajdują
zastosowanie  róŜne  sposoby  ich  poskramiania.  Całkowite  unieruchomienie  i  kładzenie
zwierząt gospodarskich stosuje się częściej przy wykonywaniu zabiegów chirurgicznych.

Koń. Do konia podchodzi się od przednio – bocznej strony, mając na uwadze moŜliwość

ugryzienia  lub  kopnięcia  kończynami  przednimi  lub  częściej  tylnymi.  ZbliŜając  się  z  tej
strony,  w  którą  koń  odwraca  głowę,  obserwuje  się  ruch  uszu  i  wyraz  twarzy.  Po  odezwaniu
się do konia naleŜy ująć ręką za uzdę oraz poklepać go po szyi i bokach. W ten sposób moŜna
ocenić reakcję zwierzęcia i konieczność zastosowania odpowiedniego sposobu poskromienia.
Czasem  wystarczy  tylko  przytrzymanie  za  uzdę,  odwrócenie  uwagi  konia  przez  pukanie
palcem  w  jego  czoło  lub  zasłonięcie  mu  dłońmi  oczu.  Niespokojne  zwierzę  moŜna
przytrzymać,  chwytając  jednocześnie  za  uzdę  i  ucho  lub  grzywę.  Innym  sposobem
poskramiania  jest  załoŜenie  dutki  (zakładana  na  nos  lub  ucho),  podniesienie  przedniej
kończyny, zgięcie jej w stawie nadgarstkowym i lekkie przytrzymanie za kopyto lub pęcinę.
Płochliwego  konia  moŜna  teŜ  wprowadzić  do  poskromu.  JeŜeli  jednak  opiera  się  on  przed
wejściem  do  poskromu  przodem,  moŜna  próbować  wprowadzenia  go  tyłem  przez  cofanie.
Zabezpieczenie  badającego  przed  kopnięciem  tylnymi  kończynami,  na  przykład  w  czasie
badania przez prostnicę, polega na uniesieniu i przytrzymaniu zgiętej kończyny przedniej po
stronie badającego lub nałoŜenie na kończyny tylne pęt z linkami i odpowiednie wywiązanie
linek przez popręg lub kłąb i szyję.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Bydło. Z ostroŜnością naleŜy zbliŜać się do bydła młodego i buhajów. NaleŜy pamiętać,

e sztuki dorosłe i niespokojne mogą uderzać rogami i kopać kończynami tylnymi ku

przodowi  i na  boki.  Głowę  zwierzęcia  unieruchamia  się  przez  uchwycenie  jedną  ręką  za
przeciwległy róg, a palcami drugiej ręki za przegrodę nosową, skręcając w ten sposób głowę
ku  sobie.  Do  przytrzymywania  za  przegrodę  nosową  słuŜą  teŜ  kleszcze  nosowe.  Innym
sposobem  poskromienia  moŜe  być  chwyt  dłonią  za  fałd  skóry  grzbietu  za  łopatkami,
skręcenie krótkim kołkiem pętli sznura załoŜonej na tylną nogę ponad stawem skokowym lub
uniesienie ku górze i skręcenie nasady ogona, co ma zastosowanie najczęściej u cieląt. Bydło,
podobnie  jak  konie,  moŜna  wprowadzić  do  poskromu.  Buhaje  przytrzymuje  się  za  kółko
umieszczone w przegrodzie nosa.

Owce. Poskramianie tych zwierząt, wymaga tylko umiejętnego przytrzymania za głowę

lub skórę na karku, czasem jednoczesnego przyciśnięcia bokiem do przegrody pomieszczenia.
NaleŜy jedynie zachować ostroŜność i zabezpieczyć się przed ewentualnym uderzeniem
głową przez tryka.

winie. Zwierzęta te są trudne do przytrzymania, a moŜliwość przeprowadzenia

szczegółowego  badania  równieŜ  jest  utrudniona.  NaleŜy  zachować  ostroŜność  w  czasie
badania  macior  z  prosiętami  i  knurów,  podraŜnione  mogą  wykazywać  agresywność.
U pozostałych często wystarczy tylko przepędzenie badanej sztuki pod ścianę czy uchwycenie
za  uszy  i  drapanie  w  okolicy  grzbietu  lub  brzucha,  co  powoduje  bezruch  zwierzęcia.
Unieruchomienie  dorosłych  osobników  moŜliwe  jest  za  pomocą:  kleszczy  Michalika,
poskramiacza,  pętli  z  powroza.  Ograniczenie  ruchu  uzyskuje  się  przez  wprowadzenie  świni
do wąskiej klatki – wózka, podobnie jak przy wprowadzaniu konia czy krowy do poskromu.
Prosięta moŜna przytrzymać na ręce.

4.1.2.

Pytania sprawdzające

Odpowiadając na pytania, sprawdzisz, czy jesteś przygotowany do wykonania ćwiczeń.

Jakie przepisy regulują zwalczanie chorób zakaźnych?

Jakie choroby zakaźne podlegają obowiązkowi zgłaszaniu i rejestracji?

Jakie czynności moŜe wykonywać technik weterynarii samodzielnie?

Jakie czynności wykonuje powiatowy lekarz weterynarii po otrzymaniu zawiadomienia
o podejrzeniu wystąpienia wąglika?

Jakie obowiązki są posiadacza zwierzęcia w przypadku wystąpienia chorób zakaźnych?

Jakie przepisy regulują ochronę zwierząt?

W jaki sposób naleŜy obchodzić się ze zwierzętami podczas badania klinicznego?

4.1.3

Ćwiczenia

Ćwiczenie 1

Przeanalizuj procedurę postępowania powiatowego lekarza weterynarii po otrzymaniu

zawiadomienia przez właściciela zwierzęcia podejrzenia o wystąpienie wąglika oraz
obowiązki jakie ciąŜą na posiadaczu zwierzęcia.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

przeczytać Rozporządzenie Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia 5 maja
2005 r. w sprawie zwalczania wąglika ( Dz. U. nr 88, poz.750),

przeczytać Rozporządzenie Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia 28 kwietnia 2004r.
w sprawie zakresu i sposobu prowadzenia ewidencji leczenia zwierząt i dokumentacji
lekarsko-weterynaryjnej (Dz. U. z 2004r. Nr 100, poz. 1022),

określić czynności, które podejmuje lekarz w celu wykrycia lub wykluczenia choroby,

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

określić nakazy które zarządza lekarz weterynarii,

określić obowiązki właściciela zwierzęcia,

wymienić dokumenty obowiązujące w postępowaniu,

sporządzić notatkę z ćwiczenia.

WyposaŜenie stanowiska pracy:

−

Rozporządzenie Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia 5 maja 2005r w sprawie
zwalczania wąglika ( Dz. U. nr 88, poz.750),

−

Rozporządzenie Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia 28 kwietnia 2004r. w sprawie
zakresu i sposobu prowadzenia ewidencji leczenia zwierząt i dokumentacji lekarsko –
weterynaryjnej (Dz. U. z 2004r. Nr 100, poz. 1022),

−

ksiąŜka leczenia zwierząt, ewidencja leczenia zwierząt,

−

notatnik, długopis.

Ćwiczenie 2

Przygotuj konia do badania klinicznego.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

przeczytać materiał nauczania dotyczący zachowania konia, zasad przygotowania konia
do badania klinicznego,

przeprowadzić wywiad z obsługą na temat zachowań konia,

przed wejściem do boksu, ostrzec go głosem i poczekać na reakcję,

wyprowadzić konia z boksu,

ustawić go do badania na płycie,

przytrzymać za uzdę, odwrócić uwagę konia,

poskromić konia (poskrom, załoŜenie dutki),

ocenić prawidłowość wykonanych działań.

WyposaŜenia stanowiska pracy:

−

koń,

−

ogłowie (uzda, kantar z uwiązem),

−

dutka,

−

odzieŜ ochronna.

4.1.4

Sprawdzian postępów

Czy potrafisz:

Tak

Nie

określić przepisy prawne regulujące zwalczanie chorób

zakaźnych?

wymienić choroby zakaźne podlegające zgłoszeniu?

wymienić dokumenty jakie prowadzi lekarz weterynarii

i właściciel zwierzęcia?



określić procedurę postępowania przy zwalczaniu chorób

zakaźnych?

scharakteryzować zasady ochrony zwierząt wynikające

z ustawy o ochronie zwierząt?



wymienić przepisy określające warunki naleŜy zapewnić

zwierzętom w gospodarstwie oraz w czasie transportu?

wymienić zasady obowiązujące przy postępowaniu ze

zwierzętami podczas badań zwierząt?



„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

4.2.

Ogólne

zasady

rozpoznawania

chorób.

Badanie

poszczególnych układów

4.2.1. Materiał nauczania

Pojęcie zdrowia i choroby

Zdrowie to stan względnej równowagi wewnętrznej, kiedy cały organizm dostosowuje się

do działających czynników środowiska.

Choroba stanowi morfologiczny i czynnościowy wyraz zaburzeń w organizmie.

O powstaniu choroby, jej rozwoju, decydują: działanie czynnika chorobotwórczego,
podatność organizmu, czas trwania procesu chorobowego oraz wpływ środowiska
zewnętrznego.

Patologia to nauka o zmianach chorobowych. Fizjopatologia zajmuje się zjawiskami

zachodzącymi w ustroju chorym oraz badaniem przyczyn i warunków powstawania procesów
patologicznych, a takŜe mechanizmem ich rozwoju, jest zatem nauką o czynnościach ustroju
chorego.
Przyczyny chorób

Nauka, która zajmuje się ustaleniem bezpośrednich przyczyn schorzenia, nazywa się

etiologią. Zarówno choroby zakaźne, jak i inne są wynikiem działania nie jednej, lecz kilku
przyczyn, a więc czynników chorobotwórczych, z których jeden jest zwykle zasadniczy.
Przyczyny chorób dzielą się na zewnątrzpochodne i wewnątrzpochodne. Przyczynami
zewnątrzpochodnym są czynniki fizyczne, chemiczne i biologiczne, pokarmowe.

Do czynników fizycznych zalicza się czynniki: mechaniczne, termiczne, promieniowanie

słoneczne i jonizujące, prąd elektryczny, ciśnienie atmosferyczne, hałas.

Skutkiem działania czynników mechanicznych jest powstanie urazu. Do uszkodzeń

zamkniętych (bez przerwania ciągłości skóry) zaliczamy: stłuczenie, które powoduje
zaczerwienienie

lub

podbiegnięcie

krwawe,

wstrząśnienie,

uciśnięcie,

pęknięcie,

rozciągnięcie,  zwichnięcie,  skręcenie  i  złamanie.  JeŜeli  stłuczeniu  ulegnie  tkanka  łączna
podskórna  lub  błona  podśluzowa  dochodzi  do  przerwania  ciągłości  naczyń  i  powstanie
krwiaka.  Do  uszkodzeń  mechanicznych  przebiegających  z  przerwaniem  ciągłości  skóry
zaliczane są rany oraz złamania otwarte kości.

Uraz głowy i uszkodzenie ośrodków oddechowego i naczynioruchowego moŜe

powodować ustanie oddychania lub akcji serca. Uraz serca oraz głównych naczyń
krwionośnych wskutek przerwania ciągłości naczyń prowadzi do powstania krwotoków
zewnętrznych lub wewnętrznych.

Czynniki termiczne, działając miejscowo w ciągu dłuŜszego czasu lub z większym

natęŜeniem powodują powstawanie oparzenia. Przegrzanie (hipertermia) moŜe występować
w postaci:

−

hipertermii prowadzącej do zapaści sercowo – naczyniowej wskutek utraty wody,

−

hipertermii wywołującej drgawki wskutek znacznej utraty elektrolitów,

−

udaru cieplnego przy zahamowaniu utraty ciepła z organizmu,

−

udaru słonecznego.
Działanie zimna moŜe być miejscowe lub ogólne. Miejscowe działanie zimna moŜe

prowadzić do odmroŜeń, głównie części: ryj, nos, kończyny, ogon, strzyki. Ogólne działanie
zimna moŜe doprowadzić do oziębienia organizmu i obniŜenia ciepłoty ciała a krańcowych
przypadkach do zamarznięcia.

Do chemicznych przyczyny chorób zalicza się substancje pochodzenia organicznego

i nieorganicznego, które stykając się z tkankami ustroju wywołują ich uszkodzenie. Zmiany
i zaburzenia występujące w poszczególnych narządach pod wpływem czynników

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

chemicznych szkodliwych dla ustroju nazywamy zatruciem. W zaleŜności od sposobu
działania na organizm trucizny dzieli się na grupy:

−

substancje wywołujące niedotlenienie organizmu (tlenek węgla, azotyny, cyjanki),

−

substancje draŜniące i Ŝrące (zasady, kwasy, sole metali),

−

substancje działające na układ nerwowy: środki narkotyczne, znieczulające.
Ze względu na pochodzenie rozróŜnia się trucizny pochodzenia mineralnego, roślinnego,

zwierzęcego. Istotną rolę w zatruciach odgrywają pestycydy.

Biologicznymi przyczynami schorzeń są zarazki, grzyby, pasoŜyty. Chorobotwórczość

wielu bakterii jest związana przede wszystkim z wytwarzaniem przez nie toksyn. Choroby
wywołane grzybami są wynikiem toksycznego oddziaływania po spoŜyciu paszy, namnaŜania
się grzybów w tkankach i narządach.

Do wewnątrzpochodnych przyczyn chorób zalicza się czynniki genetyczne, choroby

dziedziczne i wrodzone.

Choroba moŜe rozwijać się powoli, skrycie, mieć przebieg łagodny, a takŜe utajony. Ze

względu  na  czas  trwania,  przebieg  oraz  objawy  kliniczne  choroby  dzieli  się  na:  nadostre
trwające  kilka  godzin,  ostre  o  czasie  trwania  do  kilku  dni,  podostre  trwające  do  30  dni  oraz
przewlekłe ponad kilkadziesiąt dni czasem parę lat. W rozwoju choroby zwłaszcza w postaci
ostrej lub podostrej wyróŜniamy trzy okresy:

−

zwiastunowy w którym następuje wylęganie choroby oraz jej narastanie,

−

szczytu w którym występują objawy choroby,

−

zejścia w którym moŜe być wyzdrowienie lub śmierć.
RozróŜnia się cztery podstawowe przyczyny śmierci: poraŜenia mózgu, ustanie

oddychania, ustanie czynności serca oraz samozatrucia.

mierć kliniczna trwa około 5 minut. W tym okresie następuje zaprzestanie czynności

serca i oddychania oraz stopniowe upośledzenie czynności komórek, tkanek i narządów.

mierć biologiczna następuje po śmierci klinicznej. W tej fazie śmierci komórki i tkanki

ulegają całkowitemu obumarciu. Śmierć biologiczną rozpoznaje się po wystąpieniu
następujących objawów: oziębienie ciała, stęŜenie, bladość skóry i błon śluzowych, skrzepów
krwi, plam pośmiertnych oraz gnicie.

Choroba inwazyjna to choroba wywołana przez pasoŜyty pochodzenia zwierzęcego. Jest
ona  zaburzeniem  w  czynności  i  budowie  organizmu,  wynikłym  z  wzajemnych
oddziaływań Ŝywiciela i pasoŜytów w istniejących warunkach środowiskowych. PasoŜyty,
w zaleŜności od swych właściwości biologicznych, mogą wnikać do Ŝywiciela czynnie lub
biernie.  Do  inwazji  czynnej  zdolne  są  przede  wszystkim  zewnętrzne  pasoŜyty,  które  za
pomocą  dobrze  rozwiniętych  narządów  ruchu  i  zmysłów  wyszukują  Ŝywiciela  (pluskwy,
komary,  pchły).  Przy  inwazji  biernej  pasoŜyt  przenika  do  organizmu  przez:  jamę  ustną,
kontakt bezpośredni (kopulacja), skórę. Szkodliwe działanie pasoŜytów polega na:

−

zuboŜeniu Ŝywiciela w krew, soki tkankowe, pokarm,

−

mechanicznym draŜnieniu np. kolcogłowy u świń wbijają się głęboko w ścianę jelita,

−

działaniu trującym(wydalają produkty swojej przemiany materii),

−

zatykaniu przewodów np. Ŝółciowych przebijaniu ich ścian, powstawaniu zakrzepów,

−

działaniu uczulającym np. przy włośnicy.

Zarazek i jego cechy

Zarazek, czynnik chorobotwórczy charakteryzuje się właściwościami, którymi wywołuje

chorobę.  NaleŜą  do  nich  zakaźność,  zaraźliwość,  a  u  niektórych  zarazków  toksyczność.
Zakaźność  (inwazyjność)  to  zdolność  wnikania  zarazka  do  organizmu.  Zaraźliwość
(rozsiewalność) to właściwość wydostawania się z zakaŜonego organizmu. Toksyczność jest
uwarunkowana produkcją toksyn wydalanych za Ŝycia zarazka. Inwazyjność i toksyczność są
podstawą  zjadliwości  zarazka.  PrzeŜywalność  zarazka  poza  organizmem  odgrywa  duŜą  rolę
w utrzymaniu  źródeł  zakaŜenia.  Zarazki  utrzymują  się  w określonych  zespołach  zwanych

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

mianem zbiornika lub rezerwuaru zarazka. Rezerwuarem zarazka jest określony teren, na
którym występują źródła zakaŜenia, dzięki którym zarazki namnaŜają się i przeŜywają.

Nosicielstwo jest stanem w którym w organizmie przy braku dostrzegalnych objawów

klinicznych, występują i rozmnaŜają się zarazki zdolne do wywołania choroby zakaźnej
u innych zwierząt oraz do zanieczyszczenia środowiska.
ZakaŜenie

ZakaŜenie jest to wniknięcie zarazka do organizmu, usadowienie się w nim i namnoŜenie

oraz  pobudzenie  organizmu  do  odczynów  obronnych.  Choroba  zakaźna  występuje  wówczas
gdy  w   następstwie  zakaŜenia  pojawią  się  objawy  i  zmiany  chorobowe  będące  wynikiem
zaburzenia  homeostazy  zakaŜonego  organizmu.  ZakaŜenie  szerzy  się  w  organizmie  kilkoma
drogami:

−

za pośrednictwem nerwów obwodowych (tęŜec, wścieklizna, poraŜenia),

−

przez ciągłość tkanek - w odoskrzelowym zapaleniu płuc proces chorobowy przenosi się
na z oskrzeli na tkankę płucną,

−

przez styczność zakaŜenie przenosi się z jednego narządu na narząd z nim sąsiadujący,

−

przez przestrzenie tkankowe i naczynia chłonne,

−

za pośrednictwem krwi.
Zarazek wnika do organizmu przez wrota (brama wejścia), którymi są najczęściej jama

ustna,  układ  oddechowy,  rana,  układ  moczowo  –  płciowy,  pępowina  (u  noworodków).
Chorobami  zaraźliwymi  nazywamy  takie  choroby  zakaźne,  których  źródłem  jest  zwierzę
chore  i  od  którego  drogą  bezpośrednią  lub  pośrednią  łatwo  przenosi  się  na  zwierzę  zdrowe
(pryszczyca,  pomór).  Chorobami  zakaźnymi  nie  zaraźliwymi  nazywamy  choroby  zakaźne,
które  nie  przenoszą  się  drogą  bezpośrednią  lub  pośrednią  na  inne  osobniki  (tęŜec).  Pojecie
choroby zakaźnej jest pojęciem szerszym niŜ pojęcie choroby zaraźliwej.
Odporność organizmu, jej istota i rodzaje

Odporność jest to stan, w którym organizm nie zapada na określoną chorobę zakaźną

mimo stykania się z drobnoustrojami, które są zdolne wywołać daną chorobę. Zwierzę
broniąc się przed skutkami zakaŜenia drobnoustrojów uruchamia róŜne mechanizmy obronne.

Odporność naturalna określana jest jako odporność wrodzona i ma charakter nieswoisty.

Odporność tę warunkują fizyczne bariery utrudniające  wnikanie zarazków oraz mechanizmy
komórkowe  i  humoralne.  Pierwszą  zaporę  przed  wniknięciem  zarazka  stanowi  okrywa  ciała
oraz błony śluzowe. Szczególną rolę w zapobieganiu przenikania drobnoustrojów przez skórę
i  błony  śluzowe  odgrywa  prawidłowa  odnowa  ich  nabłonka,  co  jest  związane  z  funkcją
witaminy A. Przy jej niedoborze o wiele łatwiej  dochodzi do zakaŜeń poprzez skórę i błony
ś

luzowe. Dalszą barierę stanowi tkanka łączna podskórna, a zwłaszcza znajdujący się w niej

kwas  hialuronowy  –  czynnik  antyinwazyjny.  RównieŜ  błony  śluzowe  wyścielone  śluzem
stanowią  silną  zaporę.  Poza  śluzem,  ochronną  rolę  spełnia  urzęsiony  nabłonek  dróg
oddechowych,  dzięki  któremu  zaraz  łatwiej  są  wydalane.  Rozwój  zarazków  hamowany  jest
przez niskie pH soku trawiennego i moczu (mięsoŜerne i wszystkoŜerne). Szczególnie waŜną
rolę  w  obronie  organizmu  pełnią  fagocyty  (fibroblasty  tkanki  łącznej,  komórki  śródbłonka
naczyń i zatok węzłów chłonnych, komórki śledziony, wątroby).

Odporność nabyta rozwija się w następstwie przebycia choroby zakaźnej. Nawet bardzo

lekki  przebieg  choroby  zakaźnej  pozwala  na  osiągnięcie  pełnej  odporności.  PodłoŜe
odporności  swoistej  stanowią  przede  wszystkim  swoiste  przeciwciała,  wytwarzane  przez
ustrój nie tylko w czasie choroby zakaźnej, ale i po jej przebyciu. Odporność taką nazywamy
odpornością  czynną  naturalną.  Odporność  bierną  w  sposób  naturalny  uzyskuje  płód  za
pośrednictwem  łoŜyska  (odporność  łoŜyskowa)  lub  noworodek  w  pierwszych  godzinach
Ŝ

ycia za pośrednictwem siary (odporność siarowa).

Odporność sztuczna powstaje po wprowadzeniu do organizmu szczepionki, albo

surowicy. Wprowadzając surowicę zawierającą gotowe przeciwciała otrzymujemy odporność

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

tzw.  bierną.  PoniewaŜ  w  jej  wytwarzaniu  komórki  ustroju  nie  biorą  Ŝadnego  udziału,
odporność  bierna  jest  krótkotrwała  i  zanika  juŜ  po  kilkunastu  dniach.  Odporność  uzyskuje
organizm zaraz po wstrzyknięciu surowicy.

Procesy patologiczne
Zmiany  wsteczne  są  to  zmiany  polegające  na  zmniejszaniu  się  komórek  oraz  całych
narządów w stosunku do ich fizjologicznej wielkości a powstają na skutek działania róŜnych
czynników  szkodliwych.  Do  zmian  wstecznych  zaliczamy  m.in.  zwyrodnienia,  zaniki,
martwice.

Zwyrodnienia są to zaburzenia czynności i zmiany fizykochemiczne powstałe w plazmie

komórek.  Pod  wpływem  szkodliwych  czynników  działających  na  ustrój  zwierząt
w komórkach  i  pozakomórkowo  odkładają  się  niektóre  substancje  takie  jak  tłuszcze,
glikogen,  sole  wapnia,  barwniki.  W  zaleŜności  od  rodzaju  szkodliwego  czynnika
chorobotwórczego  i  nasilenia  jego  działania  dochodzi  do  zaburzeń  w  przemianie  białkowej,
węglowodanowej,  tłuszczowej  oraz  mineralnej  komórki.  Do  zwyrodnień  białkowych  naleŜy
zwyrodnienie  miąŜszowe,  któremu  ulegają  najczęściej  komórki  wątroby,  nerki  i  mięśnia
sercowego.

Martwica jest miejscową śmiercią komórki lub tkanki Ŝywego organizmu. Przyczyny

powstawania  martwicy  są  róŜne,  ale  najczęściej  jest  to  brak  tlenu  w  tkance  lub  teŜ  znaczne
jego  obniŜenie.  RóŜne  tkanki  w  róŜnym  stopniu  są  wraŜliwe  na  brak  tlenu.  Najszybciej
zmiany  nieodwracalne  powstają  w  ośrodkowym  układzie  nerwowym.  Najlepiej  stosunkowo
niedostatek tlenu znoszą mięśnie i kości.

Zgorzel jest postacią martwicy, której obumarłe tkanki ulegają wysychaniu, upłynnieniu,

gazowemu  obrzękowi.  Zgorzel  podobnie  jak  martwica  powstaje  skutkiem  niedotlenienia
tkanek  ale  przy  udziale  bakterii  gnilnych  i  beztlenowych.  Tkanka  dotknięta  takim  procesem
zawiera  pęcherzyki  gazu,  które  przy  ucisku  szeleszczą.  Zgorzel  najczęściej  powstaje
w skórze, płucach i jelitach które uległy skrętowi.

Zanik

charakteryzuje

się

zmniejszeniem

narządu

następstwie

zaburzeń

w komórkowym  oddychaniu,  odŜywaniu  i  w  przemianie  materii.  Istotą  zaniku  jest  zmiana
rozmiarów komórek a niekiedy liczby komórek.
Zaburzenia  w  krąŜeniu  krwi  są  to  wszystkie  nieprawidłowości  dotyczące  serca,  naczyń,
składu  krwi  i  chłonki  jak  równieŜ  wszystkie  zmiany  w  tkankach  i  narządach,  spowodowane
tymi zaburzeniami.

Zawał jest martwicą tkanki, która wskutek uniedroŜnienia naczynia tętniczego została

pozbawiona dopływu krwi i uległa śmierci miejscowej. Bezpośrednią przyczyną powstania
zawału jest:

−

niedroŜność naczynia tętniczego spowodowana ciałem zatorowym,

−

długotrwały skurcz mięśni gładkich tętnicy spowodowany stresem,

−

zakrzep ściany naczyniowej w miaŜdŜycy tętnic.
Zakrzep inaczej skrzeplina jest tworem powstałym przyŜyciowo, wewnątrz naczynia

krwionośnego. Czynnikami powodującymi powstanie zakrzepu są :

−

uszkodzenie śródbłonka naczyniowego,

−

zmiana szybkości przepływu krwi,

−

zmiany składu krwi, zwłaszcza liczby i jakości krwinek płytkowych.
Zator jest zniesieniem droŜności naczynia ciałem niesionym z prądem krwi Ŝylnej,

tętniczej lub chłonki. Materiałem zatorowym mogą być własne tkanki lub ciała obce.

Krwotok powstaje wtedy, gdy wydostaje się krew poza obręb naczyń. Krwotoki mogą

być zewnętrzne, jeśli krew wydostaje się z naczyń na zewnątrz organizmu oraz wewnętrzne,
jeśli krew wypływa do jam ciała, albo przestrzeni tkankowych. Krwotoki mogą być Ŝylne
i tętnicze. Mogą być powodowane rozerwaniem ściany naczynia, zmianami w ścianach

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

i nadŜerkami naczyń włosowatych. Utrata 1/5 – 1/7 objętości krwi krąŜącej doprowadza do
ś

mierci. Przy duŜym krwawieniu spada ciśnienie krwi, dochodzi do osłabienia czynności

serca  i  zmniejszonego  ukrwienia  mózgu,  co  powoduje  omdlenie.  DłuŜsze  niedotlenienie
mózgu  powoduje  śmierć.  Przy  mniej  obfitych  krwawieniach,  a  trwających  dłuŜszy  okres
czasu  ustrój  wyrównuje  utratę  krwi  przez  przechodzenie  wody  z  tkanek  do  naczyń
krwionośnych i następuje rozwodnienie krwi.

Niedokrwienie tkanek lub narządów polega na wadliwym dopływie i odpływie krwi,

w zaleŜności od sprawności pracy serca i naczyń krwionośnych. Niedokrwienie, które trwa
dłuŜszy czas wywołuje niedotlenienie i niedoŜywienie tkanek narządu, a tym samym jest
mniejsza odporność przeciwzakaźna i zwiększona podatność do zmian wstecznych.

Przekrwienie dzieli się na czynne – tętnicze i bierne – Ŝylne. W przekrwionym czynnie

narządzie zwiększa się proces przemiany materii i wzrasta zapotrzebowanie energetyczne. Na
błonach śluzowych i skórze występują równieŜ wybroczyny.

Przekrwienie bierne (Ŝylne) jest zjawiskiem patologicznym. Często przyczyną jest

niewydolność serca i naczyń. Przekrwienie bierne prowadzi do uszkodzenia śródbłonków
naczyń Ŝylnych i do powstawania zakrzepów.
Zapalenie jest obronną reakcją unaczynionych tkanek na róŜnego rodzaju uszkodzenia

i obejmuje wszystkie procesy zachodzące w tkankach od momentu powstania uszkodzenia do
jego ustąpienia. Do powstania reakcji zapalnych mogą prowadzić czynniki wewnątrz
i zewnątrzustrojowe. Do czynników wewnątrzustrojowych zapaleniotwórczych moŜna
zaliczyć:

−

uszkodzenie tkanek w następstwie samozatrucia np. niedoczynności nerek,

−

martwicę tkanek spowodowaną ostrym niedokrwieniem lub innymi przyczynami,

−

nowotwory złośliwe,

−

obecność we krwi enzymów takich jak trypsyna.
Do czynników wewnątrzustrojowych zapaleniotwórczych moŜna zaliczyć:

−

uszkodzenie mechaniczne (urazy) prowadzące do zmiaŜdŜenia lub przerwania ciągłości
kanek,

−

czynniki fizyczne, czynniki chemiczne,

−

biologiczne: bakterie chorobotwórcze i ich toksyny, wirusy, grzyby, pasoŜytnicze
pierwotniaki oraz inne pasoŜyty.
Podział zapaleń opiera się przede wszystkim na podstawie czynników, które je wywołują.

Zapalenia  określane  jako  swoiste  zwykle  wywoływane  są  przez  czynniki  zakaźne  takie  jak:
prątki  gruźlicy  niektóre  pałeczki,  grzyby,  wirusy.  Najczęściej  stosowany  podział  zapaleń
opiera  się  na  kryteriach  morfologicznych  i  wyróŜnia  się  zapalenia  wysiękowe,  uszkadzające
i wytwórcze.  Zapalenie  wysiękowe  moŜe  powstawać  pod  wpływem  wszystkich  znanych
czynników  zapaleniotwórczych.  ZaleŜnie  od  charakteru  wysięku  wyróŜniamy  zapalenie
surowicze  i włóknikowe.  Zapalenie  surowicze  charakteryzuje  się  wysiękiem  surowiczym,
które  zawiera  duŜo  białka.  Zapalenie  surowicze  dotyczy  błon  surowiczych  lub  śluzowych.
Jeśli  w  wysięku  znajduje  się  duŜo  erytrocytów  to  jest  to  zapalenie  krwotoczne.  Zapalenie
włóknikowe  cechuje  się  wysiękiem  zawierającym  duŜo  włóknika.  Złogi  włóknika,  często
przy  małej  ilości  wysięku  mogą  pokrywać  błony  surowicze  i  narządy  lub  zalegać  na
powierzchni  błon  śluzowych.  Zapalenie  występujące  w  płucach  nazywamy  zapaleniem
krupowym.

Zapalenie ropne charakteryzuje się wysiękiem ropnym. Przyczyną jest najczęściej

zakaŜenie bakteriami ropotwórczymi jak paciorkowce, gronkowce, lub niektóre pałeczki.
Ropny stan zapalny moŜe rozwijać się we wszystkich tkankach. Zapalenie ropne
powierzchowne błon śluzowych nazywa się ropotokiem, błon surowiczych ropniakiem.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Zapalenie

uszkadzające

rozwija

się

najczęściej

pod

wpływem

uszkodzeń

spowodowanych toksynami bakteryjnymi. Jest zapaleniem miąŜszowym, z reguły rozwija się
w narządach miąŜszowych.

W zapaleniu wytwórczym występują procesy rozplemowe. Przyczyną mogą być czynniki

zakaźne lub chemiczne. Przykładem ostrego zapalenia wytwórczego jest stan zapalny węzłów
chłonnych.
Zmiany  postępowe,  polegają  na  powiększaniu  się  pojedynczych  komórek  lub  zwiększaniu
się  ich  liczby,  przy  czym  czynność  narządu  moŜe  ulec  nasileniu.  Do  zmian  postępowych
zalicza się wzrost i rozwój, wzrost przystosowawczy (przerost, rozplem, odrost, gojenie ran).
Wzrost  wiąŜe  się  z  ilościowym  przyrostem  komórek  i  struktur  narządów,  róŜnicowanie
natomiast z ich jakością, które decyduje o czynnościowej specjalizacji narządów. Biologiczny
wzrost  następuje  wtedy,  gdy  tkanka  narządu  osiągnie  swoją  fizyczną  i  czynnościową
dojrzałość  oraz  zdolność  do  rozmnaŜania.  Zaburzenia  wzrostu  dotyczą  komórek,  tkanek,
i narządów  całego  organizmu.  Przerost  dotyczy  powiększenia  rozmiarów  komórki  bez
zwiększenia  ich  liczby,  natomiast  rozplem  (powiększenie  liczby  komórek)  zmniejszenia  ich
wielkości  z  zachowaniem  kształtu.  Powiększenie  narządów,  które  nie  przekracza  wartości
krytycznych  określa  się  mianem  przystosowania  fizjologicznego.  Odrost  charakteryzują
procesy odnowy i naprawy.

Odnowa patologiczna polega na zastępczej odbudowie komórek zniszczonych podczas

choroby i podczas gojenia się ubytków tkankowych. Odnowie ulega wiele tkanek, z których
pierwsze  miejsce  zajmują  nabłonki  skóry  i  śródbłonki  błon  śluzowych  w  dalszej  kolejności
komórki  wątroby  i  nerek.  Trudniej  ulegają  odnowie  lub  nie  ulegają  odnowie  naczynia
krwionośne z wyjątkiem naczyń włosowatych, nerwy obwodowe. Gojenie się ran odbywa się
przez  tworzenie  tkanki  łącznej  włóknistej.  Szybkość  gojenia  rany  jest  uzaleŜniona  od
czynników  takich  jak  wiek  zwierzęcia,  stan  odŜywienia  i  hormonów.  Gojenie  się  ran
opóźniają niedobory białka, witaminy C i cynku.
Nowotwór  jest  nieprawidłową  tkanką,  której  wzrost  jest  nadmierny  i  nieskoordynowany  ze
wzrostem  i  rozwojem  tkanki  prawidłowej,  z  której  się  wywodzi  i  który  trwa  po  ustąpieniu
przyczyny  zapoczątkowującej  proces  nowotworowy.  Nowotwory  dzieli  się  na  nowotwory
łagodne i złośliwe. Wszystkie typy guzów zbudowane są z dwóch podstawowych składników
komórek nowotworowych tworzących miąŜsz guza i ze zrębu zbudowanego z tkanki łącznej
oraz naczyń krwionośnych i chłonnych. Nowotwory łagodne róŜnią się między sobą tempem
wzrostu.  Guzy  łagodne  rosną  zwykle  powoli,  natomiast  złośliwe  szybko  i  prowadzą  do
ś

mierci nosiciela guza. Nowotwory łagodne są tworami otoczonymi torebką łącznotkankową

i nie dają przerzutów, podczas gdy złośliwe nie posiadają takiej torebki a ich cechą
charakterystyczną jest wnikanie komórek nowotworowych w otaczające tkanki. Właściwość
tą nazywa się inwazyjnością. Bardzo waŜną cech guzów złośliwych jest zdolność przerzutów.

Ogólne zasady rozpoznawania chorób

Zwierzę chore róŜni się wyraźnie od zdrowego zarówno pod względem zachowania się

i reagowania  na  bodźce  zewnętrzne  jak  równieŜ  pod  względem  wyglądu.  Obserwację
zwierzęcia przeprowadza się przed przystąpieniem do planowego badania klinicznego. Chore
zwierzęta  są  najczęściej  osowiałe,  stoją  z  opuszczoną  głową  lub  leŜą  z  przymkniętymi
powiekami  i  chowają  się  w  ciemnym  kącie  pomieszczenia.  W  czasie  wypasu  lub  na
wybiegach  odłączają  się  od  stada.  Nie  interesują  się  podawaną  karmą,  nie  reagują  na
otoczenie,  wołanie  czy  podejście  człowieka;  dają  się  łatwo  schwytać.  Czasem  objawem
choroby jest ucieczka przed człowiekiem, nadmierna pobudliwość, a nawet agresywność.

Konie zdrowe w ciągu dnia stoją, kładą się raczej w nocy, czasem jednak mogą

wypoczywać, leŜąc w stajni lub na pastwisku. Prawidłowo leŜą na boku z podwiniętymi
kończynami, natomiast źrebięta mogą leŜeć na boku z wyciągniętymi kończynami. Spędzane
wstają chętnie, unosząc najpierw przód, potem tylną część ciała, co ma istotne znaczenie przy

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

podchodzeniu  do  nich.  Konie,  szczególnie  ras  lekkich,  Ŝywo  reagują  na  otoczenie  i  bodźce
zewnętrzne,  jak  podejście,  wołanie,  ruch  i  hałas.  Prawidłową  reakcją  jest  wówczas  tzw.
strzyŜenie  uszami.  Objawem  zniecierpliwienia  moŜe  być  grzebanie  przednią  kończyną.
Osobniki  stare  i  zmęczone  pracą  często  stoją  z  opuszczoną  głową  i  zwisającą  dolną  wargą.
Charakterystyczne  ich  zachowanie  widoczne  jest  w  przypadkach  bólów  morzyskowych
przejawiających  się  grzebaniem  nogami,  pokładanie  się  i  wstawanie,  tarzanie  się,  oglądanie
na  boki  i  przyjmowanie  nieprawidłowej  postawy.  W  przebiegu  mięśniochwatu  poraŜennego
konie są niespokojne, leŜąc usiłują zrywać się, stękają. W przebiegu ochwatu widoczny jest
ostroŜny chód i podsiebne ustawienie kończyn. Schorzenia ośrodkowego układu nerwowego
mogą  objawiać  się  otępieniem  (zwierzęta  nie  reagują  na  otoczenie)  lub  nadmiernym
podnieceniem, czego wyrazem jest niepokój, zrywanie się z uwięzi, wspinanie na przeszkody
i agresywność.

Bydło zdrowe stoi i często kładzie się w ciągu dnia. Zwierzęta prawidłowo leŜą na

mostku,  z  podwiniętymi  kończynami.  Spędzane  wstają  raczej  niechętnie,  unosząc  najpierw
tylną  część  ciała,  a  następnie  przód.  Osobniki  chore  odłączają  się  od  stada,  w  czasie
przepędzania pozostają w tyle. Mogą leŜeć na boku z wyciągniętymi kończynami i głową lub
na mostku z głową przyciśniętą do boku lub opartą o podłoŜe, trudno zmusić je do wstania.
Zwierzęta  te  zwykle  kładą  się  i  wstają,  postękując.  Wyrazem  podniecenia  moŜe  być
potrząsanie  głową  i  porykiwanie,  bodzenie  przedmiotów  i  ludzi.  U  krów  widocznym
objawem choroby jest spadek mleczności.

Owce zdrowe są płochliwe, w stadzie tworzą zwartą grupę zarówno na pastwisku, jak

i w owczarni. Pokładają się podobnie jak bydło. śywo interesują się otoczeniem. Sztuki
chore odłączają się od stada i dają się łatwo schwytać. Stoją osowiałe z opuszczoną głową lub
leŜą i trudno zmusić je do wstania. Objawy bólu są mało widoczne.

winie zdrowe są ruchliwe, często pokładają się, trudno je schwytać; chętnie poddają się

drapaniu i reagują wówczas chrząkaniem. Zwierzęta chore stoją z opuszczoną głową
i ogonem lub leŜą zagrzebane w ściółkę, postękują, na podejście człowieka nie reagują.

Psy chore są osowiałe, chowają się w ciemnych i zacisznych miejscach. Na ból reagują

skomleniem, piskiem lub stękaniem. Wyraz twarzy i oczu chorych osobników jest wyraźnie
smutny. Nie wykazują zainteresowania wyjściem z pomieszczenia i nie reagują na rozkazy.
W stanach niepokoju i podniecenia mogą być agresywne, nawet w stosunku do właściciela.

Metody badania klinicznego

W badaniu klinicznym zwierząt wyróŜniamy metody: oglądanie, omacywanie,

opukiwanie, osłuchiwanie, mierzenie, nakłucie i badania za pomocą zmysłu węchu oraz
badania  specjalistyczne  takie  jak:  endoskopia,  rentgenoskopia,  elektrokardiografia,
ultrasonografia.  Do  badań  pomocniczych  zwanych  równieŜ  laboratoryjnymi  zaliczamy
m.in.:  badania  hematologiczne,  biochemiczne  krwi,  moczu,  kału,  treści  Ŝwacza,  mleka
płynu

mózgowo-rdzeniowego,

płynów

jam

ciała,

badania

bakteriologiczne,

wirusologiczne, mykologiczne, parazytologiczne, badania naskórka próby alergiczne.

Opis zwierzęcia

Opis zwierzęcia jest niezbędny do diagnozy i leczenia, jest formą rejestracji, w której

powinny znajdować się określone dane.

Gatunek – niektóre choroby są charakterystyczne tylko dla danego gatunku. U koni

występują  często  choroby  przewodu  pokarmowego  (morzyska),  mięśniochwat  poraŜenny
i zołzy.  Bydło  zaś  skłonne  jest  do  zaburzeń  trawienia  w  przedŜołądkach,  ketozy,  zapalenia
urazowego  czepca  i osierdzia.  Trzoda  chlewna  zapada  częściej  na  choroby  zakaźne  (róŜycę,
pomór). U psów młodych występuje nosówka, a u kotów wirusowe zapalenie Ŝołądka i jelit.

Rasa – zwierzęta poszczególnych ras wykazują róŜną odporność na choroby. Na ogół

sztuki rasowe są mniej odporne.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Płeć – niektóre choroby lub objawy chorobowe uzaleŜnione są od rodzaju płci. U krów

częściej spotyka się zaburzenia przemiany materii i choroby związane z okresem
okołoporodowym. Samice wykazują większą niŜ samce skłonność do chorób pęcherza
moczowego i miedniczek nerkowych. Zachowanie się klaczy w czasie rui moŜe przypominać
bóle morzyskowe, a zaawansowaną ciąŜę u suk łatwo pomylić z wodobrzuszem. U ogierów
występują przepukliny pachwinowe, a u buhajów, tryków i knurów kamica pęcherza i cewki
moczowej.

Umaszczenie ma wpływ na występowanie określonych chorób. Zwierzęta o umaszczeniu

białym są bardziej wraŜliwe na uczulenie słoneczne, u koni siwków najczęściej występują
czerniako – mięsaki.

Wiek związany jest z występowaniem niektórych chorób, np. krzywica jest chorobą

młodych  zwierząt.  Młode  konie  chorują  na  zołzy,  młode  psy  na  nosówkę,  u  prosiąt  2  –  4
tygodniowych  występuje  niedokrwistość,  u  osesków  i  młodych  zwierząt  łatwo  dochodzi  do
odwodnienia  ustroju  w  przebiegu  chorób  z  objawami  gorączki,  biegunki  lub  uporczywych
wymiotów. Choroby serca i nerek częściej spotykane są u zwierząt starych.

Wielkość u koni i bydła określa się w kłębie mierzoną w centymetrach. U innych

gatunków zwierząt, szczególnie psów, stosuje się określenie: mały, średni, duŜy. Dane te
mają znaczenie w dawkowaniu leków.

Masę ciała podaje się w kilogramach po zwaŜeniu zwierzęcia, moŜna równieŜ określić

masę przybliŜoną. Wartości te mają znaczenie w związku z ustalaniem przyrostu masy ciała
zwierząt młodych rosnących lub poddanych tuczowi oraz przy dawkowaniu leków.

UŜytkowość wiąŜe się z występowaniem niektórych chorób. Niewydolność krąŜenia

spotykana jest częściej u koni sportowych i psów (wojskowych, policyjnych). Ketoza
i poraŜenie poporodowe dotyczy zwykle krów wysokomlecznych.

Oznakowanie – podaje się numery identyfikacyjne zwierząt, dane z paszportu zwierzęcia.

Wywiad weterynaryjny

Wywiad polega na zebraniu szczegółowych informacji o chorym zwierzęciu, stadzie

i warunkach  środowiska,  w  jakich  przebywa.  Wywiad  stanowi  waŜną  część  badania
klinicznego  i  jest  pomocny  w  rozpoznawaniu  choroby  oraz  ustaleniu  jej  przyczyny.
W wywiadzie naleŜy uwzględnić następujące pytania:
1.

Czy zwierzę jest spokojne i jak się nazywa?
Pytanie to stawiane jest ze względu na własne bezpieczeństwo. Uzyskana informacja
ułatwia podejście do zwierzęcia.

Czy osoba doprowadzająca zwierzę jest właścicielem?
Odpowiedź na to pytanie pozwala zorientować badającego czy podawane informacje
moŜna uwaŜać za miarodajne i wystarczające.

Od kiedy zwierzę choruje?

Jest to bardzo waŜna informacja dotycząca czasu wystąpienia pierwszych objawów
i okresu ich trwania. Pozwala na zorientowanie się w dotychczasowym przebiegu
choroby.

Jakie objawy zauwaŜono?
Po wysłuchaniu informacji o dolegliwościach zwierzęcia, z powodu których, właściciel

zwraca się o pomoc lekarską, badający powinien ukierunkować odpowiedzi przez zadawanie
pytań dodatkowych (pomocniczych), związanych z czynnością poszczególnych układów:

−

powłoka ciała – poty, świąd, wyłysienia, pojawiające się inne zmiany na skórze,

−

układ oddechowy i krąŜenia – wypływ z nosa, kaszel, duszność, szybkie męczenie się
przy pracy, niechęć do kładzenia się,

−

układ trawienny – Ŝywienie, w tym rodzaj karmy, jej ilość, sposób podawania i pojenia,
chęć i sposób pobierania karmy, ślinienie się, wymioty, odbijanie i przeŜuwanie, wzdęcia

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

brzucha, objawy bólu (stękanie, niepokój, pokładanie się), oddawanie kału (częstość,
ilość, konsystencja, obecność np. członów tasiemca lub glist),

−

układ ruchu – kulawizna, niechęć do poruszania się, sztywny chód, powłóczenie nogami,
trudność w kładzeniu i podnoszeniu się,

−

układ nerwowy – zachowanie się zwierzęcia, osowiałość, niepokój, agresywność, ruchy
nieprawidłowe, połykanie przedmiotów niejadalnych, u psów węch,

−

układ moczowy i rozrodczy – oddawanie moczu (w tym częstość, ilość,  wygląd moczu,
objawy  bólu,  wzmoŜone  pragnienie);  objawy  rui,  ciąŜy,  przebieg  porodu,  wyciek
z pochwy,  wygląd  gruczołu  mlekowego,  kiedy  było  krycie  ewentualnie  unasienianie,
wyciek z worka napletkowego, kiedy była kastracja.

Czy zwierzę chorowało z podobnymi lub innymi objawami? Uzyskane informacje
pozwalają na ustalenie nawrotu choroby lub chorób przebytych, które mogą mieć
związek z istniejącymi objawami.

Czy  choruje  jedno  lub  więcej  zwierząt  w  stadzie  lub  zagrodzie?  Odpowiedź  ułatwia
rozpoznanie  chorób  zakaźnych.  Ma  to  istotne  znaczenie,  szczególnie  w  przypadkach,
w których obowiązuje odpowiednie postępowanie sanitarno – weterynaryjne. MoŜna teŜ
brać  pod  uwagę  wystąpienie  choroby  inwazyjnej,  jak  i  stan  chorobowy  związany
z błędami Ŝywienia lub zatruciem.

Czy chorowało rodzeństwo lub rodzice zwierzęcia? Informacja dotyczy moŜliwości
występowania chorób dziedzicznych i pozwala zorientować się, szczególnie w stosunku
do zwierząt młodych, o pochodzeniu zwierzęcia z tzw. słabych miotów (psy) lub
niepomyślnym odchowie przychówka.

Jakie  są  warunki  higieniczne  środowiska?  Pytania  dotyczą  warunków  utrzymania
i Ŝywienia,  pielęgnacji,  a  u  krów  higieny  doju.  Istotnym  jest  uzyskanie  odpowiedzi  na
temat  klimatu  oraz  rodzaju  gleby,  z  której  pochodzi  pasza  i  woda,  lub  zagroŜenia
skaŜeniami  przemysłowymi  terenu  gospodarstwa.  Niekorzystne  czynniki  środowiska
w duŜej mierze stanowią przyczynę stanów chorobowych.

Jaka jest przypuszczalna przyczyna choroby według osoby doprowadzającej zwierzę?
Ustalenie przyczyny opiera się jednak głównie na doświadczeniu i wiedzy badającego
oraz wynika z całości przeprowadzonego badania klinicznego.

Czy zwierzę było leczone i przez kogo; czy stosowano szczepienia profilaktyczne?
Informacje o przebiegu ewentualnego leczenia lub doraźnie udzielonej pomocy (zabiegi,
rodzaj i dawki leków) sugerują dalsze postępowanie lecznicze.

Czy  osoba  doprowadzająca  zwierzę  moŜe  uzupełnić  jeszcze  informacje?  Pytanie  to
pozwala na udzielenie dodatkowych wyjaśnień nie uwzględnionych w przeprowadzonej
dotychczas  rozmowie.  W  wywiadzie  dotyczącym  stada  produkcyjnego  moŜna
uwzględnić dane pochodzące z ksiąŜki leczenia.

Badanie ogólne zwierząt

W badaniu tym określamy budowę, kondycję, konstytucję, zachowanie się zwierzęcia,

tętno i oddechy.

Budowę ciała ocenia się na podstawie symetrii i proporcji poszczególnych części ciała.

Zwraca  się  uwagę  na  budowę  kośćca,  linię  kręgosłupa,  układ  kończyn  oraz  wygląd  stawów
i umięśnienia.  Przykładem  nieprawidłowej  budowy  jest  tzw.  grzbiet  karpiowaty  (wygięty  ku
górze),  łęgowaty  (wygięty  ku  dołowi)  lub  bocznie  skrzywiony,  nadmierna  objętość  czaszki
(wodogłowie  nabyte  lub  wrodzone),  zbyt  wąska  klatka  piersiowa  (skłonność  do  chorób
układu oddechowego), tzw. róŜaniec krzywiczy, czyli zgrubienia Ŝeber w miejscu połączenia
części kostnej z chrząstkową, świadczący o zmianach krzywiczych, zanik mięśni polegający

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

na ograniczonym zmniejszeniu objętości pewnej grupy mięśni, co świadczy o zaburzeniach ze
strony układów nerwowego i ruchowego.

Kondycja moŜe być bardzo dobra, dobra, średnia i zła. Ocenia się stan odŜywienia i stan

utrzymania.  Zwierzęta  źle  odŜywione  są  mało  wydajne,  chude,  o  włosie  matowym
i nastroszonym.  Wychudzenie  moŜe  być  skutkiem  niedoŜywienia  spowodowanego  równieŜ
niemoŜnością pobrania pokarmu (wady uzębienia, nieprawidłowe ścieranie zębów, ciało obce
w  jamie  ustnej),  upośledzeniem  wchłaniania  składników  pokarmowych  w  przewodzie
pokarmowym  (nieŜyt  jelit,  marskość  wątroby,  robaczyca  układu  pokarmowego),
zaburzeniami  przemiany  mineralnej  i  witaminowej.  MoŜe  występować  w  przebiegu
przewlekłych  i  wyniszczających  chorób  (nowotwór,  gruźlica).  Znacznego  stopnia
wychudzenie  określa  się  mianem  charłactwa.  Otyłość  z  wyjątkiem  zwierząt  poddanych
opasowi,  moŜe  być  spowodowana  nadmiarem  karmy  (u  psów  pokojowych)  lub
nieprawidłowo  zbilansowaną  dawką  pokarmową,  ograniczeniem  ruchu,  upośledzeniem
czynności  gruczołów  dokrewnych  (tarczyca,  przysadka)  lub  płciowych  (kastracja,
niedoczynność jajników) oraz zaburzeniem przemiany materii o innej etiologii (cukrzyca).

Stanu utrzymania dokonuje się poprzez oględziny okrywy włosowej, skóry, kopyt, racic,

pazurów i rogów i określa się jako dobry, mierny lub zły. Nie korygowane kopyta koni
i racice bydła, przerośnięte i nie obcinane pazury u psów utrudniają poruszanie się i mogą być
przyczyną zmian chorobowych.

Konstytucja jest to zespół cech anatomicznych i czynnościowych, odziedziczonych lub

nabytych warunkujących produkcyjność zwierząt, odporność na choroby i czynniki
ś

rodowiska. U krów rozróŜnia się 3 typy konstytucji: oddechowy, trawienny i mięśniowy.

U psów wyróŜnia się 4 typy: pobudliwy (niezrównowaŜony, gwałtowny), silny
(zrównowaŜony, mało ruchliwy), słaby (tchórzliwy).

Temperament to szybkość i stopień pobudliwości na bodźce zewnętrzne.
Zachowanie się zwierzęcia określa się przez obserwację przytomności, wyrazu twarzy,

wydawanego  głosu  i  sposobu  poruszania  się.  Przytomność  zwierząt  chorych  moŜe  być
osłabiona  (zmniejszona)  lub  zniesiona  (np.  śpiączka),  obserwuje  się  teŜ  róŜnego  stopnia
podniecenie.  Spojrzenie,  normalnie  określa  się  jako  Ŝywe  lub  spokojne.  W  stanach
chorobowych  moŜe  być  otępiałe,  zmęczone  lub  podniecone.  W  agonii  stwierdza  się
charakterystyczne ściągniecie mięśni twarzy, czyli tzw. zaostrzenie rysów. Wydawanie głosu
jest charakterystyczne dla gatunku. Głos ochrypły moŜe być spowodowany obrzękiem gardła
i  krtani  (moŜe  być  równieŜ  jednym  z  objawów  wścieklizny).  Wydawanie  nieprawidłowego
głosu,  jak  stękanie,  jęk,  skomlenie,  najczęściej  jest  objawem  bólu.  Sposób  poruszania  się
zdrowych  zwierząt  określa  się  jako  prawidłowy.  Zmiany  chorobowe  mogą  objawiać  się
kulawizną, chwiejnością chodu, zataczaniem się, niedowładem lub bezwładem kończyn.

Pozycja jest to połoŜenie zwierzęcia w stosunku do podłoŜa. MoŜe być stojąca, siedząca

lub leŜąca. Postawa natomiast określa ustawienie kończyn i głowy z szyją w stosunku do linii
grzbietu i moŜe być prawidłowa lub nieprawidłowa. Przyjmowanie róŜnej pozycji i postawy
moŜe  być  charakterystycznym  objawem  niektórych  schorzeń.  Na  przykład  wymuszona
pozycja  stojąca  z  wyciągniętą  szyją,  sztywno  rozstawionymi  kończynami  występuje
w przebiegu tęŜca; pozycja stojąca z wyciągniętą szyją i odstawionymi łokciami wskazuje na
trudności  w  oddychaniu,  m.in.  w  przebiegu  zapalenia  płuc  i  opłucnej,  urazowym  zapaleniu
czepca  i  osierdzia  u  bydła;  pozycja  stojąca  z  kończynami  wyciągniętymi  ku  tyłowi  i  do
przodu  sugeruje  bóle  morzyskowe  związane  z  zatkaniem  jelit  grubych;  pozycja  leŜąca
z wyciągniętą głową i wyprostowanymi kończynami zdarza się w przebiegu hipomagnezemii
krów;  u  psów  pozycja  siedząca  z  tylnymi  kończynami  sztywno  wysuniętymi  ku  przodowi
występuje w poraŜeniu spastycznym.

Temperatura wewnętrzna ciała jest jedną z najbardziej obiektywnych cech określających

stan zdrowotny zwierzęcia. Pozwala ustalić stan odporności ustroju, przebieg i zawansowanie

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

choroby.  Przy  ocenie  temperatury  ciała  uwzględnia  się  płeć,  wiek,  stan  fizjologiczny,  rasę,
porę  dnia,  warunki  środowiska.  W  ciągu  doby  obserwuje  się  dwa  szczyty  temperaturowe,
między godziną 7 – 9 i 16 – 18. Ciepłotę mierzy się w prostnicy termometrem maksymalnym,
np.  u  konia  naleŜy  trzymać  głowę  za  kantar  i  podnieść  przednią  kończynę  lub  stanąć  za
przegrodą.

Przyjmowanie pokarmu i wody bada się poprzez obserwację zwierzęcia karmionego

i pojonego w jego środowisku. U zdrowego zwierzęcia łaknienie i pragnienie jest zachowane,
w stanach chorobowych moŜe być wzmoŜone, upośledzone lub spaczone; moŜe teŜ wystąpić
brak łaknienia. Utrudnione połykanie moŜna zaobserwować, między innymi, w czasie picia
wody: u koni i bydła wypijana woda wraca nozdrzami, u psów wylewa się kątami warg, wody
w naczyniu nie ubywa i moŜe być spieniona.

Temperaturę podwyŜszoną stwierdza się w gorączce, chorobach zakaźnych, udarze

słonecznym, zwłokach zwierząt padłych na tęŜec. Fizjologiczne podwyŜszenie temperatury
występuje po nakarmieniu, podnieceniu (ruja), po pracy oraz w zaawansowanej ciąŜy.

Temperaturę obniŜoną obserwuje się w śpiączce, przy duŜej utracie krwi, przewlekłej

biegunce, cięŜkim zapaleniu jelit, otrzewnej, zatruciach, agonii a takŜe przy silnym osłabieniu
i wychudzeniu.

Gorączka jest to ogólna reakcja ustroju na bodźce patologiczne, którymi mogą być

czynniki  zakaźne  lub  niezakaźne  (gorączka  aseptyczna).  Przejawia  się  podwyŜszoną
temperaturą  ciała,  przyspieszeniem  tętna  i  oddechów,  dreszczami,  brakiem  apetytu,
przyspieszoną  przemianą  materii,  w  której  przewaŜają  procesy  rozpadu  nad  procesami
syntezy.  W  zaleŜności  od  stopnia  podwyŜszenia  temperatury  rozróŜnia  się  stan
podgorączkowy, gorączkę i wysoką. W przebiegu gorączki wyróŜniamy trzy stadia:

−

narastanie gorączki,

−

szczyt gorączki,

−

spadek gorączki.
Badanie tętna polega na określeniu liczbę tętna na minutę poprzez omacywanie

dostępnych obwodowych naczyń tętniczych.

U konia najczęściej badamy tętno na tętnicy szczękowej przykładając nieruchomo

opuszki palców na przyśrodkowej powierzchni Ŝuchwy w pobliŜu wcięcia naczyniowego.
U konia dostępna jest równieŜ tętnica ramienna, biodrowa i aorta brzuszna.

U bydła badając tętno na tętnicy twarzowej omacujemy zewnętrzną powierzchnię

uchwy po stronie bocznej, przy przedniej krawędzi mięśnia Ŝwacza z obu stron jednocześnie.

Poza tym tętno moŜna zbadać na tętnicy ogonowej, pośrodkowej i aorcie brzusznej.

U psa, kota, świń, owcy, kozy badamy tętno na tętnicy udowej. Liczbę tętna określamy

w czasie 2 minut. Gdy nie wykazuje ono odchyleń od normy, tylko w wyjątkowych
przypadkach liczymy w przeciągu 15 sekund, a otrzymany wynik naleŜy pomnoŜyć przez
4. Liczba tętna powinna odpowiadać liczbie skurczów serca.

U wszystkich gatunków, szczególnie młodych zwierząt moŜe wystąpić podwyŜszenie

tętna po wysiłku, podnieceniu, po jedzeniu, w czasie upałów, w wysokiej ciąŜy.

W badaniu ogólnym uwzględnia się liczbę oddechów na minutę, natomiast zmiany

oddychania określane są w badaniu szczegółowym układu oddechowego.

Badanie poszczególnych układów

Badania szczegółowe obejmuje badanie kliniczne poszczególnych układów i narządów

przy zastosowaniu podstawowych metod diagnostyki weterynaryjnej.
Błony śluzowe

Badanie błon śluzowych przeprowadza się przez oglądanie i omacywanie błon śluzowych

oka spojówki, przedsionka jamy ustnej i nosowej, przedsionka pochwy, napletka, odbytu.
Przy oglądaniu określamy ich barwę, wilgotność, powierzchnię (obecność obrzęków,

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

nalotów, wykwitów, wypływów) oraz rysunek naczyń, który w przekrwieniu Ŝylnym jest
w postaci siateczki, zaś w przekrwieniu tętniczym w postaci drzewka.
Badanie spojówek

U konia badanie spojówki rozpoczynamy od oglądania przyśrodkowgo kąta oka prawego

i lewego.  Zwracamy  uwagę  na  wypływ,  jego  ilość  i  charakter.  Na  podstawie  zmian  włosa
i maceracji  naskórka  tej  okolicy  moŜemy  wnioskować  o  czasie  trwania  wypływu.  U  konia
badanie  moŜna  przeprowadzić  trzema  metodami.  W  pierwszej  przy  oglądaniu  prawego  oka,
lewą ręką trzymamy głowę konia na kantar, prawą ręką przesuwamy po czole dla uspokojenia
zwierzęcia,  kładziemy  dwa  palce  na  łuku  jarzmowym,  odciągamy  kciukiem  dolną  powiekę
w dół,  palcem  wskazującym  naciskamy  górną  powiekę  pośrodku  gałki  ocznej  blisko  brzegu
powiekowego;  uwidaczniamy  błony  śluzowe  powieki  górnej  i  dolnej,  trzeciej  powieki  oraz
białkówkę. Przy metodzie drugiej pomocnik trzyma konia, badający kładzie opuszki czterech
palców  (z wyjątkiem  kciuka)  jednej  ręki  i  odciąga  powiekę  dolną,  kciukiem  drugiej  ręki
odciąga i wciska powiekę górną w oczodół. Metoda trzecia polega na tym, Ŝe badający stojąc
z przodu i boku zwierzęcia podnosi wysoko jego głowę, co umoŜliwia obejrzenie białkówki.

U bydła moŜna badać spojówki wykorzystując 2 metody. W pierwszej metodzie stojąc po

przeciwnej stronie badanej spojówki przy szyi zwierzęcia skręcamy za rogi głowę w bok
uwidaczniając białkówkę. W metodzie drugiej postępujemy jak u konia przy pomocy obu rąk.

U psa i kota bada się podobnie jak u konia w metodzie l i 2.

Badanie błony śluzowej nosa

U konia stojąc naprzeciw ujmuje się palcami brzegi nozdrzy siebie, do góry i na

zewnątrz.  U  bydła  unosimy  głowę  do  góry.  U  konia  widzimy  około  2/3  przewodów
nosowych.  U  małych  zwierząt  błonę  śluzową  nosa  najlepiej  oglądać  za  pomocą  wziernika
z uŜyciem latarki, lusterka czołowego.
Badanie błony śluzowej jamy ustnej

U bydła i konia wprowadzamy dłoń na wysokość brzegu bezzębnego i wyciągamy język,

a kciuk  tej  ręki  opieramy  o  podniebienie  twarde,  drugą  odciągamy  na  bok  okolicę  kąta  ust,
następnie  przekładamy  język  do  drugiej  ręki,  a  uwolnioną  ręką  odciągamy  okolicę  kąta  ust
przeciwnej strony. Dla obejrzenia błony śluzowej przedsionka jamy ustnej i dziąseł wystarczy
wywinąć  kciukiem  górną  wargę  lub  odchylić  w  dół  kciukiem  i  palcem  wskazującym  dolną
wargę.

U psa otwiera się jamę ustną chwytając jedną ręką szczękę, drugą chwytamy za Ŝuchwę

na wysokość kłów i zębów przedtrzonowych. Aby obejrzeć przedsionek jamy ustnej,
wystarczy z boku odchylić wargę górną i dolną bez otwierania jamy ustnej.
Badanie błon śluzowych przedsionka pochwy lub napletka

Badając naleŜy rozchylić wargi sromowe kciukiem i palcem wskazującym jednej ręki lub

przy pomocy palców obu rąk. Aby obejrzeć błonę śluzową napletka, naleŜy wynicować
Ŝ

ołądź prącia. U zdrowych zwierząt błona śluzowa jest wilgotna i róŜowa. U bydła błona

luzowa moŜe być szara, a u konia lekko Ŝółtawa. Fizjologiczne zmiany barwy błon

luzowych to zaczerwienienie, np. przy wysokiej temperaturze otoczenia, w okresie rui

u samic,  nadmiernym  wysiłku.  Chorobowe  zmiany  barwy  błon  śluzowych,  jak:  bladość,
zaczerwienienie,  sinica,  zaŜółcenie  -  są  wynikiem  chorób  układu  krąŜenia,  układu
oddechowego,  pokarmowego,  anemii  lub  zatruć.  Bladość  występuje  np.  w  robaczycy,
nosówce, niedokrwistości zakaźnej koni, motylicy bydła, białaczce, i jest objawem anemii.

Zaczerwienienie moŜe być równomierne, rozlane lub punktowe i wywołane jest przez

rozszerzenie naczyń krwionośnych bądź wybroczyny. Przekrwienie tętnicze rozlane jest
typowe dla stanów zapalnych jak równieŜ objawem chorób zakaźnych np. nosówka,
wścieklizna, głowica.

Sinica występuje przy przekrwieniu rozlanym Ŝylnym i jest następstwem niedotlenienia

krwi. Występuje przy silnym osłabieniu pracy serca, niedostatecznej wymianie gazowej.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

ZaŜółcenie  błon  śluzowych  jest  objawem  Ŝółtaczki,  a  przyczynę  stanowi  zwiększona
zawartość  bilirubiny  we  krwi.  Występuje  w  uszkodzeniu  miąŜszu  wątroby,  zatkaniu
przewodów Ŝółciowych i niedokrwistości hemolitycznej.

Węzły chłonne badamy poprzez oglądanie, omacywanie, nakłuwanie, wyłuszczanie

badanie histopatologiczne lub bakteriologiczne. W badaniu uwzględnia się: wielkość i kształt,
budowę,  konsystencję,  ciepłotę,  bolesność,  przesuwalność  węzła  w  stosunku  do  podłoŜa
i skóry  leŜącej  nad  nim  oraz  zmiany  skóry  w  okolicy  węzła.  Węzły  chłonne  dostępne  do
badania  klinicznego  dzielimy  na  wyczuwalne  (macane)  i  niewyczuwalne  (niemacalne)
u zdrowych zwierząt, a wyczuwalne, gdy wskutek choroby zostały powiększone.

U konia bada się następujące węzły chłonne: Ŝuchwowe, zagardłowe, okołokrtaniowe,

przyusznicze,

fałdu

kolanowego,

pachwinowe

powierzchniowe

(mosznowe,

nadwymieniowe). U bydła naleŜy badać następujące węzły chłonne: Ŝuchwowe, przyusznice,
zagardłowe, szyjne powierzchowne, dołu głodowego, podbiodrowe (fałdy kolanowe),
nadwymieniowe (mosznowe). U psów i kotów badamy węzły chłonne Ŝuchwowe
i podkolanowe.

Przewlekłe zapalenie węzłów chłonnych cechuje się ich powiększeniem, nieraz bardzo

znacznym, zmianą kształtu, zatartą budową, twardą konsystencją, brakiem bolesności,
zwiększoną ciepłotą otaczających tkanek, nieprzesuwalnością w stosunku do podłoŜa i skóry.
Zmiany te obserwuje się np. w przebiegu gruźlicy, choroby nowotworowej, botriomykozy
oraz białaczki limfatycznej. U bydła w przebiegu białaczki wyczuwalne są węzły chłonne.

Badanie naczyń chłonnych przeprowadza się poprzez oglądanie, omacywanie

ewentualnie nakłucia. U zwierząt zdrowych naczynia są niewidoczne i niewyczuwalne.
Zmienione naczynia są zgrubiałe tkliwe, niekiedy o guzowatej powierzchni lub pokryte
owrzodzeniami.
Powłoka wspólna (skóra)

Schorzenia dotyczące poszczególnych warstw skóry z przyczynami tkwiącymi w samej

skórze określamy jako pierwotne. Schorzenia innych narządów których objawami są zmiany
skórne określamy jako wtórno – objawowe. Badając powłoki zewnętrzne naleŜy zachować
kolejność zaczynając od oglądania owłosienia, następnie naskórka i jego pochodnych jak
opuszki palców, kopyta, racice, pazury, rogi a następnie skóry właściwej i tkanki podskórnej.

Ocena owłosienia

U zwierząt zdrowych włosy lub pióra są gęste, przylegające, połyskujące o właściwej dla

nich  elastyczności.  Włosy  nastroszone,  matowe,  łamliwe  i  słabo  osadzone  są  objawem
choroby  i  występują  w  schorzeniach  skóry,  przewlekłych  schorzeniach  prowadzących  do
wyniszczenia,  schorzeniach  niedoborowych,  niektórych  zatruciach  oraz  u  zwierząt
niedoŜywionych  i  źle  utrzymanych.  Zmiany  barwy  obserwuje  się  po  przebytych  chorobach
grzybiczych,  trądziku  (ściemnienie)  a  zakaźnych,  głębszych  urazach  skóry,  niewydolności
hormonalnej  (jaśnienie).  W  ocenie  okrywy  włosowej  naleŜy  uwzględnić  okres  prawidłowej
wymiany  włosów  i  z  tym  związane  zmiany,  przy  czym  przedłuŜające  się  linienie  jest
najczęściej objawem osłabienia zwierzęcia. Osadzenie włosa bada się przez pociąganie kępki
sierści. Prawidłowo osadzony włos nie daje się usunąć. Miejscowe natomiast słabe osadzenie
włosów najczęściej występuje w chorobach pasoŜytniczych skóry. Wypadanie włosów słabo
osadzonych  prowadzi  do  wyłysienia.  Zmiany  te  obserwuje  się  w  przebiegu  świerzbu,
grzybicy, schorzeń alergicznych.

Badanie pochodnych naskórka obejmuje opuszki palcowe, pazury, kopyta i racice.

U zwierząt  mięsoŜernych  opuszki  palcowe  pokryte  zrogowaciałym  naskórkiem  mogą
wysychać  i  pękać  w  przebiegu  chorób  z  objawami  gorączki,  co  ma  miejsce  u  psów
w przebiegu  nosówki  i  tzw.  choroby  twardej  łapy.  U  koni  i  bydła  naleŜy  zwrócić  uwagę  na
kształt,  spoistość  i  prawidłowe  ścieranie  puszki  kopytowej  i  racic.  Zmiany  w  tym  zakresie
mogą być przyczyną utrudnionego chodu lub kulawizny i wynikają z niewłaściwej pielęgnacji

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

zwierzęcia (podkuwanie, korekcja racic) lub zmian związanych z przebytą chorobą (ochwat,
awitaminoza).

Badanie naskórka

W badaniach naskórka naleŜy zwrócić uwagę na jego wygląd, powierzchnię i gładkość.

Pociemnienie,  zgrubienie,  szorstkość  naskórka  występuje  w  rogowaceniu  ciemnym  u  psów.
Stwierdza się ją na nieowłosionej części podbrzusza i ud. Rogowacenie miejscowe występuje
nad:  wyrostkami  kostnymi,  łokciem,  mostkiem,  jako  następstwo  ucisku  i  draŜnienia  przez
twarde  podłoŜe  przy  długotrwałym  leŜeniu  czy  siedzeniu.  Bardzo  często  u  buhajów  takie
przerosty występują na nadgarstkach.

Rogowacenie ogólne moŜe wystąpić w zatruciu preparatami arsenowymi i środkami

owadobójczymi. U cieląt pojawia się w niedoborach cynku, barwników karotenowych
i witaminy A. Przypruszenie pyliste jest wynikiem łojotoku, łupieŜu. Grzybica woszczynowa
występuje u ssaków i ptaków w miejscach słabo owłosionych pod postacią drobnych
łuseczek.

Badanie skóry właściwej

Badanie skóry rozpoczyna się od oglądania celem stwierdzenia jej barwy, która zaleŜy od

ilości barwnika i ukrwienia i stanowi właściwość rasową i osobnicza zwierzęcia. Barwę skóry
bada się w świetle dziennym, w razie konieczności rozchylając włos. U większości skóra
zwierząt jest pigmentowana. U zwierząt o umaszczeniu ciemnym mogą występować miejsca
pozbawione pigmentu określane jako bielactwo wrodzone. Do zmian barwy skóry naleŜą:
odbarwienia, przebarwienia, bladość, zaczerwienienia, zasinienia, zaŜółcenia.

Przekrwienie skóry, rumień moŜe wystąpić pod wpływem oparzeń promieni słonecznych,

cieplnych, uczulenia na światło wywołane czynnikami pokarmowymi, leków, nieprawidłowej
przemiany  materii,  bądź  urazów  mechanicznych.  Ogólne  zaczerwienienie  skóry  brzucha,
uszu,  kończyn  moŜe  być  wyrazem  podwyŜszonej  temperatury,  przegrzania,  zatrucia  talem.
Zaczerwienienia wynikające z wydostania się krwinek czerwonych czy z wylewów krwi poza
obręb  naczynia  nazywamy  wybroczyną.  Sinica  skóry  wynika  z  nadmiernej  ilości  dwutlenku
węgla we krwi, najczęściej jest objawem niewydolności krąŜeniowej i oddechowej.

ółte zabarwienie skóry (Ŝółtaczka) jest wynikiem odkładania się barwników Ŝółciowych

bilirubiny w skórze, tkance podskórnej, błonach surowiczych. W tych przypadkach tkanki
przybierają barwę od cytrynowej do pomarańczowej.

Wilgotność i natłuszczenie skóry zaleŜne jest od obecności sprawności gruczołów

potowych  i  łojowych.  W  temperaturach  umiarkowanych  skóra  jest  zwykle  sucha.  Najsilniej
pocą  się  konie,  ich  pot  zawiera  duŜą  ilość  białka  i  dlatego  łatwo  się  pieni.  Bydło  i  małe
przeŜuwacze pocą się mniej intensywnie, głównie u podstawy uszu i za łopatkami. Koty i psy
pocą  się  na  opuszkach  palców.  Patologiczne  poty  występują  w  przebiegu  chorób  z  silnymi
bólami  (morzysko,  mięśniochwat  poraŜenny,  ochwat),  zapaleniu  otrzewnej,  chorobach
przebiegających  z  gorączką.  Poty  miejscowe  ograniczają  się  do  pewnych  obszarów  skóry
i mogą  być  następstwem  urazów,  bólu,  schorzeń  nerwów  obwodowych,  zapalenia  rdzenia,
zakrzepów  większych  tętnic.  Brak  pocenia  się  jest  zwykle  objawem  wysokiej  gorączki,
zatruć.  Zapach  potu  moŜe  się  zmieniać  w  zaleŜności  od  chorób,  leków,  które  były  podane
zwierzęciu.  Poty  cuchnące  występują  w  mocznicy,  schorzeniach  pasoŜytniczych,  na  skutek
rozkładającego  się  potu  i  łoju  oraz  zaparciach.  Towarzyszą  one  takim  schorzeniom,  jak:
nosówka,  leptospiroza,  zgorzel  skóry,  egzema.  Poty  wonne  występują  w  ketozie  (zapach
acetonu),  glistnicy  cieląt  (chloroformu);  niektóre  leki  zmieniają  woń  potu  np.  związki
arsenowe,  terpentyna  daje  zapach  fiołków.  Łojotok  stwierdza  się  po  wzmoŜonej  czynności
gruczołów łojowych i moŜe wstępować jako tłusty i suchy.
Ciepłota skóry

Bada się ją powierzchnią grzbietową dłoni lub za pomocą termometru termistorowego.

NaleŜy przy tym uwzględnić temperaturę środowiska, rasę i wiek. PodwyŜszona ciepłota

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

powłoki  skórnej  występuje  po  wysiłku,  niepokoju  ruchowym  i  psychicznym,  przegrzaniu,
w tęŜcu.  ObniŜenie  ciepłoty  skóry  jest  wynikiem  spadku  ciepłoty  wewnętrznej  ciała,
obniŜania się przemiany materii. Obserwuje się w zapaści, ketozie, poraŜeniu poporodowym,
niewydolności krąŜenia, po krwotokach.
Elastyczność skóry bada się ujmując skórę palcami w fałd w środkowej bocznej części szyi
u duŜych  zwierząt  bądź  za  łopatką  u  małych  zwierząt,  lekko  odciąga  i  puszcza  obserwując
wyrównania  się  fałdu.  Zmniejszenie  elastyczności  moŜe  być  następstwem  odwodnienia
spowodowanego biegunkami, wymiotami, chorób a takŜe głodzenia.
Obrzęk skóry

Obrzęk skóry polega na nadmiernym gromadzeniu się płynu tkankowego

w przestrzeniach międzykomórkowych skóry oraz tkanki łącznej podskórnej. W zaleŜności od
przyczyn obrzęki dzielimy na:

−

zapalne, które są niesymetryczne, gorące, zaczerwienione, napięte, bolesne,

−

kolateralne towarzyszące zapaleniu narządów głębiej leŜących,

−

zastoinowe  są  następstwem  zwolnienia  przepływu  krwi  Ŝylnej  i  chłonki  przez  naczynia
i przedostawania  się  płynu  przesiękowego  do  tkanek  i  najczęściej  występują
w podpiersiu, podbrzuszu, mosznie, kończynach,

−

charłacze

wywołane

niedoŜywieniem,

chorobami

zakaźnymi,

inwazyjnymi,

nowotworami,

−

wątrobowe występujące chorobach wątroby,

−

alergiczne powstające po ukąszeniach, spoŜyciu potraw, leków.

Zgrubienia skóry

Grubość skóry jest właściwością fizjologiczną dla danego gatunku, rasy, płci, wieku.

Przerost skóry i tkanki podskórnej na kończynach określa się jako słoniowatość. Nadmierny
przerost warstwy rogowej naskórka nazywa się rogowaceniem. Czucie powierzchowne
(skórne) bada się przez dotyk, nakłuwanie, szczypanie, nadeptywanie na koronkę,
wprowadzanie wacika do zewnętrznego przewodu słuchowego.

Wykwity są to anatomiczne zmiany obejmujące warstwy naskórka i skóry właściwej.

Dzielimy je na pierwotne i wtórne. Do pierwotnych zaliczamy: plamkę, grudkę, guzek, Babel,
pęcherzyk,  krostę,  torbiel,  opryszczkę.  Do  wtórnych  wykwitów  skóry  naleŜą:  łuska,  otarcie,
pęknięcie,  rozpadlina,  rana,  wrzód,  odleŜyna,  zgorzel,  strup,  blizna,  zaskórnik,  nadŜerka,
kryzka naskórkowa, przebarwienia, odbarwienia. W przypadku trudności ustalenia przyczyny
obserwowanych zmian na powłoce skórnej naleŜy wykonać badania dodatkowe. Polegają one
na  pobraniu  kępki  włosów  oraz  zeskrobiny  naskórka  i  skóry  (tzw.  zeskrobina  do  pierwszej
krwi)  i  przeprowadzeniu  badań  parazytologicznych  w  kierunku  obecności  nuŜeńców
i świerzbowców lub badaniu mykologicznym w celu rozpoznania lub wykluczenia grzybicy.
Do badań bakteriologicznych pobiera się zawartość ropni, krost, płynów z obrzęków.
Układ oddechowy

Badanie przeprowadza się przez oglądanie, omacywanie, opukiwanie i osłuchiwanie.

W miarę  potrzeby  stosuje  się  nakłucie  jamy  opłucnowej  oraz  badania  dodatkowe,  jak
rentgenologiczne  u  zwierząt  małych,  laboratoryjną  ocenę  płynu  pobranego  z  nakłucia
i badanie  wykrztusiny.  Szczegółowe  badanie  dotyczy  górnych  dróg  oddechowych  przez
badanie  nosa  i  jamy  nosowej  (obejmuje  teŜ  obserwację  wydychanego  powietrza),  zatok
i worków  powietrznych  u  koni,  krtani  i  tchawicy  (obserwację  kaszlu),  a  następnie  badanie
klatki piersiowej.
Badanie  jamy  nosowej  rozpoczyna  się  od  oglądania  wielkości  otworów  nosowych,  ich
symetrii,  zabarwienia  błony  śluzowej,  oraz  ich  okolicy.  Wydychane  powietrze  badamy
zbliŜając  grzbiet  dłoni  do  nozdrzy  i  oceniamy  siłę  i ciepłotę  wydychanego  powietrza.
Powonieniem  ocenia  się  zapach  powietrza.  Wydychane  powietrze  w  warunkach
prawidłowych  wypychane  jest  z  jednakową  siłą  z  obu  otworów  nosowych,  ma  temperaturę

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

ciała  i  w  zasadzie  jest  bezwonne.  Jednostronny  strumień  powietrza  lub  osłabienie  jego  siły
moŜe świadczyć o niedroŜności lub zwęŜeniu przewodu nosowego, np. z powodu nowotworu,
znacznego przerostu błony śluzowej, mechanicznego zatkania. Woń cuchnąca (zapach gnilny)
wskazuje na rozpad gnilny tkanek, np. w przebiegu zgorzeli płuc; zapach moczu stwierdza się
w  mocznicy,  a  acetonu  w  cięŜkim  przebiegu  ketozy.  Stwierdzenie  wypływu  z  nosa  jest
waŜnym  objawem  o  znaczeniu  rozpoznawczym.  NaleŜy  stwierdzić,  czy  jest  on  jedno  czy
obustronny oraz jaką ma konsystencję i barwę.

U koni po rozchyleniu skrzydełek nosowych naleŜy dokładnie obejrzeć błonę śluzową

jamy  nosowej  i  przegrody  nosowej  oraz  zwrócić  uwagę  na  stan  ujścia  kanału  łzowego.
Objawem  utrudnionego  przechodzenia  powietrza  przez  przewody  nosowe  w  fazie  wdechu
i wydechu  jest  szmer  nosowy  słyszany  w  pobliŜu  nosa.  DroŜność  przewodów  nosowych
moŜna  zbadać  przez  wprowadzenie  sondy  (rurki  elastycznej  powleczonej  olejem
parafinowym).  Silny  obrzęk  błony  śluzowej  lub  zbliznowacenie  utrudniają  wprowadzenie
sondy, a przy całkowitej niedroŜności trafia ona na wyraźny opór.
Zatoki  okołonosowe,  szczękowe  i  czołowe  bada  się  przez  oglądanie,  omacywanie
i opukiwanie,  co  jest  szczególnie  istotne  w  przypadku  jednostronnego  wypływu  z  nosa.
MoŜna wówczas stwierdzić wysklepienie lub uginanie się kości nad zatoką, bolesność, wypuk
przytłumiony  lub  stłumiony  w  obecności  płynu  wysiękowego  lub  tkanki  nowotworowej.
U bydła  obserwuje  się  zapalenie  zatoki  czołowej  po  zbiciu  rogu.  Zatoki  moŜna  prześwietlić
lub dokonać trepanacji tzn. otwarcia jamy zatoki.
Worek  powietrzny  u  konia  umiejscowiony  jest  pomiędzy  skrzydełkami  I  kręgu
szyjnego(atlasu)  a  ramieniem  wstępującym  Ŝuchwy.  Oglądając  moŜna  stwierdzić
uwypuklenie,  powiększenie.  Omacywaniem  stwierdza  się  konsystencję,  temperaturę
a w przypadkach  chorobowych  chełbotanie  i  bolesność.  W  warunkach  prawidłowych  nad
workiem  powietrznym  występuje  wypuk  bębenkowy.  W  przypadku  nagromadzenia  płynu
wysiękowego jest on wyraźnie stłumiony.
Krtań  i  tchawicę  ogląda  się  od  zewnątrz  i  wewnątrz.  Oglądanie  wewnętrzne  krtani  jest
moŜliwe u zwierząt mięsoŜernych po otwarciu jamy ustnej i naciśnięciu nasady języka, u koni
za  pomocą  endoskopu(rinolaryngoskopu)  a  u  bydła  wziernika  rurowego.  Przez  omacywanie
od  zewnątrz  określa  się  charakter  ewentualnego  obrzęku,  bolesność  i  ciepłotę  okolicy  krtani
oraz tchawicy, a takŜe ewentualne zniekształcenia. Oceniając kaszel zwraca się uwagę na jego
siłę, charakter( suchy, wilgotny), bolesność oraz częstość pojawiania się.

Pierścienie tchawicy omacuje się przesuwając powoli dłoń, obejmując tchawicę od krtani

aŜ  do  wejścia  do  klatki  piersiowej  zwracając  uwagę  na  kształt,  elastyczność,  ciągłość
pierścieni.  Osłuchując  tchawicę  naleŜy  zwrócić  uwagę  na  świsty  i  gwizdy,  które  występują
przy jej zwęŜeniu.
Badanie dolnych dróg oddychania zaczynamy od badania oddychania, którego waŜną część
stanowią ruchy klatki piersiowej a więc wdech i wydech. Oglądając klatkę piersiową z przodu
i  boku  i  tyłu  zwierzęcia  zwraca  się  uwagę  na  częstość  oddechów(  liczba  na  minutę),  typ,
miarowość, jakość (siłę, głębokość symetryczność) oraz budowę klatki piersiowej.

Pomiar liczby oddechów przeprowadza się przez obserwację ruchów powłok brzusznych

i ściany klatki piersiowej, a u koni równieŜ ruchów skrzydełek nosowych lub przez zbliŜenie
grzbietowej  strony  dłoni  do  nozdrzy.  Przyspieszenie  oddechów  obserwuje  się  po  wysiłku
i w stanach  podniecenia,  przy  wysokiej  temperaturze  otoczenia,  a  jako  objaw  chorobowy
w przypadkach niedotlenienia z powodu utrudnionej wymiany gazowej w płucach (zapalenie
oskrzeli i płuc, obrzęk płuc, niewydolność krąŜenia, powiększenie objętości brzucha).

Typ oddychania moŜe być piersiowy, brzuszny lub mieszany piersiowo – brzuszny, który

jest  fizjologiczny  dla  zwierząt.  W  niektórych  stanach  patologicznych  występuje  typ  czysty
piersiowy  np.  zapaleniu  otrzewnej  lub  typ  czysty  brzuszny  np.  w  zapaleniu  opłucnej,
rozedmie  pęcherzykowej  płuc,  zapaleniu  osierdzia.  Miarowość,  czyli  rytmiczność  polega  na

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

tym, Ŝe wdech i wydech następuje po sobie w jednakowych odstępach czasu
i w odpowiednim czasie między nimi jest krótka przerwa. Zaburzenia w miarowości to
duszność, oddechy przerywane i rytmy patologiczne.

Duszność wdechowa występuje wskutek przeszkód znajdujących się w górnych drogach

oddechowych  jak  równieŜ  wskutek  zwęŜenia  obwodu  oskrzeli.  Zwierzę  przyjmuje
charakterystyczną  postawę,  stojąc  z wyciągniętą  głową,  rozstawionymi  przednimi
kończynami  i  odchylonymi  na  zewnątrz  łokciami.  U  koni  widoczne  jest  rozwarcie  nozdrzy.
Przestrzenie  międzyŜebrowe  zapadają  się,  a  wdech  trwa  nieco  dłuŜej  niŜ  wydech.  Objawy
takie  obserwuje  się  np.  w  obrzęku  i  zapaleniu  krtani,  zwęŜeniu  przewodów  nosowych
i dychawicy świszczącej.

Duszność wydechowa powstaje przy utrudnionym wydalaniu powietrza z płuc. Objawia

się przedłuŜeniem fazy wydechu, silnymi ruchami powłoki brzusznej, wypychaniem odbytu
i dołów głodowych w fazie wydechu, oraz tworzeniem się tzw. rynienki wydechowej, czyli
zapadaniem się powłok brzusznych za łukiem Ŝebrowym.

Duszność mieszana występuje u zwierząt najczęściej przy chorobach: obrzęku, odmie

piersiowej, zapaleniu płuc, nowotworach płuc, zwęŜeniu tchawicy i oskrzeli, rozedmie
pęcherzykowej, zapaleniu wsierdzia i oskrzeli, niedokrwistości, chorobach mózgu.

Oddechy mogą być spokojne, powierzchowne, i głębokie.

Badanie klatki piersiowej zaczyna się od oglądania i zwracając uwagę na jej długość,
szerokość, głębokość, wysklepienie i symetryczność oraz ewentualne miejscowe deformacje.

Omacywanie klatki piersiowej przeprowadza się przez przyłoŜenie dłoni do jej ściany

oraz uciskanie przestrzeni międzyŜebrowych palcami lub grzbietem dłoni przesuwając w dół
nie zmniejszając ucisku. W ten sposób moŜna stwierdzić wówczas drŜenie wskazujące na
suche zapalenie opłucnej i bolesność, która moŜe być równieŜ objawem zapalenia opłucnej,
a ponadto zmian gośćcowych (reumatycznych) i pourazowych.

Opukiwanie klatki piersiowej naleŜy przeprowadzać w zamkniętych pomieszczeniach na

zwierzęciu stojącym, a u małych moŜna w postawie siedzącej.

Opukiwanie bezpośrednie polega na uderzeniu w badaną część ciała końcem zagiętego

rodkowego palca względnie opuszkiem młoteczka perkusyjnego. Stosuje sieje głównie przy

badaniu zatok czaszkowych.

Opukiwanie pośrednie stosuje się u duŜych zwierząt (konie, krowy) przy uŜyciu

młoteczka i plezimetru. Plezimetr wkłada się w przestrzeń międzyŜebrową i uderza w niego
młoteczkiem. Małe zwierzęta (psy, koty) opukuje się metodą pośrednią palcem o palec: palec
ś

rodkowy jednej ręki wciska się w przestrzeń międzyŜebrową zaś zgięty palec środkowy

drugiej ręki spełnia rolę młoteczka.

WyróŜniamy jawny i stłumiony odgłos opukowy.
Odgłos jawny stwierdza się w zakresie przylegania do klatki płucnej a odgłos stłumiony

przy opukiwaniu grubej partii mięśni.

Odgłos opukowy jawny oznacza, Ŝe w opukiwanym miejscu znajduje się prawidłowo

powietrzna tkanka płucna. WyróŜnia się

−

wypuk bębenkowy – występuje prawidłowo u małych zwierząt, natomiast stwierdzenie
tego odgłosu u koni i bydła wskazuje na zmiany chorobowe oskrzeli i płuc,

−

wypuk metaliczny, przypominający uderzenie metalu o metal, jest zawsze objawem
choroby,

−

odgłos opukowy zajawny występujący gdy jest nadmierna ilość powietrza np. przy ostrej
i chronicznej rozedmie płuc.

Odgłos opukowy stłumiony pojawia się, gdy pod opukiwanym miejscem nie ma w ogóle

powietrza. Wypuk przytłumiony powstaje, gdy w miejscu opukiwania płuco jest bardziej
zagęszczone i znajduje się w nim mniejsza ilość powietrza.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Osłuchiwanie klatki piersiowej przeprowadza się, za pomocą słuchawki, czyli

fonendoskopu w kaŜdej przestrzeni międzyŜebrowej po obu stronach klatki piersiowej.

Do szmerów patologicznych zalicza się szmer pęcherzykowy: systoliczny, pęcherzykowy

głośny  (zaostrzony),  cichy  (osłabiony)  i  zniesiony.  Do  nieprawidłowych  naleŜy  równieŜ
szmer  oskrzelowy  (moŜe  on  występować  prawidłowo  u  bydła  w  okolicy  przedniej  części
płuc),  amforyczny,  czyli  dzbanowy  (u  zwierząt  rzadko  występujący)  i  szmer  oddechowy
nieoznaczony.  Do  patologicznych  dźwięków  zalicza  się  rzęŜenie  suche  i  wilgotne,
trzeszczenia, tarcia opłucnowe i pluskania oraz szmer spadającej kropli.

Nakłucie jamy opłucnowej ma znaczenie diagnostyczne i lecznicze i wykonuje się je

w celu potwierdzenia obecności płynu i oceny jego właściwości lub upustu w czasie
leczenia. Zabieg jest mało bolesny, przeprowadza się go u zwierzęcia stojącego, aseptycznie,
odpowiednio dobraną igłą. Badanie przy uŜyciu promieni Roentgena wykonuje się jedynie
u małych zwierząt.
Badanie układu krąŜenia

Badanie przeprowadza się przez oglądanie, omacywanie, opukiwanie i osłuchiwanie,

stosując w miarę potrzeby badania dodatkowe, jak elektrokardiografię lub pomiar ciśnienia
krwi. Obejmuje ono badanie serca i układu naczyniowego

Zwierzę obserwujemy z odległości kilku metrów, zwracając uwagę na występowanie

duszności,  obrzęków  zastoinowych  oraz  występowania  wodobrzusza  u  zwierząt  małych
a takŜe symetryczności klatki piersiowej następnie omacujemy okolice serca znajdującą się za
wyrostkiem  łokciowym  z  lewej  strony.  Ma  to  na  celu  umiejscowienie  uderzeń  w  związku
z przypadkami  przemieszczenia  serca,  określenie  ich  siły  i  czasu  trwania.  Uciskanie
przestrzeni międzyŜebrowych pozwala na stwierdzenie bolesności.
U koni wyczuwalne jest prawidłowe boczne uderzenie serca po stronie lewej w 5, a po stronie
prawej  słabsze,  w  4  przestrzeni  międzyŜebrowej;  u  bydła  po  stronie  lewej  w  4  przestrzeni,
a u zwierząt  mięsoŜernych  koniuszkowe  uderzenie  serca  po  stronie  lewej  w  5  przestrzeni
międzyŜebrowej.  WzmoŜenie  uderzeń  serca  obserwuje  się  po  znacznym  wysiłku  oraz
w gorączce i jako objaw przerostu mięśnia sercowego. Bardzo silne i częste uderzenia określa
się  jako  kołatanie  serca.  Uderzenia  niewyczuwalne,  obserwuje  się  w  zapaści,  agonii
i wysiękowym zapaleniu osierdzia.

Opukiwanie jest badaniem, które słuŜy do wyznaczenia pola stłumienia sercowego.

Przytłumiony  odgłos opukowy jest wtedy,  gdy serce przykryte jest płucem a stłumiony,  gdy
nie  jest  przysłonięte  płucem.  Okolicę  serca  opukuje  się  przy  wyciągniętej  do  przodu
kończynie  przedniej.  Przeprowadza  się  je,  opukując  od  linii  stawu  barkowego  do  mostka,
w 3 – 6 przestrzeni międzyŜebrowej.

Osłuchiwanie serca ma na celu określenie siły tonów, ilości uderzeń i ich

miarowość(rytm)  oraz  brzmienie,  czyli  czystość  i  stwierdzenie  ewentualnych  szmerów
sercowych. Prawidłowo ton I, czyli skurczowy, jest silniejszy, o dźwięku niŜszym i dłuŜszym
od  tonu  II  rozkurczowego.  Miejsca  najlepszej  siły  słyszalności  tonów  i  szmerów  wewnątrz
sercowych  określa  się  jako  punkty  główne.  Osłuchiwanie  w  tych  punktach  pozwala  na
umiejscowienie  zaburzeń  pracy  serca,  wyraŜających  się  zmianą  siły  i rytmu  tonów  oraz
pojawieniem  się  szmerów.  Szmery  wewnątrzsercowe  powstają  w  czasie  skurczu  lub
rozkurczu  serca.  Przyczyną  ich  powstania  jest  zwęŜenie  lub  niedomykalność  zastawek
sercowych.

Diagnostyczna wartość elektrokardiografii polega na porównywaniu wykresu prądów

czynnościowych mięśnia sercowego u zdrowego i chorego zwierzęcia i pozwala na
rozpoznanie róŜnych niemiarowości i zmian zwyrodnieniowych mięśnia sercowego.

Na badanie obwodowego układu krąŜenia składa się badanie tętnic, badanie Ŝył, próby

czynnościowe układu krąŜenia oraz badanie laboratoryjne krwi.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Tętnem nazywamy falowy ruch tętnic, który powstaje w momencie wyrzutu krwi

i przenosi się na obwód. Częstotliwość tętna jest to przyspieszenie lub zwolnienie tętna
i występuje jako objaw róŜnych schorzeń.

Regularne (miarowe) tętno jest wtedy, gdy fizjologiczne odstępy między fazami tętna są

jednakowe natomiast nieregularne gdy fale tętna występują w niejednakowych odstępach
czasu. Niemiarowość tętna moŜe wystąpić na skutek skurczów dodatkowych.

Jakość tętna tętniczego zaleŜy od wydajności serca, ciśnienia krwi w naczyniach oraz

napięcia tętnic a oceniamy go przykładając opuszki trzech palców (wskazujący, środkowy,
serdeczny) do tętnicy i przez dociśnięcie oraz ruch poprzeczny staramy się określić jego
właściwości.

Wielkość tętna zaleŜy od stopnia wypełnienia tętnicy, tzn. od rzutu skurczowego serca,

wielkości amplitudy, ciśnienia i elastyczności naczyń. Tętno wysokie występuje przy
niedomykalności zastawek aorty, przeroście lewej komory, zapaleniu nerek, zwiotczeniu
ś

cian tętnic oraz przy podwyŜszonej temperaturze ciała. Tętno małe (niskie) występuje przy

osłabieniu serca, zwęŜeniu ujścia tętniczego, niewydolności lewej komory.

Napięcie (twardość tętna) zaleŜy od ciśnienia krwi, naporu fali tętna, wielkości

wyrzutowej serca i oceniamy na podstawie siły potrzebnej do zaciśnięcia światła tętnicy aŜ do
zaniku tętna.

Stan wypełnienia naczyń zaleŜy od ilości krwi krąŜącej, siły skurczu lewej komory

i napięcia ścian naczyń; stan wypełnienia naczyń wpływa takŜe na jakość tętna. Przy dobrze
wypełnionych  tętnicach  np.  u  krów  wysokomlecznych  mówimy  o  tętnie  pełnym.  Przy  słabo
wypełnionych  tętnicach  stwierdzamy  tętno  puste  które  jest  szczególnie  zaznaczone  przy
dodatkowo  osłabionym  sercu,  wyniszczeniu  organizmu,  utracie  krwi,  długotrwałych
biegunkach.

Osłuchiwanie tętna tętniczego przeprowadza się nad głównymi naczyniami (u psa nawet

nad tętnicą udową) i słyszalne są tony naczyniowe. Szmery naczyniowe są słyszalne w czasie
skurczu serca przy zwęŜeniu tętnic, niedomykalności zastawki dwudzielnej, niedomykalności
zastawek aorty, zwęŜeniu aorty.

Badanie naczyń Ŝylnych przeprowadzamy oglądając i zwracając uwagę na stan tkanki

pokrywającej  je,  stany  zapalne  Ŝył,  zwiększone  wypełnienie  (przy  utrudnionym  odpływie
krwi).  Przy  osłuchiwaniu  Ŝył  fizjologicznie  słychać  słaby  szmer  skurczowy,  natomiast
wzmoŜony  występuje  przy  niedomykalności  zastawki  trójdzielnej,  zwęŜeniu  ujścia  tętnicy
płucnej.

Próby czynnościowe układu krąŜenia przeprowadza się przy podejrzeniu niewydolności

krąŜenia i najczęściej u koni. Polega na przepędzeniu konia kłusem przez 10 do 15 minut,
a następnie określa się liczbę tętna oddechów i czas, jaki upłynął do powrotu tych parametrów
do normy.
Badanie układu pokarmowego

Przed przystąpieniem do badania poszczególnych odcinków układu pokarmowego naleŜy

dokonać  oceny  łaknienia  oraz  sposobu  jedzenia  i  picia.  Oprócz  zebrania  informacji  na
podstawie  wywiadu  powinno  się  w  miarę  moŜliwości  samemu  bezpośrednio  zaobserwować,
czy  odŜywianie  i  jego  sposób  jest  zgodny  z  fizjologią  danego  zwierzęcia.  Następnie
zwracamy uwagę na zaburzenia Ŝucia, połykania, występowania wymiotów, wydalania kału,
a u przeŜuwaczy na zachowanie prawidłowej czynności przeŜuwania i odbijania gazów.
Badanie jamy ustnej

Jamę ustną bada się przez oglądanie i omacywanie. W kaŜdym przypadku zwracamy

uwagę  na  zapach  wydobywający  się  z  jamy,  występowanie  ślinienia  i  zmiany  zapalne.
Badanie jamy ustnej rozpoczynamy od oglądania szpary jamy ustnej, zwracając uwagę na jej
symetryczność  i  rozwarcie.  Badając  wargi  zwracamy  uwagę  na  ich  zwarcie.  U  starych  koni
często  dochodzi  do  opadania  dolnej  wargi;  objaw  ten  jest  charakterystyczny  takŜe  dla

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

poraŜenia nerwu twarzowego, silne zwarcie warg oraz cofnięcie kątów warg do tyłu moŜe być
spowodowane przez tęŜec.
Technika otwierania jamy ustnej

U koni między bezzębne krawędzie Ŝuchwy i szczęki wsuwa się dwa lub trzy palce

i przesuwa je pomiędzy język a podniebienie twarde. W tym momencie koń samoczynnie
otwiera jamę ustną. NaleŜy chwycić wtedy pełną dłonią język, odciągając go nieco w bok
między zęby trzonowe, ustawić zamkniętą dłoń, w której trzymamy język w pozycji pionowej
między górną a dolną krawędzią bezzębną i naciskać kciukiem na podniebienie twarde.
Odciągając następnie za pomocą drugiej ręki przeciwległy policzek moŜna dokładnie obejrzeć
jamę ustną. W tym celu moŜna wykorzystać takŜe rozwieracze, np. klin Bayera.

Bydło naleŜy przytrzymać za rogi i nozdrza bądź Ŝuchwę, badający stojąc z przodu

zwierzęcia wkłada jedną rękę w okolicę bezzębnego brzegu do jamy ustnej, chwyta język
i wyciąga go na zewnątrz, drugą ręką uciska na Ŝuchwę. Bardzo często język, ze względu na
jego śliską powierzchnię chwytamy poprzez ręcznik. MoŜna teŜ zastosować rozwieracz jamy
ustnej.

U świń szczęki rozwiera się za pomocą dwóch taśm umieszczonych za górnymi

i dolnymi kłami

U łagodnych psów jedną ręką chwyta się szczękę a drugą Ŝuchwę, po czym kciukiem

i palcem środkowym wciska się delikatnie policzki między szczękę i Ŝuchwę, zabezpieczając
się tym przed nagłym zamknięciem. U psów złośliwych i gryzących naleŜy posłuŜyć się
dwoma taśmami (bandaŜami) załoŜonymi poza kłami.

Przy otwieraniu jamy ustnej kotów naleŜy posłuŜyć się dwoma tasiemkami, język moŜna

natomiast wyciągnąć na zewnątrz za pomocą kleszczy językowych lub pensety.
Po  rozwarciu  jamy  ustnej  oglądamy  jej  przedsionek:  dziąsła,  policzki  oraz  zęby.
Zaczerwienienie  błony  śluzowej  towarzyszy  z  reguły  zapaleniu  jamy  ustnej.  Czarnoszare
zabarwienie  dziąseł  stwierdza  się  przy  przewlekłym  zatruciu  ołowiem.  Ubytki  szkliwa
w postaci  jasnych  plamek  na  zębach,  a  takŜe  zaburzenia  w  wyrastaniu  i  zmianie  zębów  są
objawem krzywicy. Badanie zębów u koni jest szczególnie istotne przy stwierdzeniu zaburzeń
w  pobieraniu  karmy,  Ŝuciu  oraz  trawieniu  pokarmu.  W  badaniu  tym  waŜne  jest  dokładne
omacywanie  zębów.  Bada  się  kaŜdy  ząb  z  osobna:  czy  się  nie  ruszają,  nie  mają  ostrych
krawędzi, nie występuje ich wraŜliwość na dotyk, zwraca się takŜe uwagę na ukształtowanie
zgryzu. Przy stwierdzaniu bolesności zębów moŜna równieŜ zastosować opukiwanie. |

Badanie gardła przeprowadza się poprzez oglądanie i omacywanie i jest konieczne

wówczas, gdy zwierzę nie pobiera pokarmu, stoi z wyciągniętą głową, ślini się i zgrzyta
zębami. Przyczyną tych objawów moŜe być między innymi zapalenie gardła, zapalenie
ś

linianek lub obecność ciała obcego w gardle lub przełyku. U koni oglądanie gardła moŜliwe

jest jedynie za pomocą laryngoskopu, u bydła równieŜ za wziernika rurowego.

Badanie przełyku u duŜych zwierząt naleŜy oglądać po lewej stronie szyi, w rynience

naczyniowej. W ten sposób moŜna zauwaŜyć przesuwanie się połkniętego kęsa karmy lub
wypełnione, trwałe jego rozszerzenie. Omacując wyczuwa się wówczas twór konsystencji
ciastowatej lub twardej sugerujący zatkanie przełyku.

Badanie brzucha i narządów jamy brzusznej przeprowadza się przez oglądanie,

omacywanie, u duŜych takŜe opukiwanie i osłuchiwanie. Dodatkowo moŜna wykonać
sondowanie Ŝołądka (Ŝwacza) oraz nakłucia do jamy otrzewnowej, a takŜe narządów.

Badaniem przez oglądanie określa się objętość i kształt brzucha, zwracając szczególną

uwagę  na  dolną  linię  brzucha,  a  u  duŜych  zwierząt  równieŜ  na  okolicę  biodrową.
Powiększenie  objętości  brzucha  wiąŜe  się  przyczynowo  z  róŜnymi  stanami  chorobowymi.
MoŜe  być  spowodowane  obecnością  płynów  w  jamie  otrzewnowej,  szczególnie  widoczne
u małych  zwierząt.  Przyczyną  powiększenia  brzucha  u  duŜych  zwierząt,  z  uwypukleniem
słabizn, jest równieŜ nagromadzenie gazów (wzdęcie) w Ŝołądku (przedŜołądkach) i jelitach.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Zmniejszenie objętości brzucha obserwuje się u zwierząt głodzonych i wychudzonych,
w przebiegu tęŜca wskutek trwałego skurczu mięśni oraz u koni w przebiegu ochwatu
z powodu podsiebnego ustawienia kończyn.

Omacywanie z zewnątrz brzucha u duŜych zwierząt dłonią i pięścią, a u małych palcami,

ma  na  celu  określenie  napięcie  powłok  brzusznych,  bolesności,  u  przeŜuwaczy  równieŜ
stopnia  wypełnienia  Ŝwacza.  U  zwierząt  mięsoŜernych  badanie  przez  powłoki  brzuszne  ma
duŜe  znaczenie  diagnostyczne,  poniewaŜ  w  ten  sposób  omacuje  się  narządy  jamy  brzusznej.
Zwiększone  napięcie  powłok  brzusznych  moŜe  być  objawem  znacznego  wzdęcia  Ŝołądka
(głównie  Ŝwacza)  i  jelit  lub  procesu  chorobowego  przebiegającego  z  silnym  bólem,  jak  np.
ostre  zapalenie  Ŝołądka  i  jelit,  zapalenie  wątroby,  morzysko  u  koni.  Silne  napięcie,
przewaŜnie  połączone  z  bolesnością,  jest  teŜ  charakterystycznym  objawem  zapalenia
otrzewnej.  U  zwierząt  małych  napięte  powłoki  wraz  z  powiększeniem  objętości  brzucha
obserwuje się w przypadkach nagromadzenia znacznej ilości płynu w jamie otrzewnowej lub
przepełnienia  pęcherza  moczowego.  Bolesność  powłok  brzusznych  jest  objawem  zapalenia
trzewnej,  stwierdzana  szczególnie  w  części  przedniej  zapalenie  wątroby;  u  bydła  w  okolicy
mostka  występuje  w  urazowym  zapaleniu  czepca  i  osierdzia,  u  małych  zwierząt
w przypadkach  wgłobienia  jelita  cienkiego  lub  obecności  ciała  obcego  w  przewodzie
pokarmowym.

Badanie brzucha zwierząt mięsoŜernych przeprowadza się u zwierzęcia stojącego

omacując  palcami  powłoki  brzuszne  z  obu  stron,  początkowo  powierzchownie,  a  następnie
uciskając głęboko, moŜliwie aŜ do zetknięcia palców obu rąk. Omacywanie rozpoczyna się od
ostatniego  łuku  Ŝebrowego  ku  tyłowi,  łagodnie  pokonując  odruchowe  napinanie  powłok.
Badanie  to  moŜe  być  utrudnione  u  zwierząt  otłuszczonych  oraz  w  przypadku  zwiększonego
napięcia  i bolesności  powłok.  W  okolicy  pod  łukiem  Ŝebrowym  moŜna  wyczuć  brzegi
wątroby,  a w przypadku  jej  powiększenia  (obrzęk,  guzowatość)  większą  jej  część
i konsystencję, np. tęgą w marskości. Bolesność stwierdza się w przebiegu ostrego zapalenia
wątroby.  Przesuwając  palce  nieco  ku  tyłowi  omacuje  się  śledzionę,  co  jest  moŜliwe  tylko
w przypadku  jej  powiększenia.  W  części  przednio  –  środkowej  brzucha  wyraźnie
wyczuwalny jest Ŝołądek. Określa się jego objętość i wypełnienie oraz bolesność występującą
w ostrym stanie zapalnym lub obecności ciała obcego.

W okolicach środkowej i dolnej omacuje się jelita cienkie, które są wyczuwalne

w postaci elastycznych i przesuwalnych pętli, oraz jelita grube mniej elastyczne, przewaŜnie
wypełnione  treścią  o  konsystencji  ciastowatej,  a  w  odcinku  tylnym  masą  kałową.  Bolesność
jelit  wskazuje  na ich  stan  zapalny.  Pod  kręgami  lędźwiowymi  u  psów  wyczuwalne  są  nerki,
przy  czym  lewa  zawieszona  jest  nieco  luźniej  i  połoŜona  niŜej.  U  kotów,  podobnie  jak
i królików,  nerki  są  zawieszone  na  luźnej  krezce  (tzw.  nerki  wędrujące)  i  wyczuwalne  jako
twory  przesuwające  się  bliŜej  środkowej  części  brzucha.  Omacywanie  nerek  pozwala  na
określenie  ich  wielkości,  konsystencji  i  bolesności  (np.  nerka  mała  i  tęga  w  marskości
zanikowej; powiększona i chełbocząca, wskazywać moŜe na wodonercze). Pęcherz moczowy
próŜny  lub  nieznacznie  wypełniony  wyczuwa  się  jako  twór  gruszkowaty  i  elastyczny
w okolicy  tylnej  części  jamy  brzusznej  u  wejścia  do  miednicy.  Moczowody  mogą  być
wyczuwalne  jedynie  w  przypadku  ich  rozszerzenia  i  zgrubienia,  np.  w  przypadku  kamicy
nerkowej. U samic w tylnej części jamy brzusznej wyczuwalna jest macica (trzon i rogi), a jej
objętość  i  wypełnienie  zaleŜy  od  stanu  fizjologicznego  (ciąŜa)  lub  zmian  chorobowych,  jak
np. nieraz znacznego stopnia powiększenie w przebiegu ropomacicza.
Uciskaniem  brzucha  dłonią  z  jednej  strony  moŜna  wywołać  szmer  pluskania,  świadczący
o obecności płynu w jamie brzusznej.

Badanie brzucha przeŜuwaczy przeprowadza się poprzez oglądanie lewego dołu

głodowego oceniając wypełnienie Ŝwacza (dół głodowy zapadnięty, wypełniony lub
nadmiernie wypełniony). Przykładając dłoń w tej okolicy, wyczuwa się ruchy Ŝwacza,

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

których prawidłowa liczba wynosi około 7–14 w ciągu 5 minut. Zmniejszona liczba ruchów
Ŝ

wacza występuje u zwierząt głodzonych oraz jest objawem niedowładu Ŝwacza (atonii).

Uciskanie  palcami  i pięścią  lewego  dołu  głodowego  i  ściany  brzucha  w  części  środkowo  –
tylnej pozwala na określenie wypełnienia Ŝwacza. Prawidłowo ściana Ŝwacza jest podatna na
ucisk,  a  treść  wypełniająca  ma  konsystencję  miękką.  W  obecności  nadmiernej  ilości  gazów
(wzdęcie)  dół  głodowy  jest  wysklepiony  i  napięty,  a  za  przeładowaniem  treścią  pokarmową
przemawia mniejsza podatność na ucisk i konsystencja ciastowata lub tęga.

Opukiwaniem nad grzbietowym workiem Ŝwacza prawidłowo stwierdza się wypuk

o charakterze bębenkowym lub jawnym, a w dalszych odcinkach przytłumiony lub stłumiony.
W przebiegu wzdęcia wypuk jest ostrzejszy i jednakowo wyraźny nad całym Ŝwaczem, a przy
przeładowaniu wyraźnie stłumiony nawet w okolicy dołu głodowego.

Osłuchiwanie Ŝwacza przeprowadza się umieszczając fonendoskop początkowo w środku

lewego  dołu  głodowego,  a  następnie  w  celu  kontroli  na  przemieszczenie  trawieńca
w przedostatniej  przestrzeni  międzyŜebrowej.  Pomiędzy  zasadniczymi  szmerami  Ŝwacza
słychać  odgłosy  trzeszczenia,  furgotania  które  są  wywołane  oddzielnymi  skurczami
przedsionka Ŝwacza i worków ślepych.

Badanie treści Ŝwacza słuŜy do postawienia prawidłowego rozpoznania rodzaju

niestrawności oraz informacji o występowaniu zaburzeń w treści Ŝwacza i ich natęŜeniu.

Badanie czepca przeprowadza się głównie przez omacywanie z zastosowaniem tzw. prób

bólowych. U bydła bolesność czepca stwierdza się przez uciskanie pięścią ściany brzucha po
lewej  stronie  w  okolicy  wyrostka  mieczykowatego,  a  u  małych  przeŜuwaczy  uciskaniem
palcami. Silne uchwycenie fałdu skóry grzbietu nad łopatkami powoduje ugięcie grzbietu ku
dołowi;  przesunięcie  w  tym  czasie  narządów  jamy  brzusznej  wywołuje  objawy  bólu.
Zastosować  teŜ  moŜna  tzw.  próbę  drąŜkową.  Polega  ona  na  podłoŜeniu  pod  brzuch  drąŜka
trzymanego  przez  dwie  osoby  (np.  trzonka  od  wideł)  i  kilkakrotnym  uciskaniu  brzucha  od
okolicy fałdu kolanowego do mostka. W przypadku bolesności czepca zwierzę reaguje bólem
przy  ucisku  tego  miejsca  Innym  sposobem  wywołania  reakcji  bólowej  jest  sprowadzanie
zwierzęcia w dół po pochyłości terenu.

Badanie trawieńca polega na stwierdzeniu jego przemieszenia prawostronnego lub

lewostronnego. Przy prawostronnym trawieniec leŜy między prawą ścianą brzucha a pętlami
jelit. Wyczuwalny jest za ostatnim Ŝebrem jako zaokrąglone zgrubienie. Przy lewostronnym
przemieszczeniu znajduje się między Ŝwaczem a lewą ścianą brzucha. Przy przemieszeniu
trawieńca słyszy się w górnym obrębie prawego lub lewego łuku Ŝebrowego ostre metaliczne
dźwięki. Przy opukiwaniu w przypadku przemieszczenia powstaje głośny odgłos bębenkowy.

Badanie ksiąg jest trudniejsze. Przeprowadza się je u młodych zwierząt, ugniatając ręką

okolicę  ostatniego  łuku  Ŝebrowego,  a  u  starszych  silnie  opukując  7  –  9  przestrzeń
międzyŜebrową  po  stronie  prawej.  Trawieniec  jest  mało  dostępny  do  badania  przez
omacywanie. Jelita zajmują prawą stronę jamy brzusznej, a omacywanie oraz opukiwanie tej
okolicy  ma  mniejsze  znaczenie  diagnostyczne.  Odgłos  opukowy  jest  zmienny  i  zaleŜy  od
wypełnienia jelit.

Badanie brzucha koni. W przypadku zalegania treści pokarmowej w jelicie ślepym,

uciskiem prawej słabizny moŜna stwierdzić ciastowatą lub tęgą konsystencję głowy jelita
ś

lepego. Odgłos opukowy nad jelitami zaleŜy od ich wypełnienia, a jego zmienność

w warunkach  prawidłowych  (bębenkowy,  przytłumiony)  utrudnia  interpretację  w  przypadku
zmian  chorobowych.  Przy  osłuchiwaniu  brzucha  zdrowych  koni  stwierdza  się  wyraźny
i głośny  szmer  jelitowy  spowodowany  przesuwaniem  się  treści  pokarmowej  i  gazów.
WzmoŜenie  szmeru  występuje  wskutek  nasilenia  procesów  fermentacyjnych  i  wzmoŜonych
ruchów  robaczkowych  jelit  (nieŜytowe  zapalenie,  morzysko  zakrzepowo-zatorowe).
Osłabienie szmeru jelitowego wskazuje na upośledzenie ruchów jelit.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Badanie brzucha świni poprzez omacywanie przez powłoki moŜliwe jest tylko

u wychudzonych prosiąt i warchlaków. MoŜna wówczas stwierdzić wzdęcie Ŝołądka i jelit lub
zaleganie zbitej treści pokarmowej i kału w jelitach grubych.

Badanie przez prostnicę polega na wewnętrznym omacywaniu narządów jamy brzusznej.

U bydła  i  u  koni  ma  duŜe  znaczenie  diagnostyczne.  U  psów  badanie  to  przeprowadza  się
w celu stwierdzenia wypełnienia prostnicy i określenia stanu gruczołu krokowego u samców.
U  bydła  na  terenie  jam  miednicznej  i  brzusznej  moŜna  stwierdzić  powiększenie  węzłów
chłonnych  występujące  w  przebiegu  białaczki  limfatycznej.  Węzły  mogą  dochodzić  do
znacznych  rozmiarów,  utrudniając  nawet  dalsze  badanie.  Omacywanie  stawu  krzyŜowo-
biodrowego  ma  znaczenie  u  zwierząt  z  objawami  zalegania  lub  niedowładu  kończyn.  Po
prawej  stronie  jamy  brzusznej  od  miednicy  do  prawej  nerki  wyczuwa  się  dysk  okręŜnicy.
U koni  badanie  przez  prostnicę  przeprowadza  się  w  kaŜdym  przypadku  objawów
chorobowych

strony

układu

pokarmowego.

ono

zasadnicze

znaczenie

w rozpoznawaniu choroby i rokowaniu.

Omacywanie ścian miednicy pozwala na stwierdzenie złamania kości. Ruchomość lub

trzeszczenie  kości  wyczuwalne  są  wyraźniej  przy  powolnym  ruchu  zwierzęcia.  Na  kości
łonowej  wyczuwa  się  pęcherz  moczowy,  który  zaleŜnie  od  wypełnienia  zwisa  do  jamy
brzusznej.  Pętle  okręŜnicy  małej,  prawidłowo  wypełnione  treścią  w  postaci  uformowanych
grudek kału, w przypadku zalegania treści wyczuwa się po obu stronach jamy brzusznej przy
wejściu  do  miednicy  jako  grube  i  tęgie  walcowate  twory.  Zagięcie  miedniczne  okręŜnicy
duŜej  po  lewej  stronie  jamy  brzusznej  jest  miejscem  predylekcyjnym  do  zalegania  treści
pokarmowej  i  niedroŜności  kałowej.  Podczas  badania  zwraca  się  teŜ  uwagę  na  połoŜenie
względem  siebie  pokładów  okręŜnicy.  Rozszerzenie  Ŝołądkowate  okręŜnicy  duŜej  wyczuwa
się  po  stronie  prawej  pod  głową  jelita  ślepego  (wzdęcie,  zatkanie).  Głowę  jelita  ślepego
wyczuwa się w okolicy  prawej słabizny. Jelita cienkie wyczuwalne są jako pętle elastyczne,
luźno  zawieszone  na  krezce  i  wypełnione  płynną  treścią.  W  przebiegu  wzdęcia  zajmują  one
niemal całą jamę brzuszną, wciskając się do jamy miednicznej. Skręt jelit cienkich rozpoznać
moŜna  po  częściowym  tylko  ich  wzdęciu  i  wyczuwalnym  skręceniu  krezki  przedniej.
W okolicy  lędźwiowej  moŜna  sięgnąć  do  lewej  nerki,  określając  jej  wielkość,  konsystencję
i bolesność; nerka prawa zwykle nie jest wyczuwalna.

Wątrobę badamy przez oglądanie jej okolicy, omacywanie i opukiwanie. W stanach

bardzo  znacznego  powiększenia  moŜe  powodować  obustronne  uwypuklenie  okolic
podŜebrowych.  Wypuk  stłumiony  jest  zawsze  patologiczny  i  wskazuje  na  powiększenie
wątroby  i  moŜe  być  m.in.  objawem  choroby  np.  motyliczej,  bąblowicy,  gruźlicy.  Zmianom
tym towarzyszyć moŜe bolesność stwierdzana przez uciskanie lub w czasie opukiwania.

U psa stojąc za zwierzęciem naleŜy wprowadzić wyprostowane palce pod łuk Ŝebrowy

i przesunąć je do przodu w kierunku wnęki wątrobowej. W przypadku powiększenia wątroby
u mięsoŜernych występuje często wysklepienie ściany brzucha w przedniej okolicy jamy
brzusznej ciągnące się ku tyłowi aŜ do końca łuku Ŝebrowego.
Badanie układu moczowego

Badanie tego układu przeprowadza się przez oglądanie, w tym obserwację oddawania

moczu,  omacywanie  i  cewnikowanie  oraz  dodatkowo  badanie  moczu  oraz  badanie
rentgenologiczne  u  małych  zwierząt.  Badaniem  przez  oglądanie  zwraca  się  uwagę  na
występowanie  obrzęków  zastoinowych,  nieraz  pośrednio  związanych  ze  zmianami
chorobowymi  nerek.  Uwypuklenie  okolicy  lędźwiowej  lub  górnej  części  prawego  dołu
słabiznowego u bydła moŜe sugerować powiększenie nerek. U małych zwierząt powiększenie
objętości brzucha występuje m.in. przy znacznym wypełnieniu pęcherza moczowego, u psów
zaś łukowate wygięcie grzbietu moŜe świadczyć o zmianach chorobowych nerek. Określenie
dobowej ilości moczu u zwierząt jest trudne i w  praktyce polega na ocenie częstości i ilości

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

oddawanego moczu. W warunkach prawidłowych ilość moczu jest uzaleŜniona w duŜej
mierze od ilości pobranej wody i jakości karmy.
Orientacyjna ilość dobowa moczu w litrach jest następująca:

−

konie – 2–14,

−

bydło – 8–22,

−

owce, kozy – 5–2,

−

winie – 2–4,

−

psy – 0,5–2.
Skąpomocz jest to zmniejszenie ilości oddawanego moczu. Bezmocz, czyli brak

oddawania  moczu,  moŜe  być  spowodowany  zatrzymaniem  moczu  w  pęcherzu  wskutek
niemoŜności  jego  oddawania  (skurcz  zwieracza,  kamica)  lub  jest  pochodzenia  nerkowego
i wynika  z upośledzenia  wytwarzania  moczu  (w  tych  przypadkach  stwierdza  się  próŜny
pęcherz).

Częstomocz polega na zwiększeniu częstotliwości oddawania moczu w ciągu dnia

i koniecznością w nocy. MoŜe być spowodowany uciskiem na pęcherz przez powiększone
narządy. Wielomocz polega na zwiększeniu dobowej ilości moczu, występuje przy
zwiększonym przesączaniu w kłębkach i zmniejszonym wchłanianiu w kanalikach.

Utrudnione oddawanie moczu występuje wskutek upośledzonego odpływu moczu

z pęcherza  moczowego.  Objawia  się  częstym  nastawianiem  się  zwierzęcia  do  oddawania
moczu, napinaniem powłok brzusznych, czasem postękiwaniem lub jękiem z powodu bólu, co
określa się mianem parcia na mocz. Omacywanie nerek u bydła polega na uciskaniu zgiętymi
palcami  okolicy  kręgów  lędźwiowych  poniŜej  wyrostków  poprzecznych,  u  koni  zaś  na
uderzaniu  pięścią  w  dłoń  połoŜoną  obok  kręgów  lędźwiowych.  Bolesność  nerek  objawia  się
wówczas niepokojem zwierzęcia, ruchami obronnymi czasem nawet stękaniem. Na podstawie
omacywania nerek i moczowodów moŜna stwierdzić zmiany chorobowe dotyczące wielkości,
kształtu i budowy oraz bolesności nerek.

Moczowody dostępne są do badania tylko w przypadku zmian chorobowych, jak

zgrubienie, rozszerzenie i bolesność, stwierdzanych np. w kamicy nerkowej, roponerczu,
a czasem w ropnym zapaleniu nerek u bydła.

Pęcherz moczowy u duŜych zwierząt badamy przez prostnicę. U małych zwierząt

oglądamy  kształt  brzucha  a  następnie  omacujemy  okolicę  pęcherza.  Powiększenie  pęcherza
moczowego wskutek przepełnienia moczem jest objawem niedroŜności cewki moczowej lub
zwiększonego napięcia mięśnia zwieracza obserwowanego m.in. w przebiegu mięśniochwatu
poraŜennego  u  koni,  tęŜca,  czasem  zapalenia  mózgu  i  opon  mózgowych.  Zgrubienie  ścian
pęcherza,  nieraz  połączone  z  bolesnością,  występuje  w  przewlekłym  nieŜytowym  zapaleniu
pęcherza  np.  na  tle  kamicy  lub  w  przewlekłym  zapaleniu  spowodowanym  zakaŜeniem
bakteryjnym. Przy badaniu cewki moczowej u samców ogląda się i równocześnie omacuje od
okolicy  krocza  aŜ  do  ujścia  cewki.  Miedniczną  część  cewki  bada  się  przez  prostnicę,
zwracając  uwagę  na  gruczoł  krokowy.  U  samic  ujście  cewki  moczowej  bada  się  po
rozchyleniu przedsionka pochwy.
Badanie układu nerwowego

Badanie obejmuje: obserwację zachowania się zwierzęcia, czyli świadomości, badanie

czaszki i kręgosłupa, narządów zmysłów, badanie czynności ruchowych oraz pobudliwości
mięśni i nerwów a takŜe dane z wywiadu.
Zaburzenia nerwowe podzielić moŜna w zaleŜności od umiejscowienia przyczyny w układzie
nerwowym na:

−

ośrodkowe, przebiegając w ośrodkowym układzie nerwowym, tzn. w mózgu i rdzeniu,

−

obwodowe przebiegające w nerwach obwodowych,

−

autonomiczne w układach współczulnymi i przywspółczulnym.

Według rodzaju zaburzenia moŜna podzielić na:

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

−

ruchowe (motoryczne) dotyczące nerwów ruchowych,

−

czuciowe dotyczące nerwów czuciowych,

−

mieszane (ruchowo-czuciowe).
Badania morfologiczne układu nerwowego polega na oglądaniu i omacywaniu czaszki

i kręgosłupa.  Omacywaniem  określa  się  ciepłotę  zewnętrzną,  bolesność,  podatność  kości  na
ucisk,  które  są  objawami  obserwowanymi  np.  w  przebiegu  zakaźnego  zapalenia  mózgu
i rdzenia,  po  urazach.  Trzeszczenie  kości  kręgosłupa,  wyczuwane  podczas  poruszania  się,
wskazuje na zmiany pourazowe. Wyraźne skrzywienie kręgosłupa ku górze nosi nazwę garbu.

Sprawność ruchową bada się poprzez oglądanie i wykonywanie prób czynnościowych np.

poruszaniu  Ŝuchwą,  ogonem,  wyciąganiu  języka  oraz  przeprowadzaniu  zwierzęcia.  Napięcie
mięśni  ocenia  się  przez  omacywanie  duŜych  partii  mięśni,  np.  okolicy  pośladków,  łopatek,
oraz  obserwację  ruchów  czynnych,  czyli  wykonywanych  przez  zwierzę,  i  ruchów  biernych,
czyli wykonywanych u zwierzęcia przez badającego (zginanie szyi i kończyn).

PoraŜenie spastyczne występuje przy uszkodzeniach mózgu. Mięśnie są napięte,

kończyna  wyprostowana,  sztywna  nie  dająca  się  zgiąć.  PoraŜenie  wiotkie  jest  najczęściej
objawem uszkodzenia nerwu ruchowego, mięśnie są wiotkie, miękkie. PoraŜenie obwodowe
objawia  się  niemoŜnością  wykonania  ruchów  i  rozwija  się  zwyrodnieniowy  zanik  mięśni.
PoraŜenia  mózgowe  objawiają  się  zaburzeniami  świadomości,  poraŜeniami  nerwów
mózgowych, dotyczą z reguły całej jednej połowy.

Parakinezje, czyli odruchy opaczne bada się poprzez oglądanie oraz przeprowadzenie

zwierzęcia bez lub z zasłoniętymi oczami. Do nich naleŜą ataksja, czyli niezborność ruchowa,
zawrót oraz postawy i ruchy przymusowe.

Postawy przymusowe mogą wynikać z poraŜeń, skurczów, przykurczów, uszkodzeń

kośćca, ścięgien, mięśni oraz narządów zmysłowych. Odruchami nazywamy mimowolną
reakcję mięśniową lub gruczołową na odpowiedni bodziec. W praktyce weterynaryjnej
najczęściej bada się odruchy: skórne, ścięgnowe, rogówkowe i źrenicowe.

Badanie odruchu skórnego polega na dotykaniu igłą (pałeczką szklaną) skóry brzucha,

odbytu czy wewnętrznej nasady ogona. Zwierzę z zachowanymi odruchami reaguje na to
skurczem mięśni powłok brzusznych, ściśnięciem mięśnia zwieracza odbytu i przyciśnięciem
ogona do tułowia. Badanie odruchu ścięgnowego polega na uderzaniu młoteczkiem w ścięgno
rzepki u zwierząt małych w pozycji leŜącej i przy rozluźnionej kończynie oraz w pozycji
stojącej u zwierząt duŜych. Prawidłową reakcją jest zdecydowany, gwałtowny ruch kończyny
do przodu.

Badanie odruchu rogówkowego wykonuje się dotykając rogówki sztywnym włosem lub

cienką szklaną pałeczką. Nie naleŜy dotykać palcem. Prawidłowym odruchem jest zamknięcie
powiek. Przy badaniu odruchu źrenicowego zwierzę ustawia się naprzeciw źródła światła,
zasłania na kilkadziesiąt sekund jedno oko, po czym odsłania się je i porównuje wielkość
ź

renicy rozszerzonej w ciemności z drugim okiem (źrenicą). W przypadkach chorobowych

badana źrenica moŜe pozostawać w stanie rozszerzenia lub pozostawać w niezmienionej
wielkości, niezaleŜnie od siły światła (tzw. sztywność źrenic).

Do odruchów złoŜonych naleŜy odruch oddychania, oddawania moczu, kału, czynności

płciowych. Zmiany natęŜenia tych odruchów występują w schorzeniach rdzenia kręgowego
i przedłuŜonego. Badanie wzroku polega na naprowadzeniu zwierzęcia na przeszkodę, którą
prawidłowo powinno ominąć, a w razie upośledzonego widzenia dotyka jej lub o nią uderza.

WyróŜniamy czucie powierzchowne (skórne lub śluzówkowe), wewnętrzne (głębokie)

i wyŜszego rzędu (czucie zmysłów).

Czucie powierzchowne u zwierząt sprowadza się do czucia bólu. Badanie polega na

lekkim nakłuwaniu igłą skóry wzdłuŜ kręgosłupa i na całej powierzchni ciała. Uogólnione
obniŜenie czucia powierzchownego moŜe występować wraz z zaburzeniem świadomości.
Miejscowe upośledzenie czucia bólu, aŜ do jego zniesienia, świadczy o uszkodzeniu nerwów

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

czuciowych i występuje czasem w przebiegu wścieklizny. Przeczulica, czyli czucie znacznie
zwiększone, wynika z nadmiernego odczuwania bólu i towarzyszy schorzeniom nerwów
obwodowych.

Sposobem badania czucia głębokiego u koni jest przeprowadzenie po nierównościach

terenu, miękkim i twardym podłoŜu oraz cofaniu zwierzęcia. Zwraca się wówczas uwagę na
ustawienie  kończyn,  siłę  uderzenia  kopyt  i  sprawność  dostosowania  się  do  zmiany  podłoŜa.
Innym  sposobem  jest  krzyŜowanie  kończyn  przednich.  Zwierzę  z  zachowanym  czuciem
głębokim stąpa prawidłowo, bez potykania się, i cofa skrzyŜowaną kończynę. U psów stosuje
się  tzw.  próbę  zapadniową.  Polega  ona  na  podłoŜeniu  kartki  papieru  pod  kończynę  lub
ustawieniu jednej kończyny na deseczce trzymanej równo z krawędzią stołu, na którym pies
stoi. Przesuwanie kartki po stole lub usunięcie deseczki ku dołowi u psa zdrowego powoduje
cofnięcie  kończyny  do  prawidłowej  postawy.  W  przypadku  zaburzenia  czucia  głębokiego
zwierzę przesuwa opartą kończynę razem z kartką lub deseczką, aŜ do momentu upadnięcia.

W badaniu czucia wyŜszego rzędu uwzględnia się zmysł wzroku, słuchu i węchu oraz

wyniki obserwacji poczynionych w związku z badaniem ogólnym oczu (zez, oczopląs,
ruchomość źrenicy). Ocenę węchu moŜemy przeprowadzić podając do powąchania substancje
o przykrym zapachu. Odwracanie głowy lub chęć chwycenia świadczą o prawidłowej reakcji.

Zaburzenia świadomości przejawiają się w róŜnych formach. Osowiałość objawia się

brakiem zainteresowania otoczeniem i karmą oraz osłabieniem reakcji na bodźce zewnętrzne.
Jest  to  najlŜejsza  postać  zaburzenia  świadomości  towarzysząca  wielu  stanom  chorobowym.
Senność objawia się tym, Ŝe zwierzę stoi lub leŜy i reaguje tylko na silniejsze bodźce, porusza
się  niechętnie,  spędzane  chwieje  się  i  upada.  Zamroczenie  moŜe  wyraŜać  się  snem,  zwierzę
leŜy,  a  zbudzone  słabo  lub  wcale  nie  reaguje  na  otoczenie.  Śpiączka  jest  długo  utrzymującą
się  utratą  świadomości.  Zachowane  są  tylko  czynności  autonomiczne  (wegetatywne),  jak
oddychanie  i  praca  serca.  Zanikają  teŜ  odruchy  rogówkowy,  skórnie  i  ścięgnowe;  mięśnie
ulegają  zwiotczeniu;  oddech  chrapiący  spowodowany  jest  zwiotczeniem  podniebienia
miękkiego.  Podniecenie  objawia  się  niepokojem  ruchowym  w  połączeniu  z  zaburzeniami
ś

wiadomości. Zwierzęta kopią, gryzą, źrenice są rozszerzone i nieruchome. Wymienione

zaburzenia, szczególnie o słabszym nasileniu, towarzyszą róŜnym stanom chorobowym, a nie
tylko rozpoznawanym jako pierwotne schorzenia układu nerwowego.

4.2.2

Pytania sprawdzające

Odpowiadając na pytania, sprawdzisz, czy jesteś przygotowany do wykonania ćwiczeń.

Jakie są chorobotwórcze czynniki fizyczne, chemiczne, biologiczne wpływające
na organizm zwierzęcy?

Jakie są cechy zarazka?

Jakie są metody badania klinicznego?

Jakie elementy naleŜy uwzględnić przy opisie zwierzęcia?

Na co naleŜy zwrócić szczególną uwagę przy badaniu ogólnym zwierząt?

Jakie są ogólne zasady rozpoznawania chorób?

Jakie pytania naleŜy uwzględnić w wywiadzie weterynaryjnym?

W jaki sposób naleŜy przeprowadzić próbę bólową czepca?

Jakie są zasady badania tętna, oddechów?

10.

Jakie węzły chłonne badamy podczas badania klinicznego?

11.

W jaki sposób bada się poszczególne układy?

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

4.2.3

Ćwiczenia

Ćwiczenie 1

Opisz krowę i przeprowadź wywiad weterynaryjny z jej właścicielem w gospodarstwie.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

przeczytać

materiał

nauczania

dotyczący

opisu

zwierzęcia

oraz

wywiadu

weterynaryjnego,

określić gatunek, rasę, płeć, barwę sierści, wiek, wysokość w kłębie w cm, masę ciała,
sposób uŜytkowania, nr identyfikacyjny,

sporządzić notatkę z opisu zwierzęcia,

przeprowadzić wywiad z właścicielem zwierzęcia,

sporządzić notatkę z wywiadu,

przedstawić wyniki ćwiczenia na forum grupy.

WyposaŜenie stanowiska pracy:

−

krowy,

−

laska izometryczna, waga, notatnik, długopis,

−

literatura z rozdziału 6 dotycząca zasad przeprowadzania opisu zwierzęcia i wywiadu
weterynaryjnego,

−

odzieŜ ochronna.

Ćwiczenie 2

Wykonaj pomiar temperatury ciała, tętna oraz oddechów u konia, krowy i świni.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

przeczytać materiał nauczania dotyczący zasad określania temperatury, tętna oraz
oddechów,

zmierzyć temperaturę, liczbę tętna, liczbę oddechów zwierzęcia,

zapisać wyniki otrzymanych pomiarów w poniŜszej tabeli,

porównać otrzymane wyniki z wynikami określonymi w tabeli,

zinterpretować uzyskane wyniki,

sporządzić notatkę z wykonanego ćwiczenia,

przedstawić wyniki ćwiczenia na forum grupy.

Gatunek

Konie

winie

Bydło

Prawidłowa

ciepłota

wewnętrzna ciała w C

37,5

C – 40

37,5

C – 39,5

Temperatura
zwierzęcia

z pomiaru

Prawidłowa

liczba

tętna na minutę

60 – 90

50 – 80

Liczba

tętna

z pomiaru

Prawidłowa

liczba

oddechów na minutę

8 – 16

15 – 20

12 – 25

Liczba oddechów na
minutę z pomiaru

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

WyposaŜenie stanowiska pracy:

−

koń, krowa, świnia,

−

termometr dla zwierząt, zegarek lub stoper,

−

plansze ilustrujące badanie tętna i oddechów u konia, krowy i świni,

−

plansze obrazujące pomiar temperatury,

−

notatnik, długopis, wzór tabeli,

−

odzieŜ ochronna.

Ćwiczenie 3

Przeprowadź badanie ogólne u zwierząt (krowa, koń).

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

określić budowę ciała zwierzęcia,

określić stan odŜywienia,

określić stan utrzymania,

określić temperament,

określić typ konstytucji,

określić pozycję i postawę ciała,

zbadać przyjmowanie pokarmu i wody przez zwierzę poprzez podanie karmy i wody,

obserwować zachowanie zwierzęcia (głos, spojrzenie, chód i sposób poruszania się),

zinterpretować wyniki pomiaru tętna, temperatury ciała, liczby oddechów,

10)

przeprowadzić badanie błon śluzowych( barwa, obrzęk, wypływ z worka spojówkowego),

11)

przeprowadzić badanie węzłów chłonnych (omacywanie dostępnych węzłów
powierzchniowych i trzewnych),

12)

określić nieprawidłowości,

13)

sporządzić notatkę z ćwiczenia.

WyposaŜenie stanowiska pracy:

−

krowa, koń,

−

wyniki pomiaru tętna, temperatury, liczby oddechów,

−

karma dla zwierząt, woda,

−

plansze z ilustracjami przedstawiającymi sposób omacywania węzłów chłonnych
u zwierząt,

−

plansze obrazujące sposób badania błony śluzowej nosa u konia, błony śluzowej jamy
u konia i krowy,

−

atlas topograficzny zwierząt domowych,

−

odzieŜ ochronna.

Ćwiczenie 4

Przeprowadź badanie jamy brzusznej u krowy. Policz ruchy Ŝwacza i wykonaj próby

bólowe czepca.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

określić objętość i kształt brzucha poprzez oglądanie,

określić napięcie powłok brzusznych poprzez omacywanie z zewnątrz,

obejrzeć lewy dół głodowy,

określić wypełnienie Ŝwacza poprzez uciskanie palcami i pięścią lewego dołu głodowego
i ściany brzucha w części środkowo tylnej,

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

policzyć liczbę ruchów Ŝwacza ( prawidłowa liczba wynosi 7 – 14 w ciągu 5 minut),

zinterpretować wynik pomiaru liczby ruchów Ŝwacza,

wykonać próby bólowe czepca poprzez uciskanie pięścią ściany brzucha po lewej stronie
w okolicy wyrostka mieczykowatego,

wykonać próbę bólową czepca przy uŜyciu drąŜka,

sporządzić notatkę z ćwiczenia, uwzględniając jakie trudności wystąpiły podczas
wykonania ćwiczenia.

WyposaŜenie stanowiska pracy:

−

krowa,

−

zegarek, stoper, drąŜek,

−

plansze z ilustracjami przedstawiającymi sposób omacywania brzucha u przeŜuwaczy,

−

atlas topograficzny zwierząt,

−

odzieŜ ochronna.

Ćwiczenie 5

Przeprowadź obserwację zachowania krowy

i konia oraz badanie

czucia

powierzchniowego i głębokiego u tych zwierząt.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

przeczytać materiał nauczania dotyczący badania narządów zmysłów,

określić zachowanie zwierząt zwracając uwagę czy zwierzę jest osowiałe, senne,
zamroczone, w śpiączce, podniecone lub ma halucynacje,

określić czucie powierzchowne i głębokie,

sporządzić notatkę z przeprowadzonego ćwiczenia.

WyposaŜenie stanowiska pracy:

−

krowa, koń,

−

igły, notatnik, długopis,

−

odzieŜ ochronna.

4.2.4

Sprawdzian postępów

Czy potrafisz:

Tak

Nie

scharakteryzować pojęcia zdrowia i choroby?



określić cechy zarazka?



określić cechy choroby zakaźnej i zaraźliwej?



scharakteryzować rodzaje odporności?



wymienić zmiany wsteczne?



określić przyczyny powstania krwotoku?



określić przyczyny powstania zatoru?



scharakteryzować zmiany postępowe?



opisać zwierzę?



10)

przeprowadzić wywiad weterynaryjny?



11)

wymienić ogólne zasady rozpoznawania chorób?



12)

przeprowadzić badanie ogólne zwierzęcia?



13)

policzyć liczbę ruchów Ŝwacza?



14)

przeprowadzić badanie temperatury, tętna , oddechów?



15)

wykonać badanie węzłów chłonnych i błon śluzowych?



16)

przeprowadzić badanie czucia powierzchniowego i głębokiego?



„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

4.3

Choroby zakaźne i niezakaźne

4.3.1 Materiał nauczania

Rozpoznawanie chorób zakaźnych

rozpoznawaniu

chorób

zakaźnych

stosowane

są

podobne

metody

jak

w rozpoznawaniu

chorób

niezakaźnych

(wywiady,

badanie

kliniczne,

sekcyjne,

laboratoryjne).  W  diagnostyce  chorób  zakaźnych,  szczególną  rolę  spełniają  ponadto  badania
alergiczne  serologiczne  i  mikrobiologiczne.  Niektóre  choroby  zakaźne  moŜna  łatwo
rozpoznać  juŜ  na  podstawie  objawów  klinicznych  lub  sekcyjnych  (pryszczyca,  pomór  świń,
zołzy, tęŜec). W wielu jednak przypadkach dopiero na podstawie wyników wszystkich badań
moŜna  postawić  prawidłowe  rozpoznanie.  W  wywiadzie  epizootiologicznym  naleŜy  ustalić
okoliczności, które mogą być pomocne w rozpoznawaniu choroby oraz poznaniu czynników,
powodujących wystąpienie i szerzenie się zarazy. Przede wszystkim naleŜy określić:

−

ilość zwierząt chorych danego gatunku, liczba padłych zwierząt,

−

masowość zachorowań, która wywołana moŜe być nie tylko, chorobą zaraźliwą, ale takŜe
zatruciem.,

−

szybkość rozprzestrzeniania się choroby w stadzie,

−

gatunek  zwierząt,  są  choroby,  które  dotyczą  tylko  jednego  gatunku  zwierząt  np.  otręt
koni,  myksomatoza  królików,  lub  kilku  gatunków.  Wiele  chorób  dotyczy  wszystkich
gatunków  zwierząt  gospodarskich  np.  salmoneloza,  kolibakterioza,  listerioza,
leptospiroza, wścieklizna,

−

wiek zwierząt, jedne choroby dotyczą tylko zwierząt młodych np. zakaźne zapalenie jelit
kotów, dyzenteria jagniąt, inne natomiast powodują zachorowanie zwierząt w kaŜdym
wieku np. pastereloza, pomór świń, salmonelloza,

−

przebieg choroby, niektóre choroby cechują się szybkim przebiegiem, nawet nadostrym
np. pastereloza, wąglik, zatrucie jadem kiełbasianym. Wiele chorób ma przebieg
przewlekły np. gruźlica, bruceloza, białaczka, niedokrwistość zakaźna koni,

−

stan odpornościowy stada, przeciwko jakim chorobom szczepiono zwierzęta,

−

ródła zakaŜenia ( naleŜy wyjaśnić, czy sprowadzono do gospodarstwa zwierzęta i skąd,

gdyŜ mogła zaistnieć moŜliwość przeniesienia zarazka przez zwierzęta – nosiciele lub
zwierzęta będące w stanie inkubacji choroby (pryszczyca, białaczka, niedokrwistość
zakaźna koni),

−

warunki Ŝywienia, utrzymania i eksploatacji zwierząt.

Choroby zakaźne bydła
Enzootyczna  białaczka  bydła  (leucosis)  jest  wirusową  nowotworową,  zakaźną  i  zaraźliwą
chorobą  polegającą  o  przebiegu  przewlekłym  i  najczęściej  subklinicznym  (bezobjawowym).
Jako  choroba  o  dość  przewlekłym  przebiegu  dotycząca  narządów  krwiotwórczych
stwierdzana  jest  głównie  u  zwierząt  dorosłych.  Głównym  źródłem  zarazka  są  zarówno
zwierzęta  chore  z  objawami  klinicznymi,  jak  i zwierzęta  w  okresie  wylęgania  choroby  oraz
chorujące  bezobjawowo.  Bramą  wejścia  zarazka  jest  najczęściej  przewód  pokarmowy,
uszkodzona  skóra,  błony  śluzowe  oraz  drogi  rodne.  Do  zakaŜenia  moŜe  dojść  przy
nieprzestrzeganiu  zasad  higieny  przy  róŜnego  rodzaju  urazach  oraz  podczas  zabiegów
chirurgicznych. Choroba ma zwykle przebieg przewlekły, okres od zakaŜenia do wystąpienia
wyraźnych  objawów  klinicznych  trwa  od  kilku  miesięcy  do  wielu  lat.  Po  bezobjawowym
okresie  wylęgania  następuje  okres  białaczki  podklinicznej,  charakteryzujący  się  zmianami
hematologicznymi  (limfocytoza).  Po  okresie  utajonym  następuje  okres  występowania
klinicznych  objawów  białaczki  w  postaci  guzowatej.  Powiększenie  węzłów  chłonnych,

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

wytrzeszcz gałki ocznej, niedokrwistość, zaburzenia krąŜenia i trawienia, mogą wystąpić
poraŜenia kończyn. Guzowata postać białaczki kończy się zejściem śmiertelnym.

Większość przypadków enzootycznej białaczki bydła diagnozowana jest na etapie

przedklinicznym.  W  tym  celu  do  diagnostyki  wykorzystuje  się  metody  badania
serologicznego.  W  przypadku  otrzymania  wyniku  dodatniego,  zakaŜone  bydło,  jak  równieŜ
jego  ostatnie  potomstwo  urodzone  pomiędzy  badaniami,  podlegają  ubojowi.  W  przypadku
formy  guzowatej białaczki, zwierzęta podlegają  ubojowi i utylizacji. Rozpoznanie opiera się
na  wynikach  badań  serologicznych.  Ocenę  wyniku  badania  krwi  przeprowadza  się  przy
uŜyciu „kluczy białaczkowych”. Sposób postępowania w przypadku wystąpienia podejrzenia
lub  stwierdzenia  białaczki  bydła  w stadzie  jest  określony  w  Rozporządzeniu  Ministra
Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia 7 lutego 2005r. w sprawie zwalczania enzootycznej białaczki
bydła  (Dz.  U.  Nr  30,  poz.  260)  oraz  w rozporządzeniu  Ministra  Rolnictwa  i  Rozwoju  Wsi
z dnia 27 czerwca 2005r. w sprawie szczegółowych wymagań weterynaryjnych niezbędnych
do uzyskania i zachowania uznania stada lub gospodarstwa za urzędowo wolne lub wolne od
chorób zakaźnych zwierząt ( Dz. U. Nr126, poz.1058).

Rys. 1. Białaczka. PoraŜenie zadu [17, s. 414]

Rys. 2. Białaczka. Wytrzeszcz oczu [17, s. 414]

Gruźlica (tuberculosis) to choroba zakaźna i zaraźliwa wywołana przez prątek gruźlicy typu
bydlęcego  (Mycobacterium  bovis).  Źródłem  zakaŜenia  są  chore  zwierzęta,  które  zarazki
wydalają  przewaŜnie  przez  płuca,  a  takŜe  z  kałem,  moczem,  nasieniem  i  mlekiem.
W przebiegu  gruźlicy  obserwuje  się  okresowe  podwyŜszenie  ciepłoty  ciała,  osłabienie,
chudnięcie,  kaszel,  duszność,  zmiany  osłuchowe  płuc,  nawrotowe  wzdęcia,  zaburzenia
ruchowe,  powiększenie  węzłów  chłonnych  stwierdzane  badaniem  zewnętrznym  lub  przez
prostnicę, guzki podskórne. Choroba ma przebieg przewlekły. W późniejszym okresie kaszel
nasila się i jest połączony z wydalaniem śluzowo – ropnej wydzieliny. Rozpoznanie gruźlicy
polega na badaniu klinicznym, alergicznym, serologicznym, sekcyjnym i mikrobiologicznym.
Badania  alergiczne  wykonuje  się  metodą  tzw.  próby  tuberkulinowej.  PrzyŜyciowe  badanie
bakteriologiczne  śluzu  tchawiczo  –  oskrzelowego,  mleka,  śluzu  z  dróg  rodnych,  kału,  płynu
z jamy  otrzewnowej,  opłucnowej,  z  jam  stawowych,  z  powiększonych  węzłów  chłonnych
mają duŜe znaczenie w przypadku podejrzenia gruźlicy, a nie wystąpienia reakcji alergicznej.
Nie  leczy  się  zwierząt  zakaŜonych  gruźlicą,  bydło  reagujące  dodatnio  w  próbie  alergicznej,
jak równieŜ to, u którego przeŜyciowe stwierdzono prątki gruźlicy mimo negatywnej reakcji
alergicznej, podlega ubojowi z urzędu.

Zapobieganie i zwalczanie polega na bezwzględnym przestrzeganiu przepisów sanitarno

–weterynaryjnych dotyczących obrotu bydłem i jego ochrony przed zakaŜeniem gruźlicą oraz
utrzymaniu zwierząt w optymalnych warunkach zoohigienicznych.
Bruceloza  (brucellosis)  jest  zaraźliwą  chorobą  wywołaną  przez  róŜne  rodzaje  pałeczek
Brucella.  Źródłem  zakaŜenia  jest  najczęściej  chore  lub  będące  bezobjawowym  nosicielem
zarazka bydło. Przenoszenie zarazków następuje przez przewód pokarmowy, zakaŜoną paszę
lub  wodę,  zlizywanie  wydzielin  z  dróg  rodnych,  rany  i  zadrapania,  spojówki,  gruczoł

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

mlekowy, podczas krycia  (przy zakaŜeniach jąder). Okres inkubacji wynosi od 3 tygodni do
9 miesięcy. ZauwaŜalne objawy głównie u zwierząt cięŜarnych, u których następuje ronienie.
U  buhajów  zarazki  powodują  stany  zapalne  w dodatkowych  gruczołach  płciowych  lub
zapalenie  jąder.  Buhaje  ze  zmianami  w narządach  rozrodczych  mogą  wydzielać  zarazki
z nasieniem.  Przebieg  choroby,  objawy  kliniczne  poronienia,  zmiany  sekcyjne  oraz  wywiad
epizootiologiczny mogą stanowić podstawę jedynie do podejrzenia brucelozy, które musi być
potwierdzone  bakteriologicznie  i  serologicznie.  Leczenia  brucelozy  się  nie  stosuje.  Jest  to
choroba  zwalczana  z  urzędu  i  podlega  obowiązkowi  zgłaszania.  Pod  nadzorem  Inspekcji
Weterynaryjnej  prowadzony  jest  program  kontroli  występowania  choroby,  polegający  na
badaniu stad i eliminacji zwierząt reagujących dodatnio w testach serologicznych.
Choroba  mętwikowa  zwana  równieŜ  kampylobakteriozą  jest  zakaźną  i  zaraźliwą  chorobą
narządów  rozrodczych,  wywołaną  zakaŜeniem  mętwikiem  płodowym.  Objawia  się
nieskutecznością  krycia  lub  unasienniania,  częstym  powtarzaniem  rui,  jałowieniem,
ronieniem  zwłaszcza  miedzy  4  –  6  miesiącem,  zatrzymaniem  łoŜyska.  U buhajów  zakaŜenie
ma najczęściej przebieg bezobjawowy. W rozpoznaniu pomocne są badania bakteriologiczne
ś

luzu pochwowego, poronionego płodu, łoŜyska, wypłuczyn napletka buhaja oraz badania

serologiczne śluzu pochwowego i surowicy. Zapobieganie i leczenie polega na odosobnieniu
i intensywnym leczeniu sztuk zakaŜonych, unasienianiu nasieniem od nie zakaŜonych
buhajów, szczepieniu zapobiegawczym i z konieczności, ścisłym przestrzeganiu przepisów
sanitarno – weterynaryjnych w chowie bydła.

Zaraza rzęsistkowa jest swoistą chorobą narządów rodnych bydła wywołaną przez

rzęsistka Trichomonas foetus. Źródłem zakaŜenia są buhaje, które zakaŜają krowy przy kryciu
lub  przez  nasienie  przy  sztucznym  zapłodnieniu.  Buhaje  mogą  zakaŜać  się  przy  pobieraniu
nasienia zakaŜonym sprzętem. Do najczęstszych objawów  zalicza się: nieregularne cykle rui
i jałowość.  Jałowość  występuje  u  20  –  50%  krów.  Ronienia  mają  miejsce  w  trzech
ś

rodkowych miesiącach ciąŜy. Po poronieniu krowy nabywają odporności, która chroni je

przed ponownym ronieniem. Innymi objawami tej choroby jest niski wskaźnik zapłodnienia.
Zapobieganie i zwalczanie polega na: sztucznym unasienianiu, okresowym badaniu buhajów,
stosowaniu przerwy w kryciu przez okres 90 dni u zakaŜonych krów po poronieniu,
domacicznych wlewkach antybiotyków i stosowaniu szczepionek zapobiegawczych.

Choroby niezakaźne
Kwasica  Ŝwacza  jest  chorobą,  w  przebiegu  której  dochodzi  do  nadmiernego  zakwaszenia
treści  przedŜołądków  u  bydła.  Przyczyną  schorzenia  jest  nadmierne  i  niewłaściwe  Ŝywienie
zwierząt  paszami  zawierającymi  lekkostrawne  węglowodany  przy  niedoborze  pasz
strukturalnych  oraz  gwałtownym  zwiększeniu  ilości  pasz  treściwych.  Dochodzi  wtedy  do
zachwiania równowagi drobnoustrojów Ŝwacza.

Objawem jest utrata apetytu, w konsekwencji spada masa ciała zwierzęcia. Występuje

jednocześnie znaczne obniŜenie wydajności mleka oraz spadek zawartości tłuszczu w mleku.
Z czasem pojawia się apatia, kał przybiera kolor jasnozielony z pęcherzykami gazu.. Leczenie
kwasicy  polega  na  unormowaniu  Ŝywienia  i  przywróceniu  prawidłowego  pH
w przedŜołądkach.  W  celu  zmniejszenia  kwasicy  stosuje  się  kwaśny  węglan  sodu  bądź
preparaty zawierające propionian sodu. Zapobieganie kwasicy polega na:

−

dokładnym bilansowaniu dawek pokarmowych,

−

przyzwyczajaniu zwierząt do paszy bogatej w węglowodany,

−

unikaniu gwałtownych zmian paszy.

Zasadowica Ŝwacza powstaje wskutek podwyŜszenia  pH Ŝwacza. Występuje u krów, które
otrzymują  w  paszy  duŜo  związków  azotowych  lub  w  wyniku  krótkotrwałego  głodzenia.
Objawy  choroby  to:  osłabienie  apetytu,  spadek  wydajności  mleka  oraz  biegunka.  Leczenie
polega na podawaniu kwaśnych roztworów w celu wyrównania odczynu treści Ŝwacza.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Wzdęcie Ŝwacza. Przyczyną jest pasza łatwo fermentująca, niedroŜność przełyku, osłabiona
motoryka  Ŝwacza,  pasze  mączne,  rośliny  motylkowe,  wrodzone  skłonności.  Objawami  jest
widoczne  powiększenie  objętości  brzucha,  wypełnienie  dołów  głodowych  (szczególnie
lewego),  osowienie,  brak  apetytu,  zwierzę  niechętnie  porusza  się,  stoi  z rozstawionymi
kończynami.  W  cięŜszych  przypadkach  napięte  powłoki  brzucha,  nie  uginające  się  pod
uciskiem  doły  głodowe,  stękanie,  porykiwanie,  wyciągnięcie  szyi  i wysunięcie  języka,
zasinienie  błon  śluzowych,  duszność,  bezwolne  oddawanie  kału.  W przypadku  niedroŜności
przełyku  naleŜy  usunąć  przyczynę  zatkania,  przy  nieudanej  interwencji  naleŜy  trokarować
Ŝ

wacz. JeŜeli nie uda się zlikwidować wzdęcia wymienionymi zabiegami naleŜy

przeprowadzić rumenotomię i usunąć treść Ŝwacza.

Zapobieganie polega na unikaniu pastwisk i pasz powodujących wzdęcia. NaleŜy stale

obserwować zwierzęta i interweniować przy wystąpieniu pierwszych objawów wzdęcia.
Ketoza jest najczęstszą chorobą metaboliczną występującą w stadach o wysokiej wydajności.
Jest ona wynikiem zaburzenia metabolizmu węglowodanów i tłuszczów. Objawia się
spadkiem poziomu glukozy we krwi oraz zaburzeniami ze strony układu pokarmowego
i nerwowego. Powstające w nadmiarze ciała ketonowe gromadzą się we krwi, moczu i mleku.
Zaburzenia mogą prowadzić do uszkodzenia i zwyrodnienia tłuszczowego wątroby. Choroba
występuje w kilku formach: pierwotnej, wtórnej, oraz jako ketoza pokarmowa.

Ketoza pierwotna występuje u krów w pierwszym trymestrze laktacji. Najczęściej

w okresie  szczytu  laktacji  (od  wycielenia  do  8  tygodnia  po  porodzie).  Zdarza  się  równieŜ
u krów  w  6  –  7  miesiącu  ciąŜy.  Ketoza  wtórna  występuje  jako  wynik  niedoŜywienia
w szczycie  laktacji  w  przebiegu  wszystkich  chorób  przebiegających  z  utratą  apetytu;  stany
gorączkowe,  niestrawności,  zapalenie  wymienia  i  macicy.  Ketoza  pokarmowa  jest
następstwem  skarmiania  pasz  ketogennych  np.  kiszonek  z  duŜą  zawartością  kwasu
masłowego. Wśród objawów klinicznych w przebiegu ketozy dominują objawy niestrawności
a  niekiedy  teŜ  nerwowe.  W  przypadkach  cięŜkich  występuje  śpiączka  przypominająca
poraŜenie  poporodowe,  parcie  na  przeszkody,  drgawki,  ślinotok,  nadwraŜliwość  na  bodźce
zewnętrzne,  spaczony  apetyt,  zaburzenia  ruchowe.  Choroba  szybko  rozpoznana
i odpowiednio  leczona  prowadzi  do  zdrowienia  i  nie  pozostawia  negatywnych  następstw.
W przypadku  długo  trwającego  procesu  chorobowego  i  uszkodzenia  wątroby,  leczenie
wymaga  wtedy  długotrwałego  podawania  środków  osłaniających  i regenerujących  wątrobę.
W profilaktyce ketozy najwaŜniejsze jest:

−

optymalizacja potrzeb Ŝywieniowych i prawidłowe Ŝywienie uwzględniające specyficzne
procesy trawienne u przeŜuwaczy oraz okres produkcyjny krowy,

−

właściwe Ŝywienie przed porodem z większą zawartością pasz treściwych,

−

unikanie podawania pasz ketogennych i gwałtownych zmian paszy,

−

w stadach zagroŜonych ketozą podawanie przed porodem i po porodzie związków
glukoplastycznych, które podnoszą poziom glukozy we krwi i hamują ketogenezę.

Przemieszczenie  trawieńca  na  lewo  lub  prawo  występuje  u  krów  o  wysokiej  wydajności
najczęściej  po  porodzie.  PodłoŜe  jest  wieloczynnikowe:  wysoka  wydajność,  okres
poporodowy,  podawanie  duŜych  ilości  pasz  treściwych  lub  granulatów,  zbyt  mała  ilość
włókna  w  paszy  a  takŜe  brak  ruchu  i  alkierzowy  system  utrzymania.  Objawy:  niechętne
pobieranie  karmy,  wolniejsze  ruchy,  otępienie.  Niekiedy  występuje  biegunka  na  przemian
z zaparciami.  Lekko  napięte  powłoki  brzuszne  mogą  ulegać  rozszerzeniu  w  części  dolnej.
Zaostrzenie  objawów  występuje  w  postaci  nagłych  bóli  kolkowych  podniecenia,  kopania
i niepokoju,  wyraźnego  posmutnienia,  przyśpieszenia  akcji  serca,  braku  motoryki  Ŝwacza,
biegunki  z  krwią  i  objawów  wzdęcia  i  moŜe  świadczyć  o przemieszczeniu  ze  skrętem.
Metodą  leczenia  jest  zabieg  operacyjny  polegający  na  laparotomii  i  repozycji
przemieszczonego trawieńca.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Zespół Rusterholza występuje u zwierząt cięŜkich z nieprawidłowo ukształtowanymi
racicami, nieprawidłową postawą i rozmiękłym rogiem racicowym. Typowe zmiany w racicy
nazywane są "wrzodem podeszwy".

Zapobieganie polega na regularnym przeprowadzaniu prawidłowej korekcji racic i kąpieli

utwardzających  z formaliny,  prawidłowym  Ŝywieniu  i  właściwym  obchodzeniu  się  ze
zwierzętami.  Leczenie  polega  na  prawidłowym  ukształtowaniu  racic,  oczyszczeniu  ich
i stosowaniu opatrunków ze środkiem leczniczym.
Ochwat  jest  to  zapalenie  tworzywa  ściany  racic  powstające  w  wyniku  uszkodzenia  naczyń
włosowatych  tworzywa  przez  toksyny  i  histaminę,  nadmiernie  produkowane  przy  cięŜkich
niestrawnościach  (kwasica  Ŝwacza),  zapaleniach  macicy  i  wymienia,  po  powikłanych
porodach.  Chore  zwierzęta  niechętnie  wstają,  przyjmują  nieprawidłową  postawę,  wysuwają
kończyny  do  przodu,  czasem  krzyŜują  przednie  kończyny,  pobierają  pokarm  w  pozycji
klęczącej,  wzrasta  ciepłota  ciała,  przyspieszenie  tętna  i  liczby  oddechów.  Występuje
bolesność  racic  i  koronki,  wyraźne  wypełnienie  naczyń  Ŝylnych  nad  pęcinami.  W  przebiegu
ochwatu  przewlekłego  zmiany  ogólne  są  mniej  nasilone,  wyraźne  natomiast  stają  się
ochwatowe deformacje racic.

W leczeniu stosuje się preparaty wapniowe, preparaty przeciwhistaminowe, leki

przeciwbólowe  i  przeciwzapalne,  kortikosteroidy,  zimne  okłady  lub  kąpiele  racic.
Zapobieganie  polega  na  unikaniu  schorzeń  typu  niestrawność,  zapalenia  macicy,  wymienia,
intensywne leczenie tych schorzeń przy wystąpieniu początkowych objawów
Urazowe  zapalenie  czepca  i  otrzewnej  powodowane  jest  przez  metalowe  przedmioty
(gwoździe, kawałki drutu ), które dostały się do przedŜołądków razem z paszą. Objawy zaleŜą
od  wielkości  ciała  obcego,  głębokości  perforacji,  długości  trwania  schorzenia  oraz  stanu
fizjologiczno  zwierzęcia.  Z  reguły  na  pierwszy  plan  wysuwają  się  objawy  niestrawności
pojawiające  się  nagle  bez  jakiejkolwiek  przyczyny.  Dominującymi  objawami  są:
zmniejszenie  apetytu  lub  zaprzestanie  jego  pobierania,  brak  lub  osłabienie  przeŜuwania,
postękiwanie szczególnie słyszalne podczas kładzenia się i wstawania. Niekiedy  pojawia się
bolesny  okresowy  kaszel,  zgrzytanie  zębami,  zaparcia  i  biegunki.  Do  zaostrzenia  objawów
moŜe dojść po nakarmieniu zwierzęcia lub w okresie zaawansowanej ciąŜy lub po przebytym
porodzie. Niekiedy zdarzają się nagłe padnięcia po krwotokach spowodowanych perforacjami
i  uszkodzeniem  naczyń  krwionośnych.  Rozpoznanie  opiera  się  na  wywiadzie,  objawach
klinicznych  i  w  oparciu  o przeprowadzone  tzw.  próby  bólowe  potwierdzone  innymi
badaniami dodatkowymi.

Choroby zakaźne trzody chlewnej
Pomór  klasyczny  świń  to  wirusowa  zaraźliwa  choroba  świń.  Najczęstszym  źródłem
zakaŜenia  wirusem  pomoru  klasycznego  świń  są  zwierzęta  chore  oraz  będące  w okresie
wylęgania choroby, który trwa co najmniej 2 dni, przeciętnie 6 – 8 ale moŜe trwać do 20 dni.
Najczęściej wyróŜniane są postacie: typowa o przebiegu nadoostrym, ostrym lub podostrym,
przewlekła oraz nietypowa.

W przebiegu nadostrym, oprócz podwyŜszonej temperatury utrzymującej się na tym

samym poziomie 40,5

C – 42,2

C występuje przytępienie świadomości i lekkie zaburzenia

ruchu (chwiejny chód, chodzenie na czubkach racic, potykanie się i krzyŜowanie tylnych
kończyn), zaburzenia w krąŜeniu. W skórze pojawiają się rozlane drobne zaczerwienienia
które sinieją. Objawy szybko się nasilają i śmierć następuje po 1 – 2 dni po zachorowaniu.

Przebieg ostry lub podostry występuje najczęściej i trwa od kilku dni do 2 – 3 tygodni.

Objawy chorobowe narastają powoli: świnie wykazują niechęć do ruchu, wzrasta temperatura
ciała,  w  skórze  stwierdza  się  wybroczyny  oraz  ogniska  przekrwienia  i martwicy.  Następuje
przekrwienie spojówek, obrzęk powiek oraz wypływ, który zasycha w przyśrodkowym kącie
oka  lub  skleja  powieki.  W  początkowym  okresie  choroby  występują  wymioty  oraz  zaparcia
poprzedzające  długotrwałą  biegunką.  Następnie  pojawiają  się  zaburzenia  czynności  układu

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

oddechowego(śluzowo – ropny wypływ z nosa , kaszel, duszność). Mogą wystąpić objawy
nerwowe np. brak reakcji na bodźce zewnętrzne, śpiączka, drgawki. Występują teŜ zaburzenia
koordynacji ruchów – chwianie się tylnej części ciała niedowład, poraŜenie kończyn.

Rys. 3. Pomór świń. Wybroczynowość w nerce

[17, s. 331]

Rys. 4. Krwiaki w błonie śluzowej pęcherza

moczowego u świń w pomorze [17, s. 331]

Rys. 5. Pomór świń. Wybroczynowość na skórze [17, s. 330]

Postać przewlekła trwa zwykle ponad 3 tygodnie. Najbardziej charakterystycznym

objawem jest klinicznym jest zahamowanie rozwoju zwierząt młodych oraz wychudzenie.
Objawom tym towarzyszy niedokrwistość, skóra jest blada niekiedy pokrywa się
strupowatym wypryskiem, ulega zgrubieniu i pofałdowaniu.

Leczenie w pomorze klasycznym jest zabronione. Choroba zwalczana jest wyłącznie

metodami  administracyjnymi,  polegającymi  głównie  wybijaniu  wszystkich  świń  w  ognisku,
przeprowadzaniu odkaŜania oraz przestrzeganiu zarządzeń sanitarno – weterynaryjnych.
RóŜyca  jest  zakaźną  i  zaraźliwą  chorobą  bakteryjną,  przebiegającą  ostro  w  postaci
posocznicy,  podostro  w  postaci  pokrzywkowej  oraz  przewlekle  jako  proces  wytwórczy
w stawach i mięśniu sercowym. Źródłem zakaŜenia są chore zwierzęta oraz nosiciele. WaŜną
rolę jako nosiciele i siewcy odgrywają równieŜ gryzonie. Wrotami zakaŜenia moŜe być takŜe
uszkodzona śluzówka jelit.

Profilaktyka to zapewnienie właściwych warunków zoohigienicznych i Ŝywieniowych

oraz  szczepienia  ochronne,  a  takŜe  przestrzeganie  okresu  kwarantanny  w  chlewni,  regularne
czyszczenie  i  odkaŜanie  stanowisk,  zwalczanie  gryzoni,  eliminowanie  z  hodowli  sztuk
chronicznie  chorych.  W  leczeniu  stosuje  się  antybiotyki  (głównie  penicylinę)  i  surowicę
odpornościową.
Parwowiroza  świń  jest  chorobą  wirusową,  powodującą  zaburzenia  w  rozrodzie.  Główne
zmiany  patologiczne  po  zakaŜeniu  u  świń  prośnych  dotyczą  Ŝeńskiego  układu  rozrodczego
i ujawniają  się  szczególnie  wyraźnie,  jeŜeli  do  infekcji  dochodzi  w  pierwszych  dwóch
miesiącach ciąŜy.

Objawami jest występowanie nieregularnych cykli rujowych na skutek zamierania

embrionów, mumifikacja płodów, rodzenie prosiąt martwych lub mało Ŝywotnych, niewielka
liczba prosiąt w miocie oraz obniŜenie skuteczności krycia lub inseminacji. Na występowanie

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

parwowirozy  w  chlewni  moŜe  wskazywać  spadek  wskaźnika  płodności  i  plenności  stada
podstawowego. Profilaktykę przeprowadza się za pomocą szczepionek.
Zakaźne  zanikowe  zapalenie  nosa  (nosoryjówka)  jest  zakaźną  i  zaraźliwą  chorobą
bakteryjną.  Źródłem  zakaŜenia  są  świnie  chore  a  zakaŜenie  następuje  drogą  kropelkową
(kichanie,  prychanie).  Objawami  jest  kichanie,  zanik  małŜowin  nosowych  oraz  skrócenie
kości  szczęki,  co  prowadzi  do  zwolnienia  lub  zatrzymania  ogólnego  rozwoju  zwierząt
chorych a tym samym wydłuŜenia okresu tuczu.

Rozpoznanie polega na badaniu klinicznym, uzupełnionym badaniem bakteriologicznym

(wymaz  z  jam  nosowych).  DuŜe  znaczenie  poubojowe  ma  badanie  przekroju  poprzecznego
małŜowin nosowych. Leczenie polega na eliminowaniu osobników chorych. MoŜna stosować
antybiotyki. Zapobieganie polega na zapewnieniu odpowiednich warunków zootechnicznych
oraz regularnym szczepieniu stada podstawowego.
Streptokokoza  wywoływane  jest  przez    Streptococcus  suis,  który  dostaje  się  do  migdałków
i jamy nosowej poprzez uszkodzenia skóry i pepowinę. Poprzez prosięta czy starsze osobniki,
bakteria  szybko  rozprzestrzenia  się  w  stadzie.  Objawy  kliniczne  to:  zapalenie  opon
mózgowych, zapalenie stawów, zakaŜenie wnętrza serca, często zastawek, zapalenie mięśnia
sercowego, zrazikowe zapalenie płuc, ronienia i zapalenie nosa. Cechą charakterystyczną jest
temperatura przekraczająca zwykle 41,5

Mykoplazmowe  zapalenie  płuc,  inaczej  zwane  enzootycznym  odoskrzelowym  zapaleniem
płuc  lub  grypą  świń  przewaŜnie  występująca  u  młodych  w  wieku  od  2  do  4  tygodni  Ŝycia.
Chorobę  wywołuje  mykoplazma,  którego  zjadliwość  ujawnia  się  w  niesprzyjających
warunkach.  Źródłem  infekcji  są  klinicznie  chore  zwierzęta  oraz  bezobjawowi  siewcy.
ZakaŜeniu  innych,  zdrowych  zwierząt  sprzyja  wilgotne,  zimne  i  źle  wentylowane
pomieszczenie.  Objawy  kliniczne  są  charakterystyczne  dla  zmian  grypowych,  zwierzęta
kichają  i  kaszlą.  Kaszel  występuje  najczęściej  rano  w  czasie  karmienia.  U  kaszlących  świń
obserwuje się spadek kondycji. Mimo, Ŝe zwierzęta zachowują apetyt, to jednak chudną, ich
skóra  traci  połysk,  a  szczecina  ulega  nastroszeniu.  Po  kilkunastu  dniach  choroby  występują
objawy  duszności  wdechowo  –  wydechowej,  pojawia  się  wyciek  z  nosa  oraz  zapalenie
spojówek

Choroby zakaźne koni
Niedokrwistość  zakaźna  koni  jest  zakaźną  chorobą  przenoszoną  przez  owady,
charakteryzującą  się    powrotną  gorączką  i  niedokrwistością,  Ŝółtaczką,  szybkim  spadkiem
masy  ciała,  osłabieniem  oraz  obrzękami  niŜszych  partii  ciała.  Najczęściej  wyróŜnia  się
postacie  choroby:  ostrą,  podostrą,  przewlekłą  i  utajoną.  Obraz  sekcyjny  wykazuje  zmiany
w węzłach  chłonnych,  powiększenie  wątroby,  śledziony,  wybroczyny  i  krwawienia  na
błonach  śluzowych  i  pod  błonami  surowiczymi.  Podstawą  rozpoznania  są  dodatnie  wyniki
badań serologicznych.
Zakaźne  ronienie  u  klaczy  wywołuje  specjalna  pałeczka  ronienia,  rzadziej  inne
drobnoustroje  chorobotwórcze.  Źródłem  szerzenia  się  choroby  jest  klacz,  która  przy
poronieniu wydala zakaŜony płód, a następnie łoŜysko i wydzieliny dróg rodnych. ZakaŜa się
ogier,  który  przenosi  chorobę  na  inne  klacze.  Objawami  jest  nabrzmienie  warg  sromowych,
powiększanie  się  wymion  i  brzucha,  wypływy  śluzowo  –  krwawe  i  zmniejszenie  apetytu.
Pojawienie  się  popędu  płciowego  dwa  miesiące  po  kryciu  wzbudza  podejrzenie
o zachorowaniu  klaczy.  Rozpoznanie  opiera  się  wyłącznie  na  badaniu  bakteriologicznym
wymazów z miejsc układu moczowo – płciowego klaczy i ogiera.
Influenza  (grypa)  jest  wirusową  zaraźliwą  i  szybko  szerzącą  się  chorobą  górnych  dróg
oddechowych.  Najgroźniejszym  i  najczęstszym  źródłem  zakaŜenia  są  konie  chore  będące
siewcą  wirusa.  Charakteryzuje  się  gorączką,  wypływem  z  nosa  i  worka  spojówkowego,
napadowym  suchym  kaszlem  oraz  ogólnym  osłabieniem.  Rozpoznanie  kliniczne  potwierdza
się  badaniem  serologicznym  i  wirusologicznym.  Zalecane  jest  leczenie  antybiotykami,

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

wspomagane środkami wykrztuśnymi, witaminą C, wapnem. Oprócz leczenia naleŜy
zapewnić zwierzętom wypoczynek, dezynfekować stajnię, właściwą wentylację. Profilaktyka
oparta jest o szczepienia.

Choroby niezakaźne
Ochwat  jest  to  schorzenie  dotyczące  całego  organizmu  konia,  ale  szczególnie  mocno
dotykające  kopyt.  MoŜe  mieć  przebieg  ostry  lub  przewlekły.  Schorzenie  prowadzi  do
powstawania  wysięków,  szczególnie  w  obrębie  puszki  kopytowej  co  powoduje  rozluźnienie
połączeń  między  kością  kopytową  a  puszką.  Objawy:  bardzo  wyraźna  kulawizna,  apatia,
wzmoŜone pragnienie, brak apetytu, zaczerwienienie błon śluzowych, podwyŜszona ciepłota
wewnętrzna do 40°C, drŜenie mięśni, poty.
Morzyska (kolki) są to schorzenia Ŝołądka i jelit. Charakteryzują je silne i gwałtowne bóle.
Przyczyną  morzyska  najczęściej  jest  przekarmienie,  nieregularne  zadawanie  karmy,
skarmianie  roślin  łatwo  fermentujących,  karmy  nadpsutej,  zmarzniętej  i  spleśniałej  lub
zanieczyszczonej ziemią i piaskiem. Czasem morzysko występuje wskutek nagłego oziębienia
koni  spoconych,  stojących  po  pracy  bez  ruchu.  Jednym  z  pierwszych  objawów  morzyska
u koni  jest  utrata  apetytu;  wyciąganie  głowy  i szyi,  grzebanie,  kopanie,  oglądanie  ścian
brzucha. Przy silnych bólach koń pokłada się, stęka, tarza się po ziemi, często napina jak do
oddawania  moczu  i  kału,  czasem  przysiada  na  tylnych  nogach.  Leczenie  jest  róŜne  w
zaleŜności  od  przyczyny  podaje  się  środki  przeciwbólowe  i rozkurczowe,  antybiotyki,  leki
przeciwwzdęciowe i przeczyszczające.

Choroby zakaźne występujące u zwierząt mięsoŜernych
Wścieklizna  (lyssa,  rabies)  jest  ostrą  zaraźliwą  chorobą  mięsoŜernych  i  innych  ssaków,
powodowaną przez wirus a odznaczająca się objawami zaburzeń świadomości, pobudzeniem
nerwowym  przechodzącym  w  poraŜenie  i  śmierć.  Przenoszenie  zarazka  następuje  przede
wszystkim  przez  pogryzienie,  głównie  przez  psy  a  takŜe  przez  lisy.  WraŜliwość  na  zarazek
wścieklizny wykazują ludzie, psy, koty, konie, bydło, owce, świnie, lisy.

U psów okres inkubacji trwa około 3 – 6 tygodni. Początkowo pies staje się niespokojny

lub  osowiały  (stadium  zwiastunowe),  dalej  choroba  przechodzi  w  stadium  podniecenia,
w którym pies wykazuje silny niepokój. W tym okresie liŜą ziemię, gryzą martwe przedmioty,
uciekają  i   wędrują  bez  odpoczynku  wiele  kilometrów.  Chory  pies  atakuje  ludzi  i zwierzęta.
Następnymi objawami są ogólne przytępienie, poraŜenie gardła i krtani, języka, oczu (zezuje),
potem  pojawia  się  poraŜenie  mięśni  tułowia  i  kończyn.  Pies  pada  zwykle  po  4 –  7  dniach
choroby, czasem po 10 dniach. Zdarza się, Ŝe okres zwiastunowy przechodzi od razu w okres
poraŜenia  i  pies  pada  po  2  dniach.  W  czasie  poprzedzającym  padnięcie  psa  w komórkach
nerwowych  mózgu  tworzą  się  charakterystyczne  dla  wścieklizny  ciałka  wtrętowe  Negriego,
które są jedyną i pewną oznaką zakaŜenia się wścieklizną.

Rys. 6. Ciałka Negriego w tkance mózgowej [17, s. 311]

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Zapobieganie polega na przeprowadzaniu systematycznych corocznych szczepień

zapobiegawczych  psów  oraz  lisów.  W  przypadku  pokąsania  człowieka  lub  zwierząt  przez
podejrzanego  psa  naleŜy  go  uwięzić  i  odizolować  do  czasu  oględzin  przez  lekarza
weterynarii.  Nie  naleŜy  zabijać  zwierząt  podejrzanych,  gdyŜ  odpada  moŜliwość  badania
mózgu w kierunku obecności ciałek wtrętowych Negriego. Wszystkie psy powyŜej 8 tygodnia
podlegają obowiązkowemu szczepieniu przeciw wściekliźnie.
Nosówka psów jest zaraźliwą, ostrą, posocznicową chorobą psów i wolno Ŝyjących zwierząt
mięsoŜernych.  Głównym  źródłem  zakaŜenia  są  zwierzęta  chore  i  nosiciele.  Do  zakaŜenia
dochodzi  głównie  przez  układ  oddechowy.  Objawia  się  gorączką,  ostrym  nieŜytem  błon
ś

luzowych lub nieŜytowym zapaleniem płuc. Czasem występują zaburzenia nerwowe.

Zapobieganie prowadzone jest poprzez szczepienia ochronne.

Rys. 7. Nosówka u psa. Obrączka wokół oka [17, s. 403]

Rys. 8. Nosówka u psów. Ciałka wtrętowe w nabłonku tchawicy [17, s. 407]

Parwowiroza  jest  zakaźną,  zaraźliwą  chorobą  atakującą  głównie  psy  młode,  do  szóstego
miesiąca  Ŝycia.  Choroba  charakteryzuje  się  silną,  wyniszczającą  biegunką,  czasami
z domieszką  krwi,  wymiotami,  bolesnością  powłok  brzusznych,  gorączką  i  objawami
ogólnymi  o  róŜnym  stopniu  nasilenia.  Źródłem  zakaŜenia  są  przede  wszystkim  zwierzęta
chore oraz zakaŜone bezobjawowo, które wydalają zarazek wraz ze śliną , moczem i kałem.
Rozpoznanie  jest  moŜliwe  na  podstawie  objawów  klinicznych  oraz  badań  laboratoryjnych.
W leczeniu  stosuje  się  preparaty  przeciwwymiotne,  rozkurczowe,  przeciwkrwotoczne
i nawadniające  oraz  antybiotyki.  Najskuteczniejszą  formą  walki  z  tą  chorobą  są  szczepienia
profilaktyczne.

Charakterystyka niepłodności u samców i samic

Przyczynami wywołującymi niepłodność są w szczególności:

−

błędy organizacyjne np. złe wykrywanie rui (przeoczone ruje, ciche ruje),

−

błędy Ŝywieniowe np. brak lub nadmiar składników Ŝywieniowych,

−

błędy zootechniczno – hodowlane do których naleŜy unasienianie niedojrzałych jałówek
zbyt wczesne lub późne unasienianie krów po porodzie,

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

−

brak opieki weterynaryjnej,

−

wady wrodzone,

−

schorzenia narządów rodnych,

Prawidłowe zaobserwowanie początku rui, ułatwia określenie właściwego momentu

zapłodnienia  –  czynnika  rozstrzygającego  o  wynikach  w  rozrodzie  bydła.  Najlepiej  kryć
krowę w drugiej połowie rui, czyli 10-18 godzin od wystąpienia pierwszych jej objawów. Do
utrzymania  prawidłowej  płodności  konieczne  jest  występowanie  u  krowy  regularnego  cyklu
płciowego  oraz  wytwarzanie  co  trzy  tygodnie  zdrowych  komórek  jajowych,  które  po
zapłodnieniu będą przekształcały się w zarodek. Regularność cyklu płciowego kontrolowana
jest  przez  hormony  z  których  podstawowe  znaczenie  mają  estrogeny  i  progesteron
wytwarzane  w  jajniku.  Estrogeny  odgrywają  najwaŜniejszą  rolę  przy  wywoływaniu  rui
i owulacji, podczas gdy progesteron jest hormonem niezbędnym do utrzymania ciąŜy.

Do czynników obniŜających płodność loch i loszek naleŜą: obniŜona zapładnialność

komórek  jajowych,  zamieranie  zarodków,  zaburzenia  cyklu  płciowego,  okresy  bezrujowe
(zwłaszcza  loszek  po  pierwszym  porodzie)  a  takŜe  nieprawidłowości  anatomiczne  narządów
rozrodczych.  Do  zmian  anatomicznych  samic  naleŜą  torbiele  jajnikowe  i  jajowodów,
niedorozwój jajowodów. Najczęściej spotykaną przyczyną braku rui u krów jest obecność na
ich  jajnikach  ciałek  Ŝółtych  przetrwałych  lub  rzekomociąŜowych.  Rozpoznanie  istnienia  na
jajnikach ciałek Ŝółtych przetrwałych polega na badaniu rektalnym , przy czym wskazane jest
co  najmniej  dwukrotne  badanie  przeprowadzone  w  odstępie  8  –  15  dni.  Obecności  ciałka
Ŝ

ółtego przetrwałego na jajniku towarzyszą niekiedy zmiany zapalne w macicy dlatego

naleŜy  równocześnie  prowadzić  jej  terapię.  U  samców  wyróŜnić  moŜna  nieprawidłową
spermatogenezę  objawiająca  się  produkcją  nasienia  o  niskiej  koncentracji  plemników  lub
zwiększonej  liczbie  patologicznych  form  plemników,  wnętrostwo,  niedorozwój  jąder,
przepuklina mosznowa lub pachwinowa. DuŜa rolę w zmianach w narządach rodnych  a tym
samym wpływających lub obniŜających płodność mają choroby zakaźne.

Badanie nasienia samca pozwala na stwierdzenie rzeczywistej i potencjalnej płodności

samca. W badaniach określa się właściwości całego nasienia oraz osobno osocza
i plemników.

Do najczęściej występujących chorób bezpośrednio po wycieleniu która dotyka około

20% krów, jest zatrzymanie łoŜyska, zapalenie macicy które powodują zaburzenia płodności.
Zatrzymanie  łoŜyska  jest  objawem  zespołu  róŜnorodnych  zaburzeń.  Najczęściej  do
zatrzymania  błon  płodowych  dochodzi  gdy  występuje  poporodowy  całkowity  brak  lub
zmniejszenie  kurczliwości  macicy  spowodowany  róŜnorodnymi  czynnikami.  Objawem
zatrzymania łoŜyska jest zazwyczaj wystawanie części błon płodowych ze szpary sromowej.
Zatrzymanie łoŜyska moŜe być wynikiem:

−

czynników stresogennych tj. ból hałas, zabranie cielęcia od matki, przegrupowania
w inne miejsce,

−

zbytniego rozciągnięcia macicy przy bardzo duŜych płodach, ciąŜach bliźniaczych lub
duŜej ilości wód płodowych,

−

długotrwałego porodu spowodowanego komplikacjami w połoŜeniu i postawie i ułoŜeniu
płodu,

−

przedawkowania leków kurczących macicę co prowadzi do tzw. zmęczenia mięśniówki
macicy i całkowitego braku jej reakcji,

−

puchliny błon płodowych spowodowanych występowaniem chorób zakaźnych w stadzie
np. brucelozy,

−

poronienia wywołanego czynnikami zakaźnymi lub urazami mechanicznymi (upadek,
pobodzenie rzez drugą krowę),

−

indukowania (wywoływanie) porodu środkami farmakologicznymi,

−

niedoborów witaminowo – mineralnych,

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

−

przedwczesnej lub długo przenoszonej ciąŜy.

PoraŜenie poporodowe występuje z reguły u krów w dobrej kondycji i wysokiej mleczności,
w 2 – 5 dni po porodzie. Przyczyną poraŜenia poporodowego jest osłabienie centralnego
układu nerwowego po przebytym porodzie oraz niedobory mineralne w organizmie,
spowodowane zaburzeniami w gospodarce wapniowo – fosforowej-magnezowej.

Objawem poraŜenia jest charakterystyczne pokładanie i zataczanie się zwierząt (leŜenie

z głową  na  boku,  skierowaną  ku  tyłowi).  Występuje  równieŜ  esowate  wygięcie  kręgosłupa,
osłabienie,  senność,  wstrzymanie  oddawania  moczu  i  kału.  Obserwuje  się  takŜe  osłabioną
reakcję  na  bodźce  zewnętrzne,  suche  nozdrza  i  chłodne  uszy.  Leczenie  polega  na
zastosowaniu roztworów soli wapnia. Zwierzętom naleŜy zapewnić miękkie stanowisko.
Zapalenie  macicy  zazwyczaj  obejmuje  jamę  macicy,  jej  wyściółkę  oraz  głębsze  warstwy.
U chorujących  krów  pojawia  się  cuchnący,  czerwonobrązowy  wypływ  z  macicy  oraz
dochodzi do jej powiększenia. W większości przypadków jedynym objawem jest powtarzanie
rui  oraz  zwiększona  ilość  śluzu  niekiedy  z  domieszką  ropy.  Ponad  połowa  wszystkich
przypadków bezpłodności bydła powstaje wskutek chorób zakaźnych układu rozrodczego.

U krów z zapaleniem macicy prawdopodobieństwo wystąpienia zaburzeń prawidłowego

cyklu płciowego jest 11 – krotnie wyŜsze niŜ u zwierzęcia zdrowego, a wystąpienie owulacji
jest czterokrotnie mniejsze. Znacznie wyŜsze jest teŜ prawdopodobieństwo powstania torbieli.
Bakterie występują w macicy niemal wszystkich krów, ale nie wszystkie zwierzęta chorują,
poniewaŜ zakaŜenie jest często samoistnie eliminowane przez układ immunologiczny.

Schorzenia i profilaktyka gruczołu mlekowego
Zespół MMA – to zespół zaburzeń okołoporodowych u loch objawiający się stanem
zapalnym dróg rodnych, zapaleniem gruczołu mlekowego i bezmlecznością. Obserwowanymi
objawami zespołu MMA są:

−

podwyŜszona wewnętrzna ciepłota ciała,

−

zmniejszenie apetytu lub jego brak,

−

obrzęk i bolesność gruczołu mlekowego,

−

wyciek śluzowo-ropny z dróg rodnych,

−

zaparcia.

WyróŜnia się postać ostrą, podostrą i bezobjawową choroby. Postać bezobjawowa

charakteryzuje się nieznacznym podwyŜszeniem wewnętrznej ciepłoty ciała (do około
39,8

C) ograniczeniem apetytu oraz zmniejszoną mlecznością czego efektem jest

zróŜnicowanie rozwoju poszczególnych prosiąt w miocie. Czynniki wywołujące zespół MMA
to:

−

zakaŜenie organizmu, najczęściej z przewodu pokarmowego lub dróg rodnych,

−

błędy  w  Ŝywieniu  i  utrzymaniu  loch,  zwłaszcza  w  ostatnim  okresie  ciąŜy  i  tuŜ  przed
porodem  (brak  dostatecznej  ilości  włókna  w  dawce  staje  się  przyczyną  atonii  mięśni
gładkich  przewodu  pokarmowego,  zaparcia  i  namnaŜania  bakterii,  głównie  pałeczek
okręŜnicy),

−

zaburzenia hormonalne,

−

czynniki dziedziczne,

−

wszystkie wymienione czynniki łącznie.
Profilaktyka - dwa dni przed spodziewanym porodem, celowe jest obniŜenie dawki

pokarmowej. W dniu porodu naleŜy świniom podać tylko wodę do picia, ewentualnie pójło
z otrąb lub siemienia. W chlewniach, gdzie stwierdza się przypadki bezmleczności, właściwy
jest dodatek do paszy 20 – 30 gram soli glauberskiej/sztukę/dobę w przeciągu 3 – 5 dni po
porodzie. Samice powinno się wprowadzać na stanowisko porodowe około 10 – 14 dni przed
spodziewanym porodem. Obowiązkowo w czasie pierwszych 3 dni po porodzie powinna być

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

mierzona temperatura. W przypadku stwierdzenia temperatury wyŜszej niŜ 39,8

C konieczne

jest podjęcie leczenia.
Zapalenie  gruczołu  mlekowego  (mastitis)  jest  najczęstszą  chorobą  krów  mlecznych.
Zapalenie wymienia jest to reakcja obronna organizmu na działanie szkodliwych czynników,
którymi  są  najczęściej  róŜnego  rodzaju  drobnoustroje  chorobotwórcze,  które  przedostały  się
do  tkanek  wymienia,  ich  toksyny  a  takŜe  urazy  mechaniczne.  Wskutek  powstania  zaburzeń
w krąŜeniu  krwi  dochodzi  do  upośledzenia  w  odŜywianiu  tkanek  a  powstające  toksyczne
produkty  przemiany  materii  prowadzą  do  destrukcji  (zniszczenia)  tkanek  a  nawet  całej
ć

wiartki. Prowadzi to niejednokrotnie do jej zbliznowacenia a w konsekwencji do utraty

wydzielniczości. Zapalenie jest wynikiem działania wielu czynników genetycznych,
Ŝ

ywieniowych, bytowo – środowiskowych łącznie prowadzących do osłabienia lub zaniku

odporności  a  takŜe  uszkodzenia  barier  ochronnych  wymienia.  Wszystko  to  wraz
z drobnoustrojami  chorobotwórczymi  prowadzi  do  stanu  zapalnego.  Najczęstszą  drogą
wniknięcia  drobnoustrojów  do  tkanki  gruczołowej  jest  kanał  strzykowy.  Drobnoustroje
przedostają  się  do  zdrowego  wymienia  wskutek  niewłaściwego  postępowania  z  rąk  dojarzy,
ś

cierek do wymion czy poprzez kubki udojowe.

Stan zapalny wymienia powoduje róŜnorodne zmiany jakościowe w mleku, przede

wszystkim obniŜające jego przydatność technologiczną. Wzrost ilości komórek powyŜej 200
tys./ml  moŜe sugerować początek stanu zapalnego. Generalnie moŜna przyjąć, Ŝe w stadach
z  dobrze    prowadzoną  profilaktyką  ta  ilość  powinna  oscylować  w  granicach  100  –
150 tys./ml.  Profilaktyka  jest  najbardziej  efektywną  metodą  postępowania.  Standardowy
5 punktowy program zwalczania i zapobiegania mastitis obejmuje:

−

mycie, dezynfekcję i osuszenie wymienia przed dojem,

−

podojową kąpiel strzyków (deeping),

−

antybiotykoterapię krów w zasuszeniu ( po określeniu lekowraŜliwości ),

−

eliminację krów chronicznie chorujących ( powyŜej 3 x w tej samej laktacji),

−

konserwację i higienę urządzeń udojowych.

Rys. 9. Ćwiartki z uszkodzonym kanałem strzykowym [23]

NajwaŜniejsze choroby noworodków zwierząt

Schorzenia nowo narodzonych cieląt stanowią najwaŜniejszą część strat ponoszonych

w hodowli  bydła.  Upadki  cieląt  w  pierwszym  miesiącu  Ŝycia  mogą  dochodzić  do  84%
łącznych  przypadków  zejść  śmiertelnych,  a  najwyŜszy  ich  odsetek  odnotowywany  jest
w pierwszych  trzech  tygodniach  Ŝycia.  Czynnikami  powodującymi  biegunki  i  schorzenia
układu  oddechowego  są  takŜe  czynniki  niezakaźne,  jak:  nie  podanie  siary  po  urodzeniu  lub
zbyt  niska  koncentracja  immunoglobulin  w  siarze,  sezon  narodzin,  szczególnie  istotny
w przypadku bydła ras mięsnych, płeć i masa urodzeniowa cieląt oraz środowisko w którym
przebywają zwierzęta.
Enzootyczna  bronchopneumonia  cieląt  jest  zakaźną  i  zaraźliwą  chorobą,  w  której  istotną
rolę  odgrywają  równieŜ  niekorzystne  warunki  środowiskowe.  U  cieląt  przejawia  się

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

krótkotrwałym,  szybko  przemijającym  wzrostem  temperatury  wewnętrznej  z  objawami
przekrwienia  i  wycieku  surowiczo  –  śluzowego  z  nosa.  Częściej  dochodzi  do  powikłań,
ujawniania się wtórnych zakaŜeń, stwierdza się temperaturę ok. 40°C, przyspieszony oddech,
osowiałość  oraz  postępująca  silną  duszność  (głównie  wdechową).  Chore  cielęta,  najczęściej
między  3  a  9  miesiącem  Ŝycia,  mają  otwarty  pysk,  wyciągniętą  do  przodu  głowę  oraz
podkasany  brzuch.  W  wyniku  bardzo  szybkiego  przebiegu  choroby  oraz  silnych  zmian
w tkance  płucnej  pomimo  leczenia  niejednokrotnie  dochodzi  do  zejść  śmiertelnych.
W końcowym stadium choroby w okolicy piersiowej obserwowano szeleszczące przy ucisku
obrzęki  tkanki  podskórnej.  Zwalczanie  zakaŜeń  i  zapobieganie  polega  na  wykrywaniu,
usuwaniu  ze  stada  zwierząt  trwale  zakaŜonych,  chorych  oraz  regularnym  stosowaniu
szczepień.
Kokcydioza  świń  zwanej  takŜe  „białą  biegunką  prosiąt”  bądź  „biegunką  dnia  dziesiątego”,
wywołana  jest  przez  pierwotniaki  Isospora  suis  pasoŜytujące  wewnątrz  komórek  nabłonka
jelita  cienkiego.  Kliniczna  postać  kokcydiozy  dotyka  najczęściej  prosięta  oseski  a  typowym
objawem  jest  pojawienie  się  u  nich  biegunki,  najczęściej  między  8  a  15  dniem  Ŝycia.  Kał
w początkowej  fazie  choroby  jest  wodnisty,  potem  staje  się  najczęściej  pąstowaty,  barwy
Ŝ

ółtej do zielonkawej, a czasami szarej bądź brązowej. Chore prosięta ulegają odwodnieniu,

choć jak zaobserwowano nawet przy silnej inwazji nie tracą apetytu i nie przerywają ssania.
Biegunka najczęściej pojawia się w 9 dniu po urodzeniu, ale moŜe pojawić się takŜe
wcześniej, bo juŜ 6 dnia albo zdecydowanie później do 21 dnia Ŝycia.

W rozpoznaniu istotnym jest wykrycie oocyst w kale, bądź form rozwojowych pasoŜyta

w nabłonku jelit. Kał do badania powinien być pobierany bezpośrednio z prostnicy od 10 – 14
dniowych  prosiąt  z  objawami  biegunki.  Leczenie  polega  na  stosowaniu  preparatu
zawierającym  toltrazuryl,  który  niszczy  wszystkie  wewnątrzkomórkowe  stadia  rozwojowe
kokcydiów. Podstawą zapobiegania kokcydiozie jest przede wszystkim utrzymanie czystości
w kojcach porodowych i odpowiednia dezynfekcja.
ZakaŜenia  rotawirusowe  zarówno  u  prosiąt  nowo  narodzonych  jak  teŜ  po  odsadzeniu  są
szeroko rozprzestrzenione i stanowią częstą przyczynę biegunek. Do zakaŜenia rotawirusami
u prosiąt dochodzi na drodze pokarmowej. Rotawirus stosunkowo długo przeŜywa w suchym
kale,  kurzu  oraz  gnojowicy.  Do  zniszczenia  jelit  dochodzi  w  ciągu  3  dni  po  zakaŜeniu.
Uszkodzenie  jelit  przez  rotawirusy  polega  na  zniszczeniu  kosmków  jelitowych,
doprowadzającym  do  obniŜenia  funkcji  trawienno  –  absorbcyjnej  jelit  cienkich.  Zmiany
zapalne  w  jelitach  na  tle  rotawirusa  cofają  się  bardzo  wolno,  trwa  to  od  2  do  3  tygodni.
Mocno  zaawansowane  uszkodzenia  mogą  nie  ulec  cofnięciu,  co  odbija  się  negatywnie  na
późniejszym  rozwoju  świń.  Zmiany  anatomopatologiczne  charakteryzują  się  pocienieniem
ś

ciany jelit cienkich oraz obecnością płynnej niestrawionej treści w okręŜnicy.

Kolibakterioza spowodowana jest przez szczepy bakterii Escherichia coli. Zdrowo urodzone
prosięta  zapadają  na  chorobę  w  ciągu  12  –  48  godzin  po  porodzie.  Prosięta  są  osowiałe,
oślizgłe i łatwo marzną. Szczecinę mają szorstką, a skórę białoŜółtą lub zielonoŜółtą. Kał jest
płynny  i  cuchnący,  prosięta  szybko  chudną  z  powodu  duŜej  utraty  płynów.  U  części  prosiąt
przed pierwszymi objawami biegunki zauwaŜa się wzdęte jelitowymi gazami brzuchy. Drugi
szczyt zachorowań na biegunkę przypada około 3 tygodnia Ŝycia prosiąt ssących, a trzeci na
okres  odsadzania,  przy  czym  przebieg  choroby  jest  łagodniejszy,  a zachorowalność
i śmiertelność mniejsze. Głównym środkiem zapobiegawczym przy zagroŜeniu kolibakteriozą
jest  przestrzeganie  zasad  higieny.  NaleŜy  teŜ  wcześnie  przenieść  lochy  do  porodówki,  jak
równieŜ zaszczepić profilaktycznie lochy i ewentualnie prosięta.
Choroba  obrzękowa  atakuje  prosięta  w  pierwszych  tygodniach  po  odsadzeniu.  U  prosiąt
dotkniętych choroba obserwuje się obrzęk powiek, brak apetytu, osłabienie, chwiejność zadu,
spadek  temperatury  ciała.  Choroba  ma  przebieg  ostry  i  zwykle  kończy  się  upadkami.
W zapobieganiu  chorobie  duŜe  znaczenie  ma  ograniczenie  Ŝywienia  prosiąt  odsadzonych,

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

unikanie zmian paszy i zapobieganie anemii. Prosięta pochodzące spoza gospodarstwa naleŜy
powoli przyzwyczajać do nowej paszy, szczególnie białkowej.
Kokcydioza cieląt spowodowana jest inwazją chorobotwórczych gatunków kokcydii.
Zwierzęta zaraŜają się przez pobranie inwazyjnych oocyt:

−

z zanieczyszczoną kałem paszą,

−

z wodą z zanieczyszczonych poideł

−

przez zlizywanie zabrudzonych kałem ścian stanowisk, sprzętem lub sąsiadujących
zwierząt.

Objawy kliniczne to początkowo biegunka ze śluzem w kale a następnie biegunka

z krwią. Występują teŜ krwawienia z odbytu. Mogą występować objawy morzyskowe. Cielęta
wyraźnie  osłabione  mają,  początkowo  mają  wyraźnie  zwiększone  pragnienie.  Przy  cięŜkim
przebiegu pojawiają się objawy niedokrwistości. Biegunki o cięŜkim przebiegu prowadzą do
zejść śmiertelnych. Potwierdzeniem kokcydiozy jest stwierdzenie w kale cieląt licznych oocyt
kokcydiów.  Profilaktyka  polega  głównie  na  odpowiednich  zabiegach  higienicznych
zmniejszających  moŜliwość  zaraŜania  cieląt  oocytami.  Do  leczenia  kokcydiozy  zaleca  się
głównie  preparaty  sulfonamidowe,  amprolium  i  toltrazuril.  Leki  naleŜy  podać  wszystkim
cielętom w stadzie.
Hipoglikemia  Powodem  tej  choroby  jest  nieprawidłowa  przemiana  węglowodanowa,
prowadząca  do  braku  glikogenu  we  krwi.  Schorzenie  występuje  zawsze  wtedy,  gdy  prosięta
odczuwają  głód  i  gdy  istnieją  chorobowe  przyczyny  bezmleczności  loch.  Czynnikami
sprzyjającymi hipoglikemii są takŜe chłodne, wilgotne lub zbyt przewiewne pomieszczenia.

Objawy. Prosięta są osłabione i drŜą z zimna, skóra przybiera kolor szaro – blady, sierść

jest nastroszona, brak odruchu ssania. Zwierzęta kuleją na przednich lub tylnych kończynach,
przewracają się. Początkowo leŜą na brzuchu, później na boku z głową często odchyloną do
tyłu,  po  czym  zapadają  bardzo  szybko  w  stan  śpiączki.  Mogą  takŜe  występować  trudności
w oddychaniu,  w  kątach  warg  pojawia  się  pienista  ślina.  Chore  prosięta  leŜą  w  róŜnych
częściach kojca, nie gromadzą się więc w jednym miejscu. Prosiąt będących w fazie śpiączki
nie  udaje  się  uratować.  Zapobieganie  hipoglikemii  polega  na  całkowitym  wyeliminowaniu
przyczyn występowania tej choroby. W tym celu naleŜy:

−

zapewnić w porodówce odpowiednią temperaturę (18 – 20

C) i wilgotność (65 –75%),

zapobiegać występowaniu przeciągów,

−

zapewnić optymalną temperaturę w legowisku dla prosiąt, w pierwszym tygodniu Ŝycia
32 – 36

C, w drugim 28 – 30

C, w późniejszym okresie 25 – 26

−

racjonalnie Ŝywić lochę, a w razie wystąpienia bezmleczności zastosować leczenie
z udziałem Oxytocyny,

−

podać prosiętom podskórnie roztwór glukozy,

−

w legowisku dla prosiąt zgromadzić duŜą ilość krótkiej, suchej i czystej słomy.

Anemia    prosiąt    spowodowana  jest  niedoborem  Ŝelaza.  StęŜenie  we  krwi  jest  jednym
z miarodajnych  wskaźników  anemii  i  waha  się  u  anemicznych  prosiąt  w  granicach  9g/dl
(umiarkowana anemia) do 4 g/dl (ostra anemia pociągająca zwiększoną śmiertelność prosiąt).
W mleku lochy jest go niewiele. Dzienne zapotrzebowanie to 20 – 25 mg, natomiast z mleka
moŜe  pobrać  1  –  2  mg  dziennie.  Wraz  ze  wzrostem  prosiąt  wzrasta  ich  zapotrzebowanie  na
Ŝ

elazo. Jeśli prosięta w odpowiednim czasie nie otrzymają tego pierwiastka z zewnątrz, to

jego poziom obniŜy się niebezpiecznie i spowoduje wystąpienie ostrej anemii w wieku około
3  tygodni  od  urodzenia.  Chore  prosięta  mają  kredowobiałą  skórę  i  śluzówki,  nastroszoną
suchą i łamliwą szczecinę, szybko marzną, są mało Ŝywotne. Prosiętom profilaktycznie trzeba
podać  preparat  Ŝelazowy  około  3  dnia  po  urodzeniu.  Im  większe  i  silniejsze  prosię,  tym
szybciej powinno Ŝelazo otrzymać. Praktykuje się podawanie preparatów Ŝelazowych po raz
kolejny  w  wieku  około  2  tygodni  lub  przy  odsadzeniu.  Nie  naleŜy  podawać  Ŝelaza  w  czasie
biegunek, gdyŜ zaostrza się wtedy ich przebieg i zwiększa śmiertelność prosiąt.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Choroba  hemolityczna  źrebiąt  (Niedokrwistość  hemolityczna)  jest  to  anemia  spotykana
u źrebiąt,  którą  moŜna  porównać  do  konfliktu  serologicznego  u  ludzi.  Jej  przyczyną  jest
konflikt  między  przeciwciałami  w  siarze  klaczy  a  czerwonymi  krwinkami  źrebaka.  Choroba
powstaje dopiero po spoŜyciu siary matki, prowadzi ona do zniszczenia czerwonych krwinek
ź

rebaka i jeśli nie uda się jej zahamować źrebak umiera.

Objawy, po 12 – 36 godzinach od pierwszego ssania źrebak robi się osowiały, słaby, nie

chce jeść, ma przyspieszony oddech i najchętniej leŜy. Początkowo dziąsła i spojówki są
bladoróŜowe, ale po upływie 24 godzin od wystąpienia objawów, jeŜeli choroba postępuje
Ŝ

ółcieją. W zaawansowanym stadium źrebak traci przytomność lub zapada w śpiączkę. Klacz

naleŜy zdajać, a mleka pozbywać się, zaś źrebakowi moŜna podać mleko od innej klaczy. Po
upływie 48 godzin od urodzenia źrebak zazwyczaj znów moŜe pić mleko matki.

Leczenie przy wcześnie wykrytej anemii kończy się podaniem antybiotyków, ale

w cięŜkich  przypadkach  konieczna  bywa  transfuzja  krwi.  Aby  zapobiec  tej  chorobie  naleŜy
zrobić badanie krwi klaczy przed wyźrebieniem. JeŜeli wynik badania jest pozytywny źrebak
nie powinien pić mleka matki przez pierwsze 48 godzin.
Kulawka  koni  jest  groźną  chorobą  i  jest  wynikiem  braku  odporności  przekazywanej  przez
siarę. Wczesna kulawka objawia się klika dni po porodzie. Druga jest to tzw. kulawka późna,
pojawiająca się najczęściej około 10 – 14 dnia po urodzeniu. Jeśli jest wykryta we wczesnej
fazie choroby( objawy – opuchlizna jednego stawu), szanse wyleczenia są duŜe przy leczeniu
antybiotykami minimum 10 – 14 dni.

Choroby drobiu
Biała biegunka piskląt (puloroza, pullorosis) występuje u kur, perlic i baŜantów. Przyczyną
choroby jest bakteria rodzaju Salmonella. Do zakaŜeń ptaków dochodzi róŜnymi drogami,
w róŜnym wieku, ale najpowaŜniejszym jest zakaŜenie zarodków zarazkami znajdującymi się
w jajach i następnie zdrowych ptaków przez wylęgłe pisklęta.

Objawami u kurcząt jest szukanie ciepłych miejsc, obwisłe skrzydła i główka,

przymknięte powieki, biegunka. Kał, początkowo Ŝółto – zielonkawy, szarawy i następnie
białawy oblepia otwór kloaki, doprowadzając często do jej zatkania, Mogą wystąpić objawy
ze strony układu oddechowego. Śledziona i wątroba jest powiększona. W wątrobie,
ś

ledzionie, płucach, trzustce, a niekiedy i w innych narządach mogą wystąpić ogniska

martwicze wielkości łebka szpilki lub większe. W mięśniu sercowym, Ŝołądku mięśniowym,
a  czasem  w  wątrobie  i śledzionie  występują  białawe  ogniska  martwicze,  wystające  nad
powierzchnię  –  „sękate  serce".  U  ptaków  dorosłych  obserwuje  się  wycieńczenie,  biegunki,
niedokrwistość, zmniejszoną nieśność, jaja są poplamione krwią, lanie jaj. Często zdarza się
wodobrzusze, co z kolei prowadzi do powiększenia brzucha, a następnie „postawy pingwina"
Nasilenie  występowania  zmian  ma  miejsce  zwykle  w  początkowym  okresie  nieśności.
Przebieg  najczęściej  jest  chroniczny,  ale  zdarzają  się  teŜ  nagłe  padnięcia.  Rozpoznanie
z powodu  róŜnorodności  objawów  i  zmian  naleŜy  oprzeć  na  badaniach  serologicznych
i bakteryjnych.

Rys. 10. Powiększenie jamy brzusznej wskutek

wysiękowego zapalenia otrzewnej w pulorozie

[16, s. 270]

Rys. 11. Postawa pingwina [16, s. 271]

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Do chorób wywoływanych przez wirusy naleŜą m.in.: białaczka, choroba Mareka, pomór

rzekomy, ospa, zakaźne zapalenie torby Fabrycjusza, zakaźne zapalenie oskrzeli.
Choroba  Mareka  wywoływana  jest  przez  wirus  z  rodzaju  Herpesvirus.  Występuje  u  kur
najczęściej  w  wieku  1  –  9  miesięcy.  Drogą  wniknięcia  zarazka  do  organizmu  jest  układ
oddechowy  bądź  przewód  pokarmowy.  Do  zakaŜenia  najczęściej  dochodzi  bezpośrednio  po
wylęgu.  U  niektórych  ptaków  stwierdza  się  zmiany  w  oku,  najczęściej  jednostronne  pod
postacią  zmiany  kształtu  źrenicy  i  jej  barwy.  Zmiany  skórne  mają  charakter  rozrostu
i zgrubień  zwłaszcza  w  okolicy  brodawek  piór.  Szczepienie  jednodniowych  piskląt  jest
najlepszą metodą zapobiegania chorobie.
Rzekomy pomór drobiu wywoływany jest przez paramyksowirusy i jest choroba zaraźliwą
ZakaŜenie  następuje  poprzez  kontakt  z  chorymi  ptakami,  za  pośrednictwem  wydzieliny
zapalnej  z  układu  oddechowego.  Rzekomy  pomór  drobiu  moŜe  przebiegać  z  bardzo  duŜą
ś

miertelnością, silną depresją i upadkami w przeciągu 3 – 4 dni od wystąpienia objawów

klinicznych. Chore ptaki nie zawsze jednak muszą wykazywać objawy ze strony układu
oddechowego lub nerwowego.

Typowe objawy kliniczne rzekomego pomoru drobiu to: utrudnione oddychanie, rzęŜenia

i charczenia, którym towarzyszą objawy nerwowe, takie jak poraŜenia, czy skręty szyi.
Produkcja nieśna spada od 30 do 50% lub więcej i powraca do norm po około 2 tygodniach.
Jaja mogą mieć cienką skorupę, typowe jest równieŜ składanie jaj bez skorup (tzw. "lanie jaj"
- jaj w błonach). Typowymi zmianami anatomopatologicznymi jest zapalenie błony śluzowej
tchawicy, zapalenie płuc, niekiedy naloty na workach powietrznych.

Najczęstsze choroby pszczół

Choroby pszczół biorąc pod uwagę czynnik, który ją wywołuje dzielimy na choroby

bakteryjne, grzybicze, wirusowe i pasoŜytnicze.
Zgnileс złośliwy (amerykański) jest chorobą bakteryjną wywoływaną przez laseczkę czerwia.
Powoduje  ona  zamieranie  czerwia  po  jego  zasklepieniu,  a  zamarły  czerw  zmienia  się
w kleistą  masę  o  charakterystycznym  zapachu  i  duŜej  ciągliwości.  W  martwym  czerwiu
znajdują  się  ogromne  ilości  długowiecznych  przetrwalników,  którymi  zakaŜają  się  kolejne
pokolenia larw.

W zwalczaniu zgnilca złośliwego ogromne znaczenie ma szybkość rozpoznania choroby.

Dlatego  teŜ  naleŜy  zwracać  pilną  uwagę  na  wszelkie  nieprawidłowości  w  rozwoju
i wygryzaniu  się  czerwia  oraz  pobranie  z  takich  rodzin  prób  do  badań  laboratoryjnych
w przypadku  zauwaŜenia  niepokojących  objawów.  Wczesne  rozpoznanie  pozwala  na
uratowanie  chorej  rodziny,  a  przede  wszystkim  uchronienie  pozostałych  rodzin  przed
chorobą.  Podstawą  zwalczania  zgnilca  jest  wykonanie  zabiegu  podwójnego  przesiedlenia
i podania  leków.  W  naszych  warunkach  klimatycznych  zabieg  ten  moŜna  przeprowadzać  do
końca  czerwca,  gdyŜ  w  miesiącach  późniejszych  przesiedlona  rodzina  ma  małe  szanse  na
przezimowanie.  o  wiele  korzystniejsze,  zwłaszcza  w  duŜych  pasiekach,  jest  z  punktu
widzenia  epizootycznego  i  ekonomicznego  zlikwidowanie  chorej  rodziny,  wykonanie
dezynfekcji i stworzenie w miejscu zlikwidowanej rodziny odkładu z innej.

NajwaŜniejsze choroby ryb
Posocznica  to  bardzo  cięŜka  choroba  ryb  karpiowatych.  Składają  się  na  nią  dwie  jednostki
chorobowe:  wirus  powodujący  wiremię  wiosenną  i  bakterie  z  rodzaju  Aeromonas.  Do
zakaŜeń  dochodzi  wiosną  przez  przewód  pokarmowy  i  uszkodzenia  powłok  zewnętrznych
ryby.  Najbardziej  na  infekcje  naraŜone  są  ryby  z  obniŜoną  odpornością,  szczególnie  po
odłowie  i  transporcie.  Infekcje  u  ryb  objawiają  się  najczęściej  w  postaci  wybroczyn
i przekrwień na powłokach zewnętrznych i płetwach. Infekcje bakterią objawiają się równieŜ
ostrym zapaleniem płetw, które przechodzi w ich martwicę. W miejscu wystąpienia w skórze
wybroczyn  mogą  się  tworzyć  owrzodzenia.  W  niektórych  przypadkach  środek  owrzodzenia

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

ma kolor czerwony i otoczony jest białawą obwódką. Na zewnątrz wrzodu występuje
jasnoczerwony lub ciemny pas.

Choroba jest nieuleczalna. W przypadku stwierdzenia objawów naleŜy pozbyć się

chorych ryb, bo jest ona zaraźliwa a ryby, które przebywały z osobnikami chorymi, powinny
przejść okres kwarantanny.
Wiosenna  wiremia  karpi  występuje  zarówno  w  wodach  otwartych  (jeziorach),  jak
i w obiektach  stawowych.  Jest  ona  wywoływana  przez  wirus  SVC,  a  rozwija  się  głównie
wczesną  wiosną  i  stąd  jej  nazwa.  Jednak  do  zakaŜenia  ryb  dochodzi  w  okresie  jesiennym.
W obiektach hodowlanych na tę chorobę zapada głównie narybek i kroczki karpia, czyli ryby,
które  nie  przekroczyły  drugiego  roku  Ŝycia.  W  wyniku  infekcji  dochodzi  często  do
wodobrzusza,  czyli  tak  zwanej  puchliny,  łuski  przestają  przylegać  do  ciała  (są  nastroszone)
i następuje  wytrzeszcz  gałek  ocznych.  Podobnie  jak  inne  choroby  wirusowe,  wiosenna
wiremia  jest  bardzo  trudna  do  wyleczenia.  Ryby  o  widocznych  objawach  chorobowych
powinno się przenieść do osobnego zbiornika i podnieść w nim temperaturę wody do ponad
20

Zoonozy

W Polsce obowiązuje rozporządzenie w sprawie zoonoz oraz czynników zoonotycznych

podlegających  obowiązkowi  rejestracji.  O  wystąpieniu  zoonozy  lub  wykryciu  czynnika
zoonotycznego  powiatowy  lekarz  weterynarii  powiadamia  państwowego  powiatowego
inspektora  sanitarnego.  Informacje  o  stwierdzonych  zoonozach  i  wykrytych  czynnikach
zoonotycznych,  podlegających  obowiązkowi  rejestracji,  powiatowy  lekarz  weterynarii
wpisuje  do  ksiąg  chorób  zakaźnych  zwierząt.  Choroby,  na  które  chorują  zwierzęta  i  zarazić
się  nimi  od  zwierząt  moŜe  człowiek  nazywamy  zoonozami.  Największa  ilość  zachorowań
wywołana jest bakteriami Salmonella, grzybicami skórnymi, tasiemczycami, toksoplazmozą,
boreliozą i kleszczowym zapaleniem mózgu.
Wścieklizna  –  do  zakaŜenia  najczęściej  dochodzi  przez  pokąsanie  przez  chore  zwierzę,  ale
takŜe niezauwaŜalne zranienia skóry (opuszki palców) oraz uszkodzona śluzówka nosa. Okres
inkubacji  u  ludzi  jest  długi  i  wynosi  od  6  tygodni  do  kilku  miesięcy,  a  nawet  roku.
Początkowe  objawy  to:  przyspieszenie  oddechu,  tętna,  wymioty,  temperatura  ciała
podwyŜszona  Charakterystycznym  objawem  są  bolesne  skurcze  gardła  zwłaszcza  przy  piciu
wody tzw. wodowstręt. Występuje podniecenie doprowadzające do szału, omamy wzrokowe
i słuchowe.
Bruceloza – zaraźliwa choroba bakteryjna przeŜuwaczy i trzody chlewnej, bardzo groźna dla
obsługi  zwierząt  i  słuŜby  weterynaryjnej.  ZakaŜenie  następuje  drogą  pokarmową  lub  przez
uszkodzoną  skórę.  Wymogiem  profilaktyki  jest  odpowiednia  higiena  pracy  (rękawice
ochronne,  zabezpieczenie  zranień  skóry,  zakaz  jedzenia  i  palenia  papierosów  przy  obsłudze
zwierząt i usuwaniu obornika) oraz dokładne mycie rąk po pracy w oborze.
Gruźlica  –  wywołana  przez  prątki  gruźlicy  (typ  bydlęcy,  ptasi).  Nosicielami  zarazka  są
zwierzęta  (bydło,  drób,  świnie).  Źródłem  zakaŜenia  są  produkty  zwierzęce  (mleko,  mięso).
Gruźlica  moŜe  mieć  formę  płucną,  skórną  lub  narządów  wewnętrznych  jamy  brzusznej
i węzłów  chłonnych.  Podstawą  zwalczania  są  szczepienia  uodporniające  dzieci,  badania
kontrolne ludzi (prześwietlenie).
Salmoneloza  (paratyfus)  –  to  pojedyncze  lub  grupowe  zatrucia  pokarmowe,  wywołane
zakaŜeniami  bakterii  z  grupy  Salmonella.  Obecność  pałeczki  Salmonella  w  otoczeniu
zwierząt  jest  powszechna  i  stała  w  okresie  całego  roku.  Bakterie  występują  w  przewodzie
pokarmowym  wszystkich  zwierząt  i  ludzi  (chorych  lub  będących  nosicielami  salmonelli).
Salmonella  i  inne  bakterie  wnikają  do  organizmu  człowieka  wraz  z  zakaŜoną  Ŝywnością
(brudna,  zanieczyszczona,  przeterminowana).  Źródłem  infekcji  są  często  potrawy  zrobione
z zakaŜonych  surowców  (jaja,  lody,  kremy,  majonezy,  mleko,  tatar)  lub  brudne  ręce
i naczynia kuchenne.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Borelioza  przenoszona  jest  przez  kleszcze.  W  pierwszej  fazie  (1  –2  miesiące)  rozwoju
choroby  pojawia  się  rumień  wędrujący  na  skórze  rąk  lub  nóg.  W  drugiej  fazie  uszkodzeniu
ulegają narządy wewnętrzne (nerwy, serce, oko, stawy), a w trzecim okresie (nawet po kilku
latach przy braku leczenia) dochodzi do trwałego zesztywnienia stawów.
Grzybice  dotyczą  najczęściej  skóry,  włosów  i  paznokci  i  atakują  zarówno  zwierzęta  jak
i ludzi  mających  bezpośredni  kontakt  z  chorymi  osobnikami.  Zwierzęta  są  bardziej  odporne
i chorują łagodniej. Dość częste są równieŜ infekcje grzybicy skóry od bydła (zimne, wilgotne
obory  i  brak  mikroelementów)  oraz  od  dzikich  gryzoni.  Skuteczność  zapobiegania
i zwalczania zaleŜy od obserwacji zwierząt i wczesnego wykrycia pierwszych ognisk choroby
u zwierząt lub u ludzi, izolacji chorych sztuk oraz podjęcie leczenia.
Toksoplazmoza  wywołana  jest  przez  pierwotniaka,  który  wnika  do  organizmu  człowieka
najczęściej  z  surowym  lub  niedopieczonym  mięsem  wołowym  albo  wieprzowym,
pochodzącym  od  zwierząt  zjadających  paszę  zanieczyszczoną  odchodami  kotów.  Choroba
przebiega łagodnie (jak lekka grypa, bóle mięśni), u ludzi mniej odpornych uszkadza narządy
wewnętrzne  (wątroba,  śledziona,  nerwy,  oko).  Groźna  jest  dla  kobiet  w  ciąŜy.  Noworodki
z wrodzoną  toksoplazmozą  mogą  mieć  powaŜne  wady  rozwojowe  (wodogłowie,  zwapnienia
ś

ródczaszkowe, nerwice, upośledzenie słuchu). Zapobieganie ogranicza się do zasad higieny

ywienia zwierząt i ludzi, zwalczania gryzoni, ograniczenia kontaktów kobiet w ciąŜy ze

zwierzętami, a szczególnie z kotami podwórzowymi.
Włośnica  występuje  poprzez  zaraŜenie  włośniem  krętym  przez  zjedzenie  niedogotowanego
mięsa  świń  lub  dziczyzny  od  zwierząt  chorych  na  włośnicę  lub  od  gryzoni  (nutrie)  i  psów.
Rozwój pasoŜyta ma kilka faz i trwa 5 – 8 dni do kilku tygodni. Objawy złego samopoczucia,
bólu  głowy,  gorączki,  pojawiają  się  po  tygodniu  od  zaraŜenia.  Siedliskiem  włośni  są  chore
ś

winie w gospodarstwach oraz psy, koty, szczury, a takŜe zwierzęta mięsoŜerne lasów i pól.

Tasiemczyce  –  do  zaraŜenia  larwami  tasiemca  (wągra)  nieuzbrojonego  bydlęcego  lub
uzbrojonego świńskiego dochodzi poprzez zjedzenie surowego mięsa (tatara).
Bąblowica  –  przyczyną  choroby  jest  tasiemiec  bąblowcowy,  Ŝyjący  w  przewodzie
pokarmowym psów i lisów, a źródłem zaraŜenia jest kał psów z jajami tasiemca (wnikają do
organizmu człowieka z zabrudzonym pokarmem lub poprzez brudne ręce).

4.3.2

Pytania sprawdzające

Odpowiadając na pytania, sprawdzisz, czy jesteś przygotowany do wykonania ćwiczeń.

Jakie są zasady rozpoznawania chorób zakaźnych?

Jakie choroby zakaźne wywoływane są przez wirusy?

Jakie choroby zakaźne wywoływane są przez bakterie?

Jakie są zasady postępowania z psem u którego jest podejrzenie o wystąpienie
wścieklizny?

W jaki sposób rozpoznać pomór u świń ?

Jakie są przyczyny powstawania wzdęcia Ŝwacza?

W jaki sposób moŜemy rozpoznać mastitis u krów?

Jakie choroby występują najczęściej u prosiąt?

Jakie są przyczyny występowania chorób u drobiu?

10.

Jakie objawy występują przy posocznicy u ryb?

11.

W jaki sposób moŜemy rozpoznać wiremię wiosenną karpi?

12.

Jakie są cechy nasienia określające jego przydatność do zapłodnienia?

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

4.3.3

Ćwiczenia

Ćwiczenie 1

Rozpoznaj choroby zakaźne na podstawie opisu objawów chorobowych oraz ilustracji.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

przeczytać literaturę dotyczą chorób zakaźnych,

przeczytać opisy chorób zapisane na kartach i dopasować do nich nazwy chorób
określonych na kartkach,

rozpoznać na fotografiach i rysunkach, planszach objawy określonych chorób,

określić sposób ich zwalczania,

sporządzić notatkę z ćwiczenia.

WyposaŜenie stanowiska pracy:

−

karty z wywiadem weterynaryjnym,

−

karty z opisem objawów bez ich nazw,

−

kartki z nazwami chorób,

−

plansze, fotografie, rysunki przedstawiające objawy chorób,

−

długopis, notatnik,

−

literatura z rozdziału 6 dotycząca chorób zakaźnych,

−

przepisy prawne dotyczące zwalczania chorób zakaźnych (ustawy, rozporządzenia).

Ćwiczenie 2

Na podstawie opisu objawów klinicznych choroby oraz rysunku rozpoznaj jak to choroba

i określ sposób jej zwalczania.

Do charakterystycznych zmian spowodowanych tą chorobą zalicza się: skrzywienie

noska, wyraźne pierścienie wzrostowe opadające ku tyłowi, Ŝółte lub czerwone przebarwienia
(wskutek płynu tkankowego lub krwi) w części rogowej podeszwy i białej linii, defekty
w białej linii.

Rysunek do ćwiczenia 2 [2, s. 68]

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

przeczytać literaturę dotyczą chorób kończyn,

określić jaka to choroba,

określić przyczyny choroby,

określić sposób zapobiegania,

określić sposób leczenia,

sporządzić notatkę z ćwiczenia.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

WyposaŜenie stanowiska pracy:

−

plansze przedstawiające choroby kończyn,

−

długopis , notatnik,

−

literatura z rozdziału 6 dotycząca chorób kończyn.

Ćwiczenie 3

Przeprowadź przykładową obserwację psa podejrzanego o wściekliznę.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

przeczytać literaturę dotyczącą chorób zakaźnych,

określić daty obserwacji psa i uzasadnić dlaczego w tych terminach naleŜy prowadzić
obserwację,

określić zachowanie psa w tych okresach,

postawić diagnozę na podstawie obserwacji,

sporządzić notatkę z obserwacji.

WyposaŜenie stanowiska pracy:

−

pies,

−

długopis , notatnik

−

literatura z rozdziału 6 dotycząca chorób zakaźnych.

Ćwiczenie 4

Przeprowadź badanie konia i klaczy u których wystąpiły zmiany w narządach płciowych.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

przeczytać literaturę dotyczącą chorób przenoszonych przez krycie,

określić stan narządów płciowych,

określić przyczynę powstawania choroby,

postawić diagnozę,

określić sposób zapobiegania,

sporządzić notatkę z badania.

WyposaŜenie stanowiska pracy:

−

koń, klacz,

−

długopis, notatnik,

−

literatura z rozdziału 6 dotycząca chorób krycia.

Ćwiczenie 5

Określ przydatność buhaja do krycia na podstawie wyników oceny nasienia.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

przeczytać literaturę dotyczącą oceny nasienia zwierząt,

ocenić na podstawie wyników nasienia przydatność buhaja do rozrodu,

wpisać dane nasienia do orzeczenia lekarsko – weterynaryjnego.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

WyposaŜenie stanowiska pracy:

−

opis wyników nasienia buhaja,

−

tabela z wzorcowymi cechami nasienia,

−

rozporządzenie  Ministra  Rolnictwa  i  Rozwoju  Wsi  z  dnia  11  marca  2003r.  w  sprawie
szczegółowych  warunków  weterynaryjnych  wymaganych  przy  prowadzeniu  produkcji,
pozyskiwaniu,  konserwacji,  obróbce,  przechowywaniu,  wprowadzaniu  do  obrotu  lub
wykorzystywaniu materiału biologicznego (Dz. U. z dnia 10 kwietnia 2003r.),

−

wzory orzeczeń lekarsko – weterynaryjnych potwierdzających zdrowie i przydatność
zwierząt do rozrodu,

−

literatura z rozdziału 6 dotycząca niepłodności.

Ćwiczenie 6

U źrebaka ok.10 – 14 dnia po urodzeniu pojawiła się opuchlizna jednego stawu oraz

gorączka 38,6

C. Określ jaka to choroba.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

obejrzeć film dotyczący chorób koni,

przeczytać literaturę dotyczącą chorób koni,

określić jaka jest przyczyna jej wystąpienia,

określić przyczynę powstawania choroby,

określić sposób leczenia,

sporządzić notatkę z ćwiczenia.

WyposaŜenie stanowiska pracy:

−

film dydaktyczny dotyczący chorób koni,

−

długopis, notatnik,

−

literatura z rozdziału 6 dotycząca chorób koni.

Ćwiczenie 7

Oceń, czy liczba komórek somatycznych powyŜej 250 tys. w 1 ml mleka krowy w 2

miesiącu laktacji jest prawidłowa.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

przeczytać literaturę dotyczącą schorzeń gruczołu mlekowego u krów,

porównać podany wynik z tabelą prawidłowej ilości komórek somatycznych
występujących w mleku,

określić przyczyny takiego wyniku,

sporządzić notatkę z ćwiczenia.

WyposaŜenie stanowiska pracy:

−

tabela prawidłowych wartości składników mleka,

−

notatnik, długopis,

−

literatura z rozdziału 6 dotycząca schorzeń gruczołu mlekowego.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Ćwiczenie 8

Rozpoznaj chorobę na podstawie poniŜszego opisu. Określ przyczyny jej powstania oraz

sposoby zwalczania.

Opis objawów choroby.

ZakaŜone  ptaki  wykazują  spadek  masy  ciała  oraz  objawy  poraŜeń.  U  ptaków  nie
szczepionych śmiertelność wynosi od 5 do 50%. W formie klasycznej (poraŜennej) typowym
objawem  jest  asymetryczne  poraŜenie  kończyn  (pozycja  szpagatu).  W  przypadku
zaatakowania nerwów Ŝołądka mięśniowego dochodzi do jego atrofii, jak równieŜ atrofii jelit,
co  prowadzi  do  szybkiego  wyniszczenia.  Upadki  występują  najczęściej  między  10  a  20
tygodniem Ŝycia.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

przeczytać literaturę dotyczącą chorób drobiu,

określić jak to choroba,

określić co jest przyczyną jej powstania,

określić sposoby jej zwalczania,

sporządzić notatkę z jej wykonania.

WyposaŜenie stanowiska pracy:

−

plansze ilustrujące objawy chorób u drobiu,

−

długopis, notatnik,

−

literatura z rozdziału 6 dotycząca chorób drobiu,

−

akty prawne dotyczące zwalczania chorób zakaźnych.

Ćwiczenie 9

Przeprowadź badanie czerwia trutowego pod kątem oceny intensywności inwazji

roztocza Varroa destruktor.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

przeczytać literaturę dotyczącą chorób pszczół,

odsklepić 100 komórek z czerwia trutowego,

policzyć osobniki V.destruktor wewnątrz komórek i na czerwiu, liczbę komórek
odsklepionych i liczbę komórek, w których znajdowały się roztocze,

obliczyć intensywność inwazji (Ii), oznaczającą liczbę roztoczy w 100 komórkach
czerwiu, bądź ekstensywność inwazji (Ei), czyli procent komórek zaraŜonych wg wzorów,

Ii (%) = (liczba V.d. / liczba komórek odsklepionych) x 100,

Ei (%) = (liczba komórek z V.d. / liczba wszystkich odsklepionych komórek) x 100,

zinterpretować uzyskane wyniki,

sporządzić notatkę z ćwiczenia,

przedstawić wyniki z ćwiczenia na forum grupy.

WyposaŜenie stanowiska pracy:

−

odsklepiacz,

−

urządzenie do odymiania,

−

plansze ilustrujące roztocze oraz objawy choroby warrozy,

−

literatura z rozdziału 6 dotycząca chorób pszczół.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Ćwiczenie 10

Przeprowadź rozpoznanie choroby u ryb na podstawie opisu objawów choroby oraz

obserwacji pod mikroskopem pasoŜyta który ja wywołuje.

Sposób wykonania ćwiczenia

Uczeń powinien:

przeczytać literaturę dotyczącą chorób ryb,

przeczytać opis objawów choroby,

obejrzeć plansze ilustrujące z objawami choroby, bez nazwy choroby,

obejrzeć planszę z pasoŜytem, który ja wywołuje, bez nazwy,

obejrzeć pasoŜyta w preparacie mikroskopowym, bez nazwy.

określić nazwę pasoŜyta,

określić chorobę oraz sposoby jej zwalczania,

sporządzić notatkę z ćwiczenia.

WyposaŜenie stanowiska pracy:

−

opis objawów choroby,

−

plansze ilustrujące objawy choroby u ryb, bez nazwy

−

plansze ilustrujące pasoŜyta, który ja wywołuje, bez nazwy,

−

lupa, mikroskop, preparat mikroskopowy,

−

notatnik, długopis,

−

literatura z rozdziału 6 dotycząca chorób ryb.

4.3.4

Sprawdzian postępów

Czy potrafisz:

Tak

Nie

wymienić choroby zakaźne wywoływane przez wirusy i bakterie?



określić objawy pryszczycy?



scharakteryzować chorobę pomór świń?



określić w jakim celu uŜywa się klucza białaczkowego?



wymienić najbardziej rozpowszechnione zoonozy?



określić przyczyny powstania kwasicy Ŝwacza?



rozpoznać objawy wścieklizny u psa?



rozpoznać choroby krycia?



rozpoznać choroby kończyn?



10)

scharakteryzować przyczyny niepłodności u samców i samic?



11)

rozpoznać schorzenie gruczołu mlekowego?



12)

określić zasady profilaktyki schorzenia mastitis?



13)

scharakteryzować i rozpoznać choroby noworodków



14)

rozpoznać chorobę Mareka?



15)

scharakteryzować choroby pszczół i sposoby ich zwalczania?



16)

scharakteryzować przyczynę , objawy i sposób zwalczania
posocznicy u ryb ?



„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

4.4. Choroby pasoŜytnicze

4.4.1. Materiał nauczania

Parazytologia – nauka zajmująca się badaniem budowy, fizjologii cyklu rozwojowego

pasoŜytów oraz ich rozprzestrzenianiem geograficznym i pozycją w systemie zoologicznym.
ś

ywicielem ostatecznym nazywamy Ŝywiciela w organizmie, którego pasoŜyt osiąga

dojrzałość płciową i w którym rozmnaŜa się drogą płciową. śywiciela, w którym pasoŜyt Ŝyje
w stadium larwalnymi który jest niezbędny w cyklu rozwojowym pasoŜyta nazywamy
Ŝ

ywicielem pośrednim. Występuje równieŜ Ŝywiciel przejściowy, który pełni waŜną rolę

w epizootiologii  chorób  inwazyjnych  przedłuŜając  przeŜywalność  i  zdolności  inwazyjne
pasoŜyta , gromadząc w swym organizmie inwazyjne postacie, ułatwia ich atak na Ŝywiciela
ostatecznego.  Zwalczanie  pasoŜytów  polega  na  działaniach  zmierzających  do  likwidacji  lub
ograniczenia  występowania  pasoŜytów,  zarówno  w  Ŝywicielu  jak  i w środowisku
zewnętrznym. Celem leczenia jest uwolnienie zaraŜonych zwierząt od pasoŜytów. zwłaszcza
dotkniętych  inwazją  wykazujących  objawy  kliniczne  choroby  lub  nawet  tylko  spadek
wydajności. Zwalczanie chorób pasoŜytniczych obejmuje odrobaczanie zwierząt. NaleŜy przy
tym uwzględnić warunki:

−

dokładne rozpoznanie robaczycy,

−

konieczność odrobaczenia,

−

okres odrobaczania,

−

wybór odpowiedniego leku,

−

przygotowanie zwierzęcia do odrobaczenia,

−

sposób zadania leku,

−

usunięcie z ustroju martwych lub poraŜonych pasoŜytów i resztek leku,

−

przestrzegania ogólnych zasad zapobiegania,

−

ocenę skuteczności odrobaczania.

Choroby występujące u bydła
Choroba  motylicza  czyli  fascolioza  spowodowana  jest  inwazją  przywry  motylicy
wątrobowej Fasciola hepatica. ZaraŜenia bydła, owiec i innych przeŜuwaczy następuje przez
zjedzenia  roślin  na  których  znajdują  się  metacerkarie  motylicy  wątrobowej.  Objawem  przy
silnych  inwazjach  jest  bolesność  w  okolicy  wątroby,  biegunka,  niedokrwistość.
W przewlekłej  postaci,  wywołanej  przez  dojrzałe  formy  motylicy  występuje  wychudzenie,
zmniejszenie  apetytu,  biegunka,  spadek  mleczności,  nastroszenie  sierści,  obrzęki  na
przedpiersiu i szyi, przy  bardzo silnych inwazjach niedokrwistość i Ŝółtaczka, podwyŜszenie
liczby komórek somatycznych w mleku.

Zmiany anatomopatologiczne występują w postaci zapalenia otrzewnej, szczególnie

w okolicy  wątroby,  powiększenia  wątroby,  ognisk  krwotocznych,  przy  dokładnym  badaniu
przekrojów  wątroby  moŜna  zauwaŜyć  młodociane  motylice.  W  postaci  przewlekłej
powiększenie  i zgrubienie,  a  następnie  zwapnienie  ścian  przewodów  Ŝółciowych  róŜnego
stopnia,  w zaleŜności  od  intensywności  inwazji  marskość  wątroby.  Rozpoznanie  polega  na
stwierdzeniu motylic w wątrobie podczas sekcji albo na wykryciu w kale jaj motylicy.
Wągrzyca  bydła  wywoływana  jest  przez  wągier  bydlęcy,  formę  larwalną  tasiemca
pasoŜytującego  u  ludzi.  Wągry  umiejscawiają  się  w  tkance  łącznej  mięśni  poprzecznie
prąŜkowanych,  najczęściej  dobrze  ukrwionych.  Rezerwuarem  wągrzycy  bydła  są  ludzie.
Człowiek  jest  Ŝywicielem  ostatecznym.  Choroba  ta  przebiega  zwykle  bezobjawowo,  jedynie
w  przypadku  silnej  inwazji  u  młodych  cieląt  moŜe  pojawić  się  podwyŜszenie  temperatury,
przyspieszenie  oddechów  i  tętna  oraz  biegunka.  Rozpoznanie  wągrzycy  zwykle  występuje
podczas  poubojowego  badania  i  polega  na  stwierdzeniu  obecności  wągrów  w  nacinanych

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

miejscach.  Zapobieganie  polega  spoŜywaniu  wołowiny  tylko  zbadanej,  ugotowanej  lub
pieczonej. Nie naleŜy odprowadzać ścieków z gospodarstwa do zbiorników wodnych.
Hypodermatozę  bydła  (gzawica)  wywołują  dwa  gatunki  gza  H.  Bovis  i  H.  Lineatum.
Objawami  podczas  składania  jaj  jest  wyraźny  niepokój,  próby  ucieczki.  W  miejscu
wniknięcia  larw  przez  skórę  tworzą  się  ogniska  zapalne.  Silna  inwazja  moŜe  spowodować
chudnięcie  zwierząt.  W  okresie  od  wiosny  do  połowy  lata  występują  guzy  podskórne  ze
znajdującymi  się  w  nich,  oddychającymi  przez  otwór  w  skórze  larwami  gza.  Przy  silnej
inwazji, w okresie wędrówek larw przez kanał kręgowy, moŜe dochodzić do róŜnego stopnia
niedowładów.  Niszczenie  larw  gza  wędrujących  w  okresie  późnojesiennym  dokonuje  się  za
pomocą  środków  pasoŜytobójczych.  Zapobieganie  polega  na  unikaniu  wypasaniu  bydła
podczas upałów, kiedy spotyka się duŜe ilości gzów.

Rys. 12. Giez bydlęcy (Hipoderma bovis ) A – owad dojrzały, B – larwa, C – jaja Hipoderma lineatum

[12, s. 90]

Grzybica u bydła jest to przewlekłe schorzenie skóry spowodowane zakaŜeniem grzybami
Trichophyton.

Objawy – najczęściej na skórze głowy, szyi, łopatkach, w okolicy nasady ogona

występują  początkowo  ograniczone  nacieki  w  skórze,  nastroszenie  włosa,  następnie
wyłysienia  i  zestrupienia  ognisk.  Strupowatej  postaci  grzybicy  towarzyszą  często  wykwity
skórne z pęcherzykami wypełnionymi surowiczym płynem w okolicy wymienia lub moszny.
U dorosłego, bardziej odpornego bydła, grzybica występuje w postaci strzygącej – ogniskowe
wypadnięcie włosa bez silniejszego odczynu skóry. W niekorzystnych warunkach środowiska
grzybica  obejmuje  duŜy  procent  stada  i  przy  objęciu  schorzeniem  duŜej  części  skóry
powoduje  wyraźny  spadek  kondycji.  W  rozpoznaniu  pomocne  są  badanie  zeskrobin  ze
zmienionych  części  skóry.  Leczenie  polega  na  pędzlowaniu,  smarowaniu  lekami
grzybobójczymi.

Zapobieganie i zwalczanie polega na zapewnieniu właściwych warunków utrzymania

i Ŝywienia,  ze  szczególnym  uwzględnieniem  zawartości  cynku  i  witaminy  A.  W  stadach
o duŜym  nasileniu  zachorowań  naleŜy  stosować  profilaktyczne  szczepienia  jak  równieŜ
przeprowadzać dezynfekcję pomieszczeń preparatami grzybobójczymi.

Choroby koni
Glistnicę  koni  wywołuje  nicień  –  glista  końska,  który  usadawia  się  w  jelicie  cienkim.
ZaraŜenie  następować  moŜe  na  pastwisku,  w  stajniach  podczas  karmienia  sianem  z  podłogi.
Objawy  zaleŜą  od  liczby  atakujących  organizm  pasoŜytów  i  wieku  konia.  Najbardziej
wraŜliwe  są  źrebięta  5  –  7  miesięczne  i  u  nich  występuje  zmienny  apetyt,  bladość  błon
ś

luzowych, biegunki na przemian z zaparciem. Rozpoznawanie polega na stwierdzeniu w kale

wydalonych glist lub jaj pasoŜytów. Zapobieganie to przede wszystkim odrobaczanie
zwierząt 2 w roku oraz utrzymaniu w stajni naleŜytych warunków higienicznych.
Świerzb koni wywołują trzy rodzaje świerzbowców naleŜące do roztoczy. KaŜdy z nich
umiejscawia się gdzie indziej wywołując inną postać świerzbu.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

wierzbowiec drŜący – umiejscawia się początkowo na skórze głowy, później

rozprzestrzenia  się  na  szyję,  kłąb  a  wkrótce  na  całe  ciało.  Świerzbowce  pasoŜytują
w głębokich  warstwach  naskórka.  Inwazja  świerzbowców  powoduje  lokalny  stan  zapalny
i powstawanie małych guzków surowiczo – komórkowego nacieku a następnie pęcherzyków
wypełnionych  płynem  surowiczym.  DraŜniące  działanie  śliny  świerzbowca  powoduje
nadmierne  rogowacenie  i łuszczenie  się  naskórka.  W  przypadkach  przewlekłych  moŜe
spowodować wyłysienie.

wierzbowiec naskórny usadawia się u koni w miejscach pokrytych długim włosem

a więc w okolicy grzywy, ogona i tam teŜ zaczyna się proces chorobowy. W następstwie
ocierania się koni na skutek silne świądu dochodzi do wytarcia włosów, zdrapywania strupów
i wtórnych infekcji.

wierzbowiec pęcinowy spotykany jest rzadko, usadawia się głównie na tylnej

powierzchni  dolnych  części  kończyn.  Objawami  są  łuskowate  naloty  widoczne  w  okolicy
pęcin.  Wyraźny  świąd  powoduje  niepokój.  Konie  przestępują  z  nogi  na  nogę,  ocierają
kończyny  o  siebie.  Podstawą  rozpoznania  jest  stwierdzenie  świerzbowców  w  zeskrobinach
z pogranicza  miejsc  zdrowych  i  chorych.  Zwalczanie  polega  na  miejscowym  stosowaniu
związków pasoŜytobójczych.
Zaraza  stadnicza  koni  występuje  u  ogierów  i  klaczy  i  wywołuje  ją  świdrowiec  koński.
ZaraŜenie  następuje  w  czasie  krycia.  Przebieg  choroby  jest  zazwyczaj  przewlekły
a w przypadkach typowych cechuje się trzema okresami. W pierwszym następują zmiany na
narządach  płciowych  U  ogiera  dotkniętego  zarazą  występują  ograniczone  obrzęki  na  worku
mosznowym  i  na  brzuchu.  Prącie  obrzmiewa  i  zwisa,  występują  na  nim  czerwone  plamy,
pęcherzyki i wrzody. U klaczy obrzmiewają wargi sromowe. Z pochwy wypływa wydzielina
ś

luzowa Ŝółta, a na jej błonie śluzowej stwierdza się czerwone plamy, pęcherzyki i wrzody.

Okres  drugi  objawia  się  pokrzywkowymi  zmianami  na  skórze  –„obrzęki  talarowate”
o średnicy  5  –  20  cm.  Sierść  traci  połysk,  konie  słabną  i  chudną  mimo  dobrego  karmienia.
W trzecim  okresie  występują  zaburzenia  układu  nerwowego  w  postaci  poraŜeń  niektórych
nerwów ruchowych.

Rozpoznanie kliniczne oraz badania śluzu z narządów rozrodczych, wysięków

z obrzęków talarowatych pozwalają na wykrycie Ŝywych, poruszających się świdrowców.
Najwłaściwszym sposobem rozpoznania choroby jest badanie krwi. Dla zabezpieczenia się
przed rozszerzeniem choroby obowiązują badania ogierów i klaczy przed ich stanowieniem.

Rys. 13. Świdrowiec koński A – pasoŜyt, a-jądro,
b-bleferoplast, c-wić, d-błona falująca [12, s. 21]

Rys. 14. Świdrowiec koński B – obraz krwi ze
ś

widrowcami [12. s. 21 ]

Choroby świń

W przewodzie pokarmowym świń występują takie pasoŜyty jak: glista świńska

(pasoŜytuje w jelicie cienkim), nicienie Ŝołądkowo-jelitowe, węgorki świńskie.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Włośnica ( trichinellosis) jest ogólnoustrojową chorobą inwazyjną spowodowaną spoŜyciem
larw nicieni. Przebieg choroby jest zróŜnicowany, od postaci bezobjawowych i poronnych do
przypadków  cięŜkich  i  śmiertelnych.  Świnie  zaraŜają  się  zjadając  odpadki  rzeźne  z  uboju
gospodarczego,  takŜe  szczurów.  Rozpoznanie  przyŜyciowe  włośnicy  u  świń  na  podstawie
objawów  klinicznych  jest  trudne.  Przeprowadza  się  po  uboju  zwierząt.  Zapobieganie  polega
na kontroli i eliminowaniu mięsa zawierającego larwy włośnia oraz deratyzacji chlewni.

Rys. 15. Włosień (Trichinella spirali A– samica , B–otorbione larwy w mięśniach prąŜkowanych [12, s. 100]

Świerzb wywoływany jest przez pajęczaka świerzbowca drąŜącego pasoŜytującego w skórze
zwierząt.  Objawia  się  świądem  i  stanem  zapalnym  skóry.  Świnie  pocierają  się  o  ściany
i przegrody  kojców.  Ich  skóra  łuszczy  się,  fałduje  pokrywa  krostami  i  strupami.  Świerzb
powoduje utratę apetytu i niepokój. ZaraŜenie następuje przez kontakt z chorymi zwierzętami
lub za pośrednictwem urządzeń chlewni, zakaŜonych narzędzi do pielęgnacji zwierząt.

Najczęstsze choroby drobiu, ryb i pszczół
Askarydioza  występuje  u  kur,  indyków  perlic  rzadko  kacząt,  baŜantów  a  wywołuje  ją
Ascaridia  goili,  pasoŜytujący  w  jelicie  cienkim.  Do  zaraŜenia  dochodzi  jajami  inwazyjnym,
wydalanymi przez ptaki znajdującymi się w ściółce, wilgotnej ziemi, wodzie, paszy. Dlatego
teŜ  glistnica  występuje  głównie  w  chowie  wolno  wybiegowym,  wyjątkowo  tylko  w  chowie
bateryjnym. Najłatwiej zaraŜają się kury ras lekkich (zielononóŜki, leghorny), rasy cięŜsze są
bardziej odporne.
Dermanysozę wywołuje roztocz zwany ptaszyńcem który jest najbardziej szkodliwym i jest
najbardziej  dokuczliwym  pasoŜytem  zewnętrznym  drobiu.  PoraŜa  ptaki  w  kaŜdym  wieku
i hodowane  róŜnymi  technologiami.  Ptaszyńce  poprzez  nakłuwanie  skóry,  wysysanie  krwi
i wprowadzanie  śliny  wywołują  niedokrwistość,  świąd,  niepokój  i  bezsenność  ptaków.
Rozpoznanie  opiera  się  na  stwierdzeniu  niedokrwistości  u  ptaków  oraz  ptaszyńców
w szparach  kurnika.  Pomieszczenia  naleŜy  poddać  czyszczeniu  mechanicznemu  oraz
zastosować środki chemiczne.
Kokcydioza  wywoływana  jest  przez  pierwotniaki  z  rodzaju  Eimeria,  a  zachorowania  mogą
stać  się  szczególnie  niebezpieczne  w  intensywnym  chowie  drobiu.  Choroba  rozprzestrzenia
się  wtedy,  kiedy  ptaki  zjadają  materiał  zanieczyszczony  odchodami  chorych  ptaków.
Zainfekowane  ptaki  wykazują  osłabienie,  są  bardzo  blade  i  tracą  kondycję.  Pióra  stają  się
nastroszone, skrzydła słabe, a odnóŜa suche i blade. Ptaki skupiają się wokół siebie, przestają
Ŝ

erować. Pojawia się biegunka, a nawet krew w odchodach. Największa śmiertelność

obserwowana  jest  pomiędzy  czwartym  a  szóstym  dniem.  Profilaktyka  kokcydiozy  wymaga
podawania  preparatów  o  działaniu  kokcydiostatycznym,  naleŜy  równieŜ  zapewnić
odpowiednie warunki zoohigieniczne.
Ospa  rybia  wywołana  przez  Kulorzęsek  podnabłonkowy,  który  w  sprzyjających  warunkach
namnaŜa  się  masowo  i  wówczas  moŜe  spowodować  śnięcie  ryb.  Źródłem  zakaŜenia  są
dorosłe ryby będące nosicielami kilku pasoŜytów. Podatne na zakaŜenia są szczególnie ryby
młode. Ryby w zaawansowanym stadium choroby mają zwykle kilka lub kilkanaście białych

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

plamek  o  średnicy  0,3  –  1  mm,  dobrze  odgraniczonych  od  barwnej  skóry  ryby  lub  dobrze
widocznych na tle czerwonych skrzeli. Niekiedy kulorzęsek występuje w rogówce oka. Skóra
i  skrzela  ryby  wyglądają  jak  obsypane  solą  i  jest  to  objaw  intensywnej  inwazji  kulorzęska.
Choroba  jest  nieuleczalna.  Zapobieganie  polega  na  stosowaniu  kwarantanny  dla  nowo
nabytych ryb.
Warroza jest chorobą wywoływaną przez inwazję roztocza Varroa destructor, odŜywiającego
się  hemolimfą  czerwia  i  pszczół  dorosłych.  PasoŜyt  do  swojego  rozwoju  wykorzystuje
zarówno czerw trutowy jak i pszczeli. Najgroźniejsze dla rodziny jest Ŝerowanie samic Varroa
na czerwiu pszczelim, zwłaszcza na tej generacji larw, z której powstają robotnice wchodzące
w  skład  kłębu  zimowego.  Czas  Ŝycia  uszkodzonych  przez  roztocza  pszczół  znacznie  się
skraca,  czego  efektem  jest  ich  przedwczesne  i  nasilone  osypywanie  się  w  drugiej  połowie
zimy,  co  prowadzi  do  znacznego  osłabienia  takich  rodzin  wiosną.  W  drastycznych
przypadkach całe rodziny giną juŜ w pierwszej połowie zimowli.

Podstawą prawidłowego zwalczania warrozy jest właściwe stosowanie odpowiednich

preparatów.  Bardzo  polecana  jest  regularna  kontrola  stopnia  inwazji  pasoŜyta  np.  przez
odsklepianie  czerwia  trutowego  i  sprawdzaniu  ewentualnej  obecności  samic  roztocza.
ZauwaŜenie  pasoŜytów  na  dorosłych  pszczołach  w  drugiej  połowie  lata  świadczy  o silnej
inwazji  i  małych  szansach  na  przezimowanie  takiej  rodziny.  Zwalczanie  i zapobieganie
polega na stosowaniu:

−

zabiegów chemicznych – w kraju zarejestrowane i dopuszczone do obrotu są preparaty
lecznicze do zwalczania warrozy w rodzinach pszczelich: Apiwarol AS, Bayvarol,

−

zabiegów biotechnicznych: wycinanie plastrów trutowych, wyłapywanie roztoczy
w rojach, całkowita wymiana plastrów w połączeniu z wyłapywaniem roztoczy za
pomocą plastra trutowego.

Rys. 16. Varroa destruktor [21]

4.4.2.

Pytania sprawdzające

Odpowiadając na pytania, sprawdzisz, czy jesteś przygotowany do wykonania ćwiczeń.

Jakiego Ŝywiciela nazywamy ostatecznym a jakiego pośrednim?

Jakie jest chorobotwórcze działanie pasoŜytów?

Jakie choroby wywołują przywry?

Jakie są objawy choroby motyliczej u bydła i owiec?

W jaki sposób moŜemy rozpoznać chorobę motyliczą ?

Jakie są cechy charakterystyczne budowy tasiemców?

Jaki pasoŜyt wywołuje wągrzycę bydła?

Jakie są objawy glistnicy w zwierząt?

W jaki sposób dochodzi do zaraŜenia włośnicą?

10.

Jakie są objawy ospy rybiej?

11.

Jak rozpoznać warrozę u pszczół?

12.

Jakie są sposoby oceny stopnia inwazji V. destructor w rodzinach pszczelich?

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Ćwiczenie 1

Na podstawie obserwacji makroskopowej i mikroskopowej tasiemca określ

przystosowania do pasoŜytniczego trybu Ŝycia.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

przeczytać literaturę dotyczącą pasoŜytów,

przygotować wraz z kolegami z zespołu miejsce do pracy,

wykonać schematyczny rysunek z makroskopu,

wykonać schematyczny rysunek spod mikroskopu,

oszacować w % jaką część wnętrza członu zajmuje macica wypełniona jajami – na
podstawie obserwacji mikroskopowej strobli,

napisać notatkę z ćwiczenia uwzględniając charakterystyczne cech budowy
przystosowane do pasoŜytniczego trybu Ŝycia.

WyposaŜenie stanowiska pracy:

−

preparat mokry-przedstawiciel gromady tasiemców,

−

preparaty mikroskopowe – główka i człon,

−

mikroskop,

−

klucz do oznaczania gatunków pasoŜytów,

−

notatnik, długopis,

−

literatura z rozdziału 6 dotycząca chorób pasoŜytniczych.

Ćwiczenie 2

Rozpoznaj larwy włośnia krętego na podstawie mikroskopowej obserwacji pasoŜyta.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

przeczytać materiał nauczania dotyczący pasoŜytów,

przygotować wraz z kolegami z zespołu miejsce do pracy,

wykonać schematyczny rysunek spod mikroskopu,

napisać notatkę z ćwiczenia.

WyposaŜenie stanowiska pracy:

−

preparat mikroskopowy – larwa włośnia krętego,

−

mikroskop,

−

klucz do oznaczania gatunków pasoŜytów,

−

poradnik ucznia,

−

długopis, notatnik,

−

literatura z rozdziału 6 dotycząca chorób pasoŜytniczych.

Ćwiczenie 3

Rozpoznaj chorobę na podstawie opisu objawów klinicznych u konia oraz rysunku

pasoŜyta wywołującego chorobę.

Opis objawów choroby.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

U konia występują widoczne zmiany skórne: powstaje stan zapalny skóry, połączony

z łuszczeniem  się  naskórka  występowaniem  licznych  guzków,  pęcherzyków  i  krost.
W efekcie  końcowym  skóra  traci  elastyczność,  łatwo  pęka,  powstają  wyłysienia.
W zeskrobinach skóry miejsc chorych wykryto pasoŜyta, którego przedstawiono poniŜej.

A – samiec

B – samica

Rysunek do ćwiczenia 3 [10, s. 123]

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

przeczytać literaturę dotyczącą chorób pasoŜytniczych,

określić pasoŜyta, który go wywołuje,

określić chorobę,

określić jej zwalczanie.

WyposaŜenie stanowiska pracy:

−

plansze z pasoŜytami,

−

literatura z rozdziału 6 dotycząca chorób pasoŜytniczych.

Ćwiczenie 4

Przeprowadź rozpoznanie choroby u ryb na podstawie opisu objawów choroby oraz

obserwacji pod mikroskopem pasoŜyta który ją wywołuje.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

przeczytać literaturę dotyczącą chorób ryb,

przeczytać opis objawów choroby,

obejrzeć plansze ilustrujące z objawami choroby, bez nazwy choroby,

obejrzeć planszę z pasoŜytem, który ja wywołuje, bez nazwy,

obejrzeć pasoŜyta w preparacie mikroskopowym, bez nazwy.

określić nazwę pasoŜyta,

określić chorobę oraz sposoby jej zwalczania,

sporządzić notatkę z ćwiczenia.

WyposaŜenie stanowiska pracy:

−

opis objawów choroby,

−

plansze ilustrujące objawy choroby u ryb, bez nazwy

−

plansze ilustrujące pasoŜyta, który ja wywołuje, bez nazwy,

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

−

lupa, mikroskop, preparat mikroskopowy,

−

notatnik, długopis,

−

literatura z rozdziału 6 dotycząca chorób ryb.

Ćwiczenie 5

Przeprowadź badanie czerwia trutowego pod kątem oceny intensywności inwazji

roztocza Varroa destruktor.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

przeczytać literaturę dotyczącą chorób pszczół,

odsklepić 100 komórek z czerwia trutowego,

policzyć osobniki V.destruktor wewnątrz komórek i na czerwiu, liczbę komórek
odsklepionych i liczbę komórek, w których znajdowały się roztocze,

obliczyć intensywność inwazji (Ii), oznaczającą liczbę roztoczy w 100 komórkach
czerwiu, bądź ekstensywność inwazji (Ei), czyli procent komórek zaraŜonych wg wzorów,

Ii (%) = (liczba V.d. / liczba komórek odsklepionych) x 100,

Ei (%) = (liczba komórek z V.d. / liczba wszystkich odsklepionych komórek)x100,

zinterpretować uzyskane wyniki,

sporządzić notatkę z ćwiczenia,

przedstawić wyniki z ćwiczenia na forum grupy.

WyposaŜenie stanowiska pracy:

−

odsklepiacz,

−

urządzenie do odymiania,

−

plansze ilustrujące roztocze oraz objawy choroby warrozy,

−

literatura z rozdziału 6 dotycząca chorób pszczół,

−

ubranie pasieczne.

4.4.3.

Sprawdzian postępów

Czy potrafisz:

Tak

Nie

scharakteryzować szkodliwy wpływ pasoŜyta na Ŝywiciela?



określić objawy choroby motyliczej u bydła i owiec?



rozpoznać larwy pasoŜytów?



rozpoznać świerzb u konia?



wymienić cechy przystosowawcze do pasoŜytniczego trybu Ŝycia
u tasiemca?



określić choroby wywoływane przez nicienie?



określić w jaki sposób następuje zaraŜenie włośniami?



scharakteryzować chorobę wywołaną przez gza bydlęcego?



rozpoznać gza bydlęcego oraz jego postać larwalną i jaj?



10)

scharakteryzować sposoby zwalczania chorób inwazyjnych?



11)

rozpoznać warrozę u pszczół?



„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

SPRAWDZIAN OSIĄGNIĘĆ

INSTRUKCJA DLA UCZNIA

Przed rozpoczęciem rozwiązywania testu przeczytaj uwaŜnie instrukcję.

Podpisz imieniem i nazwiskiem kartę odpowiedzi.

Zapoznaj się z zestawem zadań testowych.

Test zawiera 20 zadań. Do kaŜdego zadania dołączone są cztery warianty odpowiedzi,
tylko jedna jest prawidłowa.

Za prawidłową odpowiedź otrzymasz 1 punkt.

Udzielaj odpowiedzi tylko na załączonej karcie odpowiedzi stawiając znak
x w odpowiedniej rubryce. W przypadku pomyłki błędną odpowiedź zaznacz kółkiem,
a następnie zakreśl prawidłową odpowiedź.

Pracuj samodzielnie.

JeŜeli będziesz miał problem z odpowiedzią na któreś zadanie, to odłóŜ jego rozwiązanie
na później i wróć do niego jeszcze raz.

Na rozwiązanie testu masz 30 minut.

10.

Jeśli czas Ci pozwoli, przed oddaniem swojej pracy sprawdź odpowiedzi jeszcze raz.

Powodzenia!

ZESTAW ZADAŃ TESTOWYCH

Choroby zakaźne zwierząt zwalczane są na podstawie ustawy
a)

ochronie zdrowia zwierząt oraz zwalczania chorób zakaźnych zwierząt.

ustawy o ochronie roślin.

ustawy oŜywieniu zwierząt.

ustawy o transporcie zwierząt.

Zwierze raŜąco zaniedbywane lub okrutnie traktowane moŜe być odebrane czasowo lub
na stałe właścicielowi zwierzęcia na podstawie decyzji
a)

Wójta, burmistrza oraz lekarza weterynarii.

Sanepidu.

Urzędu Wojewódzkiego.

Ministerstwa Rolnictwa i Rozwoju Wsi.

Prawidłowa temperatura ciała u bydła wynosi
a)

37,5

C – 39,5

36,5

C – 37,5

C – 42

38,7

C - 40,7

Prawidłowa liczba tętna na minutę u koni wynosi
a)

50 – 80.

60 – 90.

40 – 50.

24 – 42.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Prawidłowa liczba oddechów na minutę u bydła wynosi
a)

14 – 30.

12 – 25.

50 – 60.

15 – 20.

Badanie tętna u koni przeprowadza się na tętnicy
a)

szczękowej.

udowej.

twarzowej.

usznej.

Prawidłowa liczba ruchów Ŝwacza u krowy wynosi w ciągu 5 minut:
a)

2 – 4.

16 – 20.

7 – 14.

5 – 6.

Prawidłowa ilość dobowa oddawanego moczu w litrach u bydła wynosi
a)

2 – 14.

8 – 22.

0,5 – 2.

2 – 4.

Nakłucie Ŝwacza (trokarowanie) wykonuje się przebijając powłoki brzuszne i ścianę
Ŝ

wacza w

rodkowej części lewego dołu głodowego.

lewej części lewego dołu głodowego.

prawej części prawego dołu głodowego.

prawej części lewego dołu głodowego.

10.

Choroba  zaczyna  się  gorączką,  osowieniem,  brakiem  apetytu.  Następnie  pojawiają  się
pęcherze róŜnej wielkości na błonie śluzowej jamy gębowej, na koronce racic i w szparze
międzyracicznej.  Produkcja  mleka  gwałtownie  spada.  W  obrębie  jamy  ustnej  to  jest  na
błonie  śluzowej  języka,  podniebienia,  dziąseł,  policzków  stwierdza  się  pęcherze
wypełnione  słomkowo-Ŝółtym  płynem.  Pęcherze  mogą  być  obecne  równieŜ  na  błonie
ś

luzowej otworów nosowych i śluzawicy, na strzykach i niekiedy na skórze wymienia.

Wymienione objawy kliniczne występują przy
a)

pryszczycy.

wściekliźnie.

brucelozie.

mastitis.

11.

Choroba inwazyjna jest wywołana przez
a)

pasoŜyty.

wirusy.

bakterie.

grzyby.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

12.

Toksoplazmoza wywołana jest przez
a)

pierwotniaka.

przywry.

nicienie.

owady.

13.

Przedstawiony na rysunku pasoŜyt to

motylica wątrobowa.

tasiemiec.

glista końska.

kleszcz pastwiskowy.

14.

Włośnicę u świń wywołuje
a)

tasiemiec.

włosień.

glista .

roztocze.

15.

Objawami choroby motyliczej są przede wszystkim zmiany w
a)

nerkach.

wątrobie i przewodach Ŝółciowych.

układzie nerwowym.

układzie moczowym.

16.

Osiąga  4  m  długości,  ma  główkę  opatrzoną  czterema  przyssawkami  i  wieńcem  haków.
PasoŜytuje  w  jelitach  człowieka.  śywicielem  pośrednim  jest  zwykle  świnia.  Wągry
z jedną  główką,  średnicy  kilku  milimetrów,  rozwijają  się  w  mięśniach.  Znacznie
groźniejsze  jest  zaraŜenie  jajami,  gdyŜ  wtedy  człowiek  jest  Ŝywicielem  pośrednim.
Wędrująca  larwa  moŜe  osiedlić  się  np.  w  mózgu  lub  w  oku,  gdzie  rozwój  wągra
powoduje niebezpieczne uszkodzenia. Jest to
a)

tasiemiec uzbrojony.

glista.

widrowiec.

tasiemiec nieuzbrojony.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

17.

Zoonozą jest
a)

cukrzyca.

bruceloza.

alergia.

nosówka.

18.

W przypadku pogryzienia człowieka przez psa naleŜy zwierzę
a)

uwiązać.

zaszczepić przeciw wściekliźnie.

zabić.

poddać obserwacji w lecznicy weterynaryjnej.

19.

Przyczyną wystąpienia biegunki u prosiąt ssących jest pierwotniak Isospora suis
a zakaŜenie nim odbywa się poprzez
a)

połknięcie inwazyjnych oocyt.

siarę.

drogi oddechowe.

skórę.

20.

Podejrzenie mastitis występuje wtedy gdy liczba komórek somatycznych w 1 ml mleka
wynosi
a)

< 250 tys.

>250tys.

<360 tys.

100-200 tys.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

KARTA ODPOWIEDZI

Imię i nazwisko:................................................................................................

Rozpoznawanie i zwalczanie chorób u zwierząt.

Zakreśl poprawną odpowiedź.

zadania

Odpowiedź

Punkty

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

LITERATURA

Borowski T.: Choroby przewodu pokarmowego przeŜuwaczy. SGGW, Warszawa 1990

Czasopismo: Bydło nr 3/2007

Fitko R., Kądziołka A.: Patofizjologia zwierząt. PWRiL, Warszawa 1991

Furmaga S.: Choroby pasoŜytnicze zwierząt domowych. PWRiL, Warszawa 1983

Gliński Z., Kostro K.: Choroby zakaźne zwierząt. PWRiL, Warszawa 2003

Gliński Z., Kostro K.: Choroby zakaźne zwierząt z zarysem epidemiologii weterynaryjnej
i zoonoz. PWRiL, Warszawa 2005

Gundłach J. L., Radzikowski A.B.: Parazytologia i parazytozy zwierząt. PWRiL,
Warszawa 2004

Hartwig A.: Choroby pszczół. SGGW, Warszawa 1990

McEwen J.: Choroby koni i ich leczenie. Muza, Warszawa 2006

10.

Nicpoń J, Kita J.: Wybrane choroby koni. Wydawnictwo SIMA, Warszawa 2004

11.

Nicpoń J. Badania kliniczne w diagnostyce chorób wewnętrznych zwierząt domowych.
Akademia Rolnicza we Wrocławiu 1997

12.

Patyk S.: Choroby inwazyjne zwierząt domowych. PWRiL, Warszawa 1983

13.

Prost M.: Choroby pasoŜytnicze ryb. AR Lublin 1991

14.

Ross P. Cowart.: Choroby świń w zarysie. Wydawnictwo SIMA, Warszawa 2002

15.

Sikora J. Wybrane choroby bydła .Wydawnictwo SIMA, Warszawa 2002

16.

Wachnik Z.: Choroby drobiu PWN, Warszawa 1982

17.

Wachnik Z.: Zarys chorób zakaźnych zwierząt. PWN, Warszawa 1983

18.

Winnicka A.: Diagnostyka laboratoryjna wybranych jednostek chorobowych u psów.
Wydawnictwo SIMA, Warszawa 2000

19.

http://minrol.gov.pl

20.

http://wetgiw.gov.pl

21.

http://pl.wikipedia.org/

22.

http://www.pasieka.pszczoły.pl

23.

http://www.apra.pl