Inpe_124

dr inż. Anna Stankowska
Uniwersytet Warszawski
dr inż. Marek Szuba
Instytut Energoelektryki Politechniki Wrocławskiej

KONSULTACJE SPOŁECZNE JAKO ELEMENT EDUKACJI

W ZAKRESIE ODDZIAŁYWANIA NA ŚRODOWISKO

POLA MAGNETYCZNEGO 50 Hz WYTWARZANEGO

PRZEZ LINIE NAPOWIETRZNE 220 i 400 kV

1. Wstęp

W artykule przedstawiono wagę oraz rolę konsultacji społecznych będących elemen-
tem edukacyjnym w zakresie oddziaływania na środowisko pola magnetycznego 50 Hz
wytwarzanego przez linii napowietrzne 220 i 400 kV. Opisane w artykule działania
pozwolą wpłynąć na znaczącą poprawę jakości działań towarzyszących procesowi
inwestycyjnemu, umożliwią zapobieganiu potencjalnym konfliktom społecznym oraz
dadzą szansę na skuteczne pozyskiwanie dofinansowania tego rodzaju przedsięwzięć
inwestycyjnych ze środków unijnych.

Budowa układów przesyłowych najwyższych napięć jest zagadnieniem o dużej

złożoności zarówno od strony inżynieryjno-technicznej, legislacyjnej, jak również
szeroko rozumianych problemów ochrony środowiska, w tym szczególnie wpływu
pola magnetycznego 50 Hz na zdrowie i życie ludzkie. O ile dwa pierwsze zagad-
nienia są dość dobrze rozpoznane, o tyle problem oddziaływania pola magnetycznego
50 Hz jest przedmiotem różnorodnych prac badawczych w wielu placówkach nauko-
wych  na  świecie,  jak  również  tematem  licznych  dyskusji  na  forum  międzynaro-
dowym. Odbija się to szerokim echem wśród osób zainteresowanych tą tematyka,
a w szczególności  społeczności  lokalnych  zamieszkujących  w bezpośrednim  są-
siedztwie istniejących oraz planowanych do wybudowania linii napowietrznych 220
i 400  kV.  Nie  można  się  zatem  dziwić,  że  w świetle  różnorodnych,  czasami  nie-
pokojących  doniesień  prasowych  o wątpliwej  wartości  naukowej,  zaniepokojone
grupy społeczne poszukują jakichkolwiek informacji z tego obszaru. Powoduje to
niejednokrotnie  powstanie  chaosu  informacyjnego  wśród  społeczeństwa  oraz  po-
czucie  realnego  zagrożenia,  którego  źródłem  są  –  jego  zdaniem  –  projektowane
i budowane linie i stacje elektroenergetyczne. Sytuacja taka może znacząco wpłynąć
na wydłużenie procesu realizacji inwestycji infrastrukturalnych o znaczeniu strategicz-
nym dla kraju. Wydaje się zatem niezbędne dostarczenie społeczeństwu rzetelnych,

obiektywnych i wiarygodnych informacji o wpływie na środowisko pola magnetycznego

50 Hz, wytwarzanego przez tego rodzaju obiekty elektroenergetyczne, poprzez pod-
jęcie odpowiednich działań edukacyjno-informacyjnych oraz konsultacji społecz-
nych. Wagę tego zagadnienia podkreśla fakt wprowadzenia w życie ustawy z 3 paź-
dziernika 2008 r. o udostępnianiu informacji o środowisku i jego ochronie, udziale
społeczeństwa w ochronie środowiska oraz o ocenach oddziaływania na środowisko
[1], która implementuje obowiązki inwestorów tego rodzaju przedsięwzięć, wyni-
kające m.in. z dyrektyw:

Nr 117

Pole elektromagnetyczne

Parlamentu Europejskiego i Rady nr 2001/42/WE z 27 czerwca 2001 r. w spra-
wie oceny wpływu niektórych planów i programów na środowisko,

Rady Europy nr 85/337/EWG z 27 czerwca 1985 r. w sprawie oceny skutków
wywieranych przez niektóre przedsięwzięcia publiczne i prywatne na środo-
wisko naturalne,

Rady Europy nr 92/43/EWG z 21 maja 1992 r. w sprawie ochrony siedlisk
przyrodniczych oraz dzikiej fauny i flory,

Rady Europy nr 79/409/EWG z 2 kwietnia 1979 r. w sprawie ochrony dzikiego
ptactwa.

Scharakteryzowane we wspomnianych dyrektywach działania mają na celu

zapewnienie „społecznego udziału w projekcie” oraz podejmowanie decyzji stano-
wiących swoistego rodzaju konsensus społeczny, od najwcześniejszych etapów reali-
zacji elektroenergetycznych inwestycji infrastrukturalnych, aż do fazy monitoringu
na etapie ich budowy i eksploatacji. Jest zatem oczywiste, że akcje edukacyjne,
informacyjne i konsultacyjne dotyczące poszczególnych inwestycji muszą być plano-
wane na tyle wcześnie, aby nie zaskakiwały mieszkańców na etapie ich realizacji.

Zagadnienia dotyczące wpływu na środowisko pola magnetycznego 50 Hz wytwa-

rzanego przez linie napowietrzne najwyższych napięć są przedmiotem zaintereso-
wania wielu instytucji badawczych na świecie. Wyniki przeprowadzonych tam prac
są tematem licznych publikacji w czasopismach naukowych. Jak dotąd nie udało się
jednak jednoznaczne określić, czy istnieje związek przyczynowo-skutkowy między
ekspozycją ludzi w polu magnetycznym pochodzącym od linii, a wzrostem zachoro-
walności  na  nowotwory,  w tym  szczególnie  różnego  rodzaju  białaczki.  Nie  ulega
jednak wątpliwości, iż jest to temat budzący wiele emocji zwłaszcza wśród społecz-
ności zamieszkującej w otoczeniu istniejących lub planowanych do realizacji tego
rodzaju  inwestycji.  W  efekcie  tego  powstaje  swoisty  chaos  medialny,  najczęściej
wspierany  przez  prasę  poszukującą  sensacji  (Rys.1),  jak  również  poprzez  treści

2. Pole magnetyczne 50 Hz pochodzące od linii napowietrznych 220 i 400 kV –

źródła informacji

Rys. 1. Artykuł prasowy z czasopisma Angora nr 50, z dnia 17.12.2000 r.

umieszczane na nowo powstających stronach internetowych, prowadzonych głównie
przez przeciwników określonej inwestycji. Jak należy się domyślać, zamieszczane

na tego rodzaju stronach internetowych nie są w żaden sposób afiliowane przez

uznane organizacje ponadnarodowe, czy pozarządowe, zajmujące się problematyką
oddziaływania na zdrowie pola magnetycznego. Do organizacji tego rodzaju należy
zaliczyć przede wszystkim Światową Organizację Zdrowia (WHO), Międzynarodowe
Stowarzyszenie Ochrony przed Promieniowaniem (IRPA) czy Polskie Towarzystwo
Badań Radiacyjnych (PTBR).

Warto zauważyć, że wiele z tego typu stron internetowych jest tworzonych i reda-

gowanych  przez  przedstawicieli  społeczności  lokalnych  protestujących  przeciwko
lokalizacji  linii  napowietrznych  w pobliżu  ich  miejsca  zamieszkania  i nie  zawsze
mających interes prawny lub faktyczny w prowadzeniu takich akcji. Niestety efektem
tego  typu  działań  jest  narastające  wśród  zainteresowanej  społeczności  lokalnej
przeświadczenie o dużej szkodliwości linii napowietrznych, a czasem wręcz poczucie
realnego zagrożenia. Pojawiające się na owych forach wypowiedzi w rodzaju „…Piszę
„niemal”, bo nigdzie nie przewidziałem bezmiernej bezczelności energetyki, która nie
dość, że całej gminie kórnickiej zapaskudziła krajobraz, sprowadziła ogromne, nie-
przewidywalne zagrożenie zdrowotne ze strony wzmożonego promieniowania powsta-
jącego  wokół  przewodów  przesyłowych…”  Mądrzy  ludzie,  naukowcy  i lekarze,
wypowiadają się z wielkim niepokojem o zagrożeniach, opierając się na badaniach
i obserwacjach, przezornie ostrzegając przed nieznanym do końca niebezpieczeństwem.
No, ale tych naszych „mądrych od energetyki” to nie dotyczy, oni są „najmądrzejsi”,
bo nie nad swoimi głowami wieszają te „bomby z opóźnionym zapłonem”, bo to nie
ich rodziny, nie ich dzieci mają być zmuszone do życia w atmosferze zagrożenia i stra-
chu, w poczuciu bezradności, bezsilności, w stałym strachu przed najgorszym…” [2],
wprowadzają  oczywisty  zamęt  informacyjny  wśród  mieszkańców,  których  domy
zlokalizowane są w bezpośrednim sąsiedztwie nowo budowanej linii napowietrznej
220/400  kV.  Dzieje  się  tak  dlatego,  że  redagowaniem  tego  typu  stron  zajmują  się
przeważnie  pojedyncze  osoby  lub  grupy  osób  nie  posiadające  przygotowania  fa-
chowego  w analizowanej  dziedzinie,  a opierające  się  najczęściej  na  sensacyjnych
doniesieniach  tabloidów.  Trudno  też  uznać  za  wartościowe  informacje  zawarte
w większości artykułów ukazujących się w prasie codziennej, przede wszystkim tej
o zasięgu lokalnym. Chociaż ich celem jest poinformowanie czytelników o proble-
mach  związanych  z oddziaływaniem  na  środowisko  pól  elektromagnetycznych,
najczęściej na tle rozwijającego się lub istniejącego ostrego konfliktu społecznego
dotyczącego  realizacji  elektroenergetycznej  inwestycji  liniowej,  to  dominującym
środkiem wyrazu są zwroty i sformułowania o zabarwieniu sensacyjnym, bez wni-
kania w istotę specjalistycznych zagadnień.

Należy zauważyć, że przy ocenie skomplikowanych, interdyscyplinarnych proble-

mów dotyczących oddziaływania pola magnetycznego 50 Hz na środowisko, a przede
wszystkim na zdrowie ludzi, najistotniejszą kwestią jest rzetelność i wiarygodność
przekazywanej lub udostępnianej informacji, pozwalająca na obiektywną ocenę
aktualnego stanu rzeczywistej wiedzy w analizowanej dziedzinie. Z tego względu
wydaje się oczywiste, że oceny wyników wąskospecjalistycznych prac badawczych

mogą dokonać wyłącznie specjaliści z konkretnej, zwykle wąskiej dyscypliny naukowej.

treści

Nr 124

Pole elektromagnetyczne

Chcąc zatem uzyskać rzetelne i wiarygodne informacje na temat oddziaływania

pola magnetycznego 50 Hz wytwarzanego przez linie najwyższych napięć należy
korzystać z wydawnictw przygotowywanych przez WHO oraz IRPA/ICNIRP, jak
również z raportów i analiz o dużej wartości merytorycznej, kierowanych do specja-
listów, ekspertów oraz gremiów decyzyjnych.

W środowisku, w którym żyje i pracuje człowiek, narażony jest on na różne

pozytywne i negatywne czynniki, które mogą znacząco oddziaływać na stan jego
zdrowia (Rys. 2). Niektóre z nich odznaczają się wysoką aktywnością biologiczną
i jeżeli są dostatecznie intensywne, to już po krótkim czasie oddziaływania mogą
istotnie pogorszyć stan zdrowia, a nawet doprowadzić do rozwoju niektórych chorób.
Inne, o mniejszej aktywności biologicznej, potrzebują dłuższego okresu czasu dla
ujawnienia swoich skutków zdrowotnych i w początkowej fazie są często niedostrze-
galne i lekceważone.

3. Wpływ pola magnetycznego 50 Hz na stan zdrowia – przepisy i zalecenia

Rys. 2. Rodzaje czynników zewnętrznych wpływających na zdrowie człowieka

W środowisku są również obecne takie czynniki, które w świetle wyników

dotychczasowych badań mają bardzo słabą aktywność biologiczną i tylko w szczegól-
nych warunkach mogą wpływać na stan zdrowia człowieka. W takim właśnie aspek-
cie należy rozpatrywać oddziaływanie na organizm człowieka pola magnetycznego
wytwarzanego przez linie napowietrzne 220 i 400 kV.

Nr 124

Pole elektromagnetyczne

O ile wśród specjalistów istnieje zgoda, że pole magnetyczne o częstotliwości 50 Hz

jest czynnikiem o słabej aktywności biologicznej, który może jednak wywoływać
w organizmach żywych różne efekty biologiczne, to kwestia występowania ryzyka
zdrowotnego, a w szczególności oceny wielkości tego ryzyka, nie jest już jedno-
znaczna. Podstawowe znaczenie ma tu określenie natężeń pól, przy których takie
ryzyko mogłoby się pojawiać.

W warunkach oddziaływania wielu czynników środowiskowych o różnej aktyw-

ności biologicznej, najtrudniejszym problemem jest ustalenie czy pojawianie się da-
nego zjawiska (np. efektu biologicznego czy upośledzenia stanu zdrowia) jest spowo-
dowane rzeczywistym związkiem przyczynowo-skutkowym z którymś z wy

stępu-

jących w tym środowisku czynników, czy tylko przypadkowym współwystępowaniem.

Zważywszy na fakt, iż ryzyko zdrowotne narażenia na pole magnetyczne 50 Hz

występujące w sąsiedztwie linii napowietrznych 220 i 400 kV pozostaje nadal
nieokreślone i wydaje się być niewielkie – jeżeli w ogóle istnieje – to punktem wyjścia
do dalszych rozważań, w szczególności do planowania badań doświadczalnych
w tym zakresie – muszą być efekty biologiczne, obserwowane od wielu lat w różno-
rodnych układach doświadczalnych.

Mając jednak na uwadze fakt, iż efekty działania pól magnetycznych o znacznych

natężeniach są dostatecznie przebadane, wiele krajów podjęło działania zmierzające
do ograniczenia przebywania ludzi w zasięgu silnych pól magnetycznych. W związku
z tym, w większości krajów opracowano i wprowadzono do stosowania normy, prze-
pisy lub zalecenia, w których określono maksymalne dopuszczalne wartości natężeń
pól magnetycznych, w których można swobodnie przebywać, bez obawy o swoje
zdrowie (tablica 1).

Tablica 1. Najwyższe dopuszczalne w środowisku natężenia pola magnetycznego (H) wg prze-

pisów i zaleceń niektórych krajów oraz wg zalecenia organizacji międzynarodowych

Uwagi

Kraj

Organizacja

międzynarodowa

Wartość

dopuszczalna

natężenia pola

magnetycznego

H [A/m]

Zalecenia dotyczące stosowania wartości dopuszczalnych

Austria

Tzw. poziom odniesienia

Belgia

Wartość dopuszczalna obowiązuje tylko dla składowej elek-
trycznej pola (E)

Chorwacja

Warto ść zalecana przez ICNIRP

Dania

Brak przepisów; zalecane tzw. podejście ostrożnościowe, tj.
ograniczanie budowy linii napowietrznych blisko budynków
mieszkalnych i odpowiednio – wznoszenia budynków miesz-
kalnych w sąsiedztwie linii istniejących

Warto ść rekomendowana przy ekspozycji długotrwałej

Finlandia

400

Warto ść rekomendowana przy ekspozycji krótkotrwałej

Francja

Wartość rekomendowana dla ekspozycji w polach wytwa-
rzanych przez nowe i przebudowywane obiekty oraz instalacje
systemu elektroenergetycznego pracujące w normalnych
warunkach

Hiszpania

Brak przepisów dla pól o częstotliwości 50 Hz

Pole elektromagnetyczne

Zalecenie Rady ds. Zdrowia Holandii (wartość kontrolowana)

Zalecenie rządowe dla władz lokalnych i kompanii energe-
tycznych

Holandia

0,32

Wartość uśredniona w ciągu 1 roku; zalecenie rządowe dla
władz lokalnych i kompanii energetycznych w przypadku
miejsc długotrwałego przebywania dzieci (mieszkania, szko-
ły); zalecenie dla nowych linii napowietrznych oraz nowych
budynków lokalizowanych w sąsiedztwie linii napowietrz-
nych, pod warunkiem, że jest możliwe do zrealizowania

Wartość rekomendowana dla ekspozycji w polach wytwarza-
nych przez obiekty oraz instalacje systemu elektroenergetycz-
nego (linie napow. i kablowe, stacje elektroenergetyczne itp.)

160

jw. lecz przy ekspozycji trwającej mniej niż 1,2 godz. na dobę

powyżej 400 m

Odległość od budynków mieszkalnych, które znajdują się
w obszarze obowiązywania planu zabudowy lub w niezapla-
nowanym obszarze wewnętrznym w rozumieniu § 34 niemiec-
kiego kodeksu budowlanego, jeśli obszary te są w przeważa-
jącej mierze wykorzystywane do celów mieszkalnych

Niemcy

powyżej 200 m

Odległość od budynków mieszkalnych usytuowanych w ob-
szarze zewnętrznym w rozumieniu § 35 niemieckiego kodeksu
budowlanego, chyba że zapewniono „równoważną ochronę
przed zakłóceniami dla środowiska mieszkalnego”

Portugalia

Wartość rekomendowana przy ekspozycji długotrwałej

Polska

Przebywanie w polu bez ograniczeń czasowych

Słowenia

Na terenach szczególnej ochrony (miejsca lokalizacji budyn-
ków mieszkalnych, szkół, szpitali, centrów wypoczynku itp.)

Na pozostałych terenach

Szwajcaria

0,8

W przypadku budowy nowych linii napowietrznych poziom
zalecany na terenach szczególnej ochrony (miejsca lokalizacji
budynków mieszkalnych, szkół, szpitali, centrów wypoczynku
itp.), jeśli jest możliwy do osiągnięcia bez ponoszenia nad-
miernych kosztów – tzw. „podejście ostrożnościowe”

Na pozostałych terenach

Szwecja

Zalecenia szwedzkich służb ochrony radiologicznej

W przypadku budowy nowych linii zaleca się stosowanie tzw.
„podejścia ostrożnościowego”, zmierzającego do utrzymania
naturalnych poziomów pola magnetycznego, pod warunkiem,
że nie pociąga to nadmiernych kosztów realizacji przedsię-
wzięcia

Wielka Brytania

Tzw. poziom odniesienia

Włochy

Tzw. limit ekspozycyjny

Tzw. poziom uwagi; średnia dobowa w przypadku przeby-
wania w polu wytwarzanym przez linie napowietrzne co
najmniej przez 4 godziny dziennie

2,4

Tzw. cel jakościowy; średnia dobowa w przypadku przebywa-
nia w polu wytwarzanym przez nowo budowane linie na-
powietrzne

ICNIRP

Przebywanie w polu bez ograniczeń czasowych

Rekomendacja dla

krajów Unii

Wartość zalecana przy ekspozycji długotrwałej wg
Recommendation 1991/519/EC

Europejskiej

4. Analiza potencjalnych konfliktów społecznych w planowanym do realizacji

procesie inwestycyjnym – działania zapobiegawcze

Przygotowanie i realizacja elektroenergetycznych inwestycji liniowych 220 i 400 kV

jest najczęściej wieloletnim, skomplikowanym procesem obejmującym następujące
fazy (Rys. 3):

planowania,

przygotowania,

realizacji,

eksploatacji.

Nr 124

Pole elektromagnetyczne

Ustawa o kablach ziemnych podlegająca jurysdykcji wyłącznie samorządu lokalnego Dolnej Saksonii

i jest niespójna z ustawodawstwem federalnym (państwowym) Niemiec oraz po raz pierwszy wpro-
wadza kryterium odległości lokalizacji linii od zabudowy mieszkaniowej.

International Commission on Non-Ionizing Radiation Protection.

Council of the European Union

Przygotowano na podstawie opracowania EMF Exposure Standards Applicable in Europe and
Elsewhere, Eurelectric, March, 2006 oraz innych źródeł

Przypisy do tabeli 1.

Rys. 3. Fazy procesu inwestycyjnego

Dokumentacja

decyzyjna, analizy

systemowe

Dokumentacja projektowa,

prace przygotowawcze,

plan operacyjny

Budowa,

dokumentacja

powykonawcza

Oddanie do

użytkowania

Faza planowania

Faza przygotowania

Faza realizacji

Faza eksploatacji

Podejmując decyzję dotyczącą realizacji określonej elektroenergetycznej inwes-

tycji liniowej o znaczeniu strategicznym dla kraju warto rozważyć przygotowanie
odpowiedniego, dostosowanego do regionu kraju, zamożności społeczeństwa, wy-
kształcenia itp., programu konsultacji społecznych, dedykowanego społeczeństwu
zamieszkującemu obszary rozważanych lokalizacji tras linii oraz pozostałym zainte-
resowanym grupom (np. organizacje ekologiczne itp.). Wydaje się zatem niezbędne
sprecyzowanie obszaru oraz zakresu tych działań. W związku z tym autorzy referatu
podjęli próbę zdefiniowania pojęcia wspomnianych konsultacji społecznych, określa-
jące je jako zespół działań konsultacyjnych, edukacyjnych, informacyjnych oraz pro-
mocyjnych umożliwiających sprawne przygotowanie i realizację elektroenergetycz-
nych inwestycji infrastrukturalnych, których celem jest zapewnienie „społecznego
udziału w projekcie” oraz podejmowaniu racjonalnych, także ze społecznego punktu
widzenia, decyzji od najwcześniejszych etapów procesu inwestycyjnego, aż do fazy
monitoringu na etapie realizacji i eksploatacji.

Próbując zmierzyć się z tego rodzaju zagadnieniem pojawia się podstawowy

problem związany z określeniem momentu rozpoczęcia konsultacji. Ustawa [1] na-
kazuje, bowiem przeprowadzenie konsultacji społecznych na etapie uzyskania de-
cyzji o środowiskowych uwarunkowaniach (etap przygotowania inwestycji) przez
właściwy organ upoważniony do jej wydania. Z praktyki wynikającej z dotychczas
realizowanych inwestycji jednoznacznie wynika, że działania takie należy podjąć
dużo wcześniej, w przeciwnym razie zwiększa się prawdopodobieństwo powstania
konfliktów społecznych, co w konsekwencji może znacząco wydłużyć, a nawet sku-
tecznie zablokować inwestycję.

Dobrym przykładem podejścia do planowania inwestycji, z punktu widzenia po-

zyskania „społecznej aprobaty” dla przebudowy linii elektroenergetycznej 220 kV
i dobudowania w jej ciągu odcinka linii 380 kV, jest austriacki „Projekt KEMA” [3].
W projekcie tym, już na etapie planowania przebiegu trasy linii 380 kV, w części do-
tyczącej planowania przestrzennego przeanalizowano następujące elementy:

1) analizę konfliktów dla planowanej trasy,
2) rozwój i przykładowe dostosowanie metodyki oceny ewentualnych konfliktów

społecznych, z uwzględnieniem odcinków trasy linii, na których konflikty
takie mogą się pojawić,

3) wybór przebiegu odcinków trasy linii, które wybudować należy w pierwszej

kolejności.

Celem tej analizy była ocena rozplanowania przestrzennego potencjału konflik-

tów społecznych podczas budowy linii elektroenergetycznej. Do możliwych przyczyn
ich powstania zaliczono przede wszystkim formę budowlaną linii (stalowe konstruk-
cje słupów), pole elektromagnetyczne, emisję hałasu, zajęcie określonego pasa terenu
pod linią w wyniku czego może wystąpić zakłócenie funkcji mieszkaniowej terenu,
obniżenie atrakcyjności gminy dla ruchu turystycznego oraz obniżenie wartości
gruntów itp.

W związku z tym, w celu uniknięcia wspomnianych sytuacji konfliktowych pod-

czas realizacji inwestycji, w ramach konsultacji społecznych przeprowadzono na
wcześniejszym etapie badanie ankietowe. Materiały te skonstruowane zostały w postaci
standardowych ankiet, które przesłano drogą elektroniczną do burmistrzów 28 gmin,
przez obszar których planowano poprowadzenie linii. Ankieta obejmowała m.in. [3]:

1) informacje dotyczące gminy (osoby opracowujące ankietę, dane kontaktowe),
2) stan posiadanych informacji w gminie na temat planowanej do realizacji linii,
3) stan dyskusji w gminie (czy odbyły się publiczne spotkania z ludnością, utwo-

rzone inicjatywy obywatelskie, stanowiska nt. linii w formie pisemnej),

4) oczekiwane działania na terenie gminy związane z realizacją inwestycji (utrud-

nione użytkowanie terenu, konflikty społeczne w odniesieniu do intensywności
ingerencji, utrudnienia związane z eksploatacją, ochrona cennych dóbr, przesz-
kody w rozwoju gmin),

5) oczekiwane uciążliwości związane z demontażem istniejących linii napowietrz-

nych (przestrzenne oraz rzeczowe).

W wyniku przeprowadzonej w gminach ankiety możliwe było wyraźne ozna-

czenie obszarów, tj. pięciu odcinków trasy linii obejmujących 11 gmin, w których
rozpoznano wysoki potencjał konfliktowy. Umożliwiła ona również dobre roz-

Pole elektromagnetyczne

Nr 124

poznanie punktów konfliktowych w ramach dotychczasowego postępowania uzgad-
niającego, planowania lokalizacji trasy linii oraz z punktu widzenia pozyskiwania
określonych uzgodnień i pozwoleń. Warto tutaj wspomnieć, że w ramach oceny
ankiety utworzone zostały odpowiednie kryteria bazujące z jednej strony na stwier-
dzonych konfliktach, z drugiej zaś na posiadanym materiale informacyjnym dotyczą-
cym sytuacji planowania przestrzennego oraz stopnia uszczegółowienia trasy linii.

Analizując szereg informacji medialnych trudno się dziwić, że społeczeństwo

mieszkające w okolicach planowanej czy już budowanej linii napowietrznej o napię-
ciu 220 lub 400 kV dostrzega potencjalne zagrożenie, którego źródłem – jego zda-
niem – jest pole magnetyczne wytwarzane przez przewody linii. Przyczyną takiego
stanu  rzeczy  jest  brak  rzetelnych  informacji  dotyczących  tych  skomplikowanych
zjawisk, przekazywanych społeczeństwu w przystępnej i zrozumiałej formie. Progra-
my szkół różnych szczebli nie obejmują bowiem tych złożonych treści z pogranicza
fizyki, biologii i medycyny. W takiej sytuacji coraz częściej materiały informacyjne
dotyczące szeroko rozumianych kwestii bezpieczeństwa przebywania ludzi w oto-
czeniu elektroenergetycznej infrastruktury liniowej, w aspekcie oddziaływania pola
magnetycznego, przygotowują inwestorzy tego rodzaju przedsięwzięć. W większości
są  to  materiały  o charakterze  informacyjnym,  zawierające  podsumowania  analiz
prezentowanych przez Światową Organizację Zdrowia (WHO) oraz wspomniane już
międzynarodowe i krajowe organizacje pozarządowe. Dobrym przykładem materia-
łów  edukacyjno-informacyjnych  są  foldery  i informatory  (Rys.  4),  a także  ulotki
informacyjne.

5. Konsultacje społeczne jako element edukacji

Rys. 4. Folder i Informator pt. „Linie i stacje elektroenergetyczne w środowisku człowieka”
opracowanie dla operatora krajowej sieci przesyłowej (Polskie Sieci Elektroenergetyczne
Operator S.A.)

Pole elektromagnetyczne

Dość dużą wartość, przede wszystkim edukacyjną, mają również rzetelne publikacje

popularnonaukowe, bardzo często o charakterze przeglądowym. Pozwalają one osobom
zainteresowanym na zapoznanie się z tą interdyscyplinarną tematyką i wyrobienie sobie
poglądu o charakterze i zasięgu potencjalnego oddziaływania pól elektromagnetycznych,
przede wszystkim na zdrowie ludzi. Coraz częściej inwestorzy przygotowują i prowadzą
stronę internetową poświęconą realizowanej inwestycji, na której zamieszczane są suk-
cesywnie różnego rodzaju informacje, począwszy od wspomnianych materiałów infor-
macyjnych, opisu trasy linii, poprzez treść uzgodnień z instytucjami zajmującymi się
zagadnieniami ochrony zdrowia (Państwowy Wojewódzki Inspektor Sanitarny) oraz
ochrony środowiska (Regionalny Dyrektor Ochrony Środowiska), a skończywszy na
informacjach bieżących dotyczących uchwalania studiów gminnych oraz planów miejsco-
wych, a także postępów w realizacji inwestycji.

Warto zauważyć, iż materiały edukacyjno-informacyjne są częścią działań umo-

żliwiających inwestorowi zapewnienie „społecznego udziału w projekcie” przy reali-
zacji inwestycji celu publicznego, które to obok wspomnianej wcześniej ustawy [1]
gwarantują również inne unijne akty prawne, takie jak wspomniana już Dyrektywa
85/337/EWG, a także:

Dyrektywa Rady Europy 90/313/EWG z dnia 7 czerwca 1990 r. w sprawie
swobodnego dostępu do informacji o środowisku,

Dyrektywa Rady Europy 2003/35/WE z dnia 26 maja 2003 r. – nowelizująca
dyrektywę OOŚ zgodnie z regulacjami Konwencji z Aarhus.

Warto podkreślić, że inwestycje polegające na budowie linii napowietrznych o na-

pięciu 220 i 400 kV zaliczają się – stosownie do zapisów zawartych w rozporządzeniu [4]

– do przedsięwzięć mogących znacząco oddziaływać na środowisko i choćby z tego
powodu wywołują spore zainteresowanie opinii publicznej. W związku z tym inwes-
tor powinien podjąć odpowiednie działania mające na celu:

uzyskanie i utrzymanie akceptacji społecznej dla proponowanego przebiegu
trasy linii napowietrznej,

ograniczenie ryzyka powstania konfliktu społecznego poprzez prowadzenie
odpowiedniej edukacji ekologicznej społeczeństwa.

Podstawą do osiągnięcia wspomnianych celów jest dobrze przygotowany prog-

ram  konsultacji  społecznych,  zapewniający  m.in.  kontakt  społeczeństwa  i innych
zainteresowanych  grup  z ekspertami  zarówno  z dziedziny  elektroenergetyki,  jak
i ochrony środowiska. Zatem – zdaniem autorów – przykładowy program konsultacji
społecznych  niezbędnych  do  przeprowadzenia  podczas  realizacji  każdej  elektro-
energetycznej inwestycji liniowej, powinien składać się z następujących elementów:

określenie celu konsultacji społecznych oraz działań informacyjno-edukacyj-
no-promocyjnych,

wyznaczenie oraz analiza grup i jednostek docelowych,

analiza SWOT,

techniki konsultacji społecznych oraz działań informacyjno-edukacyjno-pro-
mocyjnych,

harmonogram prowadzenia konsultacji społecznych,

monitoring i badanie skuteczności konsultacji społecznych.

Pole elektromagnetyczne

Nr 124

Program konsultacji społecznych w procesie przygotowania i realizacji elektro-

energetycznych inwestycji liniowych powinien obejmować różnorodne narzędzia
oraz formy działań, z których do najważniejszych zaliczyć należy:

przygotowanie materiałów edukacyjno-infromacyjnych (foldery, informatory,
ulotki informacyjne),

przygotowanie, uruchomienie i prowadzenie strony internetowej inwestycji,

organizowanie spotkań z władzami województw, powiatów i gmin oraz zainte-
resowaną społecznością,

organizowanie publicznych pokazów, prezentacji oraz wystaw związanych
z planowaną do realizacji inwestycją,

utrzymywanie kontaktów ze stowarzyszeniami i organizacjami społecznymi,
w szczególności o profilu ekologicznym,

organizowanie konferencji prasowych, briefingów, wywiadów,

współpracę ze środkami masowego przekazu,

uczestnictwo w świętach regionalnych i akcjach społecznych,

organizowanie spotkań otwartych, debat publicznych oraz punktów informacyjnych.

Istotne jest, aby przygotowywane materiały informacyjne na temat oddziaływania

linii napowietrznych na środowisko opracowywane były przez najwyższej klasy
specjalistów i rozpowszechniane za pośrednictwem mediów, stron internetowych,
punktów informacyjnych oraz wysyłki bezpośredniej itp. Warto podkreślić, że po-
przez wyposażenie władz regionalnych i lokalnych oraz mieszkańców w wyczerpu-
jącą wiedzę na temat inwestycji, jej potencjalnej uciążliwości, włącza się je w proces
decyzyjny, daje poczucie współdecydowania, co wiąże się z lojalnością wobec wspól-
nie podjętych działań, może zapobiec konfliktom i protestom oraz pozwoli uniknąć
atmosfery zagrożenia.

Proces edukacyjny dotyczący zagadnień wpływu na środowisko linii napowietrz-

nych o napięciu 220 i 400 kV realizowany poprzez konsultacje społeczne powinien
być przygotowywany przez specjalistów z zakresu psychologii i socjologii. Powinien
on być tak skonstruowany, aby z jednej strony dostarczyć społeczeństwu niezbędnej
wiedzy na temat znaczenia planowanej inwestycji dla bezpieczeństwa pracy systemu
elektroenergetycznego, z drugiej zaś umożliwić społeczeństwu wypowiedzenie się na
temat  obaw  i problemów,  jakie  postrzega  ono  w związku  z planowaną  realizacją
przedsięwzięcia. W konsekwencji działania takie powinny doprowadzić do wypraco-
wania kompromisowego rozwiązania, przede wszystkim zaś ustalenia akceptowalnej
przez partnerów społecznych i inwestora trasy linii. Nie ulega również wątpliwości,
że  celem  prowadzenia  konsultacji  społecznych  jest  zmiana  postaw  i zachowań
przeciwników inwestycji i w konsekwencji uzyskanie dla niej akceptacji społecznej.
Efektywne konsultacje społeczne są bowiem sposobem na poprawę jakości działań
inwestycyjnych, jak również obowiązkiem inwestorów wynikającym z obowiązują-
cego prawa. Warto podkreślić, iż w świetle obowiązujących przepisów brak konsultacji
społecznych może uniemożliwić realizację wielu inwestycji celu publicznego, a przede
wszystkim  spowodować  poważne  trudności  w pozyskaniu  dofinansowania  na  ich
budowę ze środków unijnych.

6. Podsumowanie

Pole elektromagnetyczne

7. Literatura

[1] Ustawa z 3 października 2008 r. o udostępnianiu informacji o środowisku i jego ochronie, udziale

społeczeństwa w ochronie środowiska oraz o ocenach oddziaływania na środowisko. Dz. U. Nr 199,
poz. 1227.

[2] http://www.kornik.net
[3] http://www.kema.com
[4] Rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 9 listopada 2004 r. w sprawie określenia rodzajów przed-

sięwzięć mogących znacząco oddziaływać na środowisko oraz szczegółowych uwarunkowań zwią-
zanych z kwalifikowaniem przedsięwzięcia do sporządzenia raportu o oddziaływaniu na środowisko.
Dz. U. nr 257, poz. 2573 z późn. zmianami.

dr inż. Marek Szuba
Instytut Energoelektryki Politechniki Wrocławskiej

PRZEKAZYWANIE DO UŻYTKOWANIA ORAZ KONTROLA

ŚRODOWISKA W OTOCZENIU OBIEKTÓW EMITUJĄCYCH

POLA ELEKTROMAGNETYCZNE W ŚWIETLE WYMOGÓW

OBOWIĄZUJĄCEGO PRAWA

1. Przekazywanie do użytkowania obiektów emitujących pola elektromagne-

tyczne

W artykule poruszono problemy przekazywania do użytkowania instalacji, obiektów
i urządzeń  wytwarzających  pola  elektromagnetyczne.  Szczególną  uwagę  zwrócono
przy tym na linie i stacje elektroenergetyczne wysokiego napięcia postrzegane przez
społeczności lokalne, jako źródło szkodliwych dla zdrowia pól elektromagnetycznych.
Zagadnienia te wiążą się bezpośrednio z kwestią kontroli środowiska w sąsiedztwie
obiektów wytwarzających pola elektromagnetyczne, która – zgodnie z obowiązującymi
przepisami – realizowana jest z jednej strony poprzez prowadzenie pomiarów kontrol-
nych  przed  oddaniem  instalacji  do  użytkowania,  a z drugiej  –  poprzez  państwowy
monitoring środowiska. Ponieważ zagadnienie dotyczy zarówno obiektów nowo po-
wstających, jak również obecnie eksploatowanych, w referacie przybliżono też proble-
matykę  ekspertyz  ekologicznych  wykonywanych  w uzasadnionych  przypadkach  na
mocy stosownych decyzji administracyjnych.

W ciągu ostatnich lat liczba instalacji emitujących pola elektromagnetyczne

znacznie wzrosła. Chociaż główną przyczyną tego stanu rzeczy jest bardzo szybki
rozwój systemów radiokomunikacji ruchomej, przede wszystkim telefonii komórko-

wej, to także coraz intensywniejszy rozwój napowietrznej sieci przesyłowej i rozdzielczej

wysokiego  napięcia  przyczynia  się  do  powstawania  coraz  to  nowych  źródeł  pól
elektromagnetycznych.  Nie  ulega  wątpliwości,  że  przekazywanie  do  użytkowania
wszystkich  tego  rodzaju  instalacji,  oddziałujących  na  środowisko,  zdaniem  wielu
zainteresowanych, niekorzystnie – powinno wiązać się z możliwością monitorowania
i kontroli obiektów wytwarzających pola elektromagnetyczne.

Document Outline