Konrad Wallenrod

KONRAD WALLENROD

Okoliczności powstania i publikacji utworu

Konrad Wallenrod należy do dzieł znaczących nie tylko w dorobku Adama Mickiewicza, ale i w
całej polskiej twórczości romantycznej. Taką pozycję utwór ten zyskał przede wszystkim dlatego,
ż

e poprzez los i działalność bohatera przedstawia stosunek autora do sprawy narodowej i postawę

wobec  niej  –  przemyślaną  i  uzasadnioną,  choć  powodującą  wewnętrzne  rozterki  i  wyrzuty
sumienia.  Konrad  Wallenrod,  obok  Ballad  i  romansów,  stanowi  więc  ważne  ogniwo  w  dorobku
autora  III  części  Dziadów.  Powieść  poetycka  Mickiewicza  i  postawa  jej  bohatera  były,  mimo
historycznego  kamuflażu,  odczytywane  w  kontekście  ówczesnej  sytuacji  kraju.  Polityczny
charakter dzieła – analogia okoliczności, w jakich tworzył Mickiewicz, do tych, w których musiał
odnaleźć się w aktywnym działaniu Alf Walter-Konrad był jasny i czytelny dla wszystkich.
   Konrad  Wallenrod  jest  także  utworem  o  wielkiej  wartości  artystycznej  i  swoistym  pomnikiem
romantyzmu, w którym – zarówno w warstwie ideowej, jak i literackiej – spotykają się najbardziej
istotne  cechy  twórczości  tego  okresu.  Powieść  ta  oddaje  atmosferę  rozważań  o  najbardziej
aktualnych i ważkich zagadnieniach dotyczących niewoli i marzeń niepodległościowych. Obecnie,
po  latach,  w  odmiennej  sytuacji  politycznej,  Konrad  Wallenrod  stale  budzi  zainteresowanie
czytelników  i  badaczy  literatury  i  pociąga  złożonością  psychologiczną  głównego  bohatera,
zmuszonego  przez  historię,  moment  dziejowy,  do  zachowań  niezgodnych  z  jego  przekonaniami
wynikającymi z etycznej, rycerskiej postawy, do jakiej czuł się zobowiązany.
   Konrad  Wallenrod.  Powieść  historyczna  z  dziejów  litewskich  i  pruskich  –  tak  brzmi  tytuł  –  to
powieść  poetycka  napisana  w  latach  1825-1827,  a  więc  podczas  pobytu  Adama  Mickiewicza  w
Rosji.  Nie  była  to,  niestety,  turystyczna  eskapada,  ale  zsyłka  w  wyniku  procesu  filomatów
uwięzionych  w  1823  r.  w  wileńskim  klasztorze  bazylianów.  Otóż,  w  1824  r.,  Mickiewicz  został
zmuszony do opuszczenia Wilna i Litwy (nigdy tam nie wrócił) i udania się do Rosji. Zawarł nowe
znajomości,  m.in.  z  młodymi  poetami-rewolucjonistami  a  także  z  tymi,  którzy  dzielili  jego  los  –
zesłańcami. Wśród poznanych osób znaleźli się A. Puszkin oraz aktywni dekabryści: M. Bestużew
(w  niektórych  opracowaniach  –  Biestużew)  i  K.  Rylejew.  Przyjaciołom  z  Odessy  i  Moskwy  –
Bonawenturze  i  Joannie  Zaleskim  –  autor  dedykował  swój  utwór  na  pamiątkę  lata  tysiąc  ośmset
dwudziestego siódmego.
   Pobyt  w  Rosji  zaowocował  obserwacjami  realiów  politycznych,  przede  wszystkim,  miażdżącej
wszelką inicjatywę i wolność, carskiej machiny władzy, korzystającej z usług licznych sługusów i
popleczników. Despotyzm cara i potęga jego wpływów zrobiły na Mickiewiczu ogromne wrażenie
(odezwie się ono ponurym wspomnieniem w Ustępie III części Dziadów). Teraz jeszcze jaskrawiej
zarysowała się przed oczyma poety siła niszcząca jego naród i kierująca także jego indywidualnym
losem.  Rozbudowany  system  szpiegowania  wszystkich,  którzy  mogli  szkodzić  interesom  Rosji,
sprawiał,  że  wygnańcy  nie  mogli  się  czuć  bezpieczni,  byli  zmuszeni  do  stałej  ostrożności  oraz
kontroli swojego zachowania i wypowiedzi.
   Praca  nad  Konradem  Wallendrodem  trwała  dość  długo.  Autor  przystąpił  do  pisania  utworu  w
Odessie, w 1825 r., zaś zakończył twórczy wysiłek po intensywnym kilkumiesięcznym zmaganiu z
tworzywem  literackim  w  1827  r.  Alina  Witkowska,  zaliczana  do  grona  najbardziej  wytrwałych
badaczy  twórczości  Mickiewicza,  sugeruje  nawet,  że  na  pewnym  etapie  pracy  nad  dziełem  było
ono rozbite na dwa odrębne: Jest to utwór, któremu Mickiewicz poświęcił najwięcej czasu i który w
toku  tworzenia  poddał  wielokrotnym  poprawkom,  a  nawet  zmienił  pierwotny  plan  „powieści”
(można  się  domyślać,  że  zamierzał  dwa  odrębne  utwory  na  podobny  temat,  które  później  stopił w
jeden, znany nam z obecnego kształtu poemat).

Po raz pierwszy utwór został wydany w Petersburgu, w 1828 r. Nie było to rzeczą prostą.
Mickiewicz podejmował starania o zgodę cenzury, która nie dała się łatwo oszukać zapewnieniem,
ż

e jest to tekst o czasach zmagań z Krzyżakami i nie odnosi się do współczesności.

Wydaje się, że

poprzedzająca  utwór  Przedmowa  była  adresowana  właśnie  do  cenzorów.  Przedstawienie  epoki
zmagań  Litwinów  z  wrogim  zakonem  krzyżackim,  wyjaśnienie  ich  przyczyn  i  skutków  miało  na
celu skierowanie interpretacji tekstu wyłącznie na aspekt historyczny.
   Petersburski  pierwodruk  Konrada  Wallenroda  ozdobiony  został  trzema  litografiami  według
rysunków  W.  Smokowskiego.

Poprawiony tekst autor opublikował ponownie w 1829 r., również

w Petersburgu, w l. tomie Poezji.
   Podstawą  warstwy  fabularnej  jest  zarys  dziejów  Zakonu  i  Litwy  w  okresie  średniowiecza  i  losy
mistrza  krzyżackiego  w  latach  1391-1393,  Konrada  Wallenroda,  na  tle  ścierania  się  potęgi
Krzyżaków  z  działaniami  wyzwoleńczymi  Litwinów  zagrożonych  całkowitą  utratą  niezależności.
Kanwa  przedstawionych  tu  faktów  historycznych  została  wypełniona  fikcyjnym,  aczkolwiek
prawdopodobnym  tworzywem  literackim,  ujętym  w  popularną  w  owym  czasie  formę  powieści
poetyckiej.

Przebieg zdarzeń

   Utwór  rozpoczyna  krótki  poetycki  Wstęp,  w  którym  –  w  ogólnym  ujęciu  –  zarysowane  są
wzajemne  powiązania  historyczne  i  nienawiść  pomiędzy  Niemcami  a  Litwinami  oraz  zapowiedź
klęski  wrogów  ojczyzny  (narracja  prowadzona  jest  z  pozycji  członka  lub  zwolennika  narodu
litewskiego):

O Niemnie! wkrótce runą do twych brodów
Ś

mierć i pożogę niosące szeregi, [...].

(Wstęp, 44-45)

   Tekst został podzielony na sześć części (z Wstępem – siedem) i wyposażony w liczne objaśnienia
historyczne. W pierwszej, zatytułowanej Obiór, jest mowa o obradach, podczas których ma zostać
wyłoniony spośród komturów nowy mistrz Zakonu. Najbardziej cenionym kandydatem jest Konrad
Wallenrod, sławny w bojach cudzoziemiec, którego cechuje Ubóstwo, skromność i pogarda świata
(I,  28).  Jest on mężnym rycerzem, ale stroni od uciech dworskich, Od czarującej rozmowy ucieka
(I,  40).  Mimo  młodego  wieku  posiwiał,  może  na  skutek  wielkiego  cierpienia.  Obserwatorom
wydawało się, że jest nieczuły, dumny. Narrator dostrzegł jednak, że w pewnych okolicznościach,
nawet poprzedzonych chwilami wesołości, zmieniał się nagle w zamkniętego w sobie samotnika:

Słowa: ojczyzna, powinność, kochanka,
O krucyjatach i o Litwie wzmianka;
Nagle wesołość Wallenroda truły ;
Słysząc je, znowu odwracał oblicze,
Znowu na wszystko stawał się nieczuły
I pogrążał się w dumy tajemnicze.

(I, 55-60)

   Jedynym przyjacielem, powiernikiem i spowiednikiem Konrada był „mnich siwy”, Halban.
   Ciągle  trwające  obrady  ujawniają  zalety  Wallenroda.  Ma  on  –  jak  się  okazuje  –  także  „wadę”:
stroni od światowego, pustego życia i nie bierze udziału w pijackich biesiadach. W drugiej części
utworu  zakonnicy  modlą  się  o  dobry  wybór  i  udają  się  na  odpoczynek.  Podczas  spaceru
Arcykomtur zasięga porady u Halbana i innych „celniejszych braci”. Wędrówka w pobliżu wieży,

w której schroniła się pustelnica, odwraca uwagę narratora w jej stronę. Komtur słyszy tajemniczy
głos dobiegający z wieży:

Tyś Konrad, przebóg! spełnione wyroki,
Ty masz być mistrzem, abyś ich zabijał!

(II, 103-104)

   Halban  interpretuje  te  słowa  jako  wieszczące  wyrok  niebios  i  Krzyżacy  podejmują  decyzję,  że
wielkim  mistrzem  zostanie  Konrad  Wallenrod.  Halban  zatrzymuje  się  w  pobliżu  wieży,  zaś
pozostali  odchodzą, wiwatując na cześć obranej głowy Zakonu. Stary pieśniarz cichutko śpiewa o
zamkniętej w wieży Litwince, która kocha „cudzego” młodzieńca (jest to pieśń o miłości Aldony-
pustelnicy do Konrada).
   Z  czasem  bledną  nadzieje  związane  z  wyborem  walecznego  rycerza  na mistrza Zakonu. Konrad
nie  kwapi  się  do  walki,  zaś  stara  się  narzucić  zakonnikom  rygory  zgodne  z  ślubami  –  posty,
ć

wiczenie się w cnotach. Surowo karze wszelkie odstępstwa od reguły.

Nadzieje próżne. – Cieką dni, tygodnie,
Upłynął cały długi rok w pokoju;
Litwa zagraża, Wallenrod niegodnie
Ani sam walczy, ani śle do boju;
A gdy się budzi i coś działać zacznie,
Stary porządek wywraca opacznie.

(III, 19-24)

Bracia szybko orientują się, że Konrad co noc wymyka się pod mury wieży i toczy z pustelnicą
jakieś tajemne rozmowy.

Często na cichy odgłos pustelnicy
Wstaje i ciche daje odpowiedzi,
Brzmienia ich z dala ucho nie dośledzi,
Lecz widać z blasku wstrząśnionej przyłbicy,
Rąk niespokojnych, podniesionej głowy,
Ż

e jakieś ważne toczą się rozmowy.

(III, 61-66)

   Z  wieży  rozlega  się  tęskna  pieśń  pustelnicy  o  tym,  że  żyła  niegdyś  na  Litwie,  do  czasu,  gdy
oddała serce pięknemu rycerzowi. Odtąd jej miłość, choć znaczona cierpieniem, nie ustaje i ciągle
podsyca  nadzieję  na  przyszłe  szczęście.  Następnie  osoba  z  wieży  i  Konrad  prowadzą  rozmowę,  z
której  wynika,  że  oboje  są  stale  w  sobie  zakochani,  a  osładzana  tajemnymi  spotkaniami  rozłąka
została  podyktowana  świadomym  wyborem:  Konrad  czuje  się  powołany  do  wypełnienia  ważnej
narodowej misji, zaś Aldona decyduje się zamieszkać w pobliżu, bo nie może znieść całkowitego
oddzielenia.  Przyjmuje  styl  życia  zgodny  z  nakazem  jej  serca  –  spędza  czas  na  modlitwie  i
rozmyślaniu  o  ukochanym.  Konrad  zwierza  się  pustelnicy,  że  Zakon  nie  chce  dłużej  trwać  w
pokoju, a i Halban dokucza mu, przypominając złożoną przysięgę i wzywa do zemsty za Wyrznięte
sioła  i  zniszczone  kraje  (III,  270).  Wielki  mistrz  Zakonu  odwleka  czas  wymarszu  na  Litwę,  chce
odsunąć moment rozstania z Aldoną.
   Postępowanie  Konrada  Wallenroda  odmienia  się  podczas  uczty  (odbywającej  się  w  dzień  św.
Jerzego,  patrona  zakonów  rycerskich),  przedstawionej  w  czwartej  części  utworu.  Najpierw
znudzony, z dezaprobatą i pogardą przysłuchuje się rozmowom i pochwałom głoszonym pod jego
adresem, później przepędza pochlebcę, Włocha, i prosi o pieśń „dziką i twardą”. Ma poczucie, że

trzeba  mu  dopingu  do  aktywnego  działania.  Zachciankę  mistrza  postanawia  spełnić  starzec  –
Prusak  czy  Litwin,  jak  widać  ze  strojów  (IV,  63)  –  lutnista,  wajdelota.  Wspomina  on  Litwę  i
czyhające  na  nią  zagrożenia  oraz  swój  ciężki  los  –  kajdany,  więzienie,  oderwanie  od  ojczyzny.
Wajdelota mówi o zdrajcach ojczyzny – na te słowa zmienia się twarz księcia Witołda (Witolda),
który  przybył  do  mistrza  Zakonu  prosić  o  militarne  wsparcie  przeciwko  Litwinom.  Mimo
protestów ze strony Niemców, Konrad prosi starca o pieśń.
   Następująca dalej część utworu nosi tytuł Pieśń Wajdeloty. Jest ona jakby wstępem do Powieści
Wajdeloty, zaczynającej się od słów: Skąd Litwini wracali? – Z nocnej wracali wycieczki (IV, 255).
W  niej  opowiada  o  dziejach  młodego  Litwina  porwanego  w  niewolę  przez  Niemców,  kiedy  był
jeszcze dzieckiem. Jest to opowieść o pochodzeniu Konrada. Jest ona zrozumiała tylko dla niego i
wyłącznie  do  niego  adresowana.  Starzec  przypomina  okoliczności  porwania  –  napad  na  litewskie
miasteczko, pożar, rozpaczliwy krzyk matki porwanego dziecka. Narrator utożsamia się tu z Alfem.
Wypowiedź  jest  sformułowana w jego imieniu. W tym retrospektywnym fragmencie zapisana jest
historia uprowadzonego dziecka, jego przyjaźń ze starcem podsycającym wolę zemsty za doznane
krzywdy i dalsze dzieje dorosłego już Litwina.
   Z  tego  fragmentu  utworu  czytelnik  dowiaduje  się,  jaka  była  historia  głównego  bohatera.  W
niewoli  nadano  mu  nowe  imię  –  Walter  von  Stadion  i  nazwisko  Alf. Nie zmieniło to jednak jego
poczucia przynależności narodowej – nadal czuł się Litwinem:

Miałem imię Waltera, Alfa nazwisko przydano;
Imię było niemieckie, dusza litewska została; [...].

(IV, 296-297)

   Alf  wychowywał  się  na  dworze  mistrza  Zakonu,  Winrycha,  który  obdarzył  go  ojcowskim
uczuciem  (był  nawet  jego  ojcem  chrzestnym).  Świadomość  własnej  przynależności  narodowej
porwany zawdzięcza  staremu  wędrownemu  pieśniarzowi  –  Halbanowi,  również  wziętemu  do
niewoli.  Właśnie  on  powiedział  chłopcu  o  jego  pochodzeniu  i  poprzez  litewskie  pieśni  budził  w
nim  miłość  do  ojczyzny.  Było  to  równoznaczne  z  podsycaniem  nienawiści  do  Niemców  i  chęci
zemsty  za  doznane  krzywdy  –  osobiste  i  narodowe.  Halban  powstrzymał  Alfa  przed  ucieczką  na
Litwę. Radził mu, aby – w interesie ich wspólnej ojczyzny – nauczył się od wroga sztuki wojennej.

Serce bolało słuchając; chciałem mordować Krzyżaków
Albo do Litwy uciekać; starzec hamował zapędy.
„Wolnym rycerzom – powiadał – wolno wybierać oręże
I na polu otwartym bić się równymi siłami;
Tyś niewolnik, jedyna broń niewolników – podstępy.
Zostań jeszcze i przyjmij sztuki wojenne od Niemców,
Staraj się zyskać ich ufność, dalej obaczym, co począć”.

(IV, 339-345)

   Posłuszny  radom  starca  Alf  postanowił  tak  uczynić,  jednak  podczas  potyczki  Krzyżaków  z
Litwinami nie potrafił się powstrzymać i wraz z Halbanem oraz innymi jeńcami przeszedł na stronę
litewską. Po przybyciu do Kowna znalazł się na dworze księcia Kiejstuta. Ożenił się z jego córką,
Aldoną. Wraz z Kiejstutem walczył z Krzyżakami,  jednak starania Litwinów wobec potęgi Zakonu
były nikłe i nieskuteczne. Walter dobrze znał militarne i taktyczne możliwości Niemców i zdawał
sobie  sprawę,  że  w  otwartej  walce  Litwini  nie  są  w  stanie  stawić  im  czoła  i  w  końcu  poniosą
klęskę.  Prośba  Aldony,  by  schronili  się  w  głębi  Litwy,  nie  zyskuje  akceptacji  jej  męża.  Alf  zdaje
sobie  sprawę,  że  ucieczka  może  tylko  odsunąć  ostateczną  tragedię,  ale  nie  ocali  ojczyzny  ani  ich
dwojga.  Postanawia  walczyć  z  Zakonem  sposobem,  który  wydaje  mu  się  haniebny,  wstrętny,  ale
skuteczny. Zwraca się do żony:

„Jeden sposób, Aldono, jeden pozostał Litwinom:
Skruszyć potęgę Zakonu; mnie ten sposób wiadomy.
Lecz nie pytaj, dla Boga! stokroć przeklęta godzina,
W której od wrogów zmuszony chwycę się tego sposobu”.

(IV, 489-492)

Po druzgocącej klęsce Litwinów na błoniach Rudawy Walter postanawia opuścić ukochaną żonę.
Wajdelota kończy swoją opowieść pogróżką i przypomnieniem, w jakim celu uszedł on z Litwy:

Alf z wajdelotą pojechał, dotąd nic o nich nie słychać.
Biada, biada, jeżeli dotąd nie spełnił przysięgi;
Jeśli zrzekłszy się szczęścia, szczęście Aldony zatruwszy...
Jeśli tyle poświecił i dla niczego poświęcił...

(IV, 591-594)

   Słuchacze  domagali  się  dalszego  ciągu  dziejów  Waltera,  tylko  Konrad  Siedział  milczący  z
pochyloną  głową,  //  Mocno  wzruszony,  [...]  (IV,  600-601).  Po  pewnym  czasie  on  sam  śpiewa
balladę  Alpuhara,  w  której  dopowiada  dalsze  losy  bohatera  historii  przedstawionej  przez
wędrownego  śpiewaka.  Jest  to  pieśń  o  Almanzorze,  wodzu  Maurów  walczących  przeciwko
Hiszpanom  pod  dowództwem  króla  Ferdynanda.  Po  pokonaniu  wroga  Almanzor  wyruszył  do
Grenady,  zaś  stamtąd  –  zarażony  dżumą  –  udał  się  do  Hiszpanów.  Pod  pretekstem  pokojowych
zamiarów witał się z nimi wylewnie i – całując ich – zaraził śmiertelną chorobą (Almanzor – postać
historyczna – żył w X w., zaś obrońca Alpuhary w XV w. –jest postacią fikcyjną).
   Zgromadzeni na uczcie słuchacze są nieco zdezorientowani. Przypuszczają, że tajemniczy starzec
to  przebrany  Halban.  Nie  pojmują,  dlaczego  rozgniewał  się  książę  Witołd  i  skąd  tak  gwałtowne  i
nieoczekiwane reakcje u Konrada.
   Część V nosi tytuł Wojna. Okazało się, że Witołd odmienił swoje poglądy po pamiętnej uczcie i
wystąpił  przeciwko  Zakonowi.  Konradowi  nie  udało  się  dłużej  powstrzymywać  wojennych
zapędów.  W  walce  starał  się  postępować  zgodnie  z  przyjętym  założeniem  –  za  wszelką  cenę
doprowadzić  do  klęski  tych,  którym  przewodził.  Niechętni  rycerze  krzyżaccy,  którym  udało  się
ujść z życiem, postanawiają sądzić Konrada i umieścić w lochu. Rozumieją, że celowo doprowadził
on  do  upadku  ogromnej  potęgi  Zakonu.  Jeden  z „maskowych”, przygotowujący się do wykonania
wyroku  na  mistrzu-zdrajcy,  wyjaśnia  wszystkim,  że  hrabia Konrad Wallenrod zginął w Palestynie
w  tajemniczych  okolicznościach,  zaś  podejrzany  o  zabójstwo  giermek  (Ale  uciekł  do  Hiszpanii.
Tam  wsławił  się  w  walkach  z  Maurami  i  rycerskich  turniejach  jako  Konrad  Wallenrod.  Później
przyjął  śluby  zakonne  i  został  wielkim  mistrzem  krzyżackim.  Przypomniano  sobie  o  tym,  że
Konrad  jeździł  samotnie  w  lasy,  by  spotykać  się  –  wyśledzili  go  szpiedzy  –  z  Witołdem.  Ktoś
zwrócił uwagę na spotkania mistrza z pustelnicą, z którą – jak się okazało – rozmawiał po litewsku.
Na  oskarżonego  O  fałsz,  zabójstwo,  herezją,  zdradę  (V,  178)  12-osobowy  skład  trybunału  wydał
jednogłośnie wyrok śmierci.
   Część  VI  (ostatnia),  zatytułowana  Pożegnanie,  przedstawia  spotkanie  dwojga  małżonków:
Aldony  i  Konrada.  Przybywa  on  pod  mury  wieży,  by  jej  zakomunikować  szczęśliwą  nowinę  o
wypełnieniu przyrzeczenia i klęsce Krzyżaków.

Oni zginęli, – widzisz te pożary?
Widzisz? – to Litwa w kraju Niemców broi;
Przez lat sto Zakon ran swych nie wygoi.
Trafiłem w serce stugłowej poczwary;
Strawione skarby, źródła ich potęgi,
Zgorzały miasta, morze krwi wyciekło;

Jam to uczynił, dopełnił przysięgi,
Straszniejszej zemsty nie wymyśli piekło,

(VI, 13-20).

   Konrad roztacza przed oczyma Aldony krajobrazy ojczystych stron, miejsc, z którymi wiążą ich
wspomnienia wspólnie przeżytych chwil. Prosi ją o to, by wróciła z nim na Litwę, gdzie odtąd będą
wiedli spokojny żywot szczęśliwych małżonków. Aldona jednak poprzysięgła nigdy nie opuszczać
wieży.  Obawia  się  także  reakcji  ukochanego  na  jej  widok,  wydaje  jej  się,  że  stała  się  „strasznym
upiorem”. Szczęśliwe połączenie małżonków powinno, według niej, nastąpić „nie na tej ziemi”.
   Kiedy  Alf  orientuje  się,  że  grozi  mu  śmierć,  przybywa  pod  wieżę  pożegnać  się  z  Aldoną  i
umawia  się  z  nią,  że  da  jej  znak  z  okna,  kiedy  będzie  musiał  umrzeć.  Następnie  prosi  Halbana  o
przekazanie pustelnicy wiadomości o jego śmierci. Kiedy słyszy kroki nadchodzących strażników,
wypija truciznę i zachęca do tego starca. Halban jednak postanawia żyć dalej, by sławić bohaterskie
czyny  Alfa:  Z  tej  pieśni  wstanie  mściciel  naszych  kości!  (VI,  237).  Zrzucona  z  okna  lampa
informuje  Aldonę  o  śmierci  męża.  Niemal  w  tej  samej  chwili  słychać  z  wieży  śmiertelny  krzyk  –
zrozpaczona pustelnica zakończyła życie.
   Akcja poematu toczy się w XIV wieku w krzyżackim zamku w Marienburgu (Malborku, dawniej
– Malborgu). Historia porwania i bohaterskich czynów Alfa oraz jego pobytu na dworze Kiejstuta
to  fragmenty  retrospektywne  przywoływane  podczas  pobytu  tytułowej  postaci  w  twierdzy
marienburskiej.
   W Przedmowie autor utworu zaznacza, że nie ma w nim żadnych aluzji politycznych, jednak od
pierwszych  stron  narzuca  się  obraz  współczesnej Mickiewiczowi Polski, nękanej przez zaborców.
Jest  to  sytuacja  podobna  do  przedstawionej  w  Konradzie  Wallenrodzie.  Polacy,  podobnie  jak  Alf,
byli  zmuszeni  do  podstępnego  działania  w  ukryciu,  nie  mieli  możliwości  podjęcia  jawnej  walki.
Taki  sposób,  niezgodny  z  zasadami  etosu  rycerskiego,  dawał  nadzieję  na  powodzenie.  Znaczna
przewaga  sił  wroga  usprawiedliwiała  nieetyczne  środki  stosowane  w  niepodległościowych
dążeniach.
   Dzieje  Konrada  zostały  przedstawione  we  Wstępie  i  sześciu  pieśniach  niejednorodnych
gatunkowo, przeplatanych dialogiem, hymnem, pieśnią, „powieścią” i balladą.

Dzieje Konrada Wallenroda na tle historii

   Powieść  poetycka  Mickiewicza  przedstawia  koleje  losu  tytułowego  bohatera  uwikłanego  w
wypadki  historyczne,  od  których  uzależnione  jest  jego  działanie  na  rzecz  ojczyzny,  ale  i  sposób
rozstrzygania  spraw  osobistych.  Konrad  jest  zdominowany  we  wszystkich  swoich  poczynaniach
przez  moment  dziejowy,  w  którym  przyszło  mu  żyć.  Mickiewicz  z  całą  ostrością  ukazuje,  jak
często wielki plan historii podporządkowuje sobie z ogromną bezwzględnością indywidualne plany
ludzkich  egzystencji.  Podporządkowuje  je,  „zniekształca”  i  nie  pozostawia  nawet  najmniejszego
marginesu swobody Odciska na nich swe tragiczne piętno.

   XIV wieczna Litwa urosła do rangi kraju silnego, zdolnego do wywierania wpływów na państwa
ościenne. Niszczenie okolicznych terenów stało się z czasem zwyczajem Litwinów. Między innymi
łupili oni Polskę. Od pewnego czasu toczyli też wojnę z Krzyżakami. Jak czytamy w Przedmowie
do  Konrada  Wallenroda,  największe  znaczenie  Litwa  uzyskała  za  panowania  Olgierda  i  Witołda.
Ich władza obejmowała ogromne obszary od Bałtyku do Morza Czarnego. Był to kraj, który dłużej
niż  narody  ościenne  pozostał  nieschrystianizowany,  z  czasem  przegrywał  więc  ze  Słowianami
ochrzczonymi także pod względem rozwoju kulturalnego i cywilizacyjnego.
   Przedstawione  w  utworze  zdarzenia  historyczne  nie  mają  na  celu  rekonstrukcji  dziejów.  Są
jedynie  pretekstem  do  pokazania  mechanizmów  rządzących  stosunkami  pomiędzy  wrogimi
narodami.  Przedstawiają  także  jednostkę  o  dużej  świadomości  aktualnego  momentu  dziejowego,

mającą  poczucie  powinności  wobec  narodu.  Historyzm  maski,  jaki  ujawnia  się  w  tej  powieści,
służy  pewnemu  kamuflażowi  (na  wypadek  utrudnień  ze  strony  cenzury)  i  –  przede  wszystkim
uogólnieniu  przedstawionych  wydarzeń.  Mechanizm  historii,  wikłający  w  swoje  tryby  bohatera
utworu  i  wymuszający  jego  określoną  postawę  wobec  losów  narodu,  jest  więc  ponadczasowy,
modelowy.
   Takie postaci, jak Konrad, powołuje do istnienia i działania sytuacja zagrożenia bytu narodowego
przez wroga o przeważającej sile militarnej.
   Akcja  utworu  ukazana  na  tle  gotyckiego  zamczyska  (gotycyzm),  mroczne  i  ponure  zasady
podstępnego  działania,  wywołujące  wielki  niepokój  moralny,  atmosfera  tajemniczości  (spotkania
Konrada z pustelnicą, konszachty z Halbanem i Witołdem) wzmagają wrażenie tragizmu tytułowej
postaci.  Jest  on  wynikiem  pewnego  układu  sił  wynikającego  z  historii.  Osobista  klęska  Alfa
powiązana ze zwycięstwem nad Zakonem pozostaje w ścisłym związku z dziejami jego ojczyzny.
Nie  ma  więc  przesady  w  stwierdzeniu,  że  historia  kształtuje  indywidualne  losy  ludzi  żyjących  w
poczuciu odpowiedzialności za przyszłość ojczyzny.
   Autor  zachowuje  pewne  realia  historyczne:  imiona  bohaterów  (niektórych  jednakże  przesuwa w
czasie i przestrzeni, np. Almanzora), atmosferę przygotowań wojennych i spiskowania, styl życia w
ś

rodowisku Krzyżaków (m.in. sposób obierania nowego mistrza Zakonu), metody wyłączania się

poza  nawias  życia  społecznego  w  celu  doskonalenia  wewnętrznego  (pustelnica).  W  zgodzie  z
duchem epoki pozostają opisy uczty, jadła, strojów itp.
   Historyczna  powieść  poetycka – jak podkreślał Mickiewicz – była w istocie utworem o każdym
czasie, w którym bohater staje wobec konieczności poniesienia ofiary na rzecz ojczyzny. Chodzi tu
o  poświęcenie  osobistego  szczęścia,  a  nawet  życia.  Sama  decyzja  o  ofierze  nie  jest  jednak
wystarczająca  –  sytuacja  wymaga  bowiem  wystąpienia  przeciwko  uświęconym  tradycją  zasadom
etycznym,  a  więc  świadomego  zepchnięcia  się  na  drogę  postępowania  niemoralnego,  haniebnego,
budzącego wstręt u samego bohatera.
   Historia  wywiera  więc  wpływ  na  wszystkie  sfery  życia  postaci,  niszczy  ją  pod  każdym
względem,  wpędza  w  poczucie  winy  i  niesmaku,  stawia  wobec  wyboru,  który  zawsze  pociąga  za
sobą  tragiczne  konsekwencje.  Jak  w  antyku,  konflikt  dwu  racji  nie  pozostawia  możliwości
bezpiecznego  i  szczęśliwego  wyboru.  Tu  o  tragizmie  bohatera  rozstrzyga  historia.  Jeżeli  zachowa
postawę  obojętną  wobec  sprawy  narodowej  –  nie  będzie  mógł  żyć  z  tym  piętnem,  jeżeli  zaś
postanowi  aktywnie  działać,  będzie  zmuszony  wejść  na  drogę  podstępu  i  zdrady.  Każda  z  tych
możliwości  stoi  w  sprzeczności  z  etyką.  Niszcząca  indywidualne  szczęście  moc  historii
bezwzględnie spycha bohatera w konflikt z jego sumieniem i poczuciem godności osobistej.
   Analogiczna  sytuacja  polityczna  Polski  w  czasie  powstawania  Konrada  Wallenroda  w  stosunku
do przedstawionej w utworze przenosiła tragicznego bohatera w realia walki z caratem. W pewnym
sensie rozgrzeszała i wyjaśniała, że innego sposobu nie ma – tylko metody spisku i podstępu mogą
przynieść oczekiwane rezultaty. Rozterki moralne młodzieży podejmującej wysiłek walki z zaborcą
usprawiedliwiała  interpretacja  dziejów  Alfa.  Nie  w  tych,  często  anonimowych,  bohaterach  tkwi
przyczyna  owych  dylematów,  nie  w  ich  osobowości  czy  braku  zasad  moralnych,  ale  w
druzgocącym,  nieubłaganym  mechanizmie  historii.  Takie  spojrzenie  na sprawę nadawało tekstowi
Mickiewicza  walor  utworu  agitacyjnego,  rozgrzeszającego  wszelkie  nieetyczne  działania,  jeżeli
tylko ich celem jest dobro ojczyzny.

Postawa Konrada – pojęcie walenrodyzmu

Cechy postaci

Konrad Wallenrod jest postacią zróżnicowaną charakterologicznie. Można nawet powiedzieć, że
jest postacią schizofrenicznie rozdwojoną. O takim rysunku bohatera zdecydowała – jak już

wspomnieliśmy  wyżej  –  historia.  Cechowała  go  zarazem  delikatność  i  wrażliwość  oraz  chłodna
kalkulacja  i  bezwzględna  brutalność.  Szlachetność  intencji  wiąże  się  w  jego  postępowaniu  z
koniecznością poświęcenia honoru i działania metodami zdrady i podstępu.
   Alf  jest  bohaterem  o  tragicznej  przeszłości.  Oderwany  w  dzieciństwie  od  rodziny,  dzięki
staraniom  Halbana  zachował  swoją  świadomość  narodową  (czy  też  na  nowo  mógł  ją  uzyskać).
Wychowywany  w  poczuciu  konieczności  dokonania  zemsty  za  osobiste  i  narodowe  krzywdy
wzrasta  w  ćwiczeniu  przebiegłości  i  podstępu.  Jest  jednostką  niezwykłą,  zdolną  do  wielkich
czynów i ofiar. Cechuje go szlachetność, duma, bezkompromisowość, upór, poczucie honoru. Jest
przy tym pełen pychy i nie dopuszcza myśli, że nie podoła podjętemu zadaniu.
   Uczciwość i niezłomność zasad składa na ołtarzu narodowej sprawy, mając pełne przekonanie o
tym,  że  w  otwartej  walce  nie  zdoła  pokonać  Zakonu.  Jest  bohaterem-samotnikiem.  Chociaż  jego
gniew  stale  podsyca  Halban  i  podtrzymuje  Aldona,  Alf  ma  świadomość,  że  on  sam  musi  stawić
czoła  wszelkim  przeciwnościom.  Dąży  do  celu,  mijając  –  z  konieczności  –  zasady  moralne
obowiązujące szlachetnych rycerzy i odsuwając na bok uczucia (własne i żony).
   Konrad  jest  typowym  paranoikiem.  (Pamiętajmy,  że  termin  ten  nie  zawiera  żadnego  osądu
moralnego: Konrad działa z pobudek patriotycznych, a gdy sięga do niemoralnych środków, dręczy
go sumienie).
   Ogromna pycha Konrada przejawiająca się w ambicji, by w pojedynkę zniszczyć zakon krzyżacki,
jest  typową  cechą  paranoiczną.  Uzewnętrznia  się  ona  z  całą  siłą,  gdy  Konrad  tuż  przed  śmiercią
porównuje się z Samsonem (Vl, 264-267).

   J.  Ch.  Gille-Maisani;  autor  powyższej  opinii,  zwraca  także  uwagę  na  skłonności  sadystyczne
bohatera.  Almanzor,  który  jest  jego  idolem,  bez  cienia  moralnego  hamulca  niszczy  wroga,
zarażając  dżumą.  Nienawiść,  która  jest  motorem  działania,  przybiera  tu  skrajną  postać.  W
przywołanej  psychologicznej  monografii  możemy  przeczytać  również  o  sadomasochistycznych
skłonnościach  Konrada  ujawniających  się  wobec  Aldony  oraz  rysach  satanicznych  (żarzenie  się
gniewu  w  oczach,  pomieszanie  radości  z  wściekłością,  skłonność  do  przywoływania  na  przemian
łagodnego krajobrazu Litwy i obrazów okrucieństwa, krwi, mordu).
   Nagromadzony  gniew  i  zdolność  do  okrutnych  czynów  opuszczają  Alfa  po  wykonaniu  zadania.
Górę  biorą  wyrzuty  sumienia  i  chęć  powrotu  do  normalnego  życia.  Ma  on  jeszcze  nadzieję,  że
będzie to możliwe.
   Konrad  jest  bohaterem  o  złożonej  osobowości,  zdolnym  do  wielkich  narodowych  misji,
ś

wiadomym swoich obowiązków i potrafiącym moralnie oceniać i klasyfikować swoje

postępowanie. Skrupuły natury etycznej nie niszczą planu działania, wpływają jednak destrukcyjnie
na  psychikę  bohatera,  miotającego  się  między  poczuciem  honoru  a  koniecznością  podejmowania
metod skutecznych, choć nieetycznych.

Motywy i sposób działania

   Trudno  oddzielić  to  zagadnienie  od  charakterystyki  postaci  –  zostało  więc  już  zasygnalizowane
wyżej.  Jedynym  motywem  inicjatywy  Konrada  było  dążenie  do  rozgromienia  potęgi  Zakonu,  by
nie mógł szkodzić interesom Litwy. Bohater działał więc z pobudek patriotycznych. Wytrwałość w
przygotowywaniu klęski Niemców była stale podsycana przez Halbana. Służyły temu wspomnienia
tragicznych  faktów  z  dzieciństwa  Alfa  i  podtrzymywanie  świadomości  narodowej.  Z  całą
stanowczością Konrad dąży do celu, związany przysięgą rezygnuje z osobistego szczęścia, niszcząc
przy  tym  przyszłość  Aldony.  Podejmuje  pewien  plan  działania,  do  którego  dobrze  się
przygotowuje.  Realizacja  zamiarów  przebiega  z  całą  konsekwencją,  choć  trzeba  wspomnieć  o
pewnym  „przestoju”  –  Konrad  odwleka  chwilę  natarcia  na  Litwę,  by  dłużej  pozostać  w  pobliżu
ukochanej Aldony.

   Tytułowy  bohater  powieści  poetyckiej  Mickiewicza  czuje  się  powołany  do  obrony  interesów
Litwy.  O  takiej  postawie  decyduje  fakt  jego  przynależności  narodowej.  Wychowany  przez  tych,
którzy go porwali, nie zapomina o konieczności zemsty (a przecież obdarzono go niemal ojcowską
miłością).  Wykorzystuje  swoją  obecność  wśród  Krzyżaków,  by  zbadać  i  ocenić  ich  wojenne
rzemiosło.  Przebiegłość  Konrada  usprawiedliwia  makiaweliczna  zasada  „cel  uświęca  środki”.
Podejmuje więc działania, których nie akceptuje, ale wierzy w ich skuteczność. Nie cofa się przed
zdradą i podstępem, z premedytacją stosuje kłamstwo i prowadzi Zakon do zguby.
   Taki sposób działania (rozłożonego w długim czasie) staje się przyczyną wewnętrznego rozdarcia
bohatera.  Nie  potrafi  zaakceptować  metod,  według  których  zmuszony  jest  postępować.
Konieczność  stosowania  kłamstwa  i  innych  nieetycznych  metod  jest  tym  bardziej  dotkliwa,  że
Konrad  jest  chrześcijaninem.  Kieruje  nim  poczucie  własnej  wielkości,  wierzy  w  powodzenie
swojej samotnej walki, mimo że podejmuje ją przeciwko ogromnej sile wroga.
   Cóż pozostaje? Tylko zdrada – odpowiada Wallenrod – zdrada okropna dla natury etycznej [...].
Konrad  przyjmuje  niejako  naukę  Macchiavella,  z  którego  motto  wypisane  zostaje  na  karcie
tytułowej poematu. [...] „Musicie bowiem wiedzieć, że są dwa rodzaje walki [...], trzeba przeto być
lisem [...] i lwem. Pierwszy sposób jest ludzki, drugi zwierzęcy, lecz ponieważ częstokroć pierwszy
nie  wystarcza,  wypada  uciekać  się  do  drugiego”.  [...]  Bohaterstwo  Konrada  Wallenroda  jest
jedynym – z konieczności tragicznym – połączeniem makiawelizmu z chrystianizmem.

   Metody działania Konrada są przedstawione tak, że czytelnik od razu go rozgrzesza i nie bierze
mu  za  złe  nagannego  stylu  postępowania.  W  kontekście  uczuć  patriotycznych  błędnie  negatywna
ocena  sposobu  walki.  Odbiorca  ulega  ciążącej  nad  utworem  idei,  że  cel  może  w  pewnych
okolicznościach wspierać się na niemoralnych środkach.

Bezpieczeństwo ojczyzny a szczęście osobiste

   Wybory  dokonywane  przez  Konrada  mają  w  tle  dwie  wartości:  bezpieczeństwo  ojczyzny  i
osobiste szczęście. Bohater musi zdecydować, której z nich podporządkuje swoje życie.
   Konrad żeni się z Aldoną, mając już ukształtowaną wizję celu swojego działania. Ulega uczuciu,
zapomina  się.  Konsekwencją  namiętności  jest przeszkoda w dążeniu do wytyczonego celu – myśl
biegnie  do  ukochanej  żony.  Ona  stara  się  zrozumieć  jego  postępowanie,  ale  trudno  jej
zaakceptować  rozłąkę.  Podejmuje  więc  podróż  do  Marienburga,  by  zamieszkać  w  pobliżu  męża.
Decyduje się na życie pustelnicy odgrodzonej od świata grubym murem wieży, której nie zamierza
opuścić.
   Małżonkowie, mimo przeszkód, trwają w miłości. Konrad odwiedza Aldonę i spędza przy murze
wieży  całe  noce.  Ona,  pogodzona  z  jego  wyborem,  utwierdza  go  w  działaniu  i  wspiera modlitwą.
Można zapytać, czy Konrad miał prawo wiązać Aldonę przysięgą małżeńską i niszczyć jej młodość
i  radość  życia.  Wydaje  się,  że  właśnie  tu  czytelnik  skłonny  jest  upatrywać  zło  w  postępowaniu
bohatera.  O  ile  sprawa  narodowa  i  przyszłość  ojczyzny  usprawiedliwia  podstęp  oraz  dobrowolną
ofiarę z własnego życia, o tyle zmuszanie kogoś innego do tak wielkiego poświęcenia jest już zbyt
daleko posuniętą bezwzględnością.
   Bohater  poematu  rozdarty  jest  między  dwie  miłości  –  do  ukochanej  kobiety  i  do  ojczyzny  oraz
między  dwa  paralelnie  pojęte  obowiązki.  Także  nienawiść  ma  kształt  historyczny  i  adres
najzupełniej konkretny. Walter kocha Aldonę i Litwę, nienawidzi zaś wrogów ojczyzny – Krzyżaków
[...]  Konrad  zaś,  patrząc  na  ich  wspólne  losy  już  z  perspektywy  zniszczonego  ludzkiego  szczęścia,
mógł  nie  bez  trafności  porównać  siebie  do  zdradliwego  węża,  który  zakradł  się  do  raju
dziewczęcego  życia  Aldony,  pełnego  naiwnej  prostoty  i  piękna.  Wszakże  największe  ciosy  zadał
młody bohater poematu samemu sobie. To w jego wnętrzu najpierwej zagnieździła się „straszliwa
ż

mija” – świadomość historii i swego napiętnowanego przez nią losu. [...] Walter stał się

młodzieńcem o duszy wypełnionej przez uczucia negatywne, przede wszystkim przez nienawiść.

   Aldona  wprawdzie  wcale  się  nie  skarży.  Z  miłości  do  Konrada  gotowa  jest  na  wszystko,  czego
będzie oczekiwał, nie czyni mu wyrzutów, jednak budzi współczucie i bunt czytelnika wobec losu,
jaki  został  jej  narzucony.  Poprzez  swoją  ofiarę  i  wyłączenie  się  ze  światowego  życia  (jako  córka
księcia  miała  wiele  okazji  do  towarzyskich  spotkań  i  różnych  przyjemności)  solidaryzuje  się  z
postawą  Konrada  i  razem  z  nim  ponosi  ofiarę  dla  umocnienia  narodowego  bytu  Litwy  i  jej
bezpieczeństwa.
   Ani  Konrad,  ani  Aldona  nie  będą  korzystali  z  owoców  swojego  poświęcenia  –  w  wymiarze
indywidualnym  oboje  ponoszą  klęskę.  Rezygnacja  z  osobistego  szczęścia  ma  tu  jednak
uzasadnienie  w  uczuciach  patriotycznych,  dlatego  owa  klęska  jest  osłodzona  zwycięstwem  idei,
której  oboje  służyli.  Mimo  woli  w  ocenę  postępowania  bohaterów  wkrada  się  patos.  Wynika  on
stąd, że zdolni byli do największych wyrzeczeń a na koniec złożyli ofiarę życia.

Walenrodyzm

   Bohater słynnej powieści poetyckiej A. Mickiewicza jest reprezentantem postawy, która od jego
imienia  została  nazwana  walenrodyzmem.  Polega  ona  na  tym,  że  podstawowe  cechy  bohatera
romantycznego  wspiera  szczególny  sposób  postępowania  –  podstęp  i  zdrada  –  w  imię  wyższych
wartości,  a  więc  dobra  ojczyzny,  narodu.  Tylko  ogólnonarodowy,  wzniosły  cel  może
usprawiedliwiać  takie  działanie.  Ów  lisi  (skryty  i  podstępny)  styl  w  dążeniu  do  celu  jest  jednak
przyczyną  tragizmu  bohatera.  On  sam  nie  akceptuje  metod,  którymi  się  posługuje,  ale
równocześnie nie może ich zastąpić czystą moralnie grą z wrogiem (jest rzeczą oczywistą, że jego
starania  byłyby  wtedy  skazane  na  niepowodzenie).  Konflikt  moralny  –  brak  zgody  między
wyznawanymi zasadami a sposobem działania – prowadzi wprost do klęski bohatera.
   Walenrodyzm  to  postawa  wobec  ojczyzny,  ogółu,  prowadząca  do  szlachetnego  celu  drogą
nieetycznych,  niehonorowych  środków.  Osamotniony  bohater  romantyczny  podejmuje  działania,
których moralna ocena doprowadza do wewnętrznego rozdarcia i wyrzutów sumienia. Zwycięstwo
idei, dla której bohater się poświęca, okupione jest jego osobistym nieszczęściem.

Narodowa funkcja poezji

   W  planie  starań  o  zabezpieczenie  przyszłości  ojczyzny  niemałą  rolę  odgrywają  dwie  bliskie
Konradowi osoby: Aldona i Halban. Misja żony głównego bohatera polega tu przede wszystkim na
akceptacji  jego  wszelkich  decyzji  i  poczynań  oraz  na  milczącym  poparciu  i  poświęceniu  swojego
osobistego  szczęścia  dla  wspólnej  wielkiej  idei.  On  sam  docenia  jej  rolę  w  swoich  planach,
przychodzi pod mur wieży, blisko małego okienka, by umocnić się w dążeniu do celu, szukać rady
i  wsparcia,  także  modlitewnego  (zwróćmy  uwagę,  że  zamknięcie  się  Aldony  w  pustelni  było
związane  ze  złożonym  Bogu  ślubem  wytrwania  w  odosobnieniu  do  końca  życia  –  nie  wynikało
wyłącznie z chęci zamieszkania w pobliżu ukochanego mężczyzny).
   Bardziej  aktywnym  wsparciem  w  realizacji  planów  Alfa-Konrada  jest  stałe  czuwanie  nad  jego
gotowością  do  czynu podjęte przez Halbana. Jest to osoba szczególna nie tylko ze względu na jej
znaczenie  w  przebiegu  zdarzeń  zapisanych  na  kartach  utworu.  Interesującą  charakterystykę  tej
postaci  podaje  Wacław  Borowy,  jeden  spośród  grona  badaczy  twórczości  A.  Mickiewicza  we
wszystkich jej przejawach:
   Starzec,  gdy  Wallenrod  dzieckiem.  A  wszędzie  jest.  –  I  nigdzie  nie  poznany,  gdy  nie  chce.  Toż
wrócił  do  Krzyżaków  (a  starcy  się  tak  łatwo  nie  odpodobniają).  I  potem  nie  podejrzany!
Przeciwnie,  w  poważaniu.  Przebiera  się  (rys  rażący!)  dla  spełnienia  najważniejszej  funkcji  w
powieści.  Mimo  że  o  tym  szepcą,  uchodzi  mu  to.  I  potem  bezpieczny.  I  wybiera  się  jeszcze  sławę
Konrada szerzyć; i wergilową zapowiedź wypowiada: „Z tej pieśni wstanie mściciel naszych kości”

(p. VI w 237). Nie wiemy, skąd przychodzi, jakie jego dzieje. Wiemy, że był wajdelotą. [...] on
przecie wychowawcą Wallenroda, on go utwierdza w zamiarach, on przypomina mu
zobowiązania.

   Istotnie,  wpływ  Halbana  na  kształtowanie  osobowości,  świadomości  politycznej  i  sposobu
działania  tytułowego  bohatera  jest  nie  do  przecenienia.  Halban  towarzyszył  Alfowi-Walterowi,
dziecku  litewskiemu  oderwanemu  od  rodziny  i  ojczyzny,  od  początku  jego  pobytu  wśród
Krzyżaków.  Dzięki  tajemniczemu  starcowi  chłopiec  nie  tylko  nie  zatracił  swojej  tożsamości
narodowej, ale stale pielęgnował troskliwą myśl o dalekiej Litwie.
   Przypominanie  ojczystych  stron  Konradowi  Halban  wiązał  z  podsycaniem  pragnienia  zemsty.

Kulminacyjny moment pobudzenia głównego bohatera do decyzji i konkretnych czynów odbywa
się przy pomocy pieśni. Wajdelota zdaje sobie sprawę z siły poezji (stąd taka forma przypomnienia
Konradowi o przyjętym zobowiązaniu) a nawet sam w słynnej Pieśni Wajdeloty określa jej
znaczenie:

O wieści gminna! ty arko przymierza
Między dawnymi a młodszymi laty:
W tobie lud składa broń swego rycerza,
Swych myśli przędzę i swych uczuć kwiaty

Arko! tyś żadnym nie złamana ciosem,
Póki cię własny twój lud nie znieważy;
O pieśni gminna, ty stoisz na straży
Narodowego pamiątek kościoła,
Z archanielskimi skrzydłami i głosem
Ty czasem dzierżysz i miecz archanioła.

Płomień rozgryzie malowane dzieje,
Skarby mieczowi spustoszą złodzieje,
Pieśń ujdzie cało

(IV, I77-189)

   Pogląd Halbana na rolę poezji w życiu narodu jest literackim odwzorowaniem opinii romantyków
wynoszących  tę  twórczość  do  rangi  łącznika  między  pokoleniami,  gwarantującego  ciągłość
narodową: Pieśń – poezja przekazywana z ust do ust – jest najbardziej trwałym pomnikiem sławy i
„pamiątek”,  jest  strażniczką  wartości  narodowych  i  uczuć  patriotycznych.  Dzięki  swojej  nośnej
formie stale przypomina O ojczyźnie i obowiązkach, jakie każdy powinien wobec niej wypełniać.
   Wielka ranga poezji podkreślona jest w pieśni Halbana poprzez patetyczne słownictwo, apostrofy
(O  wieści  gminna!; Arko!; O Pieśni gminna) czyniące ich adresatkę wyniosłym obiektem chwały.
Poezja,  jak  arka,  ocala  przed  zniszczeniem,  rozkrzewia  i  rozpłomienia  miłość  do  ojczyzny.  W
przeciwieństwie do symboli i pamiątek materialnych, jest niezłomna.
   Halban  wyznaje  zasadę,  że  każdy  syn  narodu  powinien  realizować  swoje  zadania  wobec
ojczyzny,  zgodnie  ze  zdolnościami,  poczuciem  obowiązku,  stawianymi  przed  nim  wymaganiami.
Swoją rolę dostrzega w utrwalaniu poprzez poezję pamięci o wspaniałych bohaterach i ich czynach.
Czuje  się  powołany  do  narodowej  służby  poprzez  pieśń,  dlatego  odmowa  wypicia  wina
zaprawionego  trucizną  nie jest gestem ucieczki czy strachu, ale podjęciem ważnego zadania. Imię
Konrada,  bohatera  działającego  podstępnie  i  w  ukryciu,  zostanie  utrwalone  w  pieśni  –  taką
obietnicę składa Halban swojemu wychowankowi w chwili jego śmierci.
   Poezja  ma  więc  jasno  określone  zadania:  poprzez  utrwalanie  najwspanialszych  wydarzeń  i
postaci  historycznych  powinna  zagrzewać  do  walki,  pobudzać  do  działania  na  rzecz  ojczyzny.

Funkcja  takiej  twórczości  jest  więc  służebna  wobec  sprawy  narodowej.  Wezwanie  do  aktywnej
postawy, do obrony kraju i walki o wolność to charakterystyczne cechy poezji tyrtejskiej.
   Twórcy  literatury  romantycznej  pojmowali  poezję  narodową  jako  odwołującą  się  do  tradycji  –
przede  wszystkim  ludowej.  Stąd  w  Pieśni  Wajdeloty  mowa  jest  o  „wieści  gminnej”  i  o  ludzie.
Zawiera  ona  także  pewne  elementy  o  folklorystycznym  rodowodzie:  opis  widziadła  wieszczącego
zarazę,  magiczne  działanie  dźwięku  „wierzbowej  fletni”  przywołującej  wspomnienie  bohaterów
narodowych.  Ludowe  rysy  charakteryzują  także  postać  Halbana  –  śpiewaka  i  wyraziciela
patriotycznych idei niepodległościowych.
   Obietnica  Halbana,  złożona  umierającemu  Konradowi,  Z  tej  pieśni  wstanie  mściciel  naszych
kości!  (VI,  237),  świadczy  o  tym,  jak  wielką  moc  przypisywano  działaniu  poezji.  W  kontekście
sytuacji  narodu  (okres  przed  wybuchem  powstania  listopadowego)  słowa  te  zabrzmiały  jako
wezwanie  do  walki,  zobowiązanie  moralne  wobec  ojczyzny.  Przekonanie  o  wielkiej  sile  poezji
potwierdza  reakcja  Konrada  na  Powieść  Wajdeloty  –  historię  życia  głównego  bohatera  na  tle
wydarzeń na Litwie i przypomnienie o planach rozgromienia przeciwnika. Właśnie wtedy dojrzewa
on do decyzji o walce i przystępuje bez zwłoki do jej realizacji.
   „Konrad  Wallenrod”  bez  postaci  Halbana,  kończący  się  śmiercią  tytułowego  bohatera,  byłby
jedną  z  bardziej  pesymistycznych  opowieści  o  doli  ludzkiej  ofiarowanej  historii  na  całopalenie.
Poematem o średniowiecznym kamikaze.
   Dzięki Halbanowi czyn przekształca się w pamięć o czynie, wchodzi w krwioobieg tradycji, staje
się  głosem  historii,  który  ma  szanse  dotrzeć  w  późne  pokolenia.  Halban  posiada  bowiem
przenikliwie  jasny  pogląd  na  sposób  istnienia  w  historii  zarówno  jednostek,  jak  zbiorowości.
Istnieje się dzięki świadomości istnienia [...]. Toteż właśnie Halban mógł podarować Wallenrodowi
nieśmiertelność pojętą jako życie w świadomości zbiorowej.

Tak rozumiana poezja ma więc ogromne znaczenie dla kształtowania i podtrzymywania
ś

wiadomości narodowej. Dzięki temu wysoką rangę zyskuje jej twórca, który może rozniecić

zarzewie  buntu  przeciwko  narodowej  niedoli,  może  porwać  do  walki  i  kierować  jej  losami.  Stąd
wynika też podstawowy obowiązek poety-pieśniarza jak Tyrtajos nie może być on obojętny wobec
zagrożeń,  na  jakie  narażona  jest  ojczyzna,  powinien  aktywnie  podejmować  misję  przewodnika,
kreatora  rzeczywistości,  niemal  demiurga  poruszającego  nitkami  narodowych  losów.  Poezja  nie
tylko utrwala, ale i tworzy historię – taki pogląd wynika z Pieśni Wajdeloty i postawy Halbana.

Artyzm Konrada Wallenroda

   Powieść  poetycka,  odmiana  poematu  epickiego,  była  jednym  z  ulubionych  gatunków literackich
romantyków. Za twórcę tej formy uchodzi Walter Scott (Pieśń ostatniego minstrela, Pani jeziora);
jednak  pojęcie  to  najczęściej  przywołuje  na  myśl  utwory  angielskiego  poety  romantycznego,
Georga  Byrona  (Giaur,  Korsarz,  Narzeczona  z  Abydos).  Do  tych  dzieł  chętnie  sięgali  polscy
twórcy.  One  określiły  charakter  utworów  tego  gatunku  –  nastrój,  sposób  kreowania  świata,  typ
bohatera itp.
   Czym  charakteryzuje  się  powieść  poetycka?  Jest  gatunkiem  z  pogranicza  epiki  i  liryki  (poezja
narracyjna)  reprezentatywnym  dla  literatury  XIX  wieku.  Pod  płaszczem  zdarzeń  historycznych
przedstawia aktualne problemy narodowe i poprzez ocenę postawy bohatera lansuje pewien model
zachowań wobec prezentowanej sytuacji. (częstokroć granice między poglądami postaci i narratora
są zatarte. Narrator ulega pokusie snucia osobistych refleksji, daleki jest od obiektywizmu. Gatunek
ten  charakteryzuje  się  luźną,  fragmentaryczną  kompozycją,  inwersją  czasową  (zaburzeniem
chronologii  zdarzeń).  W  Konradzie  Wallenrodzie  efektem  takiego  zabiegu  jest  przedstawienie
dziejów tytułowej postaci w formie retrospektywnych w stawek.
   Bohater powieści poetyckiej często bywa utożsamiany z jej twórcą. Jego losy są przedstawiane w
zagadkowy,  niepełny  sposób.  Bywa  on  skłócony  ze  światem,  poddany  silnym  emocjom  i  wielkim

namiętnościom.  Podejmuje  wyzwania,  w  imię  których  rezygnuje  z  własnego  spokoju  i  prawa  do
szczęścia. Taka kreacja postaci wiąże się z zabiegiem wzmożonej liryzacji.
   Charakterystyka  bohatera  powieści  poetyckiej  –  samotnika  o  wielkiej  inteligencji  i  wrażliwości,
często  nieszczęśliwego  w  miłości  skłóconego  ze światem – ukazywana jest zwykle na tle scenerii
utrzymanej  w  nastroju  odpowiadającym  stanom  duszy  postaci.  Dominuje  tu  więc  nastrój
tajemniczości, niepewności, nawet grozy. Przedstawione zdarzenia zyskują rangę bardzo istotnych,
całkowicie  sobie  podporządkowują  działania  postaci.  Historyczna,  narodowa  perspektywa  służy
często  heroizacji  czynów  bohatera  –  niezwykłego,  odważnego,  ofiarnego  bez  granic,  ale  zwykle
kierującego  się  –  jak  w  omawianym  utworze  A.  Mickiewicza  –  nienawiścią,  chęcią  dokonania  ~
zemsty,  w  związku  z  tym  przeważnie  postępującego  niezgodnie  z  zasadami  honoru,  uciekającego
się do metod walki nieuczciwej, skrytej, podstępnej. Bohater powieści poetyckiej jest więc osobą o
sumieniu  skażonym  winą.  Chociaż  nie  może  postępować  inaczej,  sam  siebie  potępia  za  przyjęty
styl  działania.  Dręczony  jest  wyrzutami  natury  moralnej.  Podejmując  wielkie  przedsięwzięcia,
grzeszy  pychą  –  nie  ma  wątpliwości,  że  zdoła  sam  jeden  dokonać  rzeczy  niezwykłych  –  Konrad
przysięga  rozgromić  potęgę  Zakonu,  mimo  że  zdaje  sobie  sprawę  z  doskonałej  organizacji  i
rycerskiej sprawności wroga.
   Nietrudno zauważyć, że prezentacja gatunku została tu uzupełniona uwagami odnoszącymi się do
Konrada Wallenroda. Kiedy utwór ten powstał, Mickiewicz miał już za sobą publikację Grażyny.
W  1825  roku  została  wydana  pierwsza  polska  powieść  poetycka  –  Maria  Antoniego
Malczewskiego. Niewątpliwie poeta znał też utwory Byrona. Konrad Wallenrod ukazał się już jako
element pewnego ciągu tekstów realizujących omawianą odmianę poematu epickiego.
   Historycy  literatury  zwracają  uwagę  zwłaszcza  na  bajroniczny  rodowód  bohatera,  synkretyzm
rodzajowy  (pomieszanie  elementów  należących  do  różnych  rodzajów  literackich),  podkreślenie
rangi poezji w życiu narodu. Złożoność charakterologiczna bohatera odzwierciedla skomplikowaną
sytuację, w jakiej się znalazł. Świadomość obowiązku wobec ojczyzny określa sposób działania i w
ogóle  całą  jego  przyszłość.  Tragizm  Konrada  wiąże  się  z  jego  zdolnością  do  samooceny  w
kategoriach etycznych. Taki sposób kreowania głównej postaci to niewątpliwie jeden z elementów
utworu, które skłaniają do opinii o wielkim kunszcie literackim twórcy.
   Sceneria  przedstawionych  zdarzeń  odpowiada  ich  charakterowi.  Konrad  często  pod  osłoną  nocy
prowadzi  tajemnicze  rozmowy  z  Aldoną  – oboje, skazani na wieczną miłość i rozłąkę na zawsze,
szepczą  o  planach  związanych  z  sytuacją  ojczyzny.  Podczas  uczty  Konrad  i  Witołd  czują  się
oskarżeni  i  miotają  się,  szukając  ukojenia  w  alkoholu.  Momenty  spokoju  i  wyciszenia  podczas
spotkań z Aldoną-pustelnicą przeplatane są scenami gwałtownego, a nawet brutalnego, zachowania
bohatera.  Mickiewicz  stopniuje  napięcie  niemal  z  teatralną  konsekwencją  i  sprawnością.
Rzeczywistość, w której żyje Konrad (nieprzychylna, złowroga, przykra), zupełnie odbiega od tej,
o  której  marzy  (wspomnienia  miejsc  na  Litwie,  w  których  spędzał  szczęśliwe  chwile  z  Aldoną.
Dzięki  tym  kontrastom  tragizm  i  wewnętrzne  rozdarcie  Konrada  jawią  się  jako  jeszcze  bardziej
pogłębione i dotkliwe dla bohatera.
   Konrad nie jest świetlanym, godnym chwały rycerzem. Jest postacią skazaną na udrękę konfliktu
moralnego  między  tym,  do  czego  zmusza  potrzeba  chwili,  sytuacja  ojczyzny,  a  wyznawaną
hierarchią wartości. Jego wielkie zasługi mają w tle ponury pejzaż środków, przy pomocy których
dążył  do  wytyczonego  celu.  Jest  bohaterem  odzwierciedlającym  pokrętne  losy  różnych
anonimowych  bojowników  o  narodową  sprawę.  W  stosunku  do  postaci  powieści  poetyckich
Byrona  wyróżnia  się  szczególnie  mocnymi  rysami  prometejskimi  i  zdominowany  jest  całkowicie
przez uczucia patriotyczne.
   Na  kilka  uwag  w  aspekcie  artyzmu  zasługuje  także  (obok  pogłębionej  charakterystyki  postaci  i
tajemniczej scenerii ponurej twierdzy) język utworu. Znamienna dla powieści poetyckiej swoboda
kompozycji  wiąże  się  z  zestawianiem  fragmentów  o  odmiennych  cechach  rodzajowych.
Konsekwencją  tego  stanu  rzeczy  jest  urozmaicenie  tekstu  pod  względem  językowym  i
wersyfikacyjnym.

   Konrad  Wallenrod  składa  się  z  sześciu  pieśni  –  pod  tym  względem  powiela  model
zaproponowany  przez  W.  Scotta.  Romantyczna  skłonność  do  gatunków  cechujących  się
synkretyzmem  rodzajowym  i  gatunkowym  zaowocowała  tu  uzupełnieniem  ciągu  fabularnego
czterema  formalnie  odmiennymi  fragmentami,  określonymi  jako  pieśń,  powieść,  ballada  i  hymn.
Poza urozmaiceniem gatunkowym wprowadzają one element ludowości. Zakonnicy śpiewają hymn
w  szczególnej  chwili  –  przed  wyborem  nowego  mistrza  Zakonu.  Jest  to  fragment  podniosły,
patetyczny.  Pozostałe  wymienione  wstawki  mają  charakter  ludowy.  Folklorystyczną  proweniencję
wspomnianych  części  wspomaga  osoba  wajdeloty  –  wędrownego  poety-pieśniarza,  który  uosabia
tradycję i – jako starzec – jest zarazem narodowym mędrcem, domorosłym filozofem w najlepszym
sensie tego słowa.
   Wiersz  Konrada  Wallenroda  jest  zróżnicowany  pod  wieloma  względami  –  miary  wierszowej,
nastroju, emocji, melodii. Autor najczęściej posługuje się tu 11-zgłoskowcem o zmiennym układzie
rymów,  wśród  których  przeważa  model:  abab.  Ta  miara  jest  elementem  nowatorskim  w  stosunku
do  13-zgłoskowego  wiersza  Marii  Malczewskiego.  Wszelkie  odstępstwa  od  niej  są
charakterystyczne  dla  fragmentów  o  szczególnym  znaczeniu  dla  wymowy  dzieła.  Mickiewicz
zwraca na nie uwagę poprzez zakłócenie jednostajności rytmicznej wiersza, jego melodii.
   Na  szczególne  wyróżnienie  zasługuje  Powieść  Wajdeloty  –  fragment  oparty  na  modelu
wersyfikacyjnym  heksametru.  Jest  to  wiersz  biały,  sześciostopowy,  oparty  na  zestawieniach
trochejów  z  daktylami.  Ten  rodzaj  nawiązania  do  eposu  homeryckiego  był  na  gruncie  polskim
zabiegiem  nowoczesnym.  Służył  przede  wszystkim  archaizacji  i  dodawał  Powieści  Wajdeloty
waloru doniosłości, skupiał na niej uwagę, wskazując zarazem na rangę tej części utworu.
Mickiewicz różnicuje również wiersz mowy oskarżycielskiej (V, 148-178). 13-zgłoskowiec jest tu
dominujący, a wszelkie odstępstwa – krótkie wersy – zwracają uwagę na najważniejsze punkty tej
wypowiedzi.
   W  warstwie  stylistycznej  Konrad  Wallenrod  cechuje  się  sięganiem  do  archaizmów  i
regionalizmów  wskazujących  nie  tylko  na  powiązanie  autora  z  terenami  wschodnimi,  ale
oddających tendencję do nadawania dziełom walorów egzotyczności.

   Chociaż  założenia  gatunku  akceptują  niejasność  wynikającą  z  fragmentarycznej,  luźnej
kompozycji,  Konrad  Wallenrod  broni  się  przed  takim  odbiorem  prostym,  przejrzystym  stylem.
Zasadzie  klarowności  podporządkowana  jest  także  metaforyka.  Zdarzają  się  wypowiedzi
pretendujące  do  roli  aforyzmu,  wykorzystujące  pewne  związki  frazeologiczne,  zapadające  w
pamięć  odbiorcy  jako  trwałe,  ważne  myśli.  Znamiennym  przykładem  jest  tu  stwierdzenie:
Szczęścia w domu nie znalazł, bo go nie było w ojczyźnie lub Pieśń ujdzie cało.
   Mimo zakłócenia chronologii zdarzeń (inwersja czasowa) i kompozycyjnych meandrów, Konrad
Wallenrod  nie  pozostawia  niejasności  co  do  wymowy.  Umiejętność  budowania  nastroju
tajemniczości  i  grozy  akcji  (osadzonej  w  ponurym  zamczysku,  w  czasach  pogmatwanych  pod
względem  politycznym),  jest  dodatkowym  walorem  tej,  najpowszechniej  chyba  znanej,  polskiej
powieści poetyckiej.

Przesłanie i znaczenie utworu

W Wilnie Wallenrod nie mógł być wydany ani w Warszawie – pisał Adam Mickiewicz w liście do
Tomasza Zana, przyjaciela z czasów filomackich.

Ten stan rzeczy związany był z jasno

nakreślonym  przesłaniem  utworu,  który  –  mimo  historycznego  kamuflażu  i  zastrzeżeń  autora  w
Przedmowie – od razu przywodził na myśl aktualną sytuację Polski pod zaborami. Ideowa wartość
utworu  została  doceniona  w  listach  przyjaciół  i  znajomych  do  autora,  w  recenzjach  i
wypowiedziach historyków literatury, publikowanych po wydaniu tekstu i później, po wielu latach.
   Konrad Wallenrod stał się szybko obiektem zainteresowania i pozostawał nim długi czas. Trzeba
dodać, że także współcześnie, w sytuacji nie przystającej do przedstawionej w powieści poetyckiej

Mickiewicza,  cieszy  się  ona  zainteresowaniem  czytelników.  Romantyczne  dzieło  o  dziejach
„litewskich i pruskich” –jak głosi podtytuł zaniepokoiło również Mikołaja Nowosilcowa, który znał
niepodległościowe  marzenia  Mickiewicza  chociażby  stąd,  że  autor  Konrada  Wallenroda  był  w
gronie aresztowanych i zesłanych w głąb Rosji filomatów. W obszernym raporcie skierowanym Do
Jego Cesarskiej Wysokości Cesarzewicza (napisanym 10 kwietnia 1828 r.) znajdujemy m.in. słowa
o  podsycaniu  w  duszach  Polaków  patriotyzmu  mającego  budzić  nadzieję  na  odzyskanie
niepodległości,  interpretację  treści  poematu  w  kontekście  współczesności,  wyjaśnienie  motta  o
potrzebie podstępnej walki.
   [...]  cel  ten  został  wykryty  Polega  on  na  dążności  do  rozpłomienienia  gasnącego  patriotyzmu,
ż

ywienia niezgody i przygotowania przyszłych wydarzeń, do nauczania obecnego pokolenia, jak

być teraz lisem, aby z czasem zmienić się w lwa.
   Nowosilcow  przedstawia  fragmenty  tekstu,  które  –jego  zdaniem  są  szczególnie  niebezpieczne,
oburza się, że cenzura w Petersburgu lekkomyślnie zezwoliła na publikację Konrada Wallenroda i
postuluje  wstrzymanie  druku  wszelkich  dzieł  Mickiewicza,  ze  względu  na  postawę  polityczną
autora i jakość poetycką tekstów, która zachęca do czytania.
   Istotnie,  zgodnie  z  obawami  Nowosilcowa,  Konrad  Wallenrod  spełniał  misję  budzenia
patriotyzmu  i  wskazywał  drogę postępowania w niepodległościowych dążeniach. Tytułowa postać
–  nowy  model  bohatera  romantycznego  –  stała  się  wzorem  aktywnej  postawy  wobec  potężnego
wroga  ojczyzny.  Samotna  walka  Konrada  dlatego  przynosi  oczekiwane  efekty,  ponieważ  sięga  do
podstępu  i  zdrady,  posługuje  się  nieetycznymi  środkami,  bo  tylko  takie  mogą  zapewnić
zwycięstwo.
   Autor w wielu miejscach podkreśla konieczność takiego sposobu postępowania. Stary wajdelota,
mędrzec i poeta – a więc autorytet wręcz nakazuje Konradowi, żeby był podstępnym lisem i stale
przypomina  o  powinnościach  wobec  własnego  narodu.  Chociaż  Konrad  ma  wyrzuty  sumienia,  na
kartach  poematu  jest  „rozgrzeszony”,  narrator  akceptuje  i  pochwala  jego  czyny,  zaś  Halban
postanawia żyć, by głosić chwałę mężnego bohatera. Zapowiedź owej pieśni o zasługach Konrada
jest zarazem ostateczną oceną metod i skutków działania.
   Biografia  tytułowej  postaci,  w  różnych  okolicznościach  i  miejscach  występującej  jako  ktoś  inny
(zmiana imienia i nazwiska, ukrywanie swojej tożsamości ze względu na cel działania), ukazuje, że
– jakkolwiek się nazywa – Konrad zawsze pozostanie Litwinem. Jego osobowość, sposób myślenia
i  postępowania  określa  przynależność  narodowa.  Z  jej  powodu  trzeba  czasem  podejmować  trud
wielkich wyrzeczeń i czynów.
   Tak  przedstawione  zdarzenia  i  osądy  prowadzą  do  wniosku,  że  w  imię  obowiązku  wobec
ojczyzny,  uczuć  patriotycznych  należy  poświęcić  osobiste  szczęście  i  spokój  sumienia.  Chociaż
zdrada i podstęp są niemoralne i prowadzą do tragizmu oraz wewnętrznego rozdarcia bohatera, są
sposobem walki odpowiednim w przypadku tak znacznej przewagi wroga. Można nawet uznać, że
Mickiewicz usprawiedliwia nienawiść i dążenie do zemsty, a nawet je żarliwie podsyca.
   Konrad  Wallenrod  dotarł  do  rąk  czytelników  w  1828  r.,  zaś  dwa  lata  później  wybuchło
powstanie. Wydaje się, że postawa Konrada nie pozostała bez wpływu na bieg wypadków w kraju.
Swoistą  kontynuacją  i  zarazem  upowszechnieniem  jednostkowego  wymiaru  walenrodyzmu  jest
przejmujący  wiersz  Mickiewicza:  Do  matki  Polki  napisany  w  1830  r.  Przedstawia  on  los
spiskowców-straceńców,  którzy  nie  doczekają  się  chwały  i  zginą  bezimiennie  oraz  dolę  matek,
które historia wzywa do przygotowania synów na trudy zmagań z wrogiem, cierpienia i największą
ofiarę.
   Konrad,  który  nie  może  dopuścić  do  ostatecznej  hańby,  jaką  byłaby  dla  niego  śmierć  z  ręki
wroga,  sam  wypija  wino  zaprawione  trucizną.  Jego  ofiarę  złożoną  na  ołtarzu  ojczyzny  –  wielkiej
ś

więtości dla romantyków-wygnańców – powielają następne pokolenia Polaków wybranych przez

los do obrony zagrożonego bytu narodowego. Ich „ofiarny stos” został niejako przygotowany przez
Konrada. Od niego mogli się uczyć patriotyzmu i konsekwencji w działaniu, on pokazał im taką
hierarchię wartości, na szczycie której stoi szczęście ojczyzny.

   Znaczenie Konrada Wallenroda można rozpatrywać w dwu aspektach: ideowym i artystycznym.
Pierwszy  określa  chociażby  ukuty  od  nazwiska  bohatera  termin  walenrodyzm,  który  oznacza
postawę  wobec  ojczyzny  i  metody  walki  o  jej  szczęście.  Pod  względem  artystycznym  utwór
Mickiewicza wnosi wiele w dziedzinie kształtowania się romantycznego, synkretycznego gatunku,
który  –  choć  narodzony  w  Anglii  –  stał  się  jak  gdyby  specjalnością  romantyków  polskich.  Ranga
idei  i  uroda  artystyczna  stawiają  Konrada  Wallenroda  w  rzędzie  najwybitniejszych  dzieł
romantycznej literatury polskiej.
   Znaczenie  i  popularność  powieści  poetyckiej  A.  Mickiewicza  określa  również  niemała  liczba
przekładów  na  języki  obce,  zapoczątkowanych  jeszcze  w okresie romantyzmu. Utwór ukazuje też
rangę  poezji  w  kształtowaniu  narodowych  dziejów  i  patriotycznych  postaw  oraz  pokazuje,  że
polityczne  uwarunkowania  nie  pozostają  bez  wpływu  na  indywidualne  losy  jednostki.  Tu  wypada
wspomnieć heroiczną i pokorną ofiarę Aldony, która godzi się z narzuconym jej losem, przyjmuje
go i realizuje bez sprzeciwu.
   Ideowa  wymowa  utworu  nie  traci  siły  oddziaływania,  mimo  że  autor  wprowadza  obrazy  grozy,
straszliwej  zemsty  i  śmierci  (np.  ballada  Alpuhara).  Poetyka  gatunku  dopuszcza  takie  „mocne”
sceny.  Dzięki  nim  heroizm  średniowiecznych  rycerzy  zostaje  przekuty  na  walenrodyzm  Polaków-
spiskowców walczących o odzyskanie niepodległości ojczyzny.

Przypisy

1. A. Witkowska, Mickiewicz. Słowo i czyn, Warszawa 1986, s. 81.
2. Owa „powieść historyczna” mówiła o średniowiecznych zmaganiach Litwinów z potęgą zakonu

krzyżackiego.  Mimo,  że  Mickiewicz  w  Przedmowie  –  w  jej  „usypiającym”  fragmencie
skierowanym  przede  wszystkim  do  carskiej  cenzury  –  zapewniał,  iż  jest  to  li  tylko  rzecz
historyczna,  mówiąca  o  zamierzchłej  przeszłości,  to  jednak  cenzura,  a  szczególnie  osławiony
senator  Nikołaj  N.  Nowosilcow  nie  dali  się  temu  zwieść.  Pojawił  się  zakaz  komentowania  czy
recenzowania  tego  utworu  w  prasie.  Odniesienia  do  współczesności,  problematyka
narodowowyzwoleńcza zbyt wyraźnie przezierały przez historyczny kostium powieści poetyckiej
Mickiewicza.  M.  Ursel,  Wstęp,  w:  A.  Mickiewicz,  Konrad  Wallenrod.  Powieść  historyczna  z
dziejów litewskich i pruskich, Wrocław 1988, s. 8.

3. M. Janion, Konrad Wallenrod. Powieść historyczna z dziejów litewskich i pruskich, w:

Literatura polska. Przewodnik encyklopedyczny, t. l, Warszawa 1984, s. 468.

4. A. Mickiewicz, Konrad Wallenrod, dz. cyt.; z tego wydania pochodzą wszystkie cytaty z

utworu – w nawiasie zapisano, z której części zostały zaczerpnięte (cyfry rzymskie) oraz
oznaczenie wersów (cyfry arabskie).

5. M. Ursel, dz. cyt., s. 20.
6. J. Ch. Gille-Maisani, Adam Mickiewicz – człowiek. Studium psychologiczne, Warszawa 1987, s.

127.

7. W. Borowy, O poezji Mickiewicza, t. 1, Lublin 1958, s. 284-285. Motto bywa niekiedy

pomijane w nowszych wydaniach Konrada Wallenroda. Przedstawiony przez W. Borowego
tekst motta jest jego przekładem z języka włoskiego (Mickiewicz podaje tę myśl w oryginale).

8. A. Witkowska, dz. cyt., s. 69-70.
9. W. Borowy, dz.cyt., s. 294-295.
10. Ze względu na wychowawczą rolę, jaką spełnił Halban wobec Konrada, zwykle traktuje się ich

obu  jako  wiernych  sobie  przyjaciół.  Związek  Halbana  z  Konradem  nie  jest  jednak  tak
prostolinijny.  Zagadnienie  to  wnikliwie  analizuje  Alina  Witkowska:  Halbana  niepodobna
traktować  jako  przyjaciela  Konrada.  Jest  on  moralnym  sędzią  Wallenroda,  uosobieniem  idei
zemsty  i  obowiązku,  nigdy  zaś przyjacielem w tym pięknym i jasnym sensie słowa, jakie miało
ono u starożytnych. A. Witkowska, dz. cyt., s. 73.

11. Tamże, s. 74-75.
12. Por. M. Ursel, dz. cyt., s. 22-25.
13. W warstwie językowej ta tendencja do „uhistorycznienia” fabuły uwidacznia się w stosowaniu

przez poetę archaizmów Używa ich jednak Mickiewicz w rozsądnych proporcjach, nawet
wstrzemięźliwie, dzięki czemu tekst nie traci nic ze swej przejrzystości i czytelności pomimo
„językowej patyny”.

      W utworze występują również regionalizmy wschodnie typowe dla języka pisarzy wychowanych
      na  kresach.  Z  cechą  tą  spotykamy  się  zresztą  nie  tylko  u  Mickiewicza,  ale  również  i  u  innych
      poetów  tej  epoki,  by  wymienić  tu  tylko  dla  przykładu  powieści  poetyckie  Słowackiego.  Te
      regionalne  elementy  języka  nadają  utworom  dodatkowego  blasku,  romantycznie  rozumianej
      ,,egzotyczności” i poetyczności. Tamże, s. 24.
14. Moskwa,  3  kwietnia  1828  r.  Cyt.  za:  Z.  Libera,  „Konrad  Wallenrod”  Adama  Mickiewicza,

Warszawa 1966, s. 54.

15. Tamże, s. 82; treść raportu – s. 76-84.