WsteÎp

Do sÂrodkoÂw masowego przekazu nalezÇaÎ:

telewizja, radio, Internet, prasa. NiektoÂrzy zali-

czajaΠdo nichroÂwniezÇ komputer, gry kompute-

rowe i telefony komoÂrkowe, funkcje przez nie

peønione sÂcisÂle bowiem wiaÎzÇaΠsieΠz funkcjami

wspomnianychwczesÂniej medioÂw. Ponadto

specyfika ichoddziaøywania na czøowieka jest

podobna do oddziaøywania Internetu czy tele-

wizji.

SÂrodki masowego przekazu stanowiaÎ

wspoÂøczesÂnie istotny czynnik ksztaøtujaÎcy kul-

tureΠspoøecznaΠi postawy ludzi. StajaΠsieΠtakzÇe

przedmiotem badan i dyskusji na gruncie wielu

dziedzin nauki. Mass media budzaΠroÂwniezÇ za-

interesowania psychologii. GøoÂwnym obsza-

rem badan jest wpøyw tresÂci medialnychna

czøowieka. Stwierdzono roÂzÇnorakie formy od-

dziaøywania medioÂw na odbiorceÎ, zaroÂwno po-

zytywne, jak i negatywne.

KsiaÎzÇka koncentruje sieΠna analizie psycho-

logicznychmechanizmoÂw oddziaøywania me-

dioÂw na czøowieka oraz konsekwencjachich

naduzÇywania. Nowym nurtem badan psycho-

logicznychsaΠbadania uzalezÇnien od sÂrodkoÂw

masowego przekazu. ZalezÇnosÂc ta ma charak-

W

STEÎP

5

ter psychiczny, a jej skutki ujawniajaΠsieΠwe

wszystkichsferachfunkcjonowania czøowieka.

W niniejszej pracy kolejno omoÂwiono funk-

cje poszczegoÂlnychmedioÂw i specyfikeΠich

oddziaøywania. PrzyblizÇono roleΠsÂrodkoÂw ma-

sowego przekazu w kulturze. Ukazano istoteÎ

uzalezÇnienia od mass medioÂw i kryteria diag-

nostyczne, uøatwiajaÎce rozpoznanie go. Przed-

stawiono fizyczne, psychiczne i spoøeczne

szkody wywoøane naduzÇywaniem mass me-

dioÂw i uzalezÇnieniem od nich, a takzÇe propozy-

cje oddziaøywan profilaktycznychskierowa-

nychdo nadawcoÂw i odbiorcoÂw przekazoÂw

medialnych. Podsumowanie stanowi proÂbeÎ

rozprawienia sieΠz mitami, bøeÎdnymi przekona-

niami na temat roli medioÂw w zÇyciu spoøecz-

nym.

Rozdziaø I

SÂrodki masowego przekazu

WspoÂøczesne spoøeczenÂstwo okresÂla sieÎ

czeÎsto mianem spoøeczenÂstwa informacyjne-

go. PrzejsÂcie z ery industrialnej do nowego

etapu rozwoju cywilizacji ±ery informacyjnej ±

dokonaøo sieΠdzieÎki posteÎpowi techniki infor-

matycznej, telekomunikacyjnej i multimedioÂw.

Media staøy sieΠnie tylko przekazÂnikami infor-

macji, ale roÂwniezÇ narzeÎdziami, jakimi mozÇe

posøugiwac sieΠdzisiejszy czøowiek w poznaniu

rzeczywistosÂci i ksztaøtowaniu swojego umy-

søu

1

.

Czym saΠmedia? W jaki sposoÂb oddziaøujaÎ

na odbiorceÎ? W jaki sposoÂb przedstawiajaΠrze-

czywistosÂcÂ? Jakie saΠrodzaje sÂrodkoÂw maso-

wego przekazu? Niniejszy rozdziaø ma na celu

przyblizÇenie wymienionych zagadnienÂ.

1. Funkcje sÂrodkoÂw masowej informacji

Terminem ¹sÂrodki masowego przekazuº

(inaczej: sÂrodki komunikowania masowego,

mass media, sÂrodki masowej informacji i pro-

pagandy) okresÂla sieΠurzaÎdzenia, instytucje, za

1

Por. Mrozowski 1991.

I ± SÂ

RODKI MASOWEGO PRZEKAZU

7

pomocaΠktoÂrych kieruje sieΠpewne tresÂci do

bardzo licznych i zroÂzÇnicowanych odbior-

coÂw

2

. Jest to wieÎc ogoÂø sposoboÂw zapisywa-

nia, odtwarzania i rozpowszechniania obrazoÂw

i dzÂwieÎkoÂw, ktoÂre stosuje sieΠw komunikowaniu

masowym w celu zorganizowanego odbioru

indywidualnego lub zbiorowego

3

.

PojeÎcie ¹mass mediaº powstaøo w Stanach

Zjednoczonych w latach czterdziestych XX wie-

ku. Akcentuje ono masowosÂc produkcji i od-

bioru przekazoÂw medialnych oraz schematycz-

nosÂcÂ, prostoteΠi øatwaΠdosteÎpnosÂc przekazywa-

nych tresÂci. NieodøaÎcznaΠcechaΠmasowego ko-

munikowania saΠuproszczenia, czyli np. zamia-

na powiesÂci w komiks czy arii operowej w pio-

senkeÎ. SaΠone przejawem homogenizacji, po-

legajaÎcej na wymieszaniu, a nasteÎpnie ujedno-

liceniu pierwotnie niejednorodnych elementoÂw

zawartych w jednym przekazie, ktoÂra ma uøat-

wic odbioÂr przekazu i przyciaÎgnaÎc uwageΠroÂzÇ-

nych grup odbiorcoÂw, a w konsekwencji przy-

niesÂc jak najwieÎkszy zysk. To narazÇa sÂrodki

masowego przekazu na czeÎste zarzuty trywia-

lizowania kultury, propagowania zøego gustu

oraz uwalniania mniej przygotowanych odbior-

2

PeÎczak, SÂrodki masowego przekazu, www.encyklo-

pedia.pwn.pl

3

Køosowska 1980, s. 171- 211.

I ± SÂ

RODKI MASOWEGO PRZEKAZU

8

coÂw od poszukiwania tresÂci o istotnych walo-

rach estetycznych i poznawczych

4

.

OrientacjeΠw mechanizmach dziaøania me-

dioÂw oraz ich skutecznosÂci uøatwia znajomosÂcÂ

funkcji mass medioÂw. NajczeÎsÂciej przypisuje

sieΠim nasteÎpujaÎce funkcje: informacyjnaÎ, edu-

kacyjnaÎ, rozrywkowaΠi opiniotwoÂrczaÎ. OproÂcz

tego wskazuje sieΠczeÎsto na roleΠidentyfikacyj-

naÎ, socjalizacyjnaÎ, propagandowaÎ, kontroli

spoøecznej, integracji spoøecznej, upowszech-

niania sztuki

5

.

Funkcja informacyjna ±polega na zaspo-

kajaniu potrzeby i prawa czøowieka do informo-

wania i bycia informowanym. Jej realizowanie

jest formaΠdialogu mieÎdzy nadawcaΠa odbiorcaÎ.

Odbiorca szuka w mediach informacji o wyda-

rzeniach w kraju i na sÂwiecie, chce zaspokoje-

nia swej ciekawosÂci. Poszukuje wiadomosÂci

dotyczaÎcych polityki, gospodarki, kultury,

wøasnych zainteresowanÂ.

Funkcja opiniotwoÂrcza ±polega na ksztaø-

towaniu przez sÂrodki masowego przekazu opi-

nii publicznej w roÂzÇnych dziedzinach zÇycia.

Opinia publiczna to wspoÂlny, zbiorowy spo-

soÂb mysÂlenia i odczuwania danej grupy spo-

4

PeÎczak, SÂrodki masowego przekazu, www.encyklo-

pedia.pwn.pl

5

Oniszczuk 1988, s. 41-52.

I ± SÂ

RODKI MASOWEGO PRZEKAZU

9

øecznej, zÇyjaÎcej w konkretnym miejscu i czasie.

OÂw wpøyw medioÂw mozÇe byc pozytywny, kiedy

dajaΠone szanseΠna wøaÎczenie sieΠw problemy

grup spoøecznych, uczestniczenie w akcjach

pomocy czy nawiaÎzywanie kontaktoÂw z ludzÂmi

w odlegøych miejscowosÂciach, lub negatywny,

gdy przybiera postac manipulowania uczucia-

mi ludzi, wpøywania na ich sposoÂb mysÂlenia

i wartosÂciowania.

Funkcja edukacyjna ±jest realizowana po-

przez przekazywanie i popularyzacjeΠwiedzy,

np. przez przedstawianie najnowszych odkrycÂ

naukowych, prezentowanie dzieø sztuki, poka-

zywanie zÇycia zwierzaÎt i rosÂlin.

Funkcja rozrywkowa ±polega na oferowa-

niu odbiorcom przyjemnosÂci i odpoczynku.

Muzyka, filmy, gry itp. przynoszaΠodpreÎzÇenie,

oderwanie od trudnych problemoÂw, øatwy spo-

soÂb wypoczynku. Homo ludens ma gøeÎboko

wpisanaΠw swojaΠpsychikeΠpotrzebeΠzabawy

i rozrywki

6

. Znaczna ilosÂc wolnego czasu oraz

ciaÎgøy rozwoÂj sÂrodkoÂw masowego przekazu

pozwalajaΠteΠpotrzebeΠw duzÇym stopniu zaspo-

koicÂ. Jednak ¹jaøowa rozrywkaº jest niebez-

pieczna, gdyzÇ pøytkie tresÂci odwracajaΠuwageÎ

od istotnych spraw i prowadzaΠdo ucieczki

w kraineΠuøudy.

6

Por. Elkonin 1984; Suøkowski 1984.

I ± SÂ

RODKI MASOWEGO PRZEKAZU

10

SÂrodki masowego przekazu saΠpotrzebne

wspoÂøczesnemu czøowiekowi i jesÂli dobrze peø-

niaΠswoje funkcje, przyczyniajaΠsieΠdo poznania

sÂwiata, poszerzania horyzontoÂw, rozwoju oso-

by.

Realizacja opisanych funkcji przez sÂrodki

komunikacji masowej odbywa sieΠza pomocaÎ

pewnych oddziaøywanÂ. MozÇna wyroÂzÇnic ich kil-

ka rodzajoÂw:

Podawanie wzoroÂw ±przedstawianie od-

biorcy roÂzÇnych modeli posteÎpowania, ktoÂre

wywoøujaΠw nim cheÎc nasÂladowania, czyli upo-

dobnienia sieΠdo modelu pod wzgleÎdem wyglaÎ-

du, sposobu wyrazÇania sieÎ, przekonan i zacho-

wania. Ta klasa wpøywoÂw jest szczegoÂlnie zna-

czaÎca w mediach wizualnych, gdyzÇ ±jak zo-

staøo to stwierdzone w licznych badaniach ±

ludzie majaΠtendencjeΠdo nasÂladowania zacho-

wan modeli ukazanych na ekranie.

Nadawanie znaczen ±wiaÎzanie wydarzenÂ

z okresÂlonymi emocjami, np. widoku cierpienia

ze wspoÂøczuciem albo obojeÎtnosÂciaÎ. W me-

diach prezentowanych jest wiele obrazoÂw na-

syconych emocjami, wieÎc rodzaj prowokowa-

nych uczuc ma bardzo duzÇe znaczenie dla

ksztaøtowania nastawien odbiorcy do roÂzÇnych

zjawisk. OglaÎdany program lub gra komputero-

wa mogaΠwzbudzac silne emocje. PoniewazÇ

emocje te nasteÎpujaΠbardzo szybko jedna po

I ± SÂ

RODKI MASOWEGO PRZEKAZU

11

drugiej, mogaΠprowadzic do tego, zÇe zÇadna

z nich nie jest gøeÎbiej przezÇyta. W rezultacie

powodujaΠtylko poczucie ogoÂlnego pobudze-

nia i oszoøomienia.

Trening ±powtarzanie czynnosÂci powodu-

jaÎce wyuczenie okresÂlonych zachowanÂ. JezÇeli

chodzi o telewizjeÎ, korzystanie z niej polega nie

tyle na powtarzaniu czynnosÂci, ile na powtarza-

niu przezÇywania emocji wywoøywanych przez

programy. CzeÎste przezÇywanie podobnych

uczuc powoduje, zÇe stajaΠsieΠone dominantaÎ

emocjonalnaΠodbiorcy. JezÇeli saΠto uczucia

dramatyczne, towarzyszaÎce np. obrazom

krzywdy, czeÎste ich przezÇywanie mozÇe powo-

dowac desensytyzacjeÎ, czyli zobojeÎtnienie

emocjonalne na analogiczne bodzÂce. W grach

komputerowych trening ma znaczenie bardziej

dosøowne. Gracz nabiera wprawy w posøugi-

waniu sieΠkomputerem, cÂwiczy koordynacjeÎ

wzrokowo-ruchowaÎ, wyobrazÂnieΠprzestrzennaÎ

i refleks.

Prowokacja sytuacyjna ±stwarzanie sy-

tuacji wymagajaÎcej od odbiorcy samodzielne-

go rozwiaÎzywania problemu i wøasnej aktyw-

nosÂci. Jest ona szczegoÂlnie wazÇna w wycho-

waniu. Programy telewizyjne nie dziaøajaΠw tym

kierunku, raczej przeciwnie ±mogaΠprzyzwy-

czajac do braku aktywnosÂci. JezÇeli jednak au-

torzy programu starajaΠsieΠo to, mogaΠzacheÎcacÂ

I ± SÂ

RODKI MASOWEGO PRZEKAZU

12

odbiorcoÂw do wykonywania roÂzÇnorodnych

czynnosÂci, stosujaÎc apel, søowne wezwanie,

zacheÎteΠi radeÎ, przykøad (podanie wzoru zacho-

wania, do ktoÂrego chcaΠzacheÎcic odbiorceÎ) lub

instruktazÇ (omoÂwienie i pokazanie sposobu

realizacji jakiegos przedsieÎwzieÎcia).

Zabawa ±jedna z form aktywnosÂci czøowie-

ka. Podstawowym motywem jej podejmowania

jest przezÇywanie przyjemnosÂci. Jest ona pod-

stawowaΠi typowaΠczynnosÂciaΠwieku dziecieÎce-

go, ma duzÇe znaczenie ksztaøcaÎce i wychowa-

wcze, sprzyja rozwojowi fizycznemu i psy-

chicznemu dziecka oraz zaspokaja jego po-

trzebeΠdziaøania. Osoby dorosøe podejmujaΠza-

baweΠgøoÂwnie w celach rekreacyjnych. Odmia-

naΠzabawy jest gra prowadzona wedøug sÂcisÂle

okresÂlonych reguø. W psychologii istniejaΠroÂzÇne

teorie wyjasÂniajaÎce genezeΠi funkcje zabawy.

Do najbardziej znanych nalezÇaÎ:

±H. Spencera teoria nadmiaru energii ±

uczestnik podejmuje zabaweΠw celu wyøado-

wania energii;

±M. Lazarusa teoria wytchnienia po dziaøal-

nosÂci niezabawowej ±uczestnik podejmuje za-

baweΠw celu relaksacyjnym;

±K. Grosa teoria cÂwiczen przygotowa-

wczych ±zabawa przygotowuje do dziaøalnosÂ-

ci w zÇyciu dorosøym;

I ± SÂ

RODKI MASOWEGO PRZEKAZU

14

±H. Carra teoria katartyczna ±traktujaÎca za-

baweΠjako sublimacjeΠdaÎzÇen antyspoøecznych;

±teoria spoøeczna ±zabawa speønia funkcje

socjalizacyjne.

Media wykorzystujaΠwiedzeΠna temat roli

zabawy w zÇyciu czøowieka ±zaroÂwno dziecka,

jak i dorosøego ±w celu uatrakcyjnienia swoje-

go przekazu i pozyskania jak najwieÎkszej liczby

odbiorcoÂw.

Oddziaøywanie sÂrodkoÂw masowego przeka-

zu na odbiorceΠdokonuje sieΠpoprzez prezento-

wane tresÂci. Jakie saΠtresÂci przekazywane przez

media? Jaki sÂwiat one przedstawiajaÎ? Czy jest

to sÂwiat prawdy, czy iluzji?

MozÇna wyroÂzÇnic trzy stanowiska wobec

przekazu medialnego. Pierwsze sugeruje, zÇe

media odzwierciedlajaΠrzeczywistosÂcÂ. TakaΠpo-

staweΠna pewno przyjmowaøy w poczaÎtkach

swojego istnienia. Dzisiaj ±wskazuje drugie

stanowisko ±czerpiaΠone z rzeczywistosÂci,

ale ubarwiajaΠjaΠw celu zwieÎkszenia atrakcyj-

nosÂci programoÂw. PowstajaÎce w zwiaÎzku

z tym niejasnosÂci czy niezgodnosÂci pozosta-

wiajaΠczøowiekowi furtkeΠna wøasnaΠinterpreta-

cjeΠprzekazu i odczucie posiadanej nad nim

kontroli. Trzecie stanowisko odnoszaÎce sieΠdo

tej kwestii oskarzÇa sÂrodki masowej komunikacji

o caøe zøo spoøeczne. Wedøug niego mass me-

dia zauwazÇajaΠw zÇyciu spoøecznym i wybierajaÎ

I ± SÂ

RODKI MASOWEGO PRZEKAZU

15

z niego wyøaÎcznie sytuacje patologiczne,

a ukazujaÎc szerokiemu gronu odbiorcoÂw,

upowszechniajaΠje i przez to przyzwalajaΠna

ich powtarzanie. W stosunku do kultury popu-

larnej najbardziej adekwatne wydaje sieΠdrugie

stanowisko. Nie mozÇna jednak zaprzeczycÂ, zÇe

oproÂcz obserwowalnej przyjemnosÂci, ktoÂraΠpop-

kultura oferuje swoim odbiorcom, istniejaΠtezÇ

niekorzystne aspekty oddziaøywania medioÂw.

2. Rodzaje mass medioÂw

Trudno w jednoznaczny sposoÂb dokonacÂ

klasyfikacji medioÂw. CzeÎsto dzieli sieΠje na tra-

dycyjne (do ktoÂrych nalezÇaΠtelewizja, radio, pra-

sa, ksiaÎzÇka, kino) oraz tzw. nowe media, ktoÂ-

rych powstanie øaÎczy sieΠz rozwojem technolo-

gii komputerowej (zalicza sieΠdo nich np. Inter-

net). Kryterium podziaøu mozÇna uczynic takzÇe

rodzaj zmysøu zaangazÇowanego w odbioÂr tresÂ-

ci. WoÂwczas wyroÂzÇnia sieΠmedia: wizualne, od-

dziaøujaÎce na zmysø wzroku (np. prasa), audial-

ne, ktoÂre angazÇujaΠzmysø søuchu (np. radio),

oraz audiowizualne, øaÎczaÎce przekaz wzroko-

wy i søuchowy (np. telewizja)

7

. KazÇdy sÂrodek

przekazu ma jednak swojaΠspecyfikeÎ, ktoÂra

zostanie pokroÂtce przedstawiona.

7

Goban-Klas 1999; Lepa 1999.

I ± SÂ

RODKI MASOWEGO PRZEKAZU

16

Telewizja

Termin ¹telewizjaº pochodzi od dwoÂch søoÂw:

greckiego tele (daleko) i øacinÂskiego visio (wi-

dzenie), dlatego tezÇ etymologicznie oznacza

przekazywanie i odbieranie obrazoÂw z pewnej

odlegøosÂci. WspoÂøczesna telewizja oferuje roÂzÇ-

ne usøugi: kanaøy ogoÂlnodosteÎpne, pøatne kana-

øy kodowane, telewizjeΠpay per view, gdzie pøaci

sieΠtylko za obejrzane audycje, wideo na zÇycze-

nie itp. Bogata oferta telewizyjna jest zÂroÂdøem

informacji i rozrywki. Dzisiejszy czøowiek w du-

zÇej mierze z niej czerpie swaΠwiedzeΠo sÂwiecie.

Za posÂrednictwem tego, co widzi na ekranie,

dowiaduje sieΠzaroÂwno o tym, co sieΠdzieje po

drugiej stronie oceanu, jak i o tym, co sieΠdzieje

na saÎsiedniej ulicy. Poprzez szybki przepøyw

informacji telewizja zmniejsza wielkosÂc sÂwiata

i przyblizÇa ludzi z roÂzÇnych jego stron, ale ±co

jest swoistym paradoksem ±czasem oddala

ludzi zÇyjaÎcych obok siebie.

OglaÎdanie programoÂw telewizyjnych jest

obecnie najczeÎstszym i szczegoÂlnie atrakcyj-

nym sposobem speÎdzania wolnego czasu.

Dlaczego? Po pierwsze, telewizja sama przy-

chodzi do domu odbiorcy ±bez jakichkolwiek

przygotowan z jego strony czy niewygoÂd. Po

drugie, operuje udzÂwieÎkowionym obrazem, jest

øatwa w odbiorze, wymaga mniejszego wysiøku

intelektualnego nizÇ czytanie, mniejszej koncen-

I ± SÂ

RODKI MASOWEGO PRZEKAZU

17

tracji uwagi nizÇ søuchanie radia, a nade wszyst-

ko wyreÎcza wyobrazÂnieÎ.

Cechami przekazu telewizyjnego, ktoÂre

odroÂzÇniajaΠtelewizjeΠod innych mass medioÂw,

saÎ:

^

zdolnosÂc przyciaÎgania uwagi ± wysteÎpu-

jaÎcy staøy ruch na ekranie wywoøuje odruchowaÎ

reakcjeΠskupienia na nim uwagi, przy czym

jednoczesne zmiany obrazu i gøosÂne dzÂwieÎki

w wysokim stopniu pobudzajaΠsystem nerwo-

wy;

^

orientacja wizualna ±telewizja operuje

przede wszystkim obrazem, deprecjonujaÎc in-

ne sposoby przekazywania informacji;

^

skroÂcenie sekwencji informacyjnych ±ma

miejsce zwøaszcza w reklamach, w ktoÂrych saÎ

one nie tylko bardzo kroÂtkie, ale takzÇe nienatu-

ralnie zintensyfikowane;

^

efekty interferencyjne ±szybkie nasteÎp-

stwo przedstawianego materiaøu uniemozÇli-

wia, szczegoÂlnie najmøodszym odbiorcom, pra-

widøowaΠumysøowaΠobroÂbkeΠdanych w postaci

powtoÂrzenia i refleksji, w zwiaÎzku z czym widz

nie usÂwiadamia sobie dokøadnie sensu i zna-

czenia kolejnych wrazÇenÂ;

^

zøozÇonosÂc prezentacji ±natøok obrazoÂw,

dzÂwieÎkoÂw i napisoÂw pobudza jednoczesÂnie kil-

ka zmysøoÂw;

I ± SÂ

RODKI MASOWEGO PRZEKAZU

18

^

zawartosÂc emocjonalna ±prezentowane

tresÂci oddziaøujaΠintensywniej nizÇ w jakimkol-

wiek innym sÂrodku przekazu

8

.

Wymienione cechy programoÂw telewizyj-

nych nie tylko umozÇliwiajaΠprzyjeÎcie pewnych

informacji, ale takzÇe zapewniajaΠtelewidzowi

emocjonalne ustosunkowanie sieΠdo emitowa-

nych tresÂci i proponowanych wartosÂci

9

.

SzczegoÂlnym odbiorcaΠemitowanych w te-

lewizji tresÂci jest dziecko. PoniewazÇ nie ma ono

jeszcze do konÂca uksztaøtowanej sfery pozna-

wczej i uczuciowej, jest widzem maøo krytycz-

nym i silnie angazÇuje sieΠemocjonalnie. Wszyst-

kie prezentowane tresÂci: wazÇne i bøahe, zabaw-

ne i tragiczne, pøytkie i gøeÎbokie, majaΠw odbio-

rze dziecka charakter roÂwnorzeÎdny, nie saΠbo-

wiem poddawane przez nie selekcji, klasyfikacji

i wartosÂciowaniu. MozÇna wyroÂzÇnic pewne cha-

rakterystyczne dla okresÂlonego wieku dziecka

cechy percepcji programoÂw telewizyjnych:

^

dziecko w wieku 7-9 lat czeÎsto przyjmuje

tresÂc np. filmu jako absolutnaΠprawdeÎ, a swoje

przezÇycia odtwarza w zabawach i rysunkach;

^

dzieci w wieku 10-12 lat wyrazÂnie zaczy-

najaΠszukac wzorcoÂw dla swej formujaÎcej sieÎ

osobowosÂci: utozÇsamiajaΠsieΠz telewizyjnym

8

Anderson, Wilkins 2000, s. 34.

9

Kowalczyk 1986, s. 77-91.

I ± SÂ

RODKI MASOWEGO PRZEKAZU

19

bohaterem, przejmujaΠjego motywy posteÎpo-

wania i preferowane wartosÂci;

^

u starszych dzieci, 13-15 lat, wzrasta

zdolnosÂc do syntezy wydarzen oraz emocjo-

nalnosÂc przezÇywania;

^

o peønej aktywnosÂci odbioru telewizji

mozÇna moÂwic dopiero w wieku 16-18 lat

10

.

Podstawowymi sÂrodkami wyrazu saΠw tele-

wizji: ruchomy obraz, søowo oraz muzyka. Jed-

nakzÇe przeprowadzone badania dowodzaÎ, zÇe

dzÂwieÎkowy element przekazu jest deprecjono-

wany

11

. Z badan tych wynika, zÇe roÂwniezÇ søo-

wo jest w jakims stopniu eliminowane z prze-

kazu telewizyjnego na korzysÂc kolorowego ob-

razu, ktoÂry jest ruchomy i bardzo sugestywny.

Z powodu duzÇej atrakcyjnosÂci telewizji traktuje

sieΠjaΠjako szczegoÂlnie skuteczny sÂrodek od-

dziaøywania spoøecznego. Ze wszystkich mass

medioÂw telewizja w najwieÎkszym stopniu po-

trafi zafascynowac odbiorceΠoraz przekonacÂ

go do podjeÎcia roÂzÇnorakich dziaøan i przed-

sieÎwzieÎcÂ

12

.

Telewizja jest w Polsce najbardziej popular-

nym sÂrodkiem masowej komunikacji. PrzecieÎt-

ny Polak oglaÎda telewizjeΠsÂrednio prawie cztery

10

Grzegorski 2000, s. 8-9.

11

Wojdan-Jaskulska 1983, s. 173-175.

12

StruszynÂski 1994, s. 243-249.

I ± SÂ

RODKI MASOWEGO PRZEKAZU

20

godziny dziennie

13

. W 2003 roku na kazÇde gos-

podarstwo domowe statystycznie przypadaø

co najmniej jeden telewizor (przy niespeøna

3% gospodarstw nieposiadajaÎcych odbiorni-

ka telewizyjnego), co drugie gospodarstwo

miaøo magnetowid/odtwarzacz i urzaÎdzenie

umozÇliwiajaÎce odbioÂr programoÂw telewizji sa-

telitarnej/kablowej

14

. Telewizja tak dalece

weszøa w sÂwiadomosÂc odbiorcoÂw, zÇe codzien-

ny z niaΠkontakt staø sieΠsposobem przezÇywania

dnia czy nawet stylem zÇycia.

Prasa
Prasa to publikacje periodyczne, ktoÂre nie

stanowiaΠzamknieÎtej, jednorodnej caøosÂci. Publi-

kacje te ukazujaΠsieΠnie rzadziej nizÇ raz do roku,

opatrzone saΠstaøym tytuøem lub nazwaÎ, nume-

rem biezÇaÎcym i dataÎ. Zalicza sieΠdo nich dzienniki

i czasopisma, serwisy agencyjne, staøe przekazy

teleksowe, biuletyny oraz kroniki filmowe

15

. Naj-

ogoÂlniej rzecz ujmujaÎc, publikacje prasowe zaj-

mujaΠsieΠaktualnymi wydarzeniami oraz proble-

mami z roÂzÇnych dziedzin.

13

Wyniki badan TNS OBOP 2004, www.tns-global.pl

14

Sytuacja gospodarstw domowych w 2003 r.

w sÂwietle wynikoÂw badan budzÇetoÂw gospodarstw domo-

wych (wyniki badan GUS), www.stat.gov.pl

15

Ustawa z dnia 26 stycznia 1984 roku Prawo praso-

we, http://isip.sejm.gov.pl

I ± SÂ

RODKI MASOWEGO PRZEKAZU

21

Wedøug klasyfikacji UNESCO prasa dzieli

sieΠna dzienniki tresÂci ogoÂlnej, inne gazety

(zwøaszcza tygodniki) tresÂci ogoÂlnej oraz inne

czasopisma

16

. Inne rodzaje prasy wyodreÎbnia

sieΠna podstawie roÂzÇnych kryterioÂw, niezalezÇ-

nie od opisanej systematyzacji.

BioraÎc pod uwageΠczeÎstotliwosÂc ukazywa-

nia sieΠdanej publikacji, mamy dzienniki, tygod-

niki, miesieÎczniki, kwartalniki itd. DzielaÎc praseÎ

ze wzgleÎdu na tematykeÎ, wyroÂzÇnic mozÇna mieÎ-

dzy innymi periodyki polityczne, ekonomiczne,

spoøeczno-kulturalne, sportowe, filmowe. Czy-

niaÎc kryterium podziaøu poziom danego pisma,

otrzymujemy gazety elitarne, popularne, bul-

warowe. RoÂzÇnicujaÎc czasopisma ze wzgleÎdu

na adresata, mamy do czynienia z czasopis-

mami kobiecymi, møodziezÇowymi, dziecieÎcy-

mi. ZasieÎg danej publikacji pozwala moÂwicÂ

o prasie mieÎdzynarodowej, ogoÂlnokrajowej, re-

gionalnej, lokalnej czy zakøadowej. Jej charak-

ter ideologiczny umozÇliwia wyroÂzÇnienie czaso-

pism konserwatywnych, liberalnych, katolic-

kich, socjalistycznych i innych. RoÂzÇny wydaw-

ca czy dysponent sprawia, zÇe moÂwimy o prasie

rzaÎdowej, partyjnej, niezalezÇnej.

16

Za: Pisarek, Prasa, www.encyklopedia.pwn.pl

I ± SÂ

RODKI MASOWEGO PRZEKAZU

22

NiezalezÇnie od przyjeÎtego kryterium klasyfi-

kacji, mozÇna wskazac pewne funkcje, realizo-

wane przez publikacje prasowe:

^

informacyjna;

^

opiniotwoÂrcza, publicystyczna;

^

rozrywkowa;

^

ogøoszeniowa.

Pozycja i status prasy w danym panÂstwie

zalezÇy od jego sytuacji polityczno-ekonomicz-

nej. W wieÎkszosÂci krajoÂw sÂwiata prasa ma kon-

stytucyjnie zagwarantowanaΠwolnosÂcÂ, mimo to

nieraz bywa ona mniej lub bardziej jawnie ogra-

niczana, np. poprzez cenzureΠzsteÎpnaÎ, czyli

przyznawanie rozmaitych przywilejoÂw przez

rzaÎdy zÇyczliwym im czasopismom.

Na sÂwiecie ukazuje sieΠokoøo 10 000 gazet

codziennych, to znaczy zÇe na 1000 mieszkanÂ-

coÂw przypada okoøo 100 egzemplarzy. Naj-

wieÎksze nakøady osiaÎgajaΠczasopisma z pro-

gramem telewizyjnym, pisma kobiece, rodzin-

ne, sportowe oraz magazyny przedrukoÂw

17

.

Internet
Internet (International Net) to globalna siecÂ

komputerowa. Jej poczaÎtkami saΠsieci komuni-

kacyjne stworzone dla wojska oraz dla instytu-

cji rzaÎdowych i akademickich w Stanach Zjed-

17

Pisarek, Prasa, www.encyklopedia.pwn.pl

I ± SÂ

RODKI MASOWEGO PRZEKAZU

23

noczonych na przeøomie lat szesÂcÂdziesiaÎtych

i siedemdziesiaÎtych XX wieku. Na poczaÎtku

lat osiemdziesiaÎtych od sieci zostaje odøaÎczo-

na jej czeÎsÂc wojskowa, a czeÎsÂc ¹akademickaº

rozszerza swoÂj zasieÎg poza USA. W latach

dziewieÎcÂdziesiaÎtych dzieÎki modemowi dosteÎp

do Internetu staje sieΠpowszechny. ZwieÎksza

sieΠilosÂc i roÂzÇnorodnosÂc informacji. W sieci,

obok osÂrodkoÂw uniwersyteckich i instytucji

rzaÎdowych, pojawiajaΠsieΠfirmy komercyjne

18

.

Siøa Internetu tkwi nie tylko w jego ogoÂlnosÂwia-

towym zasieÎgu, ale tezÇ w praktycznie nieogra-

niczonej liczbie zastosowan ±istniejaΠjuzÇ w sieci

ksieÎgarnie, sklepy, banki, olbrzymie serwisy

informacyjne, biblioteki, szkoøy, kasyna itd. Po-

steÎp w wykorzystaniu Internetu dokonuje sieΠna

naszych oczach.

UzÇytkownik Internetu mozÇe skorzystac z kil-

ku rodzajoÂw usøug sieciowych. RoÂzÇniaΠsieΠone

przede wszystkim formaΠprzekazu i celem,

w jakim saΠwykorzystywane.

Poczta elektroniczna (e-mail) jest jednaÎ

z najpopularniejszych usøug sieciowych. Po-

zwala na wymianeΠlistoÂw w postaci elektronicz-

nej mieÎdzy dwoma uzÇytkownikami sieci. Nie

wymaga sieÎ, aby odbiorca byø w danej chwili

podøaÎczony do Internetu. WiadomosÂci prze-

18

ZielinÂski 1996, 1998.

I ± SÂ

RODKI MASOWEGO PRZEKAZU

24

chowywane saΠna serwerach pocztowych

i mogaΠbyc odebrane w dowolnym momencie.

WazÇnaΠusøugaΠjest World Wide Web (www),

czyli ¹sÂwiatowa pajeÎczynaº. Powstaøa na po-

czaÎtku lat dziewieÎcÂdziesiaÎtych, a jej twoÂrcaÎ

byø Tim Berners-Lee. World Wide Web umozÇli-

wia dosteÎp do informacji roÂzÇnych typoÂw (tekst,

grafika, dzÂwieÎk). Charakteryzuje sieΠspecyficz-

nym sposobem organizacji informacji. SaΠone

bowiem powiaÎzane ze sobaΠza pomocaΠtzw.

øaÎcznikoÂw albo odnosÂnikoÂw (links), ktoÂre mozÇ-

na rozumiec jako odpowiedniki odsyøaczy

w encyklopedii. Takie zorganizowanie danych

przypominac mozÇe jednaΠwielkaΠogoÂlnosÂwiato-

waΠsiecÂ. Usøuga www wydaje sieΠnajpopular-

niejszaΠi najbardziej widowiskowaΠusøugaΠdo-

steÎpnaΠw Internecie

19

.

Grupy dyskusyjne (news group) to kolejny

odreÎbny obszar Internetu. PozwalajaΠna pu-

bliczne rozmowy w grupach posÂwieÎconych

roÂzÇnym zagadnieniom (np. ksiaÎzÇkom, turysty-

ce goÂrskiej, motoryzacji, bankom, fotografii,

feng shui czy programowaniu). Uczestnicy po-

dejmujaΠdyskusjeΠna jakis temat (czyli podej-

mujaΠjakis waÎtek), zamieszczajaÎc swoje wypo-

wiedzi (posty) i czytajaÎc to, co inni majaΠdo

powiedzenia. Forum dyskusyjne jest asynchro-

19

Rafa 1995.

I ± SÂ

RODKI MASOWEGO PRZEKAZU

25

niczne, tzn. mozÇna wøaÎczyc sieΠdo dyskusji

i wyrazic swojaΠopinieΠw dowolnym czasie.

Powoduje to, zÇe dysputy na poszczegoÂlne te-

maty toczaΠsieΠstosunkowo wolno i mogaΠtrwacÂ

nawet przez kilka dni lub tygodni.

InnaΠusøugaΠsieciowaΠsaΠsynchroniczne roz-

mowy, czat. Osoby zalogowane do sieci majaÎ

mozÇliwosÂc prowadzenia bezposÂredniej rozmo-

wy ¹na zÇywoº z innymi, znajdujaÎcymi sieΠw In-

ternecie osobami.

FTP (File Transfer Protocol) daje mozÇliwosÂcÂ

udosteÎpniania i przesyøania roÂzÇnego rodzaju

plikoÂw mieÎdzy komputerami. DzieÎki tej usøu-

dze mozÇna pobierac z sieci m.in. oprogramo-

wanie, pliki graficzne, tekstowe, muzyczne

20

.

Opisane powyzÇej najbardziej powszechne

usøugi sieciowe søuzÇaΠrealizowaniu roÂzÇnorod-

nych funkcji Internetu. SaΠnimi np.:

Porozumiewanie sieΠ±jedna z najbardziej

podstawowych i najpopularniejszych funkcji.

Realizowana jest przede wszystkim poprzez

usøugeΠpoczty elektronicznej, w mniejszym

stopniu przez grupy dyskusyjne czy roÂzÇne for-

my pogaweÎdek (IRC, czat, ICQ, GG).

Informacja ±prawdopodobnie najczeÎsÂciej

wykorzystywana funkcja Internetu. Ludzie po-

20

Por. Wallace 2001.

I ± SÂ

RODKI MASOWEGO PRZEKAZU

26

szukujaΠw sieci wiadomosÂci na interesujaÎce ich

tematy.

Handel i usøugi ±Internet coraz czeÎsÂciej

stanowi pøaszczyzneΠdla dziaøalnosÂci gospo-

darczej w postaci sklepoÂw czy bankoÂw.

WspoÂlnota ±coraz bardziej doceniana

funkcja, umozÇliwiajaÎca grupie ludzi spotkanie

sieΠw okresÂlonym, wirtualnym miejscu i wymia-

neΠpoglaÎdoÂw, informacji czy odczucÂ.

UzÇytkownicy Internetu czeÎsto posøugujaΠsieÎ

swoistym jeÎzykiem. Obejmuje on charakterys-

tyczne akronimy i emotikony, ktoÂre saΠuzÇywane

gøoÂwnie w elektronicznej korespondencji oraz

na roÂzÇnego rodzaju czatach. Internetowe akro-

nimy saΠto zestawienia literowe, beÎdaÎce skroÂ-

tami anglojeÎzycznych (przewazÇnie) potocznych

i utartych wyrazÇenÂ, czeÎsto uzÇywanych w slangu

komputerowym (np. AFAIK ± As Far As I Know).

Natomiast emotikony, nazywane roÂwniezÇ

¹sÂmieszkamiº (smiles) i ¹buzÂkamiº (trailers), saÎ

znakami uøozÇonymi z liter oraz symboli i søuzÇaÎ

do wyrazÇania nastrojoÂw, uczuc i emocji. Wyko-

rzystujaÎc emotikony, mozÇna przedstawic swoÂj

wyglaÎd oraz inne cechy i stany emocjonalne

(np. :-) oznacza usÂmiech). W Internecie emoti-

kony stanowiaΠswoisty substytut komunikacji

niewerbalnej (mimika twarzy, intonacja gøosu,

gestykulacja), a ich znaczenie jest zalezÇne od

kontekstu.

I ± SÂ

RODKI MASOWEGO PRZEKAZU

27

Wedøug badan sieci firm badawczych Taylor

Nelson Sofres (TNS) w 2002 roku na sÂwiecie

korzystaøo z Internetu sÂrednio 34% dorosøych

(dane z 37 krajoÂw)

21

.

W 1998 roku w Polsce z Internetu korzystaøo

6% obywateli, w 1999 roku 9%, w 2000 roku

okoøo 17%, w 2001 roku 21%, w 2002 roku

23%. Natomiast z badania przeprowadzonego

przez TNS OBOP wynika, zÇe w grudniu 2003

roku, mozÇliwosÂc dosteÎpu do Internetu deklaro-

waøo 29% badanych powyzÇej 15. roku zÇycia.

Odsetek internautoÂw, czyli osoÂb korzystajaÎ-

cych z Internetu przynajmniej raz w miesiaÎcu,

wynioÂsø 23%, co stanowi okoøo 7,2 mln Pola-

koÂw po 15. roku zÇycia

22

. WsÂroÂd internautoÂw

53% stanowiaΠmeÎzÇczyzÂni, a 47% kobiety, wieÎk-

szosÂc ma wyksztaøcenie sÂrednie i podstawowe.

NajwieÎkszy procent (71%) internautoÂw zanoto-

wano w przedziale wiekowym do 29 lat, gdyzÇ

w Polsce z Internetu korzystajaΠgøoÂwnie ludzie

bardzo møodzi, uczniowie i studenci. Osoby

czynne zawodowo, mieÎdzy 30. a 49. rokiem

zÇycia, stanowiaΠ20% internautoÂw. Po 50. roku

zÇycia z Internetu korzysta jedynie 9% osoÂb

23

.

21

SÂwiatowy raport o Internecie 2002, www.tns-glo-

bal.pl

22

Interbus 2004, www.tns-global.pl

23

SÂwiatowy raport o Internecie 2002, www.tns-glo-

bal.pl

I ± SÂ

RODKI MASOWEGO PRZEKAZU

28

Gry komputerowe

Pierwsze gry komputerowe dotarøy do Pol-

ski pod koniec lat osiemdziesiaÎtych i poczaÎt-

kowo byøy bardzo proste, np. polegaøy na od-

bijaniu piøeczki czy weÎdrowaniu po labiryn-

tach. Obecnie saΠto skomplikowane narracje

z animacjaΠna najwyzÇszym poziomie, niekiedy

o rozmiarach setek gigabajtoÂw. SÂwiat gier

komputerowych to rozrywka peøna barw,

dzÂwieÎkoÂw i emocji. MajaΠone bardzo interesu-

jaÎcaΠgrafikeÎ, tworzaÎcaΠplastyczny troÂjwymia-

rowy obraz, nieodroÂzÇniajaÎcy sieΠjakosÂciaΠod

filmu wideo. AtrakcyjnosÂc gier komputero-

wych polega na tym, zÇe gracz mozÇe uczestni-

czyc w najbardziej wymysÂlnych przygodach,

ktoÂre ogranicza jedynie wyobrazÂnia progra-

mistoÂw.

Gry komputerowe zyskaøy ogromnaΠpopu-

larnosÂc wsÂroÂd uzÇytkownikoÂw komputeroÂw,

zwøaszcza dzieci i møodziezÇy. CzeÎsÂc z nich

przyzwyczaja sieΠdo tego sposobu speÎdzania

czasu, tracaÎc stopniowo zainteresowanie inny-

mi formami aktywnosÂci. Spowodowane to jest

tezÇ tym, zÇe korzystanie z gier przez dzieci naj-

czeÎsÂciej nie jest kontrolowane przez dorosøych,

poniewazÇ czeÎsto nie potrafiaΠoni posøugiwacÂ

sieΠgrami albo nie wiedzaÎ, na czym one pole-

gajaÎ. Gry komputerowe stanowiaΠniewaÎtpliwie

atrakcyjnaΠrozrywkeÎ, ktoÂra nie nudzi, lecz prze-

I ± SÂ

RODKI MASOWEGO PRZEKAZU

29

ciwnie ±coraz bardziej wciaÎga i angazÇuje gra-

cza.

Gra komputerowa to specyficzny typ pro-

gramu komputerowego, ktoÂrego naczelnym

lub jednym z gøoÂwnych celoÂw jest rozrywka.

Gra stawia przed graczem jakies zadanie do

zrealizowania i jednoczesÂnie zawiera szereg

przeszkoÂd majaÎcych utrudnic to daÎzÇenie. KazÇ-

da gra rzaÎdzi sieΠwøasÂciwymi sobie reguøami.

Jako cechy gry komputerowej wymienia sieÎ:

^

odreÎbnosÂc i ograniczonosÂc w czasie

i przestrzeni;

^

podporzaÎdkowanie ograniczajaÎcym regu-

øom;

^

intensywnosÂc i energicznosÂcÂ;

^

powtarzalnosÂcÂ;

^

bezinteresownosÂc ±poniewazÇ nie søuzÇaÎ

zaspokajaniu zÇyciowych koniecznosÂci;

^

dobrowolnosÂc ±uczestnik ma swobodeÎ

podejmowania decyzji: czy chce gracÂ, czy nie;

^

charakter rywalizacyjny

24

.

ZroÂzÇnicowanie gier komputerowych jest

ogromne. MozÇna je klasyfikowac np. ze wzgleÎ-

du na typ realizowanego zadania:

Symulacyjne. SaΠone w prostej linii rozwi-

nieÎciem wykorzystywanych przez wojsko sy-

mulatoroÂw lotniczych. StarajaΠsieΠjak najdo-

24

èukasz 1998, s. 13.

I ± SÂ

RODKI MASOWEGO PRZEKAZU

30

køadniej oddac realia poruszania sieΠjakims po-

jazdem: samolotem, samochodem, czoøgiem,

øodziaΠpodwodnaÎ. Ale mogaΠtezÇ symulowacÂ

praceΠkomandosoÂw czy policji (np. ¹F-22 Ligh-

tingº, ¹Silent Serviceº).

Strategiczne. Ich korzenie sieÎgajaΠsztabo-

wych gier wojennych. WymagajaΠod gracza

planowania, zarzaÎdzania, opracowywania tak-

tyki, a czasem roÂwniezÇ pewnej zreÎcznosÂci ma-

nualnej. Nierzadko potrzebna jest znajomosÂcÂ

historii wojennej, poniewazÇ tematyka tych gier

mozÇe dotyczyc minionych konfliktoÂw zbroj-

nych: II wojny sÂwiatowej, wojny w Korei, Wiet-

namie. Zadaniem gracza jest rozwoÂj ekono-

miczny i gospodarczy panÂstwa, armii lub innej

organizacji czy instytucji oraz wykonywanie

pomniejszych misji ¹terenowychº. Istnieje wie-

le rodzajoÂw gier strategicznych: strategie turo-

we, strategie czasu rzeczywistego, gry taktycz-

ne, druzÇynowe, strategie ekonomiczne (np.

¹Cywilizacjaº, ¹Kapitalizmº, ¹Panzer Generalº).

ZreÎcznosÂciowe. NajwazÇniejszym ich ele-

mentem jest refleks i sprawnosÂc w operowa-

niu joystickiem, myszaΠlub klawiaturaÎ, ktoÂrymi

musi wykazac sieΠgrajaÎcy (np. ¹Arkanoidº,

¹Pacmanº).

Przygodowe. Autorzy w wieÎkszym stopniu

nizÇ ma to miejsce w innych grach stawiajaΠtu na

fabuøeÎ. Zwraca sieΠw nich uwageΠna wykony-

I ± SÂ

RODKI MASOWEGO PRZEKAZU

31

wanie rozmaitych czynnosÂci, co prowadzi do

rozwiaÎzania zagadek. Postac gracza kraÎzÇy po

sÂwiecie gry, rozmawiajaÎc z napotkanymi oso-

bami, rozwiaÎzujaÎc øamigøoÂwki, poszukujaÎc in-

formacji lub przedmiotoÂw. Elementy zreÎcznosÂ-

ciowe, ktoÂre w nich wysteÎpujaÎ, nie odgrywajaÎ

kluczowej roli (np. ¹Heroº, ¹Questº).

Fabularne (cRPG ± computer role-playing

game). Gracz tworzy w nich wøasnaΠpostacÂ,

wybiera dla niej profesjeΠ(np. czarodziej, wo-

jownik), nadaje jej pewne cechy, a nasteÎpnie

rozwija te cechy i umiejeÎtnosÂci w toku gry. Od-

dany mu jest do dyspozycji niezwykle bogaty

sÂwiat gry, w ktoÂrym mozÇe swobodnie sieΠporu-

szac (np. ¹Final Fantasyº, ¹Dungeons & Dra-

gonsº).

Logiczne. WymagajaΠgøoÂwnie logicznego

mysÂlenia, czeÎsto pod presjaΠczasu. PrzewazÇ-

nie saΠone przeniesieniem na ekrany monito-

roÂw znanych øamigøoÂwek, zabaw logicznych

(np. szachy, warcaby, koÂøko i krzyzÇyk)

25

.

W celu podniesienia atrakcyjnosÂci tworzo-

nych gier øaÎczy sieΠniekiedy wymienione gatun-

ki. Mamy wieÎc coraz czeÎsÂciej do czynienia

z grami logiczno-zreÎcznosÂciowymi czy przygo-

dowo-fabularnymi.

25

èukasz 1998, s. 12-14; www.gry-online.pl

I ± SÂ

RODKI MASOWEGO PRZEKAZU

32

Dla wielu osoÂb gry komputerowe stanowiaÎ

interesujaÎce hobby: zbierajaΠroÂzÇne materiaøy

zwiaÎzane z grami, dyskutujaΠna ich temat, or-

ganizujaΠspotkania z innymi graczami, tworzaÎ

wøasne strony internetowe.

Panuje stereotyp, zÇe gry komputerowe to

zabawa przede wszystkim dla dzieci i nastolat-

koÂw. Tymczasem, wedøug Europejskiego Sto-

warzyszenia ProducentoÂw Gier Komputero-

wych (ELSPA), przecieÎtny gracz poczaÎtku

XXI wieku jest meÎzÇczyznaΠi ma 27 lat, a co

trzeci doczekaø sieΠjuzÇ dzieci

26

.

Telefonia komoÂrkowa
Telefon komoÂrkowy w ciaÎgu ostatnich lat

staø sieΠnarzeÎdziem niezbeÎdnym dla milionoÂw

ludzi. Usøugi telefonii komoÂrkowej po raz pierw-

szy wprowadzono na rynek w Stanach Zjedno-

czonych w 1984 roku. Pierwszy model telefonu

wielkosÂciaΠdoroÂwnywaø cegle, wazÇyø blisko ki-

logram i kosztowaø kilka tysieÎcy dolaroÂw.

W Polsce przez komoÂrki mozÇna rozmawiacÂ

dopiero od czerwca 1992 roku (poczaÎtkowo

tylko w Warszawie).

MozÇliwosÂci wykorzystania telefonu komoÂr-

kowego saΠogromne. OproÂcz podstawowej

funkcji prowadzenia rozmoÂw uzÇytkownik ma

26

ZielinÂski 2002.

I ± SÂ

RODKI MASOWEGO PRZEKAZU

33

do dyspozycji wiele innych usøug. OgromnaÎ

popularnosÂc zyskaøa m.in. usøuga SMS (Short

Masage Service), ktoÂra polega na przesyøaniu

kroÂtkich wiadomosÂci tekstowych. Wykorzysty-

wana jest nie tylko w prywatnej komunikacji ±

istniejaΠserwisy SMS-owe, ktoÂre umozÇliwiajaÎ

przesyøanie do masowego odbiorcy aktual-

nych informacji politycznych, sportowych albo

reklam. Telefon komoÂrkowy pozwala takzÇe na

øaÎczenie sieΠz Internetem i przeglaÎdanie spe-

cjalnie przygotowanych stron internetowych

(technologia WAP). JednaΠz oferowanych opcji

saΠwbudowane w aparat telefoniczny gry. Dla

wielu uzÇytkownikoÂw wazÇnaΠopcjaÎ, dosteÎpnaÎ

dzieÎki aparatowi telefonicznemu, jest mozÇli-

wosÂc odtwarzania plikoÂw dzÂwieÎkowych. Ko-

moÂrki mozÇna tezÇ dzis uzÇywac jako budzika,

aparatu fotograficznego, radia, dyktafonu czy

organizera. Prowadzenie rozmoÂw jest wieÎc juzÇ

tylko jednaΠz wielu, czasem wcale nie najwazÇ-

niejszaÎ, funkcjaÎ. Telefon komoÂrkowy staje sieÎ

narzeÎdziem masowego komunikowania.

W poøowie 2004 roku z telefonoÂw komoÂrko-

wych korzystaøo prawie poÂøtora miliarda ludzi,

czyli niemal jedna czwarta sÂwiatowej populacji.

Liczba uzÇytkownikoÂw komoÂrek wykazuje dyna-

miczny przyrost ±od 2000 roku podwoiøa sieÎ

27

,

27

www.ite.pl

I ± SÂ

RODKI MASOWEGO PRZEKAZU

35

przy czym abonentoÂw telefonii komoÂrkowej

przybywa szybciej nizÇ telefonii stacjonarnej.

Polski rynek telefonii komoÂrkowej roÂwniezÇ

rozwija sieΠbardzo preÎzÇnie. Liczba abonentoÂw

wynosiøa w 1998 roku 2 miliony, w 1999 roku

ponad 4 miliony, w 2000 roku prawie 7 milio-

noÂw, w 2001 roku ponad 10 milionoÂw, a w 2002

roku niemal 14 milionoÂw. Szacuje sieÎ, zÇe pod

koniec 2004 roku liczba uzÇytkownikoÂw komoÂ-

rek powinna wynosic ok. 20 milionoÂw osoÂb, co

znaczy, zÇe co drugi obywatel Polski beÎdzie

posiadaø telefon komoÂrkowy

28

.

28

www.kigeit.org.pl

Rozdziaø II

Media i kultura

SÂrodki masowego przekazu, beÎdaÎce ele-

mentem kultury popularnej, kojarzaΠsieΠnam

wspoÂøczesÂnie prawie wyøaÎcznie z audiowizual-

nosÂciaΠelektronicznaÎ: telewizjaÎ, radiem, kom-

puterem, Internetem, grami i filmami wideo.

NalezÇy jednak pamieÎtacÂ, zÇe media to takzÇe

kino oraz prasa. Nieprawdopodobne wreÎcz wy-

daje sieΠwspoÂøczesnemu czøowiekowi, zÇe nie-

speøna wiek temu kino byøo awangardaΠgorszaÎ-

caΠwzorowych obywateli Ameryki i Europy Za-

chodniej. Korzystano z tej formy rozrywki bar-

dzo ostrozÇnie. Z czasem kino staøo sieΠformaÎ

kultury, a czeÎste chodzenie do niego sÂwiadczy-

øo o obyciu towarzyskim. Po kinie przyszøa era

rozkwitu telewizji, ktoÂra przenosiøa zminiatury-

zowany obraz kinowy w sÂrodowisko domowe.

Hegemonia telewizji, a zwøaszcza przejeÎcie

przez niaΠznacznej czeÎsÂci przemysøu reklamo-

wego, spowodowaøa kryzys prasy. Po erze te-

lewizji przyszedø czas na komputer, gry i filmy

wideo oraz Internet. Serfowanie po sieci,

utozÇsamianie sieΠz bohaterami filmoÂw czy gier

wideo ± to dzisiaj gøoÂwne formy rozrywki møo-

dego czøowieka. Media elektroniczne stanowiaÎ

wspoÂøczesÂnie podstaweΠpracy firm i urzeÎdoÂw,

II ± M

EDIA I KULTURA

37

formeΠedukacji, rodzaj komunikacji interperso-

nalnej, rozrywkeΠi hobby. Tak olbrzymia obec-

nosÂc medioÂw audiowizualnych w kulturze na-

daje jej charakter kultury masowej. Wraz z na-

staniem kultury popularnej, beÎdaÎcej wynikiem

rewolucji przemysøowej, zmieniøy sieΠpotrzeby

spoøeczenÂstwa i zÂroÂdøa ich zaspokajania. Me-

dia staøy sieΠnie tylko narzeÎdziem wykorzysty-

wanym do innych celoÂw, ale celem same

w sobie; celem zaspokajajaÎcym wazÇne potrze-

by czøowieka.

Na podstawie badan spoøecznych opraco-

wana zostaøa lista przyjemnych aktywnosÂci.

Skøada sieΠona z osÂmiu zÂroÂdeø przyjemnosÂci,

takich jak:

^

jedzenie i picie,

^

seks,

^

zwiaÎzki spoøeczne, ze szczegoÂlnym u-

wzgleÎdnieniem stanu zakochania,

^

sukces,

^

uzÇywanie wøasnych zdolnosÂci, najczeÎsÂciej

w aktywnej pracy,

^

sport i cÂwiczenia,

^

muzyka, natura i czytanie,

^

alkohol

29

.

Wymienione przyjemnosÂci, preferowane

przez spoøeczenÂstwo, stajaΠsieΠpodstawaΠod-

29

Godzic 1996, s. 43.

II ± M

EDIA I KULTURA

38

dziaøywania medioÂw. OdnoszaÎc je do prawa

moralnego, otrzymujemy listeΠsiedmiu grze-

choÂw gøoÂwnych. Siedem grzechoÂw gøoÂwnych,

ktoÂre kiedys poteÎpiano, jest teraz podstawaΠkul-

tury reklam i konsumpcji: chciwosÂcÂ, pozÇaÎdanie,

obzÇarstwo, zawisÂcÂ, lenistwo, zøosÂc i pycha [...].

30

Wszystkie te wysteÎpki ± pisze ZaseÎpa ± zostaøy

podniesione do rangi cnoÂt. Przesøania przeka-

zywane przez media proponujaΠkonkretne wzor-

ce zÇycia i zachowania. SÂwiat medialny, nasta-

wiony na zysk, lansuje konsumpcyjny styl zÇycia,

nastawiony na ¹miecº. WspoÂøczesne media po-

trzebujaΠwidza na tu i teraz, zÇyjaÎcego chwilaÎ.

W rozdziale tym przedstawiony zostanie

zwiaÎzek mieÎdzy rozwojem sÂrodkoÂw masowego

przekazu a zmianami w kulturze amerykanÂskiej,

zachodnioeuropejskiej i polskiej. Zestawienie to

ma na celu ukazanie znaczenia roli sÂrodkoÂw

medialnych w ksztaøtowaniu kultury zaroÂwno

w panÂstwach respektujaÎcych wolnosÂc przeka-

zu medialnego od kilku wiekoÂw, jak i w Polsce,

gdzie wolnosÂc ta jest stosunkowo møoda.

1. Ameryka PoÂønocna

KultureΠamerykanÂskaΠokresÂlic mozÇna mia-

nem kultury popularnej (pop culture). Kultura

30

ZaseÎpa 2000, s. 35.

II ± M

EDIA I KULTURA

39

ta jest kulturaΠwøasÂciwaΠdemokracji

31

. U jej pod-

øozÇa lezÇy wolnosÂc mysÂli i søowa, ktoÂre towarzy-

szaΠAmerykanom od 1776 roku. AmerykanÂska

Karta Praw Stanu Wirginii z 12 czerwca 1776

roku i Deklaracja NiepodlegøosÂci Zjednoczo-

nych StanoÂw Ameryki z 4 lipca 1776 roku gwa-

rantujaΠwolnosÂc mysÂli i søowa wszystkim oby-

watelom bez zÇadnych zastrzezÇenÂ. W mysÂl tych

deklaracji wolnosÂc prasy nie mozÇe byc niczym

ograniczona

32

. Na podøozÇu wolnosÂci, niczym

nieskreÎpowanego przekazu informacji i rozwo-

ju przemysøu przez wiele lat uksztaøtowaøa sieÎ

dzisiejsza popkultura, a jej gøoÂwnymi nosÂnikami

saΠsÂrodki masowego przekazu. Kultura popu-

larna opiera sieΠna masowej produkcji, a jej

gøoÂwnym celem jest osiaÎganie zyskoÂw finanso-

wych i dostarczanie rozrywki. MasowosÂc stoi

w absolutnej sprzecznosÂci z wyjaÎtkowosÂciaÎ.

Mechaniczna reprodukcja oznacza produkcjeÎ

na wielkaΠskaleÎ, dla ktoÂrej musi istniec po-

wszechny odbiorca. Dawniej kultureΠtworzyøo

niewielu dla niewielu, potem niewielu dla wie-

lu, dzisiaj wielu dla wielu

33

. W Stanach Zjedno-

czonych najwazÇniejszym, jesÂli nie jedynym, kry-

terium wartosÂci wytworu saΠwpøywy kasowe,

31

Petry-Mroczkowska 1999.

32

Kowalczyk 2000, s. 106-116.

33

Petry-Mroczkowska 1999.

II ± M

EDIA I KULTURA

40

a te osiaÎgane saΠpoprzez identyfikacjeΠtowaroÂw

z gwiazdami sÂwiata realnego (aktorami, piosen-

karzami) lub fikcyjnego (bohaterami kreskoÂwek

i gier). Drugim wazÇnym trendem kultury popu-

larnej jest odkrycie potrzeby aktywnosÂci od-

biorcy medialnego. WspoÂøczesny czøowiek nie

chce byc bierny. Bierze udziaø w dialogu z me-

diami. Odkrycie tej potrzeby doprowadziøo do

powstania scenariuszy zakøadajaÎcych aktyw-

nosÂc widza. PonizÇej przedstawione zostanaÎ

wybrane nurty popkultury amerykanÂskiej.

Telewizja powstaøa w Stanach Zjednoczo-

nych w poøowie lat czterdziestych. WoÂwczas

peøniøa gøoÂwnie roleΠedukacyjnaΠi jednoczaÎcaÎ

spoøeczenÂstwo: pokazywaøa to, co byøo lu-

dziom bliskie, swojskie. Reklamy DuMonta

z 1943 roku przedstawiaøy zabawnego ludzi-

ka, Aleca Electrona, wyglaÎdem przypominajaÎ-

cego Freda Astairea, ktoÂry odgrywaø postacÂ

gwiazdy przed obiektywem kamery telewizyj-

nej, aby w efekcie zamienic sieΠw drobinkeÎ

promieniowania katodowego i stworzyc telewi-

zyjny obraz aktorki. Reklama ta miaøa przybli-

zÇyc ludziom telewizjeÎ, usunaÎc obawy przed

nieznanym. Odbiornik telewizyjny wchodziø do

amerykanÂskich domoÂw w latach pieÎcÂdziesiaÎ-

tych. Miaø on postac eleganckiego mebla,

a nie obiektu technologicznego. Kolejne serie

poprzedzone byøy rodzajnikiem ¹theº, zazna-

II ± M

EDIA I KULTURA

41

czajaÎcym wyjaÎtkowosÂc produktu, np. The Miss

America Series. Telewizory stylizowane byøy na

XVIII-wieczne rzezÂby chinÂskie, indianÂskie figur-

ki i meksykanÂskie statuetki. Reklamy gøosiøy, zÇe

czøowiek posiadajaÎcy w domu telewizor staje

sieΠwøasÂcicielem bezpøatnego teatru, baru prze-

kaÎskowego i miejsca odpoczynku

34

.

Wprowadzenie telewizji zmieniøo amerykanÂ-

ski sposoÂb bycia. Zwyczaje zwiaÎzane z angiel-

skim purytanizmem usteÎpowaøy takim zacho-

waniom, jak: jedzenie przed telewizorem, trzy-

manie talerzy na kolanach, rzadsze posøugiwa-

nie sieΠsztucÂcami. Coraz czeÎsÂciej ulubiony pro-

gram przedkøadano nad wizyteΠgosÂci. Telewi-

zor staø sieΠz czasem synonimem bezpieczenÂ-

stwa. W latach siedemdziesiaÎtych reklamy

kuchenek mikrofalowych uspokajaøy nabyw-

coÂw obawiajaÎcych sieΠnowego rodzaju fal, zÇe

mikrofala jest tak bezpieczna, jak telewizja, tyle

zÇe czegos jej brakuje. Powstaøy filmy moÂwiaÎce

o satysfakcji z posiadania telewizji. Telewizja

miaøa byc lekarstwem na trudnosÂci, nieudane

zwiaÎzki czy brak miøosÂci.

Telewizja od jej powstania do wspoÂøczes-

nosÂci przeszøa szereg zmian, przesÂledzÂmy naj-

wazÇniejsze z nich. W swoich poczaÎtkach peøni-

øa ona funkcjeΠpedagogicznaÎ. Przekazywaøa

34

Godzic 1996, s. 83.

II ± M

EDIA I KULTURA

42

wiedzeΠw sposoÂb jednokierunkowy: od autory-

tetu do odbiorcy. Struktura programoÂw telewi-

zyjnych byøa sÂcisÂle okresÂlona i zamknieÎta

w sztywnych ramach czasowych. PoszczegoÂl-

ne programy skierowane byøy do wyselekcjo-

nowanych grup odbiorcoÂw. Programy byøy od

siebie wyrazÂnie oddzielone i zapowiadane

przez prezenteroÂw. Reklamy zajmowaøy mniej

miejsca nizÇ obecnie. Miaøy one roÂwniezÇ charak-

ter dydaktyczny, czeÎsto reklamowaøy samaΠte-

lewizjeÎ. Likwidowaøy obawy ludzi przed tym, co

nowe i nieznane. Dzisiejsza telewizja zrywa

z pedagogicznym modelem komunikacji po-

przez uruchomienie procesu wzajemnej aktyw-

nosÂci. Telewizja czeÎsto odwoøuje sieΠdo widza

i zacheÎca go do wyrazÇania wøasnej opinii po-

przez rozmowy w trakcie programu przez tele-

fon, Internet czy zapraszanie gosÂci do studia.

Widz staje sieΠuczestnikiem programu. Celem

komunikowania poprzez telewizjeΠprzestaøo

byc przekazywanie wiedzy, a staøa sieΠnim

swobodna konfrontacja poglaÎdoÂw. Programy

øaÎczaΠsieΠze sobaÎ, saΠbardziej uniwersalne,

skierowane do szerokiej rzeszy odbiorcoÂw.

Dawniej telewizja patetycznie anonsowaøa, zÇe

pokazuje rzeczywistosÂcÂ, dzisiaj nie ukrywa

sztucznosÂci

35

. CechaΠznamiennaΠwspoÂøczes-

35

Godzic 1996, s. 93.

II ± M

EDIA I KULTURA

43

nej telewizji jest przeznaczenie znacznego ob-

szaru antenowego na Music Television i pro-

gramy rozrywkowe. WiaÎzÇe sieΠto najprawdopo-

dobniej ze zmianaΠroli telewizji ± z dydaktycznej

na rozrywkowaÎ.

Music Television (MTV) narodziøa sieΠw 1981

roku. W ciaÎgu pierwszych osiemnastu miesieÎcy

zarobiøa siedem milionoÂw dolaroÂw z samych

reklam. Posiadaøa umowy na reklamy ze 125

wielkimi firmami. MTV rozwijaøa sieΠbardzo dy-

namicznie. Do 1984 roku miaøa 22 miliony wi-

dzoÂw i tygodniowe wpøywy z reklam sieÎgajaÎce

jednego miliona dolaroÂw. Obecnie MTV jest

sieciaΠglobalnaΠo sÂwiatowym zasieÎgu.

MTV USA dociera do 60 milionoÂw gospodar-

stw w Stanach Zjednoczonych. W telewizji mu-

zycznej poza wideoklipami jest sporo progra-

moÂw na zÇywo: saΠgosÂcie programoÂw Saturday

Night Live, magazyny kinomana i kroÂtkie quizy,

prowadzone przez ulubionych prezenteroÂw,

a takzÇe wiadomosÂci, z ktoÂrych dowiadujemy

sieΠo koncertach grup czy liczbie sprzedanych

pøyt. W programach MTV ani søowem nie wspo-

mina sieΠo sÂwiatowych konfliktach zbrojnych

i kleÎskach zÇywioøowych. Niejednokrotnie jed-

nak nadaje ona ogøoszenia i informacje proeko-

logiczne. Sporo miejsca zajmuje obrona zwie-

rzaÎt przed eksperymentami medycznymi. Mu-

sic Television zapewnia wspoÂøczesnemu wi-

II ± M

EDIA I KULTURA

44

dzowi doskonaøaΠsymulacjeΠlepszego i bardziej

atrakcyjnego sÂwiata. Widzowie MTV odgrywajaÎ

aktywnaΠroleΠjako konsumenci chociazÇby przez

gøosowanie na ulubione teledyski. GøoÂwnaΠce-

chaΠMTV i jej siøaΠjest nastawienie na postaweÎ

konsumpcyjnaÎ: sprzedazÇ towaroÂw, gwiazd,

pøyt, MTV jako kanaøu telewizyjnego, sprzedazÇ

wizerunku i stylu firmy. Music Television jest

niekonÂczaÎcaΠsieΠreklamaΠwszystkiego, co pod-

lega reklamie, zaciera ona granice mieÎdzy prze-

szøosÂciaÎ, terazÂniejszosÂciaΠi przyszøosÂciaÎ. èaÎczy

to, co popularne, z tym, co awangardowe

36

.

Kolejnymi cechami amerykanÂskiej telewizji

wspoÂøczesnej saΠteleturnieje i telezakupy. Tele-

turnieje stanowiaΠgøoÂwny i najliczniejszy gatu-

nek telewizyjny. WywodzaΠsieΠz obyczajoÂw

wiejskich, ktoÂre przejeÎøo i upowszechniøo ra-

dio, a nasteÎpnie telewizja. Teleturnieje umozÇli-

wiajaΠwysokaΠinteraktywnosÂc widza i telewizji.

DotyczaΠwiedzy naukowej i codziennej. Pierw-

szy amerykanÂski teleturniej, ktoÂry wzbudziø

wielkie emocje i ogromne zainteresowanie,

byø zwiaÎzany z duzÇymi pienieÎdzmi ± ¹The

64 000 Questionº (Pytania za 64 tysiaÎce dola-

roÂw). Miaø on premiereΠw czerwcu 1955 roku.

Wedøug sondazÇy amerykanÂskich teleturnieje

staøy sieΠnajpopularniejszym gatunkiem telewi-

36

Godzic 1996, s. 97.

II ± M

EDIA I KULTURA

45

zyjnym. Czemu zawdzieÎczajaΠone sukces?

KwestiaΠbardzo znaczaÎcaΠwydaje sieΠistnienie

mechanizmoÂw wspoÂøuczestnictwa w podejmo-

waniu decyzji. Poprzestac na wygranej czy ry-

zykowac podwojenie? Jaki typ pytania zostanie

postawiony? ± to wøasÂnie rozgrzewaøo emocje

AmerykanoÂw

37

. Wiedza w teleturniejach ma

charakter gøoÂwnie ilosÂciowy. Jest ona wymie-

niana na towary lub pieniaÎdze. W teleturniejach

sÂwiat jest prosty, nie ma w nim niejasnosÂci.

Wydaje sieÎ, zÇe tym, co zapewnia przyjemnosÂcÂ

i sprzyja ogromnej popularnosÂci teleturniejoÂw,

jest fakt potwierdzania swojego miejsca w spo-

øeczenÂstwie

38

. Bardzo popularnym amerykanÂ-

skim konkursem telewizyjnym jest ¹America's

Funniest Home Videoº (Najzabawniejsze ame-

rykanÂskie wideo domowe). Program opiera sieÎ

na zabawnych sytuacjach dnia codziennego

i wykorzystuje tendencje ludzi do zauwazÇania

ich u innych.

W kulturze opierajaÎcej sieΠprzede wszystkim

na zysku kazÇdy produkt potrzebuje reklamy.

Reklama to ciaÎg uporzaÎdkowanych sygnaøoÂw

zmniejszajaÎcych niepewnosÂc potencjalnego

nabywcy co do cech produktu i zwieÎkszajaÎ-

cych jego atrakcyjnosÂcÂ. TwoÂrcy reklamy wyko-

37

Godzic 1996, s. 117.

38

TamzÇe.

II ± M

EDIA I KULTURA

46

rzystujaΠwiedzeΠo czøowieku w celu odkrywa-

nia usÂwiadomionych i niesÂwiadomych potrzeb

potencjalnego konsumenta, rozbudzajaΠtakzÇe

i podtrzymujaΠpotrzeby juzÇ istniejaÎce. Modnym

søowem w sÂwiecie konsumpcjonizmu staø sieÎ

marketing. Definiowany jest on jako ciaÎg wza-

jemnie ze sobaΠpowiaÎzanych dziaøanÂ, ktoÂrych

celem jest dostarczenie okresÂlonym osobom

lub grupom osoÂb tego, czego potrzebujaÎ

i pragnaΠw ten sposoÂb, by ich potrzeby zos-

taøy zaspokojone, a producent odnioÂsø korzysÂ-

ci finansowe

39

. Zadaniem reklamy jest przede

wszystkim stymulacja popytu. O sukcesie re-

klamy decyduje jej dotarcie w gøaÎb sÂwiado-

mosÂci konsumenta i sprawienie, by poczuø

on potrzebeΠposiadania i dziaøania. Zadaniem

reklamy jest wskazanie, zÇe na rynku istnieje

produkt i zÇe ten produkt jest uzÇyteczny, a na-

wet niezbeÎdny dla konsumenta, poniewazÇ

w mysÂl zasady wspoÂøczesnego marketingu

produkt, ktoÂrego czøowiek nie potrzebuje, nie

istnieje.

NastepnaΠcechaΠamerykanÂskiej popkultury

jest telesprzedazÇ. Home Shopping Network

uwazÇany jest za piaÎtaΠnajwieÎkszaΠsiec telewi-

zyjnaÎ, obok ABC, CBS, NBC oraz Fox Broad-

casting System. AmerykanÂski sklep telewizyjny

39

Laszak 1998.

II ± M

EDIA I KULTURA

47

oferuje okoøo dziesieÎciu artykuøoÂw w ciaÎgu

kazÇdej godziny, tylko w tym czasie mozÇna

dokonac zakupu za pomocaΠtelefonu, poda-

jaÎc numeru karty kredytowej. W telewizyjnym

sklepie odbywajaΠsieΠtakzÇe rozmowy z zapro-

szonymi gosÂcÂmi i prezentacje towaroÂw przez

szczeÎsÂliwych nabywcoÂw, co trwa 24 godziny

na dobeÎ. Sklep telewizyjny nie sprzedaje ma-

rek, lecz towary. OczywisÂcie w amerykanÂskim

sklepie nie mozÇe zabraknaÎc interaktywnosÂci.

Widzowie saΠzapraszani do kupowania, ale

i do telefonicznej rozmowy o produktach

i gustach

40

.

NajwieÎksza interaktywnosÂc wspoÂøczesnego

widza przejawia sieÎ, gdy korzysta on z filmoÂw

wideo i gier komputerowych. Jak juzÇ wykaza-

no, wspoÂøczesny widz wyrazÇa potrzebeΠuczest-

niczenia w sÂwiecie medioÂw. NajaktywniejszaÎ

formeΠkultury popularnej stanowiaΠfilmy i gry

wideo, w ktoÂrych czøowiek aktywnie wpøywa

na przebieg akcji. TasÂma wideo mozÇe byc pre-

zentowana w roÂzÇnych miejscach, o dowolnej

porze i bez konÂca. SpeÎdzac czas przy grach

wideo czy komputerowych (nazwa zalezÇy od

rodzaju sprzeÎtu wykorzystanego do gry) mozÇ-

na wszeÎdzie: w galeriach wideo, salonach gier,

korytarzach domoÂw handlowych, szkoøach,

40

Godzic 1996, s. 127.

II ± M

EDIA I KULTURA

48

miejscach pracy, domach, a nawet w pocze-

kalni do lekarza. Obecnie wystarczy wøaÎczycÂ

podreÎczny Game Boy, ktoÂry z powodzeniem

miesÂci sieΠw kieszeni. W grach wideo mamy

do czynienia z bardzo istotnaΠcechaΠwspoÂø-

czesnej kultury ± z powtoÂrzeniami. SaΠone kroÂ-

lestwem powtoÂrzenÂ. IstniejaΠodmiany, wariacje

i mutacje zawierajaÎce w tytule czøon podstawo-

wy. ZasieÎg spoøeczny korzystania z gier na

terenie StanoÂw Zjednoczonych jest ogromny.

Gry wideo stanowiaΠjednaΠz najbardziej dyna-

micznych gaøeÎzi przemysøu elektronicznego.

W Stanach Zjednoczonych 40% badanej po-

pulacji uczeÎszcza przynajmniej raz w tygodniu

do salonu gier. Gry wideo nie saΠcharakterys-

tycznaΠformaΠrozrywki wyøaÎcznie dla dzieci

i nastolatkoÂw. Ponad 40% uzÇytkownikoÂw Ga-

me Boy ukonÂczyøo 18 lat. Ponadto istnieje caøe

spektrum gier dla dzieci i møodziezÇy, a takzÇe gry

przeznaczone

specjalnie

dla

dorosøych:

¹Sherlock Holmesº, ¹Tommy Lasorda Base-

ballº (dzieÎki ktoÂrej mozÇna grac w amerykanÂskaÎ

piøkeΠnozÇnaÎ) czy gry ¹Multi- User Dungeonº (gra

erotyczna), Voyeur (gra fabularna oparta na

podglaÎdaniu). Gry beÎdaÎce hitami oddziaøujaÎ

na inne media elektroniczne, a takzÇe na caøe

zÇycie konsumpcyjne Ameryki. W 1983 roku

w Stanach Zjednoczonych narodziøy sieΠZÇoÂø-

wie Ninja, ktoÂre w 1990 roku zawøadneÎøy caøaÎ

II ± M

EDIA I KULTURA

49

kulturaΠpopularnaÎ. ZÇoÂøwie zajmowaøy miejsca

w komiksach, stawaøy sieΠbohaterami serii

ksiaÎzÇek, powstawaøy filmy o zÇoÂøwiach, muzycy

charakteryzowali sieΠna zielone stworki. Co

wieÎcej, pojawiøy sieΠzÇoÂøwiowe pøatki sÂniadanio-

we, pøyny do kaÎpieli, pasty do zeÎboÂw, tornistry

szkolne, zabawki, a nawet sÂrodki opatrunko-

we

41

.

Amerykanie kazÇdaΠudanaΠpremiereΠodczu-

wajaΠw codziennym zÇyciu. Z wizerunkami bo-

hateroÂw filmowych (ZÇoÂøwiami, Barbie, Muppe-

tami, Flinstonami, Shrekiem) powstajaΠcaøe

serie produktoÂw, ktoÂre z kolei zawierajaΠadre-

sy stron internetowych. OdwiedzajaÎc te strony,

spotykamy ulubionych bohateroÂw, zapoznaje-

my sieΠz licznymi grami z ich udziaøem, a takzÇe

z zaproszeniami do internetowych dyskusji czy

zakupu gadzÇetoÂw z ulubionymi bohaterami.

W powszechnej opinii nowym zwycieÎzcaÎ

kultury masowej, roÂwniezÇ w Ameryce, jest

technologia wirtualnej rzeczywistosÂci i Inter-

net.

Powstaje pytanie, czy w kulturze amerykanÂ-

skiej, tak bardzo przesyconej elektronikaÎ, po-

zostaje miejsce na praseΠi ksiaÎzÇkeÎ? Telewizja

i Internet znacznie przyczyniøy sieΠdo upadku

prasy w wyniku przejeÎcia wieÎkszej czeÎsÂci re-

41

Godzic 1996, s. 142-146.

II ± M

EDIA I KULTURA

50

klam niegdys zamieszczanych w prasie, co

znacznie obnizÇyøo jej dochody. Obecnie prasa

amerykanÂska koncentruje sieΠna rozrywce,

sensacjach i plotkarstwie. Amerykanie wpro-

wadzili barwne, przyciaÎgajaÎce wzrok okøadki

oraz kieszonkowe formaty czasopism. Na jed-

nego dziennikarza przypadajaΠdziesiaÎtki spe-

cjalistoÂw od szaty graficznej

42

.

Podobna sytuacja wysteÎpuje na rynku wy-

dawnictw ksiaÎzÇkowych. Z 55 tysieÎcy tytuøoÂw

ksiaÎzÇek wydanych kazÇdego roku tylko 200

przekroczy proÂg sprzedazÇy 200 tysieÎcy egzem-

plarzy. Najlepiej sprzedajaΠsieΠkolejne ksiaÎzÇki

autoroÂw bestselleroÂw. Na rynku ksiaÎzÇki maso-

wej dominujaΠtrzy podstawowe gatunki: wes-

tern, romans i kryminaø. Najnowsze podgatunki

to psychobiografie i technodreszczowce. DuzÇaÎ

popularnosÂciaΠcieszaΠsieΠtakzÇe historie o wyjaÎt-

kowo brutalnych zbrodniach. Wszystkie te ga-

tunki charakteryzujaΠsieΠszybkaΠakcjaΠi przemo-

caÎ. SprzedazÇ ksiaÎzÇek przeniosøa sieΠw ostatnich

latach z ksieÎgarn do supermarketoÂw, co sÂwiad-

czy o umasowieniu rynku ksiaÎzÇkowego. Na

poÂøkach pojawiajaΠsieΠprodukty, na ktoÂre jest

popyt, a nie wartosÂciowe wytwory mysÂli ludz-

kiej

43

. Celem wspoÂøczesnej amerykanÂskiej

42

Petry-Mroczkowska 1999.

43

Petry-Mroczkowska 1999.

II ± M

EDIA I KULTURA

51

ksiaÎzÇki jest dostarczenie konsumentowi roz-

rywki, zaspokojenie marzen i aspiracji niewy-

brednego czytelnika oraz, a nawet przede

wszystkim cheÎc zysku.

Kino amerykanÂskie, po powstaniu telewizji,

wideo i Internetu, musiaøo walczyc o widza.

ZaczeÎto øaÎczyc repertuar kinowy z szeregiem

udogodnien i drobnych przyjemnosÂci dla po-

tencjalnego widza. Wprowadzono do sal kino-

wych system klimatyzacji czy system ¹dwa fil-

my za ceneΠjednegoº. PoÂzÂniej w salach kino-

wych zaczeÎto prowadzic sprzedazÇ jedzenia. To

tu pojawiø sieΠ± symbol amerykanÂskiej kultury

popularnej ± popcorn. Powstaøy kina samocho-

dowe, upowszechniøy sieΠtakzÇe multipleksy,

tzn. kina o wielu maøych salach projekcyjnych,

w ktoÂrych wysÂwietlane saΠw jednym czasie

roÂzÇne seanse filmowe. WspoÂøczesÂnie kino sta-

øo sieΠcentrum, w ktoÂrym oproÂcz obejrzenia

filmu mozÇna znalezÂc opiekeΠdla dzieci, zwie-

dzic ogroÂd zoologiczny, zrobic zakupy w cen-

trach handlowych. Kino walczy o swojaΠpozy-

cjeÎ, korzystajaÎc z najnowszych odkryc techniki.

PrzecieÎtny Amerykanin przedkøada jednak

interaktywnosÂc i powtarzalnosÂcÂ, ktoÂraΠzapew-

nia telewizja i sÂwiat gier komputerowych, nad

klasykeΠfilmowaÎ.

PodsumowujaÎc, mozÇna okresÂlic amerykanÂ-

skaΠkultureΠpopularnaΠkulturaΠmasowaÎ, kon-

II ± M

EDIA I KULTURA

52

sumpcyjnaΠi w przewazÇajaÎcej czeÎsÂci elektro-

nicznaÎ. Kultura ta wyrazÂnie daje pierwszenÂ-

stwo postawie typu ¹miecº, zaniedbujaÎc posta-

weΠtypu ¹bycº. Szybki rozwoÂj przemysøu i bo-

gacenie sieΠspoøeczenÂstwa spowodowaøy

wzrost produkcji, ktoÂra z kolei wymaga rekla-

my dla zbytu. Media amerykanÂskie wykorzys-

tywane saΠgøoÂwnie w celach konsumpcyjnych,

kazÇda dziaøalnosÂc medialna nastawiona jest na

zysk. GøoÂwnym zÂroÂdøem utrzymania sieΠna ryn-

ku medialnym jest reklama. Zaraz za niaΠplasujaÎ

sieΠprogramy rozrywkowe. MozÇna wieÎc stwier-

dzicÂ, zÇe amerykanÂska kultura popularna søuzÇy

sprzedawaniu, kupowaniu i uzÇywaniu towaroÂw,

a jej gøoÂwnym nosÂnikiem saΠmedia.

2. Europa Zachodnia

W krajach Europy Zachodniej od wielu lat

miaø miejsce nieskreÎpowany cenzuraΠrozwoÂj me-

dioÂw, ktoÂry przebiegaø podobnie jak w Ameryce,

poczaÎwszy od kina, a skonÂczywszy na wspoÂø-

czesnej rzeczywistosÂci wirtualnej. Kraje te po-

nadto cechuje wysoki stopien nasycenia sÂrod-

kami masowej komunikacji

44

. SpoøeczenÂstwa

europejskie czeÎsto z wielkim opoÂzÂnieniem przy-

zwalaøy formalnie na praktyki, ktoÂre byøy po-

44

Bartoszcze 1997.

II ± M

EDIA I KULTURA

53

wszechne lokalnie

45

. Oznacza to, zÇe prawny

status medioÂw wynikaø z praktyki i zapotrzebo-

wania spoøecznego. Podstawy wolnosÂci przeka-

zu informacji odnajdujemy we francuskiej Dekla-

racji Praw Czøowieka i Obywatela z 1789 roku.

Gwarantuje ona swobodne gøoszenie mysÂli

i opinii, uznajaÎc je za najcenniejsze prawa czøo-

wieka. KazÇdy obywatel, wedøug deklaracji, mozÇe

swobodnie moÂwicÂ, pisacÂ, drukowac i odpowiada

za naduzÇycie tej wolnosÂci tylko w przypadkach

okresÂlonych ustawaÎ

46

. Kolejnymi dokumentami

europejskimi potwierdzajaÎcymi wolnosÂc mass

medioÂw, ale i zastrzegajaÎcymi ograniczenia jej

z wazÇnych racji spoøecznych saÎ: Powszechna

Deklaracja Praw Czøowieka z 1948 roku, Euro-

pejska Konwencja o Ochronie Praw Czøowieka

i Podstawowych WolnosÂci z 1950 roku oraz

MieÎdzynarodowy Pakt Praw Obywatelskich

i Politycznych z 1966 roku. Konwencja o Ochro-

nie Praw Czøowieka podkresÂla potrzebeΠodpo-

wiedzialnosÂci w korzystaniu z wolnosÂci przeka-

zu medialnego, ale takzÇe potrzebeΠograniczenia

wolnosÂci medioÂw ze wzgleÎdu na dobro czøowie-

ka, spoøeczenÂstwa i panÂstwa. PanÂstwo demok-

ratyczne ma prawo bronic sieΠprzed naduzÇyciem

wolnosÂci søowa woÂwczas, kiedy narusza to do-

45

Bartoszcze 1997.

46

Kowalczyk 2000.

II ± M

EDIA I KULTURA

54

bro konkretnych osoÂb, grup spoøecznych czy

caøej spoøecznosÂci

47

. Powszechna Deklaracja

Praw Czøowieka i MieÎdzynarodowy Pakt Praw

Obywatelskich i Politycznych zwracajaΠz kolei

uwageΠna prawo kazÇdego czøowieka do swo-

bodnego poszukiwania, otrzymywania, wyrazÇa-

nia i rozpowszechniania informacji bez wzgleÎdu

na granice panÂstw.

Media europejskie w latach osiemdziesiaÎ-

tych i dziewieÎcÂdziesiaÎtych przechodziøy proce-

sy zmian, ktoÂre polegaøy na demonopolizacji

i komercjalizacji. Procesy te wpøyneÎøy roÂwniezÇ

na telewizje publiczne, ktoÂre utraciøy monopo-

listyczne pozycje. Obecnie w wielu krajach Eu-

ropy udziaø telewizji publicznej w rynku medial-

nym nie przekracza 50%. Telewizja publiczna,

koncentrujaÎca sieΠgøoÂwnie na funkcji informa-

cyjnej, edukacyjnej i kulturowej, zmuszona

zostaøa niejako do zwieÎkszenia czasu anteno-

wego przeznaczonego na programy rozrywko-

we

48

. Najpopularniejszymi programami telewi-

zyjnymi w krajach Europy Zachodniej saΠpro-

gramy rozrywkowe: talk-show, konkursy, pro-

gramy muzyczne i telezakupy.

AnglojeÎzyczna Music Television Europe po-

wstaøa 6 lat poÂzÂniej nizÇ MTV America. Obejmuje

47

Kowalczyk 2000.

48

Bartoszcze 1997.

II ± M

EDIA I KULTURA

55

swym zasieÎgiem 61 milionoÂw gospodarstw.

NasteÎpnie powstaøy kolejne: MTV Brazil, Japa,

Latina, Mandaryn, Asia, Middle East oraz MTV

Russia. Popularnymi kanaøami zajmujaÎcymi sieÎ

telesprzedazÇaΠsaÎ: Qality Value Channel brytyj-

skiej sieci Sky czy francuski Financial News

Networks TelShop.

Obecnie czoøowe miejsce telewizja odgrywa

w Niemczech, Danii i Finlandii

49

. Liberalizacja

sfery medioÂw, szczegoÂlnie telewizji, prowadzi

do dominacji stacji, dostarczajaÎcych przede

wszystkim rozrywki kosztem wazÇnych informa-

cji politycznych, ekonomicznych, spoøecznych

i kulturalnych

50

. Do krajoÂw o najwieÎkszej oglaÎ-

dalnosÂci telewizji nalezÇy Wielka Brytania. Z ba-

dan sondazÇowych wynika, zÇe oglaÎdanie tele-

wizji to ulubiona forma speÎdzania wolnego cza-

su BrytyjczykoÂw. Mieszkaniec Wielkiej Brytanii

sÂrednio speÎdza 216 minut dziennie przed ekra-

nem telewizora

51

.

RozwoÂj telewizji komercyjnej i przejeÎcie

przez niaΠprzede wszystkim funkcji rozrywko-

wej oraz reklamowej postawiø w niekorzystnej

sytuacji praseÎ, a zwøaszcza magazyny ogoÂlne.

W celu utrzymania swoich nakøadoÂw magazyny

49

Rocznik statystyczny 1996.

50

Bartoszcze 1997.

51

Bartoszcze 1997.

II ± M

EDIA I KULTURA

56

te sieÎgajaΠpo coraz bardziej sensacyjne i kon-

trowersyjne tematy. Dziaøania te ± nie zawsze

etyczne i zgodne z prawdaΠ± majaΠutrzymacÂ

dotychczasowych czytelnikoÂw, a takzÇe saΠproÂ-

baΠpozyskania nowych odbiorcoÂw. PanÂstwami

europejskimi o najwieÎkszej liczbie i roÂzÇnorod-

nosÂci wydawanych czasopism codziennych

saÎ: Niemcy, Hiszpania, Grecja, Szwecja i Wiel-

ka Brytania.

W Niemczech wydawanych jest wiele regio-

nalnych dziennikoÂw oraz bardzo duzÇa liczba

czasopism, do ktoÂrych nalezÇaΠmagazyny tygod-

niowe, ogoÂlne, fachowe, czasopisma organiza-

cji i stowarzyszenÂ. Rynek dziennikoÂw i czaso-

pism zdominowany jest przez kilka duzÇych kon-

cernoÂw. Bardzo popularnaΠformaΠprasy saΠma-

gazyny ilustrowane. Magazyny te saΠbardzo

wrazÇliwe na sytuacjeΠekonomicznaÎ, ich zyski

bowiem w 75% pochodzaΠz reklam. OsobnaÎ

grupeΠstanowiaΠmagazyny zawierajaÎce pseudo-

wiadomosÂci i plotki o znanych osobistosÂciach

sÂwiata politycznego i kulturalnego. Magazyny

te, zwane prasaΠteÎczowaÎ, skierowane saΠgøoÂw-

nie do møodziezÇy, ludzi starszych i nizÇszych war-

stw spoøecznych. Bardzo powszechne saΠma-

gazyny kobiece posÂwieÎcone modzie, kosmety-

kom, poradom estetycznym, gospodarstwu do-

mowemu. Magazyny te lansujaΠstereotypowaÎ

roleΠkobiety, skoncentrowanej wyøaÎcznie na

II ± M

EDIA I KULTURA

57

swojej urodzie i dbajaÎcej o otoczenie domowe.

IstniejaΠtakzÇe czasopisma propagujaÎce ruch fe-

ministyczny, wydawane jednak w niewielkich

nakøadach. Prasa dla meÎzÇczyzn dotyczy gøoÂw-

nie tematyki sportowej, automobilizmu i erotyki.

Do møodziezÇy skierowane saΠprzede wszystkim:

¹Bravoº, ¹Bravo Girlº, ¹Tinaº. W Austrii najwieÎk-

sze nakøady osiaÎgajaΠdzienniki popularne z gru-

py bardziej sensacyjnych. PrestizÇowe tytuøy ma-

jaΠmniejsze nakøady nizÇ najwieÎksze dzienniki

regionalne. Austriacy wolaΠrozrywkeΠi wiado-

mosÂci z drugiej reÎki od powazÇnych i istotnych

informacji. W Wielkiej Brytanii ukazuje sieΠponad

100 dziennikoÂw i 1300 tygodnikoÂw. NajpowazÇ-

niejsze i najwazÇniejsze gazety wydawane saÎ

w Londynie. Dzienniki ogoÂlnokrajowe mozÇna

podzielic na: prestizÇowe, popularne sensacyj-

ne i popularne centrowe. W Wielkiej Brytanii

brakuje klasycznych magazynoÂw informacyj-

nych i tygodnikoÂw spoøeczno-politycznych. Ist-

nieje natomiast o wiele wieÎkszy nizÇ w innych

krajach rynek gazet niedzielnych; zajmujaΠone

bardzo silnaΠpozycjeΠw Wielkiej Brytanii. ZwiaÎ-

zane saΠone z tytuøami dziennikoÂw i wydawane

przez to samo wydawnictwo. MajaΠjednak od-

reÎbne redakcje i odmienne obszary zaintereso-

wanÂ. Gazety niedzielne wzbogacone saΠo wieÎk-

szaΠliczbeΠkomentarzy, artykuøoÂw podsumowu-

jaÎcych; zawierajaΠinformacje o wypoczynku oraz

II ± M

EDIA I KULTURA

58

wieÎcej tematoÂw sensacyjnych. Rynek czaso-

pism angielskich jest ubozÇszy od rynku nie-

mieckiego. WazÇnaΠpozycjeΠzajmujaΠmagazyny

kobiece, chociazÇ nie osiaÎgajaΠw Wielkiej Bryta-

nii tak duzÇych nakøadoÂw, jak w innych panÂ-

stwach. Do najwazÇniejszych tygodnikoÂw opi-

niotwoÂrczych nalezÇy ¹The Economistº. Zawiera

on informacje odnoszaÎce sieΠdo sfery ekono-

micznej, spoøecznej, politycznej, a nawet kultu-

ralnej.

Niezwykle atrakcyjnym zÂroÂdøem rozrywki dla

EuropejczykoÂw jest Internet i gry komputero-

we. Komputer i Internet nalezÇaΠdo podstawo-

wego wyposazÇenia kazÇdej szkoøy i prawie kazÇ-

dego domu. Radio i telefonia saΠstandardem.

Do najnowszych zjawisk w Europie, podobnie

jak w Ameryce, nalezÇy cyberprzestrzen ± sÂwiat

gier i filmoÂw umieszczonych w wirtualnej rze-

czywistosÂci. WieÎkszosÂc gier komputerowych

wywodzi sieΠze StanoÂw Zjednoczonych i Japo-

nii. Europejczycy jednak cheÎtnie po nie sieÎgajaÎ,

a wybierajaΠgøoÂwnie gry akcji przesycone prze-

mocaÎ. SÂwiadczy o tym ranking najpopularniej-

szych gier w Europie w 2003 roku

52

. W pierw-

szej dziesiaÎtce znalazøy sieΠnasteÎpujaÎce gry:

¹Call ofDutyº, ¹Need f

or Speed: Under-

groundº, ¹Grand Theft Auto: Vice Cityº, ¹Max

52

www.gry-online.pl

II ± M

EDIA I KULTURA

59

Payne 2: The Fall ofmax payneº, ¹Gothic IIº,

¹Worms 3Dº, ¹Silent Hill 3º, ¹Chromeº, ¹Warc-

raft III: The Frozen Throneº, ¹FIFA Footballº.

Prawie wszystkie z tych gier pokazujaΠsceny

zawierajaÎce przemoc, brutalne morderstwa lu-

dzi. SaΠjednak bardzo kolorowe, o wysokim

poziomie technicznym ± do zøudzenia przypo-

minajaΠrealny sÂwiat. KorzystajaÎcy z gier kom-

puterowych mogaΠpoczuc sieΠjak w rzeczywis-

tosÂci i aktywnie wpøywac na przebieg akcji.

PodsumowujaÎc

powyzÇsze

rozwazÇania,

mozÇna stwierdzicÂ, zÇe w krajach Europy Za-

chodniej, tak jak i w Ameryce, preferuje sieÎ

te mass medioÂw, ktoÂre aktywnie uczestniczaÎ

w systemie konsumpcjonizmu, charakterys-

tycznym dla gospodarki wolnorynkowej w kra-

jach demokratycznych. PodstawaΠgospodarki

wolnorynkowej jest prawo do posiadania

wøasnosÂci prywatnej i swobodnego niaΠdyspo-

nowania, co w konsekwencji prowadzi do plu-

ralizmu we wszystkich dziedzinach zÇycia. Plu-

ralizm powodujaÎcy konkurencjeΠi ciaÎgøe ulep-

szanie produktoÂw nie budzi zastrzezÇenÂ. Prob-

lemem staje sieΠjednak pluralizm wkraczajaÎcy

w dziedzineΠwartosÂci, poniewazÇ wartosÂci uni-

wersalne saΠgubione, a w codziennym zÇyciu

brakuje prawdy obiektywnej. W jednej chwili

cos jest dobre, w innej zøe, a miaraΠtego staje

sieΠkorzysÂc w danej sytuacji. Coraz czeÎsÂciej

II ± M

EDIA I KULTURA

60

przed wartosÂciami wyzÇszymi, jak: BoÂg, czøo-

wiek, ojczyzna, stawiane saΠwartosÂci nizÇsze,

zwiaÎzane z posiadaniem i uzÇywaniem

53

. Naj-

wyzÇszaΠwartosÂc przypisuje sieΠwartosÂciom

materialnym i hedonistycznemu stylowi zÇycia.

W systemie konsumpcyjnym, nastawionym na

postaweΠ¹miecº, a nie ¹bycº, sÂrodki masowe-

go przekazu odgrywajaΠolbrzymiaΠroleÎ. SaΠone

nosÂnikami pluralizmu we wszystkich dziedzi-

nach zÇycia. KoncentrujaÎc sieΠna zysku, oferu-

jaΠodbiorcom ¹lekkieº, sensacyjne tresÂci zwiaÎ-

zane z wartosÂciami nizÇszymi. WspoÂøczesny

obywatel Europy Zachodniej poszukuje w ota-

czajaÎcym go sÂwiecie medioÂw przyjemnosÂci

i rozrywki. Nie szuka on powazÇnych informa-

cji naukowych, politycznych czy ekonomicz-

nych. WspoÂøczesnego widza mozÇna nazwacÂ

¹widzem spoøecznymº

54

. Jest to widz aktyw-

ny, wchodzaÎcy w interakcjeΠz mediami. Ze

swojej interaktywnosÂci czerpie przyjemnosÂcÂ

polegajaÎcaΠna wyborze kontaktu z poszcze-

goÂlnymi mediami czy oferowanymi przez nie

propozycjami. WspoÂøczesny czøowiek, zmeÎ-

czony codziennaΠwalkaΠo praceÎ, utrzymanie

rodziny, przetrwanie w sÂwiecie spoøecznego

chaosu, szuka w kulturze popularnej tego, co

53

MarianÂski 1995.

54

Godzic 1996, s. 221.

II ± M

EDIA I KULTURA

61

przyjemne, iluzyjne, fantastyczne i interaktyw-

ne.

3. Polska

PoczaÎtki rozwoju medioÂw w Polsce sieÎgajaÎ

XVI wieku, kiedy to w 1550 roku ukazaøa sieÎ

pierwsza publikacja ulotna (okazyjna) w jeÎzyku

polskim. Od tej pory jeÎzyk polski zaczaÎø domi-

nowac w drukach. NalezÇy wspomniecÂ, zÇe juzÇ

wczesÂniej Polacy mieli mozÇliwosÂc zetknieÎcia

sieΠze søowem pisanym, ale gøoÂwnie w jeÎzyku

niemieckim. Pierwsze polskie druki: ¹Awizyº,

¹Nowinyº, ¹Relacjeº itp., byøy wydawane

okazjonalnie i zaspokajaøy gøoÂwnie cieka-

wosÂc odbiorcoÂw, pobudzonaΠplotkaΠczy po-

gøoskaÎ

55

. Pierwsza polska gazeta periodycz-

na, ¹Merkuriusz Polskiº, pojawiøa sieΠw 1661

roku. Mimo zÇe nasze narodowe druki powsta-

øy 50 lat poÂzÂniej nizÇ pierwsze druki sÂwiatowe,

to jednak Polska wyprzedziøa angielskie kolo-

nie Ameryki PoÂønocnej, RosjeÎ, Czechy, WeÎgry

i kraje baøkanÂskie. Od roku 1729 zakon pija-

roÂw w Warszawie uzyskaø przywilej wydawa-

nia gazet informacyjnych. Od tego roku wyda-

wany byø ¹Kurier Polskiº. Dzieje polskiej prasy

zwiaÎzane byøy z burzliwaΠhistoriaΠnarodowaÎ.

55

PiwonÂska-Pykaøo 2001.

II ± M

EDIA I KULTURA

62

Podczas zaboroÂw i powstan prasa podtrzy-

mywaøa tozÇsamosÂc PolakoÂw, a czeÎstokroc za-

cheÎcaøa do walki o niepodlegøosÂcÂ. Celem ni-

niejszych rozwazÇan nie jest jednak przedsta-

wienie historii prasy polskiej, ale przyblizÇenie

jej roli w zÇyciu spoøecznym, gøoÂwnie wspoÂø-

czesnym. PominieÎte wieÎc zostanaΠlosy prasy

w okresach rozbioroÂw, wojen i w okresie po-

wojennym. Warto mozÇe tylko wspomniecÂ

o czasach aktywnosÂci ruchu ¹SolidarnosÂcº

w latach 1980-1982 ± przypomnijmy: zrywu

¹SolidarnosÂciº ± zanotowano znaczny sto-

pien spadku zaufania do medioÂw panÂstwo-

wych. WoÂwczas blisko 20% PolakoÂw powy-

zÇej 14. roku zÇycia nie miaøo kontaktu z prasaÎ

56

.

Stan ten wynikaø prawdopodobnie z oceny

tresÂci gazet jako niewiarygodnej, a takzÇe z na-

gøego wzrostu ich cen.

Obecnie w Polsce istniejaΠformalnoprawne

podstawy, by moÂwic o peønej niezalezÇnosÂci

medioÂw od struktur wøadzy panÂstwowej

57

.

Po 1989 roku media staøy sieΠczeÎsÂciaΠgospo-

darki wolnorynkowej. Prasa, jak i inne media,

staøa sieΠtowarem, ktoÂry produkowany jest

gøoÂwnie z cheÎci zysku. Polacy coraz czeÎsÂciej

jednak rezygnujaΠz czytania prasy na rzecz

56

Kozieø 2001.

57

Sonczyk 1999.

II ± M

EDIA I KULTURA

64

medioÂw audiowizualnych. Ci natomiast, ktoÂ-

rzy deklarujaΠkorzystanie z prasy, sieÎgajaÎ

czeÎsÂciej po czasopisma, rzadziej po dzienniki

i gazety. Przy wzrosÂcie ogoÂlnej liczby czytel-

nikoÂw w latach 1996-2002 zauwazÇamy znacz-

ne zmniejszenie liczby czytajaÎcych gazety co-

dzienne. Dane te sÂwiadczaΠo wieÎkszym zain-

teresowaniu PolakoÂw czasopismami nizÇ

dziennikami. W Polsce istnieje obecnie okoøo

70 gazet codziennych. Z tego 60% stanowiaÎ

dzienniki regionalne. Obecnie nakøady prasy

codziennej saΠznacznie nizÇsze nizÇ kilkanasÂcie

lat temu, a sÂrednie zwroty wielokrotnie wyzÇ-

sze. Tylko cztery dzienniki ogoÂlnopolskie

osiaÎgajaΠjednorazowo po kilkaset tysieÎcy eg-

zemplarzy nakøadu. NalezÇaΠdo nich: ¹Gazeta

Wyborczaº, ¹Super Expresº, ¹Rzeczpospoli-

taº i ¹Faktº. WieÎkszym zainteresowaniem cie-

szaΠsieΠweekendowe numery dziennikoÂw, ktoÂ-

re saΠbardziej kolorowe, zawierajaΠwieÎcej in-

formacji uzÇytkowych, np. informacje na temat

dyzÇuroÂw aptek, szpitali, repertuaru kin czy

teatroÂw oraz program telewizyjny. Eksperci

od czasopisÂmiennictwa przewidujaÎ, zÇe spa-

dek zainteresowania dziennikami wynika z ich

zbyt powazÇnej tresÂci, dotyczaÎcej gøoÂwnie wy-

darzen politycznych, ekonomicznych, spo-

øecznych. Coraz czeÎsÂciej pojawiajaΠsieΠwieÎc

w dziennikach wiadomosÂci sensacyjne, ktoÂre

II ± M

EDIA I KULTURA

65

søuzÇyc majaΠzdobyciu jak najwieÎkszej liczby

czytelnikoÂw

58

.

Polacy znacznie czeÎsÂciej sieÎgajaΠpo czaso-

pisma. Obecnie ukazuje sieΠokoøo 5500 roÂzÇ-

nych czasopism. Do najcheÎtniej czytanych

tygodnikoÂw nalezÇaÎ: ¹Tele Tydzienº, ¹Pani Do-

muº, ¹PrzyjacioÂøkaº, ¹Najº. Najpopularniejszy-

mi dwutygodnikami saÎ: ¹Vivaº, ¹Z zÇycia wzieÎ-

teº, ¹Bravoº. Do popularnych miesieÎcznikoÂw

nalezÇaÎ: ¹Claudiaº, ¹Oliviaº, ¹Poradnik Domo-

wyº, ¹TwoÂj Stylº

59

. Jak sugerujaΠpowyzÇsze

tytuøy, czasopisma najlepiej sprzedajaÎce sieÎ

kierowane saΠgøoÂwnie do kobiet. ZawierajaÎ

liczne porady dotyczaÎce urody i mody, no-

wosÂci z zÇycia gwiazd, przepisy kulinarne, die-

ty cud i itp. Istotnymi pozycjami saΠumie-

szczane w tych magazynach kaÎciki zwierzenÂ,

gdzie cytuje sieΠfragmenty listoÂw czytelniczek,

a nasteÎpnie umieszcza sieΠ¹fachowaκ poradeÎ

specjalisty. Kobiety korzystajaÎce z tego ro-

dzaju wsparcia majaΠpoczucie zrozumienia,

zainteresowania i uzyskanej pomocy. ZostajaÎ

w ten sposoÂb zaspokojone ich wazÇne potrze-

by psychiczne. Nie poddaje sieΠw tym mo-

mencie ocenie fachowosÂci udzielanych po-

rad. Gazety dostarczajaΠzatem roÂzÇnorodnych

58

Sonczyk 1999.

59

www.crmedia.pl

II ± M

EDIA I KULTURA

66

informacji: jak ugotowac obiad, urzaÎdzic dom,

zrobic porzaÎdki, niekiedy nawet jak rozwijacÂ

sieΠzawodowo, odpoczywacÂ, jesÂc i dbacÂ

o wyglaÎd.

Rynek magazynoÂw przeznaczonych dla

meÎzÇczyzn jest znacznie ubozÇszy. Do najczeÎsÂ-

ciej czytanych nalezÇaΠczasopisma motoryza-

cyjne i erotyczne. Oferta prasowa kierowana

do møodziezÇy jest takzÇe uboga, a skøada sieÎ

gøoÂwnie z pism zagranicznych wydawnictw,

typu: ¹Girlº, ¹Bravoº, ¹Bravo Girlº. Studenci

cheÎtnie sieÎgajaΠpo tygodniki spoøeczne, takie

jak: ¹Wprostº, ¹Politykaº, ¹Newsweekº

60

.

PoczaÎtki radiofonii w Polsce sieÎgajaΠpierw-

szej poøowy XX wieku. W drugiej poøowie

XX wieku powstaøa telewizja

61

. Obecnie nastaÎ-

piøy znaczaÎce zmiany w zakresie radiofonii

i telewizji w Polsce, umozÇliwiajaÎce rozwoÂj tego

sektora spoøecznej gospodarki, odebrano bo-

wiem panÂstwu sprawowanie monopolu w za-

kresie medioÂw audiowizualnych. Zalegalizowa-

no dziaøalnosÂc medioÂw komercyjnych, a takzÇe

przeksztaøcono radiofonieΠi telewizjeΠpanÂstwo-

waΠw publicznaÎ

62

. Obecnie programy radiowe

podzielic mozÇemy na publiczne ogoÂlnokrajowe

60

www.crmedia.pl

61

Kozieø 2001.

62

Sonczyk 1999.

II ± M

EDIA I KULTURA

67

i regionalne oraz komercyjne ogoÂlnokrajowe

i regionalne. Z badan sondazÇowych wynika,

zÇe najwieÎkszym zainteresowaniem publicznosÂ-

ci po 50. roku zÇycia cieszaΠsieΠprogramy pub-

liczne, a zwøaszcza program I Polskiego Ra-

dia

63

. DominujaΠw nim audycje publicystyczne

i informacyjne, ktoÂre zajmujaΠ48% czasu ante-

nowego.

W programach publicznego Polskiego Ra-

dia 40% czasu antenowego zajmuje muzyka,

27% publicystyka, 12% informacje, 4% pro-

gramy literackie, 4% edukacyjne, 2% sport,

4% audycje dla dzieci i møodziezÇy i okoøo

1,5% reklamy i ogøoszenia pøatne

64

. Podobny

rozkøad istnieje w programach regionalnych

Polskiego Radia publicznego. Okoøo 50% cza-

su antenowego stanowi muzyka, zwøaszcza

rozrywkowa, a utwory w jeÎzyku polskim nie

przekraczajaΠ18% czasu antenowego. Pogra-

my informacyjne w stacjach lokalnych obejmu-

jaΠ18% czasu antenowego, publicystyka 14%.

Na audycje poradniczo-edukacyjne przypada

5% czasu antenowego, na audycje literackie

± 2,8%. Programy sportowe i rozrywkowe

63

TamzÇe.

64

Dane zaczerpnieÎte z pracy Sonczyka z 1999 roku

pozostajaΠaktualne, z minimalnymi wahaniami, takzÇe w ro-

ku 2003.

II ± M

EDIA I KULTURA

68

obejmujaΠokoøo 6% czasu antenowego, a pro-

gramy religijne niespeøna 1%

65

.

W programach regionalnych publicznego

Radia Polskiego czas antenowy rozkøada sieÎ

nasteÎpujaÎco: 47,6% ± muzyka, 17,9% ± infor-

macje, 14,3% ± publicystyka, 5,3% ± edukacja

i poradnictwo, 2,8% ± audycje literackie, 2,6%

± wiadomosÂci sportowe, 2,5% ± programy roz-

rywkowe i 0,7% ± programy o tematyce religij-

nej.

CharakteryzujaÎc programy Polskiego Radia

publicznego, stwierdzic mozÇna, zÇe najwieÎcej

czasu antenowego zajmujaΠprogramy muzycz-

ne, nasteÎpnie publicystyczne i informacyjne.

Znikomy procent czasu zajmujaΠnatomiast au-

dycje literackie, edukacyjne i poradnicze, roz-

rywkowe, o tematyce religijnej, sportowe,

a takzÇe adresowane do dzieci i møodziezÇy.

Czas przeznaczony na ogøoszenia pøatne i re-

klameΠstanowi okoøo 1,4% czasy antenowego.

Do czoøowych przedstawicieli radiofonii ko-

mercyjnej w Polsce nalezÇaÎ: Radio RMF FM,

Radio ZET, Radio Maryja. Programy komercyj-

ne cieszaΠsieΠwielkim zainteresowaniem wsÂroÂd

sÂredniego i møodego pokolenia søuchaczy. Da-

ne te nie odnoszaΠsieΠdo Radia Maryja, ktoÂre

skupia gøoÂwnie ludzi starszych, chorych, zagu-

65

Sonczyk 1999.

II ± M

EDIA I KULTURA

69

bionych i samotnych. Stacje komercyjne oferu-

jaΠswoim søuchaczom jeszcze wieÎcej nizÇ stacje

publiczne muzyki, rozrywki, konkursoÂw, plebis-

cytoÂw oraz kroÂtkich informacji z zÇycia politycz-

nego, spoøecznego i gospodarczego, opatrzo-

nych burzliwymi komentarzami. Na antenach

stacji komercyjnych jest takzÇe coraz wieÎcej

reklam. Reklamodawcy w zwiaÎzku z duzÇaÎ

atrakcyjnosÂciaΠprogramoÂw zabiegajaΠo umie-

szczenie w nich swoich ogøoszenÂ. Reklamy te

z kolei stanowiaΠpodstaweΠmaterialnaΠrozgøosÂni

komercyjnych

66

.

Polska Telewizja Publiczna, z siedzibaÎ

w Warszawie, emituje dwa programy o zasieÎ-

gu ogoÂlnopolskim oraz program Polonia o za-

sieÎgu mieÎdzynarodowym. Obejmuje ponadto

12 oddziaøoÂw regionalnych. Obok telewizji pub-

licznej obecne saΠna polskim rynku telewizje

komercyjne: Polsat, TVN, Telewizja TRWAM

i NiepokalanoÂw. Struktury programoÂw telewizji

publicznej regulowane saΠzapisami w ustawie

o radiofonii i telewizji, a takzÇe rozporzaÎdzeniami

Krajowej Rady Radiofonii i Telewizji

67

. Czas

antenowy poszczegoÂlnych programoÂw jest

w telewizji publicznej okresÂlony przez przepisy

66

Charakterystyka ta nie odnosi sieΠdo Radia Maryja,

ktoÂre nie umieszcza reklam, a finansowane jest gøoÂwnie

z darowizn przekazywanych przez søuchaczy.

67

Sonczyk 1999.

II ± M

EDIA I KULTURA

70

prawne. Przepisy te dotyczaΠzwøaszcza czasu

posÂwieÎconego na reklamy, jakosÂci reklam, cza-

su zajmowanego przez programy informacyjne

i programy polskie w stosunku do zagranicz-

nych.

NajwieÎcej czasu antenowego w telewizji

publicznej o zasieÎgu ogoÂlnopolskim zajmujaÎ

filmy (37%), nasteÎpnie audycje publicystyczne

(14,3%) i programy rozrywkowe (13,1%). Pro-

gramy informacyjne stanowiaΠ9,2% czasu an-

tenowego. Programy edukacyjne i poradnicze

± 8,9%. Na sport przeznacza sieΠokoøo 5%

czasu antenowego. Najmniejszy udziaø w pro-

gramach telewizji publicznej majaΠwidowiska

i spektakle teatralne (1,6%), koncerty i informa-

cje o muzyce powazÇnej (1,6%) oraz audycje

religijne (1,5%).

W programach regionalnych telewizji pub-

licznej zanotowano jeszcze wieÎkszy udziaø pro-

centowy filmoÂw w skali rocznego czasu ante-

nowego (55%). Audycje informacyjne zajmujaÎ

jedynie 4% czasu antenowego, edukacyjne

6%, muzyczne 4%, a sportowe 3%.

Telewizja komercyjna, wolna od ustalenÂ

prawnych KRRiT, jakosÂc i liczbeΠposzczegoÂl-

nych programoÂw dobiera kierujaÎc sieΠzapotrze-

bowaniami widzoÂw. DzieÎki badaniom opinii pu-

blicznej uzyskuje informacje na temat preferen-

cji odbiorcoÂw i stara sieΠdo nich dostosowacÂ

II ± M

EDIA I KULTURA

71

swojaΠpropozycjeÎ. Cel jest oczywisty ± pozys-

kanie jak najwieÎkszej liczby konsumentoÂw.

ZnaczaÎce miejsce w telewizjach komercyj-

nych odgrywajaΠreklamy, ktoÂre decydujaÎ

w znacznym stopniu o przetrwaniu stacji tele-

wizyjnych.

W telewizjach komercyjnych (pomijajaÎc sta-

cje katolickie) obserwuje sieΠznaczne przesu-

nieÎcie proporcji w nadawaniu programoÂw za-

granicznych w stosunku do polskich, na ko-

rzysÂc tych pierwszych. Najpopularniejsze i naj-

czeÎsÂciej nadawane saΠseriale amerykanÂskie

(pochodzaÎce ze StanoÂw Zjednoczonych i Bra-

zylii). CechaΠtelewizji komercyjnych jest takzÇe

wprowadzenie oddzielnych programoÂw infor-

macyjnych czy rozrywkowych. Programy roz-

rywkowe, z dominujaÎcymi teleturniejami i kon-

kursami, zakøadajaΠduzÇaΠinteraktywnosÂc wi-

dzoÂw. Teleturnieje stanowiaΠniejako w polskiej

telewizji przejaw ¹propagandy ideologii wolne-

go rynkuº. Te formy rozrywki w kulturze ame-

rykanÂskiej i zachodnioeuropejskiej byøy wypra-

cowywane i wprowadzane stopniowo. W Pols-

ce natomiast wystaÎpiø, mozÇna powiedziecÂ, wy-

buch przejawoÂw wolnosÂci i zachøysÂnieÎcie sieÎ

kulturaΠZachodu. Doskonaøym przykøadem te-

go w polskiej telewizji jest duzÇa liczba teletur-

niejoÂw. Krajem, w ktoÂrym powstaøy pierwsze

programy rozrywkowe, saΠStany Zjednoczo-

II ± M

EDIA I KULTURA

72

ne. Godzic pisze, zÇe Amerykanie proponujaÎ

zabaweΠw najlepszym stylu niemych komedii,

przyblizÇajaÎc nas do przyjemnosÂci, jakiej do-

sÂwiadczali widzowie filmoÂw Bustera Keatona

czy Charliego Chaplina [...], dla PolakoÂw podo-

bno bardziej wøasÂciwe jest skrzyzÇowanie ludo-

wej przasÂnosÂci, sardonicznego sÂmiechu z poli-

tycznych stereotypoÂw

68

.

W telewizji publicznej w 2003 roku moglisÂ-

my obejrzec nasteÎpujaÎce quizy i teleturnieje:

¹Randka w ciemnoº, ¹Jaka to melodiaº, ¹SÂpie-

wajaÎce fortepianyº, ¹Familiadaº, ¹Na caøe zÇy-

cieº, ¹SÂmiechu warteº, ¹Jas Fasolaº, ¹Wykry-

wacz køamstwº. Telewizja komercyjna Polsat

prezentuje nasteÎpujaÎce programy rozrywko-

we: ¹Idolº, ¹Barº, ¹ZÇyciowa szansaº, ¹Najza-

bawniejsze zwierzeÎta sÂwiataº, ¹Benny Hillº,

¹Wiesio Szoøº czy talk-show ¹Zerwane wieÎziº.

W TVN zobaczyc mozÇna byøo bardzo popular-

ny w Polsce teleturniej ¹Milionerzyº czy pro-

gram reality show ¹Big Brotherº. Obecnie oglaÎ-

dac mozÇna tam takie programy rozrywkowe

i teleturnieje, jak: ¹Jestem, jaki jestemº, ¹Ma-

raton usÂmiechuº, ¹Droga do gwiazdº, ¹Chwila

prawdyº, ¹Agentaº, ¹Zmagania miastº, ¹Jak øy-

se konieº, ¹We dwojeº, ¹Trele moreleº, ¹Sek-

stetº, oraz talk-show ¹Rozmowy w tokuº. Po-

68

Godzic 1996, s. 123.

II ± M

EDIA I KULTURA

73

wyzÇsze zestawienie rysuje nam obraz dzisiej-

szej telewizji ± telewizji, ktoÂra wyrasta z potrzeb

czøowieka, ale kieruje sieΠtezÇ prawami gospo-

darki wolnorynkowej, walczaÎc o widza.

W odniesieniu do telewizji polskiej wspom-

niec jeszcze nalezÇy o mozÇliwosÂci odbioru przez

PolakoÂw wielu programoÂw zagranicznych, nie-

ktoÂrych nawet w jeÎzyku polskim, ktoÂre dosteÎp-

ne saΠdrogaΠsatelitarnaΠi przez telewizje kablo-

we. W Polsce z okoøo 12,5 mln gospodarstw

domowych prawie 2 mln posiada indywidual-

ne zestawy satelitarne, a 2,8 mln korzysta

z poøaÎczen sieci kablowych. Z powyzÇszych da-

nych wynika, zÇe okoøo 40% mieszkanÂcoÂw Pol-

ski ma dosteÎp do programoÂw zagranicznych.

Sieci telewizji kablowej saΠponadto popular-

nym dzisiaj nosÂnikiem Internetu

69

.

Badacze zøozÇonych problemoÂw spoøecz-

nych uwazÇajaÎ, zÇe cywilizacja, ktoÂraΠbudujemy,

beÎdzie cywilizacjaΠniewidocznaÎ, cywilizacjaΠin-

formacyjnaÎ

70

. JuzÇ obecnie poprzez rozpow-

szechnienie i doskonalenie medioÂw elektro-

nicznych moÂwi sieΠo spoøeczenÂstwie przeøado-

wanym informacjaÎ, w ktoÂrym wieÎkszosÂc zawo-

dowo aktywnych obywateli utrzymuje sieΠze

69

Sonczyk 1999.

70

Sienkiewicz 1995.

II ± M

EDIA I KULTURA

74

zbierania, przesyøania, przechowywania, prze-

twarzania i rozpowszechniania informacji.

Polskie sÂrodki masowego przekazu, skreÎ-

powane przez socjalistycznaΠcenzureÎ, ¹rozbu-

dziøyº sieΠpo 1989 roku. KorzystajaÎc z wolnosÂci

przekazu i wzorujaÎc sieΠna mediach amerykanÂ-

skich, wprowadzajaΠdo polskiej tradycji dosÂcÂ

gwaøtownie cechy charakterystyczne dla kultu-

ry amerykanÂskiej i zachodnioeuropejskiej.

W Polsce obserwuje sieΠobecnie tak zwanaÎ

amerykanizacjeΠstylu zÇycia PolakoÂw, a gøoÂwnaÎ

przyczynaΠtego saΠtresÂci przekazywane przez

mass media

71

. Proces amerykanizacji mozÇna

zdefiniowac jako szereg zmian w zÇyciu spo-

øecznym PolakoÂw, ktoÂre zachodzaΠpod wpøy-

wem amerykanÂskich wzoroÂw kultury i stylu zÇy-

cia

72

. Do przejawoÂw amerykanizacji nalezÇy na

przykøad zmiana sposobu powitania sieΠmøode-

go pokolenia PolakoÂw. WieÎkszosÂc nastolatkoÂw

wita sieΠprzybiciem piaÎtki, rozpowszechnionym

w amerykanÂskich kreskoÂwkach. Zwyczaj caøo-

wania kobiecych raÎk na powitanie zanikø prawie

caøkowicie. Kolejnym przykøadem amerykani-

71

Badania prowadzone przez KatedreΠAmerykanisty-

ki, Instytut Socjologii Uniwersytetu JagiellonÂskiego oraz

Wydziaø Filologiczno-Historyczny Uniwersytetu GdanÂskie-

go w ramach programu JREX, pod patronatem The Tokio

Fundation.

72

www.AlmaMater.com.pl

II ± M

EDIA I KULTURA

75

zacji jest powszechne zasteÎpowanie polskiego

søowa ¹przepraszamº angielskim ¹sorryº.

Gwaøtowna zmiana dotyczy takzÇe spozÇywania

posiøkoÂw. Tradycyjna polska kuchnia zostaje

coraz czeÎsÂciej zastaÎpiona jedzeniem typu fast

food, ktoÂrego przygotowanie zabiera znacznie

mniej czasu nizÇ polskiego posiøku. Upowszech-

niø sieΠtakzÇe zwyczaj jedzenia caøymi rodzinami

poza domem. Dla dzieci z prowincji najwieÎkszaÎ

atrakcjaΠstaje sieΠwyjazd do McDonalds'a. Do

najpopularniejszych napojoÂw orzezÂwiajaÎcych

w Polsce, wedøug møodziezÇy, nalezÇaΠcoca-co-

la i pepsi. W kinach nie kupuje sieΠpolskiej

prazÇonej kukurydzy, ale amerykanÂski pop-

corn. Amerykanizacja dotyczy takzÇe sposobu

ubierania sieÎ. ZaletaΠjest z pewnosÂciaΠto, zÇe

ubrania staøy sieΠbardziej kolorowe i wesoøe.

Trudno jednak wytøumaczyc to, zÇe czeÎsÂci gar-

deroby majaÎce polskie nazwy okresÂlane saΠna-

zwami angielskimi. CzeÎsÂciej uzÇywa sieΠnazwy

¹jeansyº nizÇ spodnie czy t-shirt zamiast koszul-

ka. Kolejnym znakiem amerykanizacji jest ta-

tuowanie sieΠi ¹kolczykowanieº. Kiedys takie

zachowania zarezerwowane byøy wyøaÎcznie

dla sÂwiata przesteÎpczego i subkultur, obecnie

stajaΠsieΠpo prostu modne. Wpøyw kultury ame-

rykanÂskiej przejawia sieΠtakzÇe w nazwach pol-

skich sklepoÂw i kawiarni, a dzieci preferujaÎ

amerykanÂskie zabawki (numer pierwszy na lisÂ-

II ± M

EDIA I KULTURA

76

cie ulubionych zabawek zajmuje lalka Barbie).

Stany Zjednoczone saΠtakzÇe postrzegane jako

najlepsze miejsce do pracy i odpoczynku. Co

czwarty nastolatek chce pracowac w Stanach

Zjednoczonych. Wszystkie dziedziny polskiej

kultury masowej ulegajaΠamerykanizacji. Møo-

dzi ludzie saΠzachwyceni amerykanÂskimi akto-

rami, piosenkarzami i literaturaÎ. Polacy ¹bom-

bardowaniº saΠamerykanÂskaΠkulturaÎ, najczeÎsÂ-

ciej przekazywanaΠprzez media. Kultura ta jest

szybko przyswajana, dlatego zÇe jest øatwa do

zrozumienia, a jej celem jest rozrywka i wypeø-

nianie wolnego czasu

73

.

Na dziedzictwo kulturowe kraju skøada sieÎ

wiele elementoÂw typowych dla danej spoøecz-

nosÂci: tradycje, jeÎzyk, historia. Obecnie w wy-

niku procesu globalizacji elementy te ulegajaÎ

zmieszaniu, a roÂzÇnice zatarciu.

Polskie spoøeczenÂstwo zmierza w kierunku

spoøeczenÂstwa informacyjnego i globalnego.

Komunikacja spoøeczna wymaga bowiem uzÇy-

cia narzeÎdzi, bez ktoÂrych nie jest mozÇliwe zgro-

madzenie, przetworzenie i uzÇytkowanie tak ol-

brzymiej ilosÂci informacji, ktoÂraΠposøuguje sieÎ

wspoÂøczesny czøowiek. PosteÎp komunikacyjny

tworzaΠkomputery, telefonia, radiofonia, telewi-

73

Chochoøowska-MasÂlanka, OstafinÂska, www.Alma

Mater.com.pl

II ± M

EDIA I KULTURA

77

zja. WspoÂøczesny czøowiek w natøoku informacji

poszukuje tego, co przyjemne. Jest on obywa-

telem aktywnym i mimo zÇe jest manipulowany

roÂzÇnymi przekazami, obrazami, odwoøujaÎcymi

sieΠczeÎsto do jego nieusÂwiadomionych po-

trzeb, pragnie czuc sieΠsprawcaΠkontrolujaÎcym

otaczajaÎcy go sÂwiat. WspoÂøczesne media za-

roÂwno w Polsce, jak i krajach Ameryki i Europy

Zachodniej, odkrywszy te potrzeby, umozÇliwia-

jaΠczøowiekowi pozorne ¹sprawowanieº kontro-

li, rozbudzajaΠjego potrzeby i oferujaΠich zaspo-

kojenie.

Rozdziaø III

NaduzÇywanie sÂrodkoÂw

masowego przekazu

Mass media staøy sieΠnieodøaÎcznaΠczeÎsÂciaÎ

wspoÂøczesnego sÂwiata. Ich zasieÎg obejmuje

niemal caøaΠZiemieÎ, a siøa oddziaøywania na

zÇycie jednostki jest ogromna. Kontakt czøowie-

k a ze sÂrodkami masowej komunikacji jest czeÎs-

ty i døugotrwaøy, a proÂba jego caøkowitego unik-

nieÎcia wydaje sieΠzadaniem niewykonalnym.

Jakto sieΠdzieje, zÇe u niektoÂrych ludzi korzys-

tanie z medioÂw przeradza sieΠw naduzÇywanie

czy nawet uzalezÇnienie? Jakfunkcjonuje czøo-

wiekuzalezÇniony od mass medioÂw? Zagadnie-

nia te stanowiaΠtresÂc ponizÇszego rozdziaøu.

1. Czynniki ryzyka

Wiele osoÂb oglaÎda programy telewizyjne,

korzysta z Internetu, gra w gry komputerowe

albo uzÇywa telefonu komoÂrkowego. Jednak

tylko niektoÂre z nich uzÇywajaΠsÂrodkoÂw maso-

wego przekazu w sposoÂb szkodliwy. Co powo-

duje, zÇe ludzie popadajaΠw uzalezÇnienie od

mass medioÂw?

Istotnym czynnikiem ryzyka jest, szczegoÂl-

nie w odniesieniu do dzieci i møodziezÇy, grupa

III ± N

ADUZÇYWANIE SÂRODKOÂW MASOWEGO PRZEKAZU

79

roÂwiesÂnicza. Koledzy podsycajaΠwzajemnie

swoje zainteresowania zwiaÎzane z mediami:

z Internetem, grami komputerowymi, komoÂrka-

mi. Tworzy sieΠspecyficzna moda np. na bycie

internautaÎ. Znajomi ± zaroÂwno ze sÂwiata real-

nego, jaki wirtualnego ± wymieniajaΠsieΠinfor-

macjami na temat Internetu, nowych mozÇliwosÂ-

ci jego wykorzystania, ciekawych stron www

itp. W pewnych kreÎgach wreÎcz nie do pomysÂle-

nia jest, by nie korzystac z Internetu. Kiedy

dziecko aspiruje do stania sieΠczøonkiem takiej

grupy, przejmuje jej zachowania, styl bycia

i hobby, w tym m.in. zainteresowanie Interne-

tem lub grami. Zdarza sieÎ, zÇe przybiera ono

patologicznaΠformeΠi wtedy sprawdzenie po-

czty elektronicznej, pogaweÎdk a na czacie czy

obejrzenie nowej strony www staje sieΠwazÇniej-

sze nizÇ rodzina, szkoøa, dotychczasowe zainte-

resowania.

Media mogaΠtezÇ stanowic ucieczkeΠod sza-

rej, nieatrakcyjnej albo bolesnej rzeczywistosÂ-

ci. JesÂli dziecko nie znajduje we wøasnej ro-

dzinie oparcia, jesÂli rodzice nie saΠdla niego

zÂroÂdøem miøosÂci i poczucia bezpieczenÂstwa,

jesÂli czuje sieΠprzez nich odrzucane lub nie-

zauwazÇane, woÂwczas stara sieΠzaspokoic te

potrzeby w inny sposoÂb. ZÂroÂdøem akceptacji

i ciepøa stajaΠsieΠdla takiego dziecka przyjacie-

le z czatu, poczucie bezpieczenÂstwa daje mu

III ± N

ADUZÇYWANIE SÂRODKOÂW MASOWEGO PRZEKAZU

80

wirtualny sÂwiat gry, a odpowiedzi na wazÇne

zÇyciowe pytania poszukuje w telewizji i czaso-

pismach.

Czøowiekczasem nie odnajduje wokoÂø sie-

bie ludzi, ktoÂrzy go akceptujaÎ. DosÂwiadczane

przez niego poczucie osamotnienia zwieÎksza

prawdopodobienÂstwo poszukiwania kontak-

toÂw interpersonalnych np. przez Internet. SiecÂ

daje mu substytut obecnosÂci innych i wrazÇenie

bycia we wspoÂlnocie. Pozwala mu jednoczesÂ-

nie na natychmiastowe wycofanie sieΠz relacji

postrzeganych jako zagrazÇajaÎce.

Jeszcze innym czynnikiem ryzyka jest zani-

zÇone poczucie wøasnej wartosÂci i braksamo-

akceptacji. W sieci kazÇdy mozÇe sieΠprzedstawicÂ

w taki sposoÂb, w jaki chce byc postrzegany.

SiedzaÎca przed monitorem niska blondynka,

wazÇaÎca, wedøug wøasnego mniemania, nieco

za wiele, bezkarnie podaje sieΠza wysokaÎ,

szczupøaΠbrunetkeΠi flirtuje na czacie z musku-

larnym i do tego niezwykle inteligentnym ma-

cho, k toÂrego ¹internetowyº obraz ma maøo

wspoÂlnego z rzeczywistosÂciaÎ.

Do szkodliwego korzystania ze sÂrodkoÂw

masowego przekazu mozÇe przyczyniac sieΠtak-

zÇe nuda i pustka. Kiedy czøowiek ma wrazÇenie,

zÇe w jego zÇyciu nic sieΠnie dzieje, gdy codzien-

nosÂc nie jest dla niego ekscytujaÎca, a przezÇy-

wane zdarzenia nie zaspokajajaΠjego potrzeby

III ± N

ADUZÇYWANIE SÂRODKOÂW MASOWEGO PRZEKAZU

82

stymulacji, wtedy poszukuje pobudzenia

w mediach. Zaczyna ekscytowac sieΠlosami

serialowych bohateroÂw, sÂledzi plotki z zÇycia

znanych osoÂb, poszukuje nowych stron w In-

ternecie, staje sieΠdzielnym wojownikiem w wir-

tualnym sÂwiecie gry itd. Celem tej aktywnosÂci

jest zapeønienie dosÂwiadczanej pustki.

Osobami, ktoÂre mogaΠbyc szczegoÂlnie po-

datne na zagrozÇenia pøynaÎce ze sÂrodkoÂw ma-

sowego przekazu, saΠosoby:

^

møode;

^

sfrustrowane, zagubione, potrzebujaÎce

dowartosÂciowania;

^

cierpiaÎce na zaburzenia emocjonalne;

^

z trudem nawiaÎzujaÎce normalne kontakty

z innymi;

^

z zanizÇonaΠsamoocenaÎ;

^

traktujaÎce korzystanie z mass medioÂw

jako ucieczkeΠod rzeczywistosÂci;

^

majaÎce dosÂwiadczenia z przyjmowaniem

narkotykoÂw lub innych substancji psychoak-

tywnych, lecz jeszcze nieumiejaÎce wypraco-

wac skutecznych, konstruktywnych sposo-

boÂw radzenia sobie z napieÎciem;

^

zabiegajaÎce o wøadzeÎ, status spoøeczny

i dominacjeÎ;

^

poszukujaÎce wspierajaÎcej przyjazÂni i flirtu;

^

bez staøego zajeÎcia, bezrobotne, samot-

ne, zmuszone do pozostawania w domu.

III ± N

ADUZÇYWANIE SÂRODKOÂW MASOWEGO PRZEKAZU

83

2. Psychologiczne oddziaøywanie mass

medioÂw

Jakmass media dziaøajaΠna psychikeΠczøo-

wieka? W odpowiedzi na to pytanie znalezÂcÂ

mozÇna dwie koncepcje. Pierwsza z nich odno-

si sieΠdo widza biernego, ktoÂry przyswaja sobie

tresÂci pokazywane w mass mediach i przyjmuje

za wøasne. Uczy sieΠon zachowan zaroÂwno

altruistycznych, jaki tych niemal bestialskich.

TresÂci wyniesione z medioÂw zamienia na dzia-

øanie i weryfikuje w rzeczywistosÂci realnej.

Wedøug tej koncepcji mass media, a zwøa-

szcza pokazywana w nich agresja, przemoc,

okrucienÂstwo i pornografia, odpowiedzialne

saΠza deprawacjeΠludzkiej psychiki i szkody

spoøeczne.

Druga z koncepcji dotyczaÎcych wpøywu me-

dioÂw na czøowieka zakøada, zÇe odbiorca tresÂci

medialnych jest widzem aktywnym, ktoÂry na-

daje wøasne znaczenia tresÂciom zawartym

w sÂrodkach masowego przekazu. Widz ten

mozÇe oddziaøywac na media, czego przykøa-

dem jest ponizÇsza sytuacja. W listopadzie

1991 roku Michael Jackson prezentowaø jedno-

czesÂnie w trzech stacjach telewizyjnych wideo-

klipy ze swojego albumu ¹Dangerousº. Jede-

nastominutowy pokaz oglaÎdany byø przez

40 milionoÂw widzoÂw. Jackson podczas wysteÎ-

III ± N

ADUZÇYWANIE SÂRODKOÂW MASOWEGO PRZEKAZU

84

pu zachowywaø sieΠbulwersujaÎco. Dotykaø kil-

kanasÂcie razy intymnych czeÎsÂci swojego ciaøa

oraz symulowaø akt masturbacji. Zirytowani wi-

dzowie dzwonili i pisali listy do stacji telewizyj-

nych, wyrazÇajaÎc swoje oburzenie. W konsek-

wencji Jackson musiaø przeprosic publicznosÂcÂ

za swoje zachowanie

74

. Nie wiadomo, czy

przeprosiny byøy nasteÎpstwem usÂwiadomienia

sobie nieprawidøowego zachowania i poczucia

wstydu, czy jedynie cheÎciaΠnieutracenia swoich

fanoÂw. Faktem jest wieÎc, zÇe publicznosÂc mozÇe

wywierac wpøyw na media, prezentowane

przez nie tresÂci i na same gwiazdy kultury po-

pularnej.

Czy ¹przecieÎtnyº Kowalski to odbiorca bez-

mysÂlny, czy aktywny? Czøowiek przebywajaÎcy

w zasieÎgu wøaÎczonego odbiornika telewizyjne-

go koncentruje uwageΠna programie telewizyj-

nym maksymalnie przez 80% czasu oglaÎdal-

nosÂci

75

. TresÂci, na ktoÂrych Kowalski koncen-

truje uwageÎ, saΠmu bliskie pod wzgleÎdem za-

interesowan lub nasycone duzÇym øadunkiem

emocjonalnym. To, co dziaøa na emocje czøo-

wieka, trafia do niego szybciej i utrwala sieÎ

w jego pamieÎci. SÂrodki masowego przekazu,

zwøaszcza reklama, manipulujaΠczøowiekiem.

74

Godzic 1996d.

75

Francuz 1999.

III ± N

ADUZÇYWANIE SÂRODKOÂW MASOWEGO PRZEKAZU

85

Media, wykorzystujaÎc wiedzeΠo czøowieku ma-

nipulowanym, poznajaΠpotrzeby, obawy, ocze-

kiwania ludzi. AnalizujaΠbodzÂce, ktoÂre mogaÎ

wywoøac zamierzone efekty

76

. TwoÂrcy rekla-

my, wyposazÇeni w wiedzeΠpsychologicznaÎ, za

pomocaΠtestoÂw, wywiadoÂw i laboratoryjnych

symulacji odkrywajaΠw ludzkiej psychice moty-

wy strachu, zÂroÂdøa poczucia niebezpieczenÂ-

stwa, skrywane pragnienia. NasteÎpnie wøaÎcza-

jaΠte motywacje w tresÂc zwodniczego i iluzyj-

nego przekazu reklamowego

77

. W procesie

manipulacji chodzi o uzyskanie osobowosÂci

podatnej na oddziaøywanie sterujaÎce. Rozbu-

dzana w czøowieku potrzeba zajmuje centralne

miejsce w jego systemie wartosÂci. Czøowieknie

zdaje sobie sprawy, zÇe jest poddawany mani-

pulacji. Jest wreÎcz przekonany, jak sugeruje

przekaz manipulacyjny, o wøasnej odpowie-

dzialnosÂci za decyzje. Badania wykazujaÎ, zÇe

Polacy nie czujaΠsieΠmanipulowani. ¹Inni tak,

ale nie ja ± ja nie ulegam reklamie, na mnie

ona nie dziaøaº ± odpowiadajaΠrespondenci wy-

chodzaÎcy z supermarketu, a ich koszyk zawie-

ra w ponad dziewieÎcÂdziesieÎciu procentach pro-

dukty reklamowane. CzyzÇby w sklepie nie byøo

niereklamowanych produktoÂw?

76

Rys 1994, s. 31-33.

77

Godzic 1996g, s. 200-214.

III ± N

ADUZÇYWANIE SÂRODKOÂW MASOWEGO PRZEKAZU

86

Powoli ksztaøtuje sieΠobraz odbiorcy medial-

nego. Kowalski ma poczucie wøasnej wartosÂci,

czuje sieΠniezalezÇny, a mozÇe i oryginalny. To on

chce byc sprawcaΠi decydowac o rzeczywis-

tosÂci. OglaÎda telewizjeÎ, krytykuje i wysÂmiewa

reklamy. NasteÎpnie idzie do sklepu i kupuje

reklamowane produkty. Czøowiek sieÎga po to,

co jest mu bliskie, znane, po to, co kojarzy sieÎ

pozytywnie. Kowalski chce zrobic pranie, prze-

chodzi obokregaøu z proszkiem Y, ale nic nie

odczuwa, z niczym mu sieΠten proszeknie ko-

jarzy, nie zacheÎca go opakowanie, brak jakiej-

kolwiek promocji. Kowalski idzie dalej, przy

kolejnym regale z proszkami trafia na cos bli-

skiego, ¹dziwnieº znajomego. Kowalski ¹widziº

usÂmiechnieÎte dzieci, szczeÎsÂliwaΠrodzineΠi czys-

taΠbiel bez wysiøku. Kowalski czuje pozytywne

emocje wobec produktu, sieÎga po proszekX

i wkøada go do koszyka. Podobna sytuacja

ma miejsce w dziale z napojami, kawaΠi innymi

produktami. SieÎgajaÎc po nie, czuje sieΠnapraw-

deΠwyjaÎtkowy, bo przeciezÇ jest tego wart ± jak

gøosi hasøo reklamowe. Kowalski ¹søyszyº eks-

cytujaÎcaΠmuzykeÎ, ¹widziº pieÎkne kobiety ± czu-

je pozytywne emocje do reklamowanych pro-

duktoÂw. Co wieÎcej, sieÎgajaÎc po niektoÂre z nich,

jest pewien søusznosÂci wyboru, gdyzÇ osoba

reklamujaÎca produkt jest dla niego autoryte-

tem. W konsekwencji Kowalski, przekonany

III ± N

ADUZÇYWANIE SÂRODKOÂW MASOWEGO PRZEKAZU

87

o panowaniu nad rzeczywistosÂciaÎ, wychodzi ze

sklepu zadowolony z zakupoÂw.

W ten nieco humorystyczny sposoÂb zostaøo

przedstawione oddziaøywanie medioÂw, zwøa-

szcza telewizji, na przecieÎtnego odbiorceÎ.

WspoÂøczesny widz jest widzem aktywnym,

chcaÎcym sprawowac kontroleÎ. Jest takzÇe wi-

dzem, ktoÂry podlega manipulacji i indoktryna-

cji ze strony roÂzÇnych podmiotoÂw, wykorzystu-

jaÎcych sÂrodki masowego przekazu do realizacji

wøasnych celoÂw.

Coraz czeÎsÂciej mozÇemy obserwowac przy-

padki przedkøadania ponad otaczajaÎcaΠrzeczy-

wistosÂc nierzeczywistego sÂwiata telewizji, In-

ternetu i gier komputerowych. To wøasÂnie tam

wielu ludzi realizuje bezkarnie swoje najskryt-

sze marzenia i pragnienia i jest tym, kim chce

bycÂ.

PoroÂwnujaÎc interakcje naturalne z interak-

cjami zachodzaÎcymi w wirtualnej przestrzeni,

mozÇna zauwazÇyc pewne roÂzÇnicujaÎce je ele-

menty:

^

ograniczenie dosÂwiadczen sensorycz-

nych ± w komunikacji mieÎdzyludzkiej za po-

sÂrednictwem medioÂw dominuje forma pisana,

przewazÇnie nie ma kontaktu wzrokowego, fi-

zycznego;

^

pøynnosÂc tozÇsamosÂci oraz anonimo-

wosÂc ± internauta, komunikujaÎc sieΠza pomo-

III ± N

ADUZÇYWANIE SÂRODKOÂW MASOWEGO PRZEKAZU

88

caΠtekstu pisanego, mozÇe ujawnic jedynie nie-

ktoÂre elementy swojej tozÇsamosÂci albo udawacÂ

kogos innego;

^

zroÂwnanie statusoÂw ± przestrzen sieci

umozÇliwia kontakt wszystkim jej uzÇytkowni-

kom, niezalezÇnie od ich rasy, statusu czy za-

mozÇnosÂci;

^

pokonanie ograniczen przestrzennych

± posÂrednictwo Internetu i telefonu komoÂrko-

wego daje mozÇliwosÂc kontaktowania sieΠz oso-

bami o podobnych zainteresowaniach i potrze-

bach niezalezÇnie od odlegøosÂci;

^

rozciaÎganie albo koncentracja czasu ±

wirtualne sÂrodowisko tworzy niepowtarzalnaÎ

przestrzen czasowaÎ, w k toÂrej upøywajaÎcy czas

nienaturalnie rozciaÎga sieΠlub przeciwnie ± do-

sÂwiadczenie przemijania czasu mozÇe byc przy-

spieszone;

^

dosteÎpnosÂc wielu kontaktoÂw ± z duzÇaÎ

øatwosÂciaΠmozÇna porozumiewac sieΠz wieloma

osobami roÂwnoczesÂnie;

^

mozÇliwosÂc zapisu ± kontakty interneto-

we mogaΠbyc w caøosÂci dokumentowane

i przechowywane w postaci plikoÂw

78

.

SÂrodki masowego przekazu, a szczegoÂlnie

komputer, mogaΠbyc traktowane przez uzÇyt-

kownika jako swoistego rodzaju partner. W re-

78

Suler, Psychology of Cyberspace, www.rider.edu

III ± N

ADUZÇYWANIE SÂRODKOÂW MASOWEGO PRZEKAZU

89

lacji z komputerem osoba nie jest biernym od-

biorcaÎ, ale aktywnie oddziaøuje na to, co dzieje

sieΠna monitorze. OÂw ¹elektroniczny przyjacielº

czøowieka posiada nasteÎpujaÎce cechy:

^

jest zawsze gotowy do podjeÎcia zabawy,

nie meÎczy sieΠi nie odmawia;

^

pozwala wielokrotnie powracac do tych

samych miejsc, scenariuszy lub akcji;

^

konsekwentnie ocenia bøeÎdy, ale roÂwno-

czesÂnie nie karze za nie okazywaniem zøosÂci

i rozczarowania;

^

daje graczowi poczucie wøadzy, ktoÂry

sam decyduje o rozpoczeÎciu lub zakonÂczeniu

gry;

^

stanowi ucieczkowy, ¹idealnyº sÂwiat dla

gracza, w ktoÂrym ma on mozÇliwosÂc realizacji

swoich marzen i pragnienÂ;

^

interpretacja przegranej lub wygranej

z komputerem zawsze mozÇe byc pozytywna

(¹przegraøem, ale tylko z maszynaκ; ¹wygra-

øem z maszynaÎ, ktoÂra nie popeønia bøeÎdoÂwº);

^

daje okazjeΠdo aktywnosÂci wøasnej

w przeciwienÂstwie do biernego towarzysze-

nia akcji przy czytaniu ksiaÎzÇki czy oglaÎdaniu

filmu;

^

emocje towarzyszaÎce grze mogaΠbycÂ

kontrolowane i stopniowane (poziomy trudnosÂ-

ci), a ryzyko przezÇywane jest w ¹bezpiecznyº

sposoÂb;

III ± N

ADUZÇYWANIE SÂRODKOÂW MASOWEGO PRZEKAZU

90

^

pøec nie ma znaczenia, bo gracz sam

decyduje, jakaΠpøec wybiera dla siebie ± kobie-

caΠczy meÎsk aÎ;

^

daje mozÇliwosÂc rozøadowania emocji

w aktywny sposoÂb bez ponoszenia znaczaÎ-

cych konsekwencji swoich czynoÂw;

^

daje mozÇliwosÂc zaspokajania roÂzÇnych po-

peÎdoÂw i potrzeb, np. agresji, wieÎzi, popeÎdu

seksualnego

79

.

3. UzalezÇnienie od medioÂw

WszechobecnosÂcÂ

sÂrodkoÂw

masowego

przekazu powoduje, zÇe praktycznie nie ma

mozÇliwosÂci uniknieÎcia kontaktu z nimi. Czøo-

wiekniemal codziennie søucha radia, czyta ga-

zety, oglaÎda telewizjeÎ, korzysta z Internetu czy

z telefonu komoÂrkowego. UzÇywanie ich jest

elementem codziennosÂci. Gdy nie burzy ono

speøniania domowych czy zawodowych obo-

wiaÎzkoÂw, nie powoduje konfliktoÂw z prawem,

nie jest ucieczkaΠod trudnej rzeczywistosÂci, nie

wywoøuje problemoÂw interpersonalnych, woÂw-

czas nie stanowi zagrozÇenia, a rozsaÎdne ko-

rzystanie ze sÂrodkoÂw masowej komunikacji

niesie ze sobaΠwiele pozytywnych skutkoÂw.

79

Wawrzyniak1997; BoronÂ, Zyss 1996.

III ± N

ADUZÇYWANIE SÂRODKOÂW MASOWEGO PRZEKAZU

91

UzÇytkowanie mass medioÂw mozÇe powodo-

wac roÂwniezÇ szkodliwe konsekwencje. WoÂw-

czas moÂwi sieΠo nadmiernym korzystaniu ze

sÂrodkoÂw masowego komunikowania. Katego-

ria ¹nadmierne korzystanieº (naduzÇywanie)

zostaøa wyroÂzÇniona w czwartej edycji podreÎcz-

nika zaburzen psychicznych Diagnostic and

Statistical Manual of Mental Disorders (w skroÂ-

cie DSM-IV), wydanego przez AmerykanÂskie

Towarzystwo Psychiatryczne w 1994 roku. Zja-

wisko naduzÇywania dotyczy, w zamysÂle auto-

roÂw DSM-IV, szkodliwego uzÇywania substancji

psychoaktywnych. SÂrodki masowego przeka-

zu nie saΠco prawda substancjaΠpsychoaktyw-

naÎ, jednakcoraz czeÎsÂciej spotyka sieΠstanowi-

sko, zÇe termin ¹naduzÇywanieº (oraz ¹uzalezÇ-

nienieº) powinno sieΠodnosic roÂwniezÇ do za-

chowanÂ. WoÂwczas rodzi sieΠnowa klasa czyn-

nikoÂw uzalezÇniajaÎcych ± oboksubstancji che-

micznych stajaΠsieΠnimi pewne zachowania.

Wedøug DSM-IV zjawisko nadmiernego ko-

rzystania mozÇna rozpoznacÂ, gdy w ciaÎgu ostat-

nich 12 miesieÎcy wysteÎpuje co najmniej jeden

z czterech ponizÇszych objawoÂw:

^

zaniedbywanie podstawowych obowiaÎz-

koÂw w domu, szkole i pracy;

^

powtarzanie pewnych zachowan w sy-

tuacjach, gdy jest to niebezpieczne;

III ± N

ADUZÇYWANIE SÂRODKOÂW MASOWEGO PRZEKAZU

92

^

powtarzajaÎce sieΠkonflikty z prawem, wy-

nikajaÎce z wykonywania pewnych czynnosÂci;

^

kontynuowanie wykonywania czynnosÂci

pomimo zaburzen w funkcjonowaniu spoøecz-

nym i w stosunkach mieÎdzyludzkich.

IstotaΠnadmiernego korzystania ze sÂrodkoÂw

masowej komunikacji (czyli np. z telewizji, In-

ternetu, gier komputerowych, telefonoÂw ko-

moÂrkowych) jest wieÎc wystaÎpienie negatyw-

nych konsekwencji tego zachowania. Czøo-

wiekzaczyna dosÂwiadczacÂ, zÇe granie w gry

komputerowe czy oglaÎdanie telewizji rodzi nie

tylko przyjemnosÂcÂ.

NaduzÇywanie jest bardzo czeÎsto wsteÎpem

do uzalezÇnienia. UzalezÇnienie to stan osoby

zalezÇnej od kogos lub czegosÂ. ZalezÇnosÂc ta

mozÇe miec postac zalezÇnosÂci fizycznej (kiedy

organizm przyzwyczaja sieΠdo toksycznej sub-

stancji, czego skutkiem jest pojawienie sieÎ

ostrych zaburzen fizjologicznych i psychicz-

nych w wypadku odstawienia tej substancji)

i/lub psychicznej (ktoÂra charakteryzuje sieΠnie-

odpartym pragnieniem ponownego kontaktu

ze sÂrodkiem baÎdz czynnosÂciaΠuzalezÇniajaÎ-

caÎ)

80

. W zwiaÎzku z tym uzalezÇnienie od mass

medioÂw mozÇna zaliczyc do uzalezÇnien czyn-

nosÂciowych o charakterze psychicznym.

80

Sillamy 1998.

III ± N

ADUZÇYWANIE SÂRODKOÂW MASOWEGO PRZEKAZU

93

Utrata przez czøowieka kontroli nad wøas-

nym zachowaniem i zÇyciem jest charakterys-

tycznaΠcechaΠuzalezÇnienia. Jest zaburzeniem

samoregulacji, bowiem to nie czøowiek, ale na-

gradzajaÎca siøa czynnosÂci staje sieΠgøoÂwnym

czynnikiem motywacyjnym. Dane zachowanie

staje sieΠnajwazÇniejsze, ono stoi na czele hie-

rarchii wartosÂci, ono rzaÎdzi umysøem i motywa-

cjaΠczøowieka. W tym stanie osoba odczuwa

przymus psychiczny i wykonuje czynnosÂci mi-

mo ich szkodliwosÂci, nie potrafiaÎc opanowacÂ

impulsu do nieprawidøowych zachowanÂ

81

.

AnalizujaÎc kryteria uzalezÇnienia wedøug DSM-

IV, mozÇna zaproponowacÂ, aby rozpoznanie uza-

lezÇnienia od mass medioÂw ustalacÂ, kiedy w ja-

kimkolwiek okresie tego samego roku wystaÎpiaÎ

przynajmniej trzy z ponizÇszych symptomoÂw:

^

tolerancja ± rozumie sieΠjaΠjako potrzebeÎ

znacznego wzrostu ilosÂci czasu przeznaczane-

go na korzystanie z medioÂw lub obnizÇenie sa-

tysfakcji podczas korzystania z medioÂw przez

teΠsamaΠilosÂc czasu;

^

zespoÂø odstawienia ± wysteÎpuje w ciaÎgu

kilku dni (maksymalnie do miesiaÎca) po za-

przestaniu korzystania z medioÂw, a jego cecha-

mi mozÇe byc rozdrazÇnienie, leÎk, zøe samopo-

czucie; w celu uniknieÎcia baÎdz zwalczenia

81

Woronowicz 2001, s. 185.

III ± N

ADUZÇYWANIE SÂRODKOÂW MASOWEGO PRZEKAZU

94

tych niekorzystnych stanoÂw osoba korzysta

z mass medioÂw;

^

czeÎstotliwosÂc i czas korzystania z medioÂw

saΠwieÎksze nizÇ pierwotnie zamierzone;

^

wysteÎpuje trwaøe pragnienie przerwania

lub kontrolowania korzystania z medioÂw albo

miaøy juzÇ miejsce nieskuteczne proÂby dokona-

nia tego;

^

duzÇa ilosÂc czasu posÂwieÎcana jest na

czynnosÂci zwiaÎzane z korzystaniem z medioÂw;

^

ograniczenie lub caøkowita rezygnacja

z innych spoøecznych, zawodowych lub rekrea-

cyjnych aktywnosÂci z powodu korzystania

z medioÂw;

^

ciaÎgøe korzystanie z medioÂw pomimo

sÂwiadomosÂci, zÇe jest ono przyczynaΠroÂzÇnych

problemoÂw.

OmoÂwione kryteria dotyczaΠzachowan zwiaÎ-

zanych z uzÇytkowaniem mass medioÂw, saΠto

wieÎc kryteria objawowe. Diagnoza naduzÇywa-

nia koncentruje sieΠzas na analizie skutkoÂw

niewøasÂciwego uzÇywania sÂrodkoÂw masowego

przekazu

82

.

KazÇde medium ma swoÂj specyficzny cha-

rakter. W zwiaÎzku z tym uzalezÇnienie od dane-

go medium roÂwniezÇ ma pewne szczegoÂlne ce-

82

Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders

DSM ± IV 1995, s. 615-618; por. Woronowicz 2001, s. 192.

III ± N

ADUZÇYWANIE SÂRODKOÂW MASOWEGO PRZEKAZU

95

chy. Czøowiek uzalezÇniony od telewizji odczu-

wa silnaΠpotrzebeÎ, wreÎcz przymus oglaÎdania

programoÂw telewizyjnych. Aby byc zadowolo-

nym, musi oglaÎdac coraz wieÎcej i coraz døuzÇej.

Osoba taka nie korzysta z programu telewizyj-

nego, drukowanego w gazecie, tylko wøaÎcza

odbiornikbez zamiaru obejrzenia jakiejs kon-

kretnej audycji. Przy tym nieustannie zmienia

kanaøy telewizyjne, nie skupiajaÎc døugo swojej

uwagi na zÇadnym z nich. CzeÎsto pierwszaÎ

czynnosÂciaΠpo przebudzeniu osoby uzalezÇnio-

nej jest wøaÎczenie telewizora.

Kiedy ¹telemaniakº nie mozÇe oglaÎdac tele-

wizji, obsesyjnie mysÂli o tym, co sieΠdzieje z jego

ulubionym bohaterem filmowym. Tematyka je-

go rozmoÂw z innymi skupia sieΠna zagadnie-

niach poruszanych w programach telewizyj-

nych lub na losach serialowych bohateroÂw.

W czasie wizyt u znajomych czy krewnych naj-

cheÎtniej oglaÎdaøby telewizjeÎ.

Harmonogram dnia osoby uzalezÇnionej od

telewizji porzaÎdkujaΠgodziny emisji seriali i pro-

gramoÂw. Osoba taka nierzadko posÂwieÎca wieÎ-

cej czasu, nizÇ zamierzaøa, na sÂledzenie losoÂw

bohateroÂw szklanego ekranu. ProÂby ograni-

czenia baÎdz zaprzestania tego typu praktyk

okazujaΠsieΠnieudane.

CzynnosÂci zwiaÎzane z telewizjaΠzajmujaΠta-

kiemu czøowiekowi tak wiele czasu, zÇe ograni-

III ± N

ADUZÇYWANIE SÂRODKOÂW MASOWEGO PRZEKAZU

97

cza on do minimum albo caøkowicie rezygnuje

z kontaktoÂw spoøecznych, z aktywnosÂci zawo-

dowej, z innych (poza telewizjaÎ) form speÎdzania

wolnego czasu. Mimo sÂwiadomosÂci tych nega-

tywnych zmian, nie decyduje sieΠna zaprzesta-

nie oglaÎdania telewizji.

Dzieci, ktoÂre speÎdzajaΠzbyt wiele godzin

przed telewizorem, charakteryzujaΠnasteÎpujaÎ-

ce cechy:

^

ich jeÎzykjest nad wiekdojrzaøy i mozÇe

zawierac aluzje seksualne;

^

chøopcy czeÎsto wydajaΠz siebie dzÂwieÎk i

imitujaÎce strzelanie z broni maszynowej;

^

¹dzieci telewizyjneº saΠospaøe i nieuwazÇne

oraz majaΠtendencjeΠdo porzucania dziaøanÂ

przed ich zakonÂczeniem z powodu nienatural-

nego zmeÎczenia i znudzenia;

^

rzadko wspominajaΠo przeczytanych

ksiaÎzÇkach, odwiedzanych miejscach ± progra-

my telewizyjne saΠdla nich jedynym ukøadem

odniesienia;

^

nasÂladujaΠulubione postaci szklanego

ekranu, przejawiajaÎc niewiele wøasnych cech

osobowosÂci;

^

przyzwyczajone do doskonaøej grafiki te-

lewizyjnej, majaΠtendencjeΠdo perfekcjonizmu

i dlatego mogaΠwykazywac niecheÎc do twoÂr-

czosÂci plastycznej;

III ± N

ADUZÇYWANIE SÂRODKOÂW MASOWEGO PRZEKAZU

98

^

ich aspiracje rzadko odbiegajaΠod tego,

co narzuca im przekaz telewizyjny;

^

majaΠtrudnosÂci w nawiaÎzywaniu kontak-

toÂw emocjonalnych z innymi; jesÂli nawiaÎzujaÎ

kontakty, czeÎsto saΠone powierzchowne i kroÂt-

kotrwaøe;

^

telewizja ma w ich zÇyciu pierwszenÂstwo

przed naukaΠszkolnaÎ

83

.

UzalezÇnienie od Internetu stanie sieΠpraw-

dopodobnie jednaΠz plag XXI wieku. Wydaje

sieÎ, zÇe pozostaje juzÇ tylko kwestiaΠczasu oficjal-

ne sklasyfikowanie uzalezÇnienia od Internetu

jako jednostki chorobowej.

Zaczyna sieΠniewinnie. Rodzice wyrazÇajaÎ

swoÂj zachwyt i dumeΠz faktu, zÇe dziecko cho-

dzi jeszcze do przedszkola, a juzÇ obsøuguje

komputer. Potem zaczynajaΠsieΠniepokoicÂ, zÇe

coraz trudniej oderwac je od komputera i coraz

wieÎcej czasu posÂwieÎca ono na korzystanie

z Internetu i gier komputerowych. RoÂwnoczesÂ-

nie zaniedbuje swoje obowiaÎzki, opuszcza sieÎ

w nauce szkolnej i w opinii innych staje sieÎ

zupeønie innym czøowiekiem nizÇ dotychczas.

Dziecko szkodliwie uzÇywajaÎce komputera i In-

ternetu ciaÎgle zwieÎksza ¹dziennaΠdawkeκ czasu

posÂwieÎcanego na teΠaktywnosÂcÂ. CzeÎsto traci

poczucie czasu i nie wie, ile godzin speÎdziøo

83

Por. Grzegorski 2000, s. 6.

III ± N

ADUZÇYWANIE SÂRODKOÂW MASOWEGO PRZEKAZU

99

przy komputerze. Zdarza sieÎ, zÇe wstaje w nocy,

bo ¹wøasÂnie odkryøo rozwiaÎzanie gryº. Dziecko

takie ma czeÎsto køopoty z koncentracjaΠuwagi

na innym zajeÎciu nizÇ korzystanie z komputera.

Osoba dorosøa uzalezÇniona od Internetu

roÂwniezÇ posÂwieÎca tej aktywnosÂci wieÎkszaÎ

czeÎsÂc swego wolnego czasu. Nie szuka no-

wych zwiaÎzkoÂw z innymi, a nawet pojawia sieÎ

u niej leÎk przed kontaktami spoøecznymi. Emo-

cjonalne ustosunkowania do bliskich osoÂb

zostajaΠprzeniesione na ¹znajomych wirtual-

nychº. Poczucie bezpieczenÂstwa i rozøadowa-

nie napieÎc zapewnia jedynie korzystanie z sieci.

Do tego mogaΠdoøaÎczyc wysokie koszty poøaÎ-

czen internetowych oraz zwiaÎzane z nimi køo-

poty finansowe, a takzÇe problemy rodzinne

i zawodowe.

Kiedy czøowiekuzalezÇniony nie ma dosteÎpu

do sieci, obsesyjnie mysÂli o tym, co robiø

w Internecie ostatnio albo co beÎdzie robiø, gdy

znoÂw sieΠzaloguje. Zdarza sieΠtezÇ, zÇe celowo

lub mimowolnie porusza palcami w sposoÂb

charakterystyczny dla pisania na klawiaturze

komputerowej.

DuzÇe ilosÂci czasu i pienieÎdzy pochøania uza-

lezÇnionemu od Internetu nabywanie coraz

nowszego sprzeÎtu, coraz nowszego oprogra-

mowania albo ksiaÎzÇekczy czasopism o tema-

tyce komputerowej. Nieustannie porzaÎdkuje

III ± N

ADUZÇYWANIE SÂRODKOÂW MASOWEGO PRZEKAZU

100

sÂciaÎgnieÎte z sieci materiaøy, poprawia zabez-

pieczenia swojego komputera, sprawdza no-

we wersje oprogramowania itp.

Kiedy korzystanie z sieci przeradza sieÎ

w uzalezÇnienie? PropozycjeΠpytanÂ, uøatwiajaÎ-

cych postawienie diagnozy uzalezÇnienia od In-

ternetu (Internet Addiction Disorder), przedsta-

wiøa K. Young:

Czy czujesz sieΠzaabsorbowany Internetem

do tego stopnia, zÇe ciaÎgle rozmysÂlasz o odby-

tych sesjach internetowych i/lub nie mozÇesz

doczekac sieΠkolejnych sesji?

Czy odczuwasz potrzebeΠzwieÎkszenia ilosÂci

czasu speÎdzanego w Internecie, aby uzyskacÂ

wieÎksze zadowolenie?

Czy odczuwasz trudnosÂci w kontrolowaniu

czasu korzystania z Internetu lub podejmowa-

øes wielokrotnie nieudane proÂby kontrolowania,

ograniczania lub zaprzestania korzystania z In-

ternetu?

Czy okøamujesz czøonkoÂw rodziny, aby

ukryc swoje wzrastajaÎce zaangazÇowanie w In-

ternet?

Czy odczuwasz wewneÎtrzny niepokoÂj, na-

stroÂj depresyjny albo rozdrazÇnienie woÂwczas,

kiedy usiøujesz ograniczac lub przerwac k o-

rzystanie z Internetu?

Czy zdarza ci sieΠspeÎdzac w Internecie wieÎ-

cej czasu nizÇ pierwotnie planowaøesÂ?

III ± N

ADUZÇYWANIE SÂRODKOÂW MASOWEGO PRZEKAZU

101

Czy uzÇywasz Internetu, aby uciec od prob-

lemoÂw albo kiedy dokucza ci poczucie bezrad-

nosÂci, winy, leÎku lub przygneÎbienia?

Czy kiedykolwiek narazÇaøes na szwankswoÂj

zwiaÎzek, wazÇne relacje z innymi ludzÂmi, mozÇli-

wosÂci nauki lub kariery zawodowej w zwiaÎzku

ze speÎdzaniem zbyt duzÇej ilosÂci czasu w Inter-

necie?

Czy masz wieÎcej internetowych przyjacioÂø

nizÇ znajomych w rzeczywistym sÂwiecie?

Czy powracasz do Internetu nawet wtedy,

gdy rachunki za korzystanie z niego przekra-

czajaΠtwoje mozÇliwosÂci finansowe?

Udzielenie twierdzaÎcej odpowiedzi na czte-

ry lub wieÎcej sposÂroÂd powyzÇszych dziesieÎciu

pytan przemawia za istnieniem uzalezÇnienia

od Internetu.

UzalezÇnienie od Internetu nie jest zjawis-

kiem jednorodnym. W zwiaÎzku z tym, zÇe Inter-

net oferuje wiele roÂzÇnych form aktywnosÂci,

mozÇna wyroÂzÇnic kilka podtypoÂw tego uzalezÇ-

nienia: uzalezÇnienie od sieci internetowej (net

compulsions), przeciaÎzÇenie informacyjne, czyli

przymus pobierania informacji (information

overload), socjomanieΠinternetowaÎ, czyli uza-

lezÇnienie od internetowych kontaktoÂw spo-

øecznych (cyberrelationship addiction), eroto-

manieΠinternetowaΠ(cyberseksual addiction),

III ± N

ADUZÇYWANIE SÂRODKOÂW MASOWEGO PRZEKAZU

102

uzalezÇnienie od komputera (computer addic-

tion)

84

.

W toku powstawania uzalezÇnienia od Inter-

netu mozÇna wyroÂzÇnic kilka etapoÂw:

ZaangazÇowanie (poznanie i efektywne

wykorzystanie Internetu). Internauta okazjo-

nalnie loguje sieΠdo sieci. Internet budzi u nie-

go zainteresowanie, søuzÇy zdobyciu potrzeb-

nych informacji, jest formaΠrozrywki. IstotnaÎ

roleΠodgrywajaΠwtedy uczucia zwiaÎzane z od-

krywaniem nowej rzeczywistosÂci (zaintereso-

wanie, oczekiwanie, zafascynowanie, uczucie

przypøywu siø itp.). NawiaÎzywanie przez Inter-

net kontaktu z innymi powoduje, zÇe znika

u uzÇytkownika Internetu poczucie osamotnie-

nia i znudzenia.

ZasteÎpowanie (uzalezÇnienie). Internauta

odczuwa potrzebeΠkorzystania z sieci coraz

czeÎsÂciej i przez coraz døuzÇszy czas. Codzien-

nie na kilka godzin loguje sieΠdo Internetu, tra-

caÎc inne zainteresowania. Zaczyna wchodzicÂ

we ¹wspoÂlnoteΠinternetowaκ, rezygnujaÎc

z osoÂb lub rzeczy, ktoÂre dotaÎd byøy czeÎsÂciaÎ

jego zÇycia. W czasie, gdy nie mozÇe korzystacÂ

z Internetu, odczuwa przygneÎbienie i leÎk. Poja-

wiajaΠsieΠu niego natreÎtne mysÂli dotyczaÎce In-

ternetu.

84

Za: Woronowicz 2001, s. 190-191.

III ± N

ADUZÇYWANIE SÂRODKOÂW MASOWEGO PRZEKAZU

103

Ucieczka (destrukcja). Internauta ograni-

cza, zaniedbuje lub caøkowicie rezygnuje z sze-

regu wazÇnych czynnosÂci rodzinnych, spoøecz-

nych, zawodowych na rzecz wielogodzinnego

i nieprzerwanego korzystania z Internetu, mimo

narastajaÎcych problemoÂw. AktywnosÂc w sieci

dokonuje sieΠkosztem czasu przeznaczonego

na sen, odzÇywianie, naukeÎ, obowiaÎzki rodzin-

ne, kontakty towarzyskie itp. NasteÎpuje caøko-

wita ucieczka od sÂwiata realnego. Po wyjsÂciu

z sieci z podwoÂjnaΠsiøaΠpowracajaΠproblemy,

przed ktoÂrymi chciaøo sieΠuciec. PogøeÎbia sieÎ

depresja, intensyfikuje samotnosÂcÂ, pojawiajaÎ

sieΠwyrzuty sumienia z powodu zaniedbania

obowiaÎzkoÂw czy rodziny

85

.

Pierwsi ¹zdiagnozowani siecioholicyº poja-

wili sieΠw Polsce juzÇ na poczaÎtku lat dziewieÎcÂ-

dziesiaÎtych. OsÂrodkiem, ktoÂry od 11 lat zajmuje

sieΠleczeniem tego typu uzalezÇnienÂ, jest Sto-

øeczne Centrum Odwykowe w Warszawie.

Centrum rocznie zajmuje sieΠokoøo 80 osoba-

mi. Z danych osÂrodka wynika, zÇe wieÎkszosÂcÂ

uzalezÇnionych stanowiaΠosoby møode, ponizÇej

35. roku zÇycia. ZaskakujaÎce mozÇe okazac sieÎ

to, izÇ wsÂroÂd najmøodszych przewazÇajaΠdziew-

czynki. Coraz czeÎsÂciej zgøaszajaΠsieΠtezÇ osoby,

ktoÂre od kilku lat wyøaÎczyøy sieΠcaøkowicie

85

Augustynek2001, s. 63-89.

III ± N

ADUZÇYWANIE SÂRODKOÂW MASOWEGO PRZEKAZU

104

z utrzymywania kontaktoÂw mieÎdzyludzkich

i obecnie nie mogaΠznalezÂc partneroÂw zÇycio-

wych

86

.

Niewiele osoÂb pomysÂli o dziecku albo doro-

søym z joystikiem w reÎce i oczami ¹przylepio-

nymiº do ekranu, ktoÂry gra bez przerwy kolejnaÎ

godzineÎ, jako o osobie, ktoÂra cierpi na uzalezÇ-

nienie od gier komputerowych. Prawdopo-

dobnie zÇaden z twoÂrcoÂw gier nie przyzna sieÎ,

zÇe jego celem jest uzalezÇnienie gracza od ich

produktu; ale to samo mozÇna powiedziecÂ

o producentach np. papierosoÂw. A przeciezÇ

nie zalezÇy im, by gracze odchodzili po pieÎciu

minutach od nowej gry bez uczucia niedosytu

na mysÂl, zÇe nie zagrajaΠw niaΠnigdy wieÎcej.

Zazwyczaj gry saΠtakkonstruowane, aby ciaÎg-

le cos sieΠw nich dziaøo: trzeba ukonÂczyc kolej-

naΠmisjeÎ, przejsÂc na nasteÎpny poziom, zni-

szczyc kolejnaΠbazeΠobcych itd. MozÇna zagøeÎ-

biac sieΠw nie niemal w nieskonÂczonosÂcÂ, daÎzÇaÎc

do absolutnego mistrzostwa, ktoÂre rzadko

udaje sieΠosiaÎgnaÎc przed ukazaniem sieΠna

rynku nowej wersji ulubionej gry. Atutami gier

saΠtezÇ: ciekawa grafika, interesujaÎca muzyka,

atrakcyjne zadania do wykonania. Wszystko

to ma przyciaÎgac gracza.

86

Informacje pochodzaΠz maja 2000 roku.

III ± N

ADUZÇYWANIE SÂRODKOÂW MASOWEGO PRZEKAZU

105

M. Griffiths dzieli uzalezÇnienie komputerowe

na:

^

pierwotne ± zalezÇne od sprzeÎtu i charak-

teru gry: osoba gra dla emocji, dla sprawdzenia

swoich umiejeÎtnosÂci, dla uzyskania gratyfikacji

spoøecznych (osoba gra dla efektu pobudze-

nia);

^

wtoÂrne ± gra jest formaΠucieczki przed

pierwotnymi problemami, np. zwiaÎzanymi

z rozpadem rodziny, niepeønosprawnosÂciaÎ

(osoba gra dla efektu wyciszenia)

87

.

Dla osoby uzalezÇnionej od gier komputero-

wych gra staje sieΠczyms najwazÇniejszym

w zÇyciu, nawet naturalne potrzeby fizjologicz-

ne (spanie, jedzenie, wydalanie) stajaΠsieΠuciaÎzÇ-

liwymi, choc koniecznymi przerwami podczas

gry. JednoczesÂnie gra zapewnia komfortowe

poczucie bezpieczenÂstwa ± porazÇka niczym

nie grozi, mozÇna przezÇywac skrajnie ryzykow-

ne sytuacje, nie ruszajaÎc sieΠz fotela, a kiedy

cos sieΠnie uda (np. gracz zostanie ¹zabityº),

mozÇe spokojnie sproÂbowac ponownie z zasto-

sowaniem innej taktyki.

Kiedy uzalezÇniony gracz nie ma dosteÎpu

do komputera, jego mysÂli dalej koncentrujaÎ

sieΠwokoÂø rozgrywki: szuka nowych rozwiaÎ-

zanÂ, wymysÂla sposoby przejsÂcia na kolejny

87

Griffiths 1995, s. 35-47.

III ± N

ADUZÇYWANIE SÂRODKOÂW MASOWEGO PRZEKAZU

106

etap. W celu zredukowania odczuwanego na-

pieÎcia mozÇe np. grac w gry wbudowane

w telefon komoÂrkowy. Jego spotkania z roÂ-

wiesÂnikami stanowiaΠokazjeΠdo rozmoÂw

o przebytych etapach gier albo sposobach

poradzenia sobie z przeszkodami. Osoba ta-

ka kupuje czasopisma zwiaÎzane z grami

i przeglaÎda posÂwieÎcone im strony interneto-

we. Alternatywne zÂroÂdøa przyjemnosÂci i do-

tychczasowe zainteresowania powoli przesta-

jaΠdla niej istniecÂ.

Proporcjonalnie do wzrostu liczby abonen-

toÂw telefonii komoÂrkowej rosÂnie liczba osoÂb

uzalezÇniajaÎcych sieΠod telefonu komoÂrko-

wego. Osoby takie rozmawiajaΠprzez telefon

8-10 godzin dziennie, majaΠpo kilka aparatoÂw

i pøacaΠogromne rachunki.

Ludzie nadmiernie uzÇywajaÎcy telefonoÂw

dzielaΠsieΠna dwie grupy. Pierwsi tøumaczaÎ

czeÎste rozmowy telefoniczne koniecznosÂciaÎ

zaøatwienia duzÇej ilosÂci wazÇnych spraw. MajaÎ

oni zwykle potrzebeΠkontrolowania otoczenia.

OdczuwajaΠsilny niepokoÂj, jesÂli zostajaΠpozba-

wieni biezÇaÎcych informacji o tym, co robiaΠinni

(najblizÇsi, zwierzchnicy, podwøadni itp.). TeΠgru-

peΠludzi mozÇna okresÂlic jako zÇyjaÎcych cudzym

zÇyciem. Drugiej grupie osoÂb telefon søuzÇy do

døugich rozmoÂw. RozwazÇajaΠoni na biezÇaÎco

swoje nawet najbøahsze sprawy i zawirowania

III ± N

ADUZÇYWANIE SÂRODKOÂW MASOWEGO PRZEKAZU

107

emocjonalne. JesÂli trafiaΠna drugaΠtakaΠosobeÎ,

mogaΠrozmawiac o tym godzinami.

PojawiajaΠsieΠroÂwniezÇ osoby pochøonieÎte

nabywaniem coraz bardziej nowoczesnych

aparatoÂw, wyposazÇonych w najbardziej nie-

standardowe akcesoria.

UzalezÇnieni od telefonoÂw komoÂrkowych nie

rozstajaΠsieΠze swoim aparatem. Bardzo rzadko

udaje im sieΠkorzystac z telefonu w zakresie,

jaki zaplanowali, a wszelkie proÂby ogranicze-

nia czasu posÂwieÎcanego na teΠaktywnosÂc k onÂ-

czaΠsieΠniepowodzeniem. CzeÎsto zadøuzÇajaΠsieÎ,

aby opøacic kolejny rachunek telefoniczny.

Sprawdzanie wøasÂciwosÂci nowych modeli tele-

fonoÂw, nieuzasadniona wymiana aparatu na

nowszy, kupowanie akcesorioÂw telefonicz-

nych sprawia takim osobom wielkaΠprzyjem-

nosÂcÂ. WykonujaΠte czynnosÂci pomimo sÂwiado-

mosÂci ich negatywnych konsekwencji. Nad-

mierne korzystanie z telefonu komoÂrkowego

jest przyczynaΠzaniedbywania wielu, wazÇnych

dotaÎd, dziedzin zÇycia.

Rozdziaø IV

Szkody wywoøane uzÇywaniem

i naduzÇywaniem medioÂw

SÂrodki masowego przekazu, oproÂcz peønie-

nia niezaprzeczalnie pozytywnej roli w spoøe-

czenÂstwie, mogaΠtakzÇe przyczynic sieΠdo wielu

tragedii osobistych i spoøecznych. Mass media

saΠprzede wszystkim nosÂnikiem informacji, ktoÂ-

ra dociera do szerokiego grona odbiorcoÂw,

w wyniku czego ludzie jednoczaΠsieΠwokoÂø nur-

tujaÎcych sÂwiat wydarzenÂ. Informacja medialna

umozÇliwia ponadto zorganizowanie szybkiej

pomocy podczas kataklizmoÂw czy kleÎsk zÇywio-

øowych, np. pozytywnaΠroleΠodegraøy media

polskie w 1997 roku podczas powodzi

88

. Me-

dia informujaΠcaøe spoøecznosÂci o nowych od-

kryciach w roÂzÇnych dziedzinach wiedzy. Trans-

mitujaΠwazÇne uroczystosÂci, w konÂcu dostarcza-

jaΠnam rozrywki. Jakie mogaΠbyc wobec tego

zagrozÇenia ze strony mass medioÂw dla czøo-

wieka i spoøeczenÂstwa? Media, walczaÎc

o konsumenta, starajaΠsieΠczynic swojaΠoferteÎ

bardziej atrakcyjnaÎ. Prowadzi to czeÎstokroc do

znieksztaøcania przekazywanej przez nie infor-

macji. Przykøadem negatywnego oddziaøywa-

88

Sonczyk 1999.

IV ± S

ZKODY WYWOèANE UZÇYWANIEM I NADUZÇYWANIEM MEDIOÂW

109

nia medioÂw saΠnp. zbyt szczegoÂøowe sprawoz-

dania z zamieszek na stadionach sportowych,

co powoduje wzrost agresji kibicoÂw, czy zbyt

dokøadne relacje z aktoÂw okrucienÂstwa, ktoÂre

stajaΠsieΠniekiedy instruktazÇem dla potencjal-

nych przesteÎpcoÂw. Media potrafiaΠtakzÇe uza-

lezÇnic swoich odbiorcoÂw. Badacze, opisujaÎc

amerykanÂskie media, wykazali zmiany stylu zÇy-

cia AmerykanoÂw zalezÇne od rozwoju medioÂw:

zÇycie czøowieka zaczyna koncentrowac sieΠwo-

koÂø sÂwiata elektroniki, telewizor wygrywa z wi-

zytaΠgosÂci, rodzinna rozmowa podczas obiadu

zastaÎpiona zostaje patrzeniem w ekran i wza-

jemnym uciszaniem sieÎ, pogaweÎdka z kolegaÎ

polega na wysøaniu e-maila. Takich przykøa-

doÂw mozÇna by wyliczac wiele.

1. Szkody somatyczne

Zaburzenia somatyczne wynikajaÎce z nad-

uzÇywania lubniewøasÂciwego uzÇywania medioÂw

dotyczaΠcaøego organizmu czøowieka. Lekarze

zauwazÇajaΠzwiaÎzek mieÎdzy naduzÇywaniem

mass medioÂw a skrzywieniami kreÎgosøupa, wa-

dami postawy, zaburzeniami ukøadu nerwowe-

go, metabolizmu i alergiami

89

. SzczegoÂlnie na-

razÇone na dziaøanie medioÂw elektronicznych saÎ

89

Izdebka 2003.

IV ± S

ZKODY WYWOèANE UZÇYWANIEM I NADUZÇYWANIEM MEDIOÂW

110

receptory wzroku i søuchu oraz centralny sys-

tem nerwowy.

^

Wady wzroku

Telewizja, komputer, gry wideo i Internet

dziaøajaΠna czøowieka gøoÂwnie przez przekazy-

wany obraz. Obraz ten czeÎstokroc nie jest do-

stosowany parametrami technicznymi do opty-

malnych warunkoÂw pracy oka

90

. Staøe wpatry-

wanie sieΠw ekran czy monitor komputera pro-

wadzi do powstania wad wzroku. PodkresÂlicÂ

nalezÇy, zÇe wzrok jest zmysøem niezmiernie wazÇ-

nym. DzieÎki niemu moÂzg czøowieka zdobywa azÇ

80% wiedzy o otoczeniu. NarzaÎd wzroku jest

przystosowany do odbierania wrazÇen wzroko-

wych w najrozmaitszych warunkach. Czøowiek

widzi w dzien i o zmierzchu, rozroÂzÇnia barwy,

spostrzega wyrazÂnie przedmioty bliskie i dale-

kie, ma zdolnosÂc widzenia przestrzennego.

DzieÎki ruchliwosÂci gaøki ocznej mozÇe oglaÎdacÂ

szybko poruszajaÎce sieΠprzedmioty, duzÇe ob -

razy, niemieszczaÎce sieΠw jednym polu widze-

nia. Bardzo wazÇnaΠfunkcjaΠoka ludzkiego zwiaÎ-

zanaΠz oglaÎdaniem medioÂw jest akomodacja.

Zwykle osoby korzystajaÎce z telewizji, Interne-

tu, komputera czy gier wideo siadajaΠw bliskiej

odlegøosÂci od obrazoÂw medialnych. Oko ako-

90

www.cjonline.com

IV ± S

ZKODY WYWOèANE UZÇYWANIEM I NADUZÇYWANIEM MEDIOÂW

111

moduje sieΠdo bliskiej odlegøosÂci obrazu po-

przez napinanie mieÎsÂni rzeÎskowych. W takim

napieÎciu ulega ono szybkiemu zmeÎczeniu. Re-

generacja oka nasteÎpuje poprzez przeniesienie

wzroku na przedmioty odlegøe, ktoÂre odbierane

saΠprzy nienapieÎtych mieÎsÂniach rzeÎskowych

i pøaskiej torebce soczewki. Taki ksztaøt so-

czewki oka jest zblizÇony do naturalnego stanu

odpreÎzÇenia wysteÎpujaÎcego np. we sÂnie. OglaÎ-

dajaÎc przedmioty blisko poøozÇone, oko szybko

sieΠmeÎczy i potrzebuje czeÎstych przerw zwiaÎ-

zanych z przenoszeniem wzroku na przedmioty

dalsze. Lekarze okulisÂci zalecajaΠjednorazowe

poÂøgodzinne oglaÎdanie telewizji dla zdrowia

oczu dzieci. Wiadomo jednak, zÇe zalecenia te

saΠrzadko przestrzegane przez zapracowanych

rodzicoÂw, ktoÂrzy traktujaΠtelewizjeΠjako opie-

kunkeΠdo dziecka (baby-sitter).

Z badan przeprowadzonych w Polsce wyni-

ka, zÇe najwieÎcej czasu przed telewizorem

w dzien speÎdzajaΠdzieci majaÎce 5 lat i w prze-

dziale wiekowym od 9 do 13 lat

91

. Badania te

wskazujaÎ, zÇe dzieci siadajaΠbardzo blisko ekra-

nu telewizyjnego. ZmeÎczone oczy ulegajaΠusz-

kodzeniom, ktoÂre nie pozwalajaΠsieΠzregenero-

wac w naturalny sposoÂbdzieÎki zdolnosÂciom

samoregulacyjnym oka. Niesprawny narzaÎd

91

Francuz 1999.

IV ± S

ZKODY WYWOèANE UZÇYWANIEM I NADUZÇYWANIEM MEDIOÂW

112

wzroku uniemozÇliwia z kolei caøosÂciowy i adek-

watny odbioÂr informacji z otoczenia, przez co

czøowiek zostaje pozbawiony wielu aspektoÂw

wiedzy o otaczajaÎcym go sÂwiecie.

Wady wzroku spowodowane naduzÇywa-

niem medioÂw ograniczajaΠtakzÇe mozÇliwosÂci

funkcjonowania rodzinnego, zawodowego

i spoøecznego czøowieka.

^

Uszkodzenie søuchu

Kolejnym wazÇnym dla czøowieka recepto-

rem jest søuch. NarzaÎd søuchu odbiera ze sÂwia-

ta zewneÎtrznego wrazÇenia akustyczne (tony,

dzÂwieÎki, szmery, huki). Fala dzÂwieÎkowa roz-

chodzaÎca sieΠw powietrzu trafia do ucha, wni-

ka w przewoÂd søuchowy i wywoøuje drgania

bøony beÎbenkowej. Drgania te przenoszaΠsieÎ

na ukøad trzech kostek, ktoÂre zamieniajaΠdrga-

nia bøony beÎbenkowej o maøej sile i duzÇej am-

plitudzie na drgania o odpowiednio wieÎkszej

sile i mniejszej amplitudzie, wywoøujaÎc zmiany

cisÂnienia w pøynie wypeøniajaÎcym sÂlimaka

(wewneÎtrzna czeÎsÂc ucha). Zmiany te rozcho-

dzaΠsieΠfalowo, podrazÇniajaÎc komoÂrki rzeÎsate,

ktoÂre za posÂrednictwem wøoÂkien nerwowych,

w formie impulsoÂw elektrochemicznych, prze-

kazujaΠinformacje do moÂzgu. Im wieÎksze jest

cisÂnienie akustyczne, tym wieÎksze podrazÇnie-

nie zakonÂczen nerwowych i tym wieÎksza liczba

IV ± S

ZKODY WYWOèANE UZÇYWANIEM I NADUZÇYWANIEM MEDIOÂW

113

impulsoÂw przesyøana jest do moÂzgu

92

. Møody

czøowiek søyszy dzÂwieÎki o czeÎstotliwosÂci od 16-

-20 Hz do 16-20 kHz. Z wiekiem pogarsza sieÎ

czuøosÂc odbierania wysokich tonoÂw. Po 30.

roku zÇycia søyszy sieΠdo 15-16 kHz. DzÂwieÎki,

ktoÂre søyszy czøowiek, mogaΠb yc dla niego

przyjemne baÎdz przykre. Do przykrych nalezÇy

haøas, ktoÂry ma negatywny wpøyw na narzaÎd

søuchu, ukøad nerwowy i posÂrednio inne narzaÎ-

dy. Haøas i inne gøosÂne sygnaøy eksponowane

przez døugi czas powodujaΠuszkodzenie søu-

chu. Za niebezpieczne uwazÇa sieΠdawki haøasu

o nateÎzÇeniu 85 dB przez 8 godzin, 88 dB przez

4 godziny, 91 dB przez 2 godziny i 100 dB

przez 15 minut. DzÂwieÎk o poziomie wyzÇszym

od 110 dB w bardzo kroÂtkim czasie doprowa-

dza do trwaøego uszkodzenia søuchu

93

. MozÇna

zadac sobie pytanie: jak wiaÎzac haøas, ktoÂry

powoduje uszkodzenie søuchu, z przekazem

medialnym? NiewøasÂciwe uzÇywanie medioÂw

elektronicznych powoduje, zÇe czøowiek narazÇa

sieΠna zbyt duzÇe obciaÎzÇenie narzaÎdu søuchu,

powodujaÎc jego uszkodzenie. Do zachowanÂ

niewøasÂciwych nalezÇaÎ: søuchanie zbyt gøosÂnej

muzyki, noszenie przez døugi czas walkma-

noÂw, oglaÎdanie gøosÂno nastawionej telewizji.

92

Sylwanowicz 1985.

93

ChrzaÎszcz, www.republika.pl./audioton/ucho.html/

IV ± S

ZKODY WYWOèANE UZÇYWANIEM I NADUZÇYWANIEM MEDIOÂW

114

Widocznymi oznakami dziaøania haøasu na

czøowieka saÎ: zmeÎczenie, spadek kondycji psy-

chicznej, co przejawia sieΠw søabszej wydajnosÂ-

ci pracy psychicznej, trudnosÂciach w skupieniu

uwagi, zaburzeniach orientacji, drazÇliwosÂci,

podwyzÇszeniu cisÂnienia krwi, boÂlach i zawro-

tach gøowy i wreszcie czasowym lubnawet

trwaøym uszkodzeniu søuchu.

Na negatywne dziaøanie haøasu narazÇone saÎ

szczegoÂlnie maøe dzieci, u ktoÂrych haøas wywo-

øuje niepokoÂj, pøaczliwosÂcÂ, zagubienie i poczu-

cie niepewnosÂci. Dziecko juzÇ od 23. tygodnia

istnienia, beÎdaÎc w øonie matki, wykazuje niepo-

koÂj zwiaÎzany z nadmiernym haøasem. U møo-

dziezÇy søuchajaÎcej muzyki przez søuchawki po-

twierdzono trwaøe uszkodzenie søuchu w grani-

cach 20-30 dB

94

. Ponadto zbyt gøosÂne lubdøu-

gotrwaøe odbieranie sÂrednich poziomoÂw

dzÂwieÎkoÂw z mass medioÂw mozÇe prowadzicÂ

do czasowego, kroÂtko- lubdøugotrwaøego,

uposÂledzenia søuchu. IstniejaΠtakzÇe dzÂwieÎki,

ktoÂrych ucho ludzkie nie søyszy, a ktoÂre mogaÎ

wpøynaÎc na uposÂledzenie søuchu lubpowstanie

szumoÂw usznych. Zalicza sieΠdo nich ultra-

dzÂwieÎki o czeÎstotliwosÂci powyzÇej 16 kHz oraz

94

Dane z badan prowadzonych w Katedrze InzÇynierii

DzÂwieÎku Politechniki GdanÂskiej we wspoÂøpracy z Instytu-

tem Fizjologii i Patologii Søuchu.

IV ± S

ZKODY WYWOèANE UZÇYWANIEM I NADUZÇYWANIEM MEDIOÂW

115

infradzÂwieÎki ponizÇej 16 Hz

95

obecne w niektoÂ-

rych przekazach medialnych.

^

Wady postawy i zaburzenia

somatyczne

Do skutkoÂw niewøasÂciwego odbioru medioÂw

nalezÇy zaliczyc takzÇe postaweΠprzybieranaΠprzy

korzystaniu z nich. U osoÂbpracujaÎcych gøoÂw-

nie z komputerem, a takzÇe u dzieci pozostajaÎ-

cych zbyt døugo przed telewizorem stwierdza

sieΠwady kreÎgosøupa i inne dolegliwosÂci wyni-

kajaÎce z siedzaÎcego trybu zÇycia. Osøabieniu

i roÂzÇnym dysfunkcjom ulega ukøad mieÎsÂniowy,

krwionosÂny, a przede wszystkim nerwowy.

Brak aktywnosÂci organizmu mozÇe przyczyniacÂ

sieΠdo wystaÎpienia nadcisÂnienia teÎtniczego,

choroby niedokrwiennej serca, zÇylakoÂw odby-

tu i cieÎzÇkich stanoÂw otyøosÂci.

^

Zaburzenia emocjonalne i psychoso-

matyczne

CzeÎsto powtarzajaÎce sieΠnagøe i silne stany

pobudzenia emocjonalnego towarzyszaÎce in-

teraktywnosÂci medialnej prowadzaΠdo powsta-

nia nerwic wegetatywnych

96

. Pod koniec

95

Dane ze sprawozdania z V OgoÂlnopolskiego Tygod-

nia Søuchu i Mowy w Mediach, www.ifps.pl

96

Griffiths 1995.

IV ± S

ZKODY WYWOèANE UZÇYWANIEM I NADUZÇYWANIEM MEDIOÂW

116

lat 90. przebojem wsÂroÂd programoÂw dla dzieci

na caøym sÂwiecie byø film ¹Pokemonº. Po wy-

emitowaniu odcinka ¹Pokemonº wiele dzieci

trafiøo do szpitala z rozpoznaniem utraty przy-

tomnosÂci, boÂlami gøowy i wymiotami. Døugo-

trwaøe oglaÎdanie filmu ¹Pokemonº powodowa-

øo u japonÂskich dzieci napady epilepsji oraz

objawy masowej histerii. Powodem tego byøo

prawdopodobnie niedostosowanie parame-

troÂw technicznych programu do wrazÇliwosÂci

receptoroÂw odbiorcoÂw dziecieÎcych. W wal-

kach pokemonoÂw, ktoÂrym towarzyszyøa duzÇa

energia sÂwietlna, intensywna kolorystyka,

szybko zmieniajaÎca sieÎ, i haøas, przekroczono

proÂg wrazÇliwosÂci dziecieÎcych receptoroÂw, co

powodowaøo uszkodzenia centralnego ukøadu

nerwowego i objawy zaburzen psychicznych,

przejawiajaÎcych sieΠw zaburzeniach sÂwiado-

mosÂci

97

.

^

Choroby cywilizacyjne

Najnowsze badania wykazujaΠduzÇaΠszkodli-

wosÂc promieniowania elektromagnetycznego

o niskich czeÎstotliwosÂciach (do 50 Hz). Promie-

niowanie to emitowane jest mieÎdzy innymi

przez ekrany telewizoroÂw, ekrany monitoroÂw

97

A. Hoshika ± neurolog z Tokio, www. Csicop.org/si/

2001-05/timeline

IV ± S

ZKODY WYWOèANE UZÇYWANIEM I NADUZÇYWANIEM MEDIOÂW

118

komputerowych i telefony komoÂrkowe

98

. Na-

ukowcy uwazÇajaÎ, zÇe pole elektromagnetyczne

(SEM) odpowiedzialne jest za wieÎkszosÂc cho-

roÂbcywilizacyjnych. Dowiedziono, zÇe SEM po-

woduje obnizÇenie wydolnosÂci immunologicz-

nej, co sprzyja rozwojowi choroÂbnowotworo-

wych czy np. alergii, ktoÂraΠobecnie stwierdza

sieΠjuzÇ u co trzeciego Europejczyka. Ponadto

pole elektromagnetyczne powoduje: czeÎste in-

fekcje, obnizÇenie pøodnosÂci, zespoÂø przewlekøe-

go zmeÎczenia, køopoty z zapamieÎtywaniem

i wzrost agresywnosÂci

99

.

Jak wynika z powyzÇszych rozwazÇanÂ, nie-

wøasÂciwe uzÇywanie czy naduzÇywanie mass me-

dioÂw mozÇe doprowadzic do wielu choroÂbi dys-

funkcji somatycznych.

2. Szkody psychiczne

Do dysfunkcji psychicznych spowodowa-

nych przekazem medialnym nalezÇaÎ:

^

Desensytyzacja

TresÂci zawarte w mediach, zwøaszcza ciaÎgle

powtarzajaÎce sieΠi nasycone emocjonalnie, nie

mogaΠpozostac obojeÎtne dla ludzkiej psychiki.

Nie zawsze czyny okrutne saΠinstruktazÇem

98

www.kolmio.com.pl

99

SzamanÂski, http://vegamedica.pl

IV ± S

ZKODY WYWOèANE UZÇYWANIEM I NADUZÇYWANIEM MEDIOÂW

119

i bodzÂcem do dziaøania, ale na pewno pozwalajaÎ

na przyzwyczajenie sieΠdo scen brutalnych

i drastycznych, ktoÂre w naturalnym odruchu po-

winny budzic niesmak czøowieka. W 1976 roku

w Chicago zøodziej napadø na mieszkanie. Pod-

czas rabunku zabiø ojca rodziny. Dzieci ± pozo-

stajaÎce bez uszczerbku na zdrowiu fizycznym,

w wieku 9, 11 i 12 lat ± oglaÎdaøy po tym wyda-

rzeniu, przebywajaÎc w jednym pokoju z zamor-

dowanym ojcem, przez 10 godzin telewizjeÎ

100

.

ZaboÂjstwo ojca nie spowodowaøo przerwania tej

czynnosÂci, byøo wieÎc scenaÎ, do jakiej przywykøy.

Zjawisko to, zwane desensytyzacjaÎ, polega na

odwrazÇliwianiu i znieczulaniu na przemoc wsku-

tek wielokrotnego powtarzania aktoÂw agresji

i destrukcji.

^

Zatarcie granic mieÎdzy sÂwiatem fikcji

a rzeczywistosÂciaÎ

Nadmierne korzystanie z mass medioÂw mo-

zÇe prowadzic do zerwania kontaktoÂw z rzeczy-

wistosÂciaΠi zamknieÎcie sieΠw sÂwiecie gier wideo

czy programoÂw telewizyjnych, ktoÂre stajaΠsieÎ

substytutami realnego sÂwiata. Badania wsÂroÂd

polskich dzieci wskazujaÎ, zÇe azÇ 70% przedkøa-

da rzeczywistosÂc telewizyjnaΠnad realnaÎ. Dzieci

emocjonalnie zwiaÎzane saΠz bohaterami telewi-

zyjnymi, lepiej rozumiejaΠrzeczywistosÂc telewi-

100

Godzic 1996c.

IV ± S

ZKODY WYWOèANE UZÇYWANIEM I NADUZÇYWANIEM MEDIOÂW

120

zyjnaΠnizÇ otaczajaÎcy je sÂwiat

101

. Uwagi te od-

noszaΠsieΠtakzÇe do osoÂbdorosøych. W dzisiej-

szym przekazie medialnym zostaje zatarta gra-

nica mieÎdzy prawdaΠa faøszem. Niewyrobiony

widz saÎdzi, zÇe wiadomosÂci saΠtak samo fikcyj-

ne, jak dramat, a film tak samo prawdziwy, jak

wiadomosÂci

102

. Opisane saΠprzypadki osoÂb

z kultury amerykanÂskiej i zachodnioeuropej-

skiej, u ktoÂrych sÂwiat realny i iluzyjny przenika-

jaΠsieΠnawzajem. Ron Post, instruktor sztuk

walki i mistrz komputerowych gier fabular-

nych, zÇyje wraz z przyjacioÂømi wedøug zasad

gier, a gry traktuje jak esencjeΠzÇycia. AmerykanÂ-

skie maøzÇenÂstwo ± Jon i Shelly Bain ± w czasie

wolnym wøaÎcza sieΠdo wirtualnego wesoøego

miasteczka ImagiNation Network. Gra w gry

hazardowe, plotkuje i rozmawia ze sobaΠpo-

przez siecÂ, mimo zÇe znajduje sieΠw jednym po-

koju. Amerykanie wolaΠkontakty ze znajomymi

za pomocaΠInternetu nizÇ osobistaΠwizyteÎ, møo-

dziezÇ twierdzi, zÇe gry wideo saΠlepsze od kon-

taktoÂw z kolegami.

^

Zapping

WielosÂc programoÂw telewizyjnych powodu-

je, zÇe widz czeÎsto dzisiaj przechodzi z kanaøu

na kanaø telewizyjny. Odbiorcy telewizji chcaÎ

101

DaÎbrowska 2000, s. 50-51.

102

Godzic 1996e.

IV ± S

ZKODY WYWOèANE UZÇYWANIEM I NADUZÇYWANIEM MEDIOÂW

122

zobaczyc wszystko, ale z nadmiaru bodzÂcoÂw

wszystko wydaje sieΠim nudne. PrzyjemnosÂciaÎ

samaΠw sobie staje sieΠprzerzucanie kanaøoÂw.

CzynnosÂc ta powoduje poczucie kontroli nad

sytuacjaΠoglaÎdania, a takzÇe poczucie, zÇe nie

straciøo sieΠczegos wazÇnego. Zapping przeno-

si sieΠponadto na sytuacje zÇyciowe, a przejawia

sieΠw szybkim wycofywaniu sieΠz sytuacji trud-

nych, w braku odpowiedzialnosÂci i wytrwaøosÂci,

pogoni za tym, co nowe i bardziej przyjem-

ne

103

.

^

Rozbudzanie tendencji do podglaÎdactwa

InnaΠkwestiaΠjest sama struktura programoÂw

telewizyjnych. OproÂcz tych ambitnych telewizja

prezentuje nam znacznie mniej ambitne, a na-

wet szkodliwe programy, gøoÂwnie z serii roz-

rywkowej i talk-show. Programami maøo ambit-

nymi kreowanymi przez telewizjeΠpublicznaΠsaÎ

z pewnosÂciaΠ¹Randka w ciemnoº i ¹Familiadaº.

Programami mogaÎcymi wzbudzac negatywne

emocje wsÂroÂd widzoÂw, nie wspominajaÎc juzÇ

o krzywdach wyrzaÎdzonych osobom bioraÎ-

cym w nich udziaø, saΠtalk-show typu ¹Zerwa-

ne wieÎziº czy ¹Rozmowy w tokuº. Przedstawia-

jaΠone ludzi w sytuacjach kryzysowych, ktoÂrzy

przed kameraΠzmuszani zostajaΠdo wyjawiania

osobistych informacji dla popularnosÂci progra-

103

Hinc 2001.

IV ± S

ZKODY WYWOèANE UZÇYWANIEM I NADUZÇYWANIEM MEDIOÂW

123

mu. NasteÎpnie osoby te pozostawia sieΠb ez

pomocy specjalistycznej. OczywisÂcie rodzi sieÎ

tu pytanie o etykeΠtworzenia tego typu progra-

moÂw. Na potrzebach oglaÎdactwa opierajaΠsieÎ

programy typu ¹Big Brotherº czy ¹Barº. Czøo-

wiek cheÎtnie zapomina o wøasnych trudnosÂ-

ciach, skupiajaÎc uwageΠna zÇyciu innych ludzi.

Programy opierajaÎce sieΠna podglaÎdactwie cu-

dzej prywatnosÂci b eÎdaΠwieÎc atrakcyjne, ale po-

zostaje pytanie: czy etyczne?

^

Stymulowanie przemocy i dewiacyj-

nychzachowan seksualnych

W obecnych na rynku polskim propozycjach

medialnych jest takzÇe duzÇo przemocy i niena-

turalnych zachowan seksualnych. Muzyka

punkowa i heavymetalowa prezentuje wideo-

klipy nihilistyczne. MiøosÂc zwiaÎzana jest w nich

z rozwiaÎzøosÂciaÎ, separacjaÎ, sadyzmem, maso-

chizmem, homoseksualizmem i autoerotyz-

mem. W 1991 roku analizie poddano 750 wi-

deoklipoÂw nadawanych przez telewizje kablo-

we. Obliczono, zÇe akty przemocy wysteÎpujaÎ

w nich 20 razy na godzineÎ. W Music Television

zanotowano 29 gwaøtownych zachowan anty-

spoøecznych w ciaÎgu godziny. Ponadto 50%

kobiet i 10% meÎzÇczyzn wysteÎpujaÎcych w tele-

dyskach byøo ubranych prowokacyjnie

104

. Po-

104

Godzic 1996d.

IV ± S

ZKODY WYWOèANE UZÇYWANIEM I NADUZÇYWANIEM MEDIOÂW

124

niewazÇ twoÂrcy programoÂw telewizyjnych

w trosce o ich oglaÎdalnosÂc starajaΠsieΠpokazy-

wac wydarzenia spektakularne, wstrzaÎsajaÎce

i niezwykøe, w telewizji wysteÎpuje nadprezenta-

cja agresji w stosunku do rzeczywistego stanu

rzeczy. Sytuacja ta powoduje bøeÎdne wyobra-

zÇenia odbiorcoÂw, ktoÂrzy saΠprzekonani o szer-

szym, nizÇ jest to w rzeczywistosÂci, rozpow-

szechnieniu przemocy w stosunkach mieÎdzy-

ludzkich. MozÇe to prowadzic do przekonania,

zÇe zachowania agresywne saΠnormalne i po-

wszechnie przyjeÎte, a wieÎc nie budzaΠpoczu-

cia winy.

^

Zagubienie wøasnej tozÇsamosÂci

¹The Bakersfield Californianº z 24 grudnia

1992 roku informuje: Trzech nastolatkoÂw pod

wpøywem gry D & D zawarøo pakt, zÇe na zawsze

pozostanaΠprzyjacioÂømi.Osiemnastoletni Billy

Smith, dziewieÎtnastoletni Joel Henry i roÂwniezÇ

dziewieÎtnastoletni Scott Kammeyer byli po-

chøonieÎci graÎ.Joel byø mistrzem strategii, a Bil-

ly i Scott odgrywali pewne postacie.Wedøug

zasady gry uczestnicy muszaΠbyc caøkowicie

posøuszni mistrzowi strategii.Gdy Joel musiaø

sieΠprzeprowadzic do Teksasu, wymysÂliø z przy-

jacioÂømi plan utrzymania przyjazÂni.Postanowili

zabic rodzineΠKammeyeroÂw, poniewazÇ rodzice

Scotta mieli samochoÂd, trocheΠbroni i pienieÎdzy,

przynajmniej wieÎcej nizÇ inni.Chøopcy zaczaili sieÎ

IV ± S

ZKODY WYWOèANE UZÇYWANIEM I NADUZÇYWANIEM MEDIOÂW

125

na rodzicoÂw Scotta, sÂciaÎgajaÎc ich z pracy do

domu pod pretekstem awarii w øazience.Pod-

czas morderstwa mistrz strategii, Henry, czekaø

na zewnaÎtrz i søuchaø strzaøoÂw z pistoletu, od-

dawanych przez poddanego Smitha.Ciaøa ro-

dzicoÂw i brata Scotta znaleziono w sobotni wie-

czoÂr w ich domu przy Gibson Street w miejsco-

wosÂci Bakersfield w Kalifornii.NarzeÎdzia zbrod-

ni (noÂzÇ i pistolet) zostaøy wrzucone do kanaøu

przez trzech przyjacioÂø, ktoÂrzy wyruszyli w po-

droÂzÇ do Ameryki Poøudniowej.Zanim dotarli do

Meksyku, wyczerpaøy sieΠim pieniaÎdze.Zostali

aresztowani, gdy przekraczali graniceΠKalifornii.

KazÇdy z nich przyznaø sieΠdo przesteÎpstwa

w rozmowie z prowadzaÎcym sÂledztwo

105

.

^

Osøabienie twoÂrczej wyobrazÂni

NieumiejeÎtne korzystanie ze sÂrodkoÂw ma-

sowego przekazu mozÇe prowadzic do zahamo-

wania wyobrazÂni. Wszystkie dzieci potrzebujaÎ

warunkoÂw do tworzenia wøasnych obrazoÂw

mentalnych i ksztaøcenia wyobrazÂni. ¹Dzieci

telewizyjneº pozbawione saΠtej mozÇliwosÂci,

skutkiem czego ich wyobrazÂnia ulega uposÂle-

dzeniu. Dzieci wychowywane przy telewizorze

przewazÇnie nie potrafiaΠwyjsÂc poza sfereΠjeÎzyka

obrazoÂw, nie umiejaΠskupic uwagi na sÂciezÇce

dzÂwieÎkowej programu telewizyjnego i powiaÎzacÂ

105

èukasz 1998.

IV ± S

ZKODY WYWOèANE UZÇYWANIEM I NADUZÇYWANIEM MEDIOÂW

127

dosÂwiadczen telewizyjnych z wøasnym realnym

zÇyciem.

^

Narkotyczne stymulowanie wyobrazÂni

PrzerazÇajaÎca wydaje sieΠprzyszøosÂc Polski,

ktoÂra zmierza w stroneΠkultury konsumpcyjnej,

odnoszaÎc sieΠdo dosÂwiadczen amerykanÂskich.

[...] w amerykanÂskim pejzazÇu widok czøowieka

pozbawionego jakiegokolwiek zwiaÎzku ze sÂwia-

tem, ktoÂry w stanie podobnym do narkotyczne-

go transu przyciska guziki gry wideo, jest raczej

powszedni

106

. Gry wideo saΠulubionaΠformaÎ

speÎdzania wolnego czasu przez møodych Ame-

rykanoÂw. Nie stwierdza sieΠtakzÇe istotnych roÂzÇ-

nic odnosÂnie do czeÎstotliwosÂci korzystania

z gier wideo mieÎdzy uczniami szkoÂø sÂrednich

a staøymi bywalcami salonoÂw gier. Møodzi cy-

bernauci sieÎgajaΠtakzÇe po sÂrodki narkotyczne,

ktoÂre pozwolaΠim gøeÎbiej odczuc wirtualnaΠrze-

czywistosÂcÂ. TwoÂrcaΠcybernetycznego psycho-

delizmu jest Terenie Mc Kenna. Przyczyniø sieÎ

on do skomponowania substancji DMT dime-

thyltryptaminy. Substancja ta ma rozwijac jazÂnÂ

i umysø, nie zaburzajaÎc stanu fizycznego orga-

nizmu

107

.

106

Godzic 1996h, s. 144.

107

Godzic 1996a.

IV ± S

ZKODY WYWOèANE UZÇYWANIEM I NADUZÇYWANIEM MEDIOÂW

128

^

Zaburzenia osobowosÂci pod postaciaÎ

zachowan antyspoøecznychi agresywnych

Badania polskich dzieci i møodziezÇy wska-

zujaÎ, zÇe 90% z nich jest aktywnymi konsumen-

tami gier wideo. NalezÇy zauwazÇycÂ, zÇe dzieci te

cheÎtniej wybierajaΠgry agresywne, zawierajaÎce

brutalne sceny przemocy. Swoje preferencje

opisujaΠnasteÎpujaÎco: [...] im bardziej krwawe,

tym lepiej. Moja ulubiona gra to Mortal Combat

± szczegoÂlnie wyrywanie kreÎgosøupoÂw

108

.

GøoÂwnym mechanizmem, ktoÂry wykorzystujaÎ

dzieci, jest modelowanie

109

. Døugotrwaøe oglaÎ-

danie przemocy, wzmocnione innymi czynni-

kami, mozÇe prowadzic do trwaøego wzrostu

wrogosÂci i agresji oraz do znieczulenia na prze-

moc w zÇyciu spoøecznym

110

. Najnowsze bada-

nia amerykanÂskie pokazujaÎ, zÇe zmiany w oso-

bowosÂci pod wpøywem gier komputerowych

mogaΠmiec charakter trwaøy. Osoby, ktoÂre

w dziecinÂstwie zajmowaøy sieΠgrami zawierajaÎ-

cymi przemoc, jako ludzie dorosÂli czeÎsÂciej

przejawiaøy postawy agresywne wobec in-

nych, zwøaszcza w sytuacjach konfliktowych,

czeÎsÂciej takzÇe wchodziøy w konflikty z prawem.

108

BoronÂ, Zyss 1996.

109

Bandura 1977.

110

Braun-Gaøkowska 1997, s. 2-8; Ulfik-Jaworska

2003.

IV ± S

ZKODY WYWOèANE UZÇYWANIEM I NADUZÇYWANIEM MEDIOÂW

129

Na podstawie dotychczas przeprowadzo-

nych badan psychologicznych mozÇemy powie-

dziecÂ, izÇ dzieci korzystajaÎce z gier komputero-

wych ujawniajaΠsilnaΠpotrzebeΠautonomii, eks-

presji siebie. MozÇna je scharakteryzowac jako

osoby z nasilonaΠagresjaÎ, pewne siebie, a jed-

noczesÂnie uchylajaÎce sieΠod odpowiedzialnosÂ-

ci. CzeÎsto wysteÎpujaΠu nich cechy osobowosÂci

narcystycznej, ktoÂre wyrazÇajaΠsieΠprzekona-

niem o wøasnej doskonaøosÂci i wyjaÎtkowosÂci.

Cechy te wspoÂøwysteÎpujaΠz maøaΠpotrzebaΠro-

zumienia siebie i innych.

Na podstawie badan przeprowadzonych

przez AleksandreΠGaøeΠmozÇna nakresÂlic psy-

chologiczny portret osoÂbzajmujaÎcych sieΠgra-

mi komputerowymi. Cechuje je niska emocjo-

nalnosÂcÂ, przejawiajaÎca sieΠw tresÂci i formie wy-

razÇania emocji (saΠone ubogie i powierzchow-

ne); niepokoÂj, ktoÂry manifestuje sieΠw dwoÂch

sposobach zachowania: wycofywaniu sieÎ

z kontaktoÂw, apatii i obnizÇonej aktywnosÂci lub

manifestowaniu agresywnosÂci i impulsywnosÂci.

Ciekawym zjawiskiem wysteÎpujaÎcym u osoÂb

uzalezÇnionych od gier jest traktowanie innych

jako przedmiotoÂw, ktoÂre nalezÇy zniszczycÂ, wy-

korzystac luboszukacÂ, aby osiaÎgnaÎc zamierzo-

ny cel

111

.

111

Gaøa, Ulfik 2000, s. 57-58.

IV ± S

ZKODY WYWOèANE UZÇYWANIEM I NADUZÇYWANIEM MEDIOÂW

130

3. Szkody spoøeczne

Media, oddziaøujaÎc na jednostkeÎ, oddziaøujaÎ

roÂwniezÇ na caøe spoøeczenÂstwo. Z pewnosÂciaÎ

i w sposoÂbpozytywny, i negatywny. WspoÂø-

czesne mass media rozpoczynajaΠswoÂj kon-

takt z odbiorcami od badania ich opinii. ZnajaÎc

potrzeby ludzi, i te usÂwiadomione, i te nieusÂ-

wiadomione, wychodzaΠim naprzeciw. Oferta

medialna jest wieÎc adekwatna do oczekiwanÂ

spoøecznych. Opracowana lista przyjemnosÂci

spoøecznych, uwzgleÎdniajaÎca jedynie wartosÂci

nizÇsze, staje sieΠpodstawaΠtworzonych progra-

moÂw, ktoÂre potem majaΠnajwyzÇszaΠoglaÎdal-

nosÂcÂ

112

. Przekaz medialny koncentruje sieΠpra-

wie wyøaÎcznie na wartosÂciach nizÇszych, przy-

jemnosÂciowych i hedonistycznych. Nie ma

w nim odpowiedzialnosÂci, wartosÂci religijnych

czy posÂwieÎcenia dla drugiego czøowieka.

Do spoøecznych konsekwencji niewøasÂciwe-

go odbioru mass medioÂw nalezÇaÎ:

^

Wyobcowanie czøowieka ze sÂwiata

realnego

Cechami specyficznymi wspoÂøczesnego

spoøeczenÂstwa konsumpcyjnego saÎ: wielosÂcÂ,

112

Godzic 1996; ZaseÎpa 2000.

IV ± S

ZKODY WYWOèANE UZÇYWANIEM I NADUZÇYWANIEM MEDIOÂW

131

roÂzÇnosÂcÂ, rozmaitosÂcÂ, heterogenicznosÂcÂ, nieok-

resÂlonosÂcÂ, fragmentarycznosÂcÂ, niespoÂjnosÂcÂ,

pluralizm, przypadkowosÂcÂ, ambiwalencja

113

.

Akcentuje sieΠto, co zÇywioøowe i chaotyczne,

asystemowe i nieracjonalne. Pojawia sieΠtroÂj-

przymierze wartosÂci dominujaÎcych: swobody,

roÂzÇnorodnosÂci i tolerancji. Czøowiek ¹bombar-

dowanyº setkami informacji pøynaÎcych ze sÂrod-

koÂw masowego przekazu, niekiedy sprzecz-

nych i wzajemnie sieΠwykluczajaÎcych, nie mo-

zÇe uporzaÎdkowac proponowanych mu wzor-

coÂw i koncepcji wedøug swoich dotychczaso-

wych zasad. WielosÂc sprzecznych informacji

stwarza zagrozÇenie dla optymalnego funkcjo-

nowania czøowieka. Czøowiek w natøoku infor-

macji, ktoÂrych nie potrafi w caøosÂci przetworzycÂ

i odniesÂc do wøasnego systemu wartosÂci, czuje

sieΠzagrozÇony i bezsilny, skøonny do dziaøanÂ

konformistycznych i okazjonalnych. Czøowiek

taki jest skøonny poddac sieΠmodzie, propozy-

cjom medialnym, ktoÂre do niego docierajaÎ.

SzczegoÂlnie atrakcyjne saΠprzekazy oferujaÎce

natychmiastowaΠprzyjemnosÂc i zaspokojenie

wszystkich potrzebodbiorcy. Media uzyskujaÎ

widza zaangazÇowanego, obywatela kultury

konsumpcyjnej.

113

MarianÂski 1995.

IV ± S

ZKODY WYWOèANE UZÇYWANIEM I NADUZÇYWANIEM MEDIOÂW

132

^

Osøabienie tozÇsamosÂci narodowej

i wartosÂci chrzesÂcijanÂskich

Kultura Zachodu zalewa naszaΠkultureΠsty-

lem proponujaÎcym zÇycie pozbawione odpowie-

dzialnosÂci za jego godnosÂc i ksztaøt. WyrazÂna

jest w kulturze popularnej marginalizacja wartosÂ-

ci chrzesÂcijanÂskich

114

. Media preferujaΠw swoim

przekazie trendy kultur obcych, zapominajaÎc lub

celowo pomijajaÎc polskie wartosÂci narodowe.

Podobne stanowisko zajmujaΠmass media od-

nosÂnie do religii. Programy o tematyce religijnej

zajmujaΠnajmniejszaΠczeÎsÂc ramoÂwki radia i tele-

wizji. CzeÎsto postawy proreligijne zostajaΠw me-

diach wysÂmiewane i karykaturyzowane. Ponadto

nagminnym zjawiskiem jest izolowanie religii od

innych dziedzin kultury

115

. Wiedza, etyka czy

polityka, pozbawione religii, zostajaΠpozbawio-

ne prawdy obiektywnej, co prowadzi do relaty-

wizmu moralnego we wszystkich dziedzinach

zÇycia. ZagrozÇenia moralne to przede wszystkim

øatwy i niekontrolowany dosteÎp dzieci i møodziezÇy

do informacji o tresÂciach niepozÇaÎdanych. Okazu-

je sieÎ, zÇe nie istniejaΠzÇadne naprawdeΠskuteczne

filtry, ktoÂre uniemozÇliwiaΠdotarcie do stron moral-

nie nagannych.

114

Lepa 1996.

115

JaroszynÂski, www.rodzinapolska.pl

IV ± S

ZKODY WYWOèANE UZÇYWANIEM I NADUZÇYWANIEM MEDIOÂW

133

^

Konsumpcyjny styl zÇycia

Konsumpcjonizm obecny w mediach nie

pozostaje obojeÎtny w odniesieniu do rozwoju

møodego pokolenia. Møodzi ludzie bowiem

czerpiaΠz medioÂw wiedzeΠo sÂwiecie. SaΠskøonni

przyjmowac za prawdziwe wzorce spoøecznych

zachowan przedstawione w mediach. WsÂroÂd

dzieci i møodziezÇy bardziej popularne saΠzacho-

wania z rodzin wysteÎpujaÎcych w serialach tele-

wizyjnych nizÇ normy i wartosÂci obecne w ich

realnych rodzinach. MøodziezÇ uczy sieΠzachod-

niego, tak zwanego ¹modnegoº stylu zÇycia,

w ktoÂrym naczelne miejsce w systemie wartosÂ-

ci zajmujaΠprzyjemnosÂci pozbawione odpowie-

dzialnosÂci. Telewizja czy komputer stajaΠsieÎ

obecnie modnym sÂrodkiem wychowawczym.

ZasteÎpujaΠczeÎsto rodzicoÂw skoncentrowanych

na pracy. To wøasÂnie telewizja i inne sÂrodki ma-

sowej komunikacji w duzÇej mierze ksztaøtujaÎ

postawy dzieci i møodziezÇy. Od tresÂci przeka-

zoÂw medialnych zalezÇy stosunek møodego po-

kolenia do sÂwiata, spoøeczenÂstwa, wartosÂci na-

rodowych i do drugiego czøowieka.

^

Osøabienie komunikacji w rodzinie

Telewizja jest wrogiem komunikacji w rodzi-

nie. JakzÇe czeÎsto zdarza sieÎ, zÇe caøa rodzina

siedzi przed telewizorem razem ± nie wspoÂl-

nie, lecz obok siebie. SaΠw jednym miejscu,

ale nie majaΠkontaktu ze sobaÎ, kazÇdy z nich

IV ± S

ZKODY WYWOèANE UZÇYWANIEM I NADUZÇYWANIEM MEDIOÂW

134

jest w kontakcie z bohaterem filmu, redaktorem

programu czy sprawozdawcaΠsportowym.

Dziecko wielokrotnie prosi ojca lubmatkeÎ

o obejrzenie rysunku czy budowli z klockoÂw,

rodzice jednak, zajeÎci oglaÎdaniem filmu, albo

w ogoÂle nie søyszaΠprosÂby, albo odtraÎcajaÎ

dziecko. Kilkakrotnie odpychane, z coraz

mniejszym zapaøem podejmuje kolejne proÂb y

nawiaÎzania kontaktu i zwroÂcenia na siebie

uwagi. W rodzinach speÎdzajaÎcych duzÇo cza-

su przed telewizorem wieÎzi mieÎdzy poszcze-

goÂlnymi czøonkami stopniowo sieΠrozluzÂniajaÎ.

Gdy rodzina jest pograÎzÇona w telewizyjnym

transie, nie ma czasu na rozmoweÎ, na wymia-

neΠmysÂli, uczucÂ, przekazywanie wartosÂci. MoÂ-

wiaÎc o telewizji jako przeszkodzie komunikacji

w rodzinie, mozÇna pokusic sieΠroÂwniezÇ o od-

wrotne stwierdzenie: ludzie, ktoÂrzy potrafiaÎ

cieszyc sieΠsobaÎ, nie popadajaΠw telewizyjne

uzalezÇnienie. PotrafiaΠoni uchronic przed nim

takzÇe swoje dzieci, ukazujaÎc im znacznie bo-

gatszy, pieÎkniejszy i ciekawszy sÂwiat od tego

ze szklanego ekranu.

^

Zagubienie

KolejnaΠcechaΠwspoÂøczesnosÂci jest zagubie-

nie ludzi. W relatywizmie kulturowym zwøaszcza

møodziezÇ nie mozÇe odnalezÂc wøasnej tozÇsamosÂci

i systemu wartosÂci. Møodzi funkcjonujaΠwedøug

zasady ¹tu i terazº. Ich system wartosÂci jest tak-

IV ± S

ZKODY WYWOèANE UZÇYWANIEM I NADUZÇYWANIEM MEDIOÂW

135

zÇe na ¹tu i terazº. W zalezÇnosÂci od sytuacji war-

tosÂc staje sieΠprzywaraÎ, a przywara wartosÂciaÎ.

Najpopularniejszym mechanizmem obronnym

przed niezrozumieniem rzeczywistosÂci jest dzi-

siaj ucieczka w sÂwiat iluzyjnych gier czy wirtual-

nej rzeczywistosÂci. SÂwiat iluzji kreowany jest nie

tylko w rzeczywistosÂci wirtualnej i grach wideo,

lecz takzÇe w telewizji. Przykøadem jest Music

Television, ktoÂra w perfekcyjny sposoÂbwykreo-

waøa sÂwiat iluzji. Music Television zaciera granice

mieÎdzy przeszøosÂciaÎ, terazÂniejszosÂciaΠi przy-

szøosÂciaÎ, co stwarza iluzyjnosÂc czasu i przestrze-

ni. KranÂcowym przypadkiem negatywnego od-

dziaøywania medioÂw elektronicznych saΠtwier-

dzenia wysuwane przez Williama Borroughsa,

autora Nagiego lunchu. Akceptuje on cyberprze-

strzen jako swoÂj sÂwiat, przy czym formuje zÇaÎda-

nia uwolnienia czøowieka z ograniczen material-

nego ciaøa poprzez rozwoÂj technologii

116

.

^

AnonimowosÂcÂ

ZagrozÇeniem spoøecznym wynikajaÎcym ze

sÂwiata elektroniki jest anonimowosÂcÂ. W sieci

funkcjonujaΠidealne obrazy realnych konsu-

mentoÂw. Zmianie ulega: wiek, imieÎ, wyglaÎd

zewneÎtrzny, cechy charakteru, a nawet pøecÂ.

Wydarzenia ostatnich miesieÎcy dostarczajaÎ

dowodoÂw na tragiczne konsekwencje korzys-

116

Godzic 1996.

IV ± S

ZKODY WYWOèANE UZÇYWANIEM I NADUZÇYWANIEM MEDIOÂW

136

tania z Internetu przez møodziezÇ. W Anglii zo-

staøa uprowadzona nastolatka, ktoÂra w sieci

podawaøa sieΠza osobeΠpeønoletniaΠi nawiaÎzaøa

kontakt z dojrzaøym meÎzÇczyznaÎ. Wydarzenie to

wywoøaøo dyskusjeΠna temat korzystania z In-

ternetu przez niepeønoletnich.

^

PrzesteÎpczosÂc komputerowa

OmawiajaÎc spoøeczne skutki uzalezÇnienia od

mass medioÂw, nalezÇy wspomniec takzÇe o prze-

steÎpczosÂci komputerowej, ktoÂra jest formaΠprze-

steÎpstwa przeciwko wøasnosÂci i mieniu. Po-

wszechne jest nielegalne kopiowanie progra-

moÂw na wøasny uzÇytek, wynikajaÎce z duzÇego

zapotrzebowania na nie i zarazem wysokich

cen oryginalnych egzemplarzy. Istnieje takzÇe za-

wodowe piractwo komputerowe, ktoÂremu nie saÎ

w stanie przeszkodzic granice panÂstwowe

117

.

PodsumowujaÎc rozwazÇania na temat szkoÂd

wynikajaÎcych z niewøasÂciwego uzÇywania lub

naduzÇywania mass medioÂw, nalezÇy przypom-

niecÂ, zÇe siøa i jakosÂc oddziaøywania medioÂw na

czøowieka zalezÇy przede wszystkim od cech

jego osobowosÂci, a w przypadku dzieci

przede wszystkim od sÂrodowiska wychowaw-

czego. Ze wzgleÎdu na tak duzÇaΠroÂzÇnorodnosÂcÂ

osobowosÂci w spoøeczenÂstwie nie mozÇna moÂ-

wic o uniwersalnym modelu odbiorcy medial-

117

Sienkiewicz 1995.

IV ± S

ZKODY WYWOèANE UZÇYWANIEM I NADUZÇYWANIEM MEDIOÂW

137

nego. OgoÂlne cechy tego modelu saΠjednak

wyrazÂne. WspoÂøczesny konsument kultury po-

pularnej chce byc odbiorcaΠaktywnym, kontro-

lujaÎcym rzeczywistosÂcÂ. Czy jednak jest to mozÇ-

liwe? Czøowiek znajdujaÎcy sieΠw sÂwiecie prze-

øadowanym informacjaΠnie jest w stanie ode-

brac i przetworzyc wszystkich informacji, ktoÂ-

re do niego napøywajaÎ. Niejednokrotnie podej-

muje decyzje, opierajaÎc sieΠna informacjach

niepeønych, szczaÎtkowych, ktoÂre saΠmocno za-

barwione emocjonalnie, lub na najczeÎsÂciej po-

wtarzanych

118

. Zwøaszcza w tych dziedzinach,

ktoÂre saΠczøowiekowi mniej znane, jest on

w stanie przyjaÎc za prawdziwe tresÂci uzyskane

z medioÂw. Przykøadem saΠnp. wzorce zacho-

wan seksualnych, moda, style wychowawcze.

WspoÂøczesny czøowiek sÂwiadomie poszuku-

je w mediach informacji i rozrywki, niesÂwiado-

mie natomiast daÎzÇy do zaspokojenia roÂzÇnych

potrzebpsychicznych. Mass media, zaspo-

koiwszy potrzeby czøowieka, oddziaøujaΠna nie-

go poprzez przekazywane tresÂci. Niebezpie-

czenÂstwo tkwi w tym, zÇe w przekazie medial-

nym niekiedy trudno jest odroÂzÇnic prawdeΠod

faøszu, a rzeczywistosÂc od iluzji.

118

Cialdini 1996.

IV ± S

ZKODY WYWOèANE UZÇYWANIEM I NADUZÇYWANIEM MEDIOÂW

138

Rozdziaø V

Profilaktyka naduzÇywania sÂrodkoÂw

masowego przekazu

Profilaktyka rozumiana jako sposoÂb reago-

wania na rozmaite zjawiska spoøeczne, ktoÂre

oceniane saΠjako szkodliwe i niepozÇaÎdane,

skøania do traktowania takich zjawisk w kate-

goriach zagrozÇen i podejmowania wysiøkoÂw

w celu ich eliminacji lub chocÂby ogranicze-

nia

119

. Profilaktyka w takim ujeÎciu ma roÂwniezÇ

zastosowanie w obszarze sÂrodkoÂw masowego

przekazu. SÂrodki te saΠnarzeÎdziami przekazu

informacji pøynaÎcej od nadawcy do odbiorcy.

Opisane we wczesÂniejszych rozdziaøach nega-

tywne skutki oddziaøywania mass medioÂw mo-

gaΠbyc spowodowane wysøaniem niewøasÂciwe-

go czy wreÎcz szkodliwego (zamierzonego lub

nieumysÂlnego) przekazu medialnego przez

nadawceΠlub niewøasÂciwym (rozmysÂlnym czy

niesÂwiadomym) odbiorem przekazu medialne-

go przez odbiorceÎ. Dziaøania profilaktyczne,

majaÎce na celu ustrzezÇenie odbiorcoÂw przed

negatywnymi skutkami przekazu medialnego

lub ograniczenie negatywnych skutkoÂw dziaøa-

nia mass medioÂw, kierowane mogaΠbyc zatem

119

SzymanÂska, Zamecka 2002.

V ± P

ROFILAKTYKA NADUZÇYWANIA MEDIOÂW

139

zaroÂwno do nadawcoÂw, jak i odbiorcoÂw me-

dialnych.

1. Strategie kierowane do nadawcoÂw

Ustawa o radiofonii i telewizji zakøada, zÇe

programy publicznej radiofonii i telewizji po-

winny:

^

kierowac sieΠodpowiedzialnosÂciaΠza søo-

wo i dbac o dobre imieΠpublicznej radiofonii

i telewizji,

^

rzetelnie ukazywac caøaΠroÂzÇnorodnosÂcÂ

wydarzen i zjawisk w kraju i za granicaÎ,

^

sprzyjac swobodnemu ksztaøtowaniu sieÎ

poglaÎdoÂw obywateli oraz formowaniu sieΠopinii

publicznej,

^

umozÇliwiac obywatelom i ich organiza-

cjom uczestniczenie w zÇyciu publicznym po-

przez prezentowanie zroÂzÇnicowanych poglaÎ-

doÂw i stanowisk oraz wykonywanie prawa do

kontroli i krytyki spoøecznej,

^

søuzÇyc rozwojowi kultury, nauki i osÂwiaty,

ze szczegoÂlnym uwzgleÎdnieniem polskiego do-

robku intelektualnego i artystycznego,

^

respektowac chrzesÂcijanÂski system war-

tosÂci, za podstaweΠprzyjmujaÎc uniwersalne za-

sady etyki,

^

søuzÇyc umacnianiu rodziny,

V ± P

ROFILAKTYKA NADUZÇYWANIA MEDIOÂW

140

^

søuzÇyc ksztaøtowaniu postaw prozdrowot-

nych,

^

søuzÇyc zwalczaniu patologii spoøecznych,

^

uwzgleÎdniac potrzeby mniejszosÂci naro-

dowych i grup etnicznych

120

.

RoÂwnoczesÂnie ustawa o radiofonii i tele-

wizji zastrzega, zÇe:

^

audycje lub inne przekazy nie mogaΠpro-

pagowac dziaøan sprzecznych z prawem,

z polskaΠracjaΠstanu oraz postaw i poglaÎdoÂw

sprzecznych z moralnosÂciaΠi dobrem spoøecz-

nym, a w szczegoÂlnosÂci nie mogaΠzawieracÂ

tresÂci dyskryminujaÎcych ze wzgleÎdu na raseÎ,

pøec lub narodowosÂcÂ,

^

audycje lub inne przekazy powinny sza-

nowac przekonania religijne odbiorcoÂw,

a zwøaszcza chrzesÂcijanÂski system wartosÂci,

^

audycje lub inne przekazy nie mogaÎ

sprzyjac zachowaniom zagrazÇajaÎcym zdrowiu

lub bezpieczenÂstwu oraz zachowaniom zagra-

zÇajaÎcym sÂrodowisku naturalnemu,

^

zabronione jest rozpowszechnianie audy-

cji lub innych przekazoÂw zagrazÇajaÎcych fizycz-

nemu, psychicznemu lub moralnemu rozwojo-

wi maøoletnich, w szczegoÂlnosÂci zawierajaÎcych

120

Ustawa o radiofonii i telewizji, rozdziaø 1, art. 21,

www.krrit.bip.ornak.pl

V ± P

ROFILAKTYKA NADUZÇYWANIA MEDIOÂW

141

tresÂci pornograficzne lub w sposoÂb nieuzasad-

niony eksponujaÎcych przemoc,

^

audycje lub inne przekazy zawierajaÎce

sceny lub tresÂci mogaÎce miec negatywny

wpøyw na prawidøowy fizyczny, psychiczny lub

moralny rozwoÂj maøoletnich, mogaΠbyc rozpow-

szechniane wyøaÎcznie w godzinach od 23 do 6,

^

nadawcy saΠzobowiaÎzani do oznaczania

audycji lub innych przekazoÂw, o ktoÂrych mowa

w powyzÇszym punkcie, odpowiednim symbolem

graficznym przez caøy czas ich emisji telewizyjnej

lub zapowiedziaΠsøownaÎ, informujaÎcaΠo zagrozÇe-

niach wynikajaÎcych z tresÂci emisji radiowej,

^

nadawcy saΠzobowiaÎzani do oznaczania

audycji i innych przekazoÂw, z wyøaÎczeniem ser-

wisoÂw informacyjnych, reklam, telesprzedazÇy,

transmisji sportowych i przekazoÂw tekstowych,

odpowiednim symbolem graficznym przez caøy

czas ich emisji telewizyjnej, uwzgleÎdniajaÎc sto-

pien szkodliwosÂci danej audycji lub przekazu

dla maøoletnich w poszczegoÂlnych katego-

riach wiekowych

121

.

Zasady profilaktyki wydajaΠsieΠujeÎte w prze-

pisach prawnych dotyczaÎcych podmiotoÂw re-

prezentujaÎcych publiczne sÂrodki masowego

przekazu. Prawa te nie saΠjednak stosowane

121

Ustawa o radiofonii i telewizji, rozdziaø 1, art. 18,

www.krrit.bip.ornak.pl

V ± P

ROFILAKTYKA NADUZÇYWANIA MEDIOÂW

142

w sektorze medioÂw komercyjnych. Obserwuje

sieΠponadto, co dowiedziono w poprzednich

rozdziaøach, liczne zaniedbania we wprowa-

dzaniu powyzÇszych przepisoÂw w zÇycie, takzÇe

przez media publiczne. KwestiaΠniewaÎtpliwie

najwazÇniejszaΠw profilaktyce skierowanej na

nadawcoÂw medialnych beÎdzie jasne i wyrazÂne

okresÂlenie prawnych regulacji dotyczaÎcych

tresÂci przekazywanych przez media (zaroÂwno

publiczne, jak i komercyjne) oraz skuteczne

egzekwowanie tych ustalen w praktyce.

KosÂcioÂø podkresÂla odpowiedzialnosÂc moral-

naΠludzi dysponujaÎcych sÂrodkami spoøecznego

przekazu za prawdziwosÂc rozpowszechnia-

nych informacji, za potrzeby i reakcje, jakie

one wywoøujaÎ, i za wartosÂci, ktoÂre propagujaÎ.

W adhortacji apostolskiej Pawøa VI o ewangeli-

zacji w sÂwiecie wspoÂøczesnym (Evangelii nun-

tiandi) dostrzega sieΠprzydatnosÂc sÂrodkoÂw

spoøecznego przekazu w nauczaniu kateche-

tycznym, nazywajaÎc je ¹poteÎzÇnaΠpomocaκ

w gøoszeniu oreÎdzia Ewangelii

122

. Siøa ta po-

winna byc uzÇywana nie bez zastrzezÇenÂ, ale

tak, by rozwijaøa horyzonty jednostek i spoøe-

czenÂstw. TwoÂrcy programoÂw telewizyjnych po-

winni starac sieΠo wyostrzenie wøasnej wrazÇli-

wosÂci w kwestii oceny tworzonych audycji.

122

Evangelii nuntiandi, s. 45-46.

V ± P

ROFILAKTYKA NADUZÇYWANIA MEDIOÂW

143

Nic nie mozÇe zwolnic twoÂrcoÂw przekazoÂw

medialnych od odpowiedzialnosÂci za to, co

prezentujaΠswoim odbiorcom. ObowiaÎzkiem

medioÂw publicznych i prywatnych jest dbanie,

by poprzez przekazywane tresÂci nie dziaøacÂ

w sposoÂb szkodliwy, ale przeciwnie, by dostar-

czac spoøeczenÂstwu wzoroÂw pozytywnych,

ksztaøtujaÎcych postawy prospoøeczne. Stosun-

kowo maøo moÂwi sieΠjeszcze o odpowiedzial-

nosÂci za tresÂci wprowadzane do Internetu. Wy-

daje sieÎ, zÇe jest to jedno z tych zjawisk, w ktoÂ-

rych rzeczywistosÂc wyprzedziøa refleksjeΠo nim.

2. Strategie kierowane do odbiorcoÂw

RoÂwnie wazÇna, jak dziaøania skierowane do

nadawcoÂw medialnych, jest dziaøalnosÂc profi-

laktyczna w stosunku do odbiorcoÂw tresÂci pøy-

naÎcych ze sÂrodkoÂw masowego przekazu. Fila-

rem dziaøalnosÂci profilaktycznej jest wycho-

wanie do korzystania z medioÂw. Przekazuje

ono odbiorcom okresÂlonaΠwiedzeΠna temat

mechanizmoÂw stosowanych w przekazie

informacji medialnej i obejmuje liczne ob-

szary:

^

Czas korzystania z mass medioÂw. Wcho-

dzi tu w greΠzaroÂwno pora korzystania, jak i ilosÂcÂ

czasu speÎdzanego przed telewizorem, kompu-

terem czy przy telefonie.

V ± P

ROFILAKTYKA NADUZÇYWANIA MEDIOÂW

144

^

UmiejeÎtnosÂc dokonywania wyboroÂw tego,

co ma byc oglaÎdane, søuchane lub czytane. Od-

biorcy powszechnie oglaÎdajaΠbaÎdz søuchajaÎ

wszystko, ¹jak leciº, majaÎc stale wøaÎczony tele-

wizor lub aparat radiowy. Proces przygotowania

dzieci do odbioru programoÂw telewizyjnych

i selekcji oferowanych audycji nalezÇy rozpo-

czaÎc od najwczesÂniejszych lat, ksztaøtujaÎc nie-

zbeÎdne w tej dziedzinie umiejeÎtnosÂci i nawyki.

^

SÂwiadomosÂc tego, zÇe ¹nie wszystko jest

dla wszystkichº. SÂwiadomy odbiorca musi wie-

dziec o tym, zÇe sieÎganie po tresÂci okrutne, nie-

etyczne i drastyczne znieksztaøca jego psychi-

keΠi obciaÎzÇa sumienie.

^

Wiedza rodzicoÂw o tym, co ich dzieci

czytajaÎ, oglaÎdajaΠi søuchajaÎ. Rodzice powinni

kierowac procesem percepcji tresÂci medial-

nych u dzieci, rozbudzajaÎc ich potrzeby pozna-

wcze, spoøeczne i kulturalne. Rodzice, ktoÂrzy

nie interesujaΠsieΠtym, co dzieci oglaÎdajaÎ, naj-

czeÎsÂciej nie wiedzaÎ, jaka beÎdzie zawartosÂcÂ

tresÂciowa programu, jakie wartosÂci oferuje on

ich dziecku, a jakie mozÇe przyniesÂc niebezpie-

czenÂstwa.

^

Towarzyszenie dziecku w odbiorze tresÂci

medialnych. OglaÎdanie razem z dziecÂmi okresÂ-

lonych, nawet kontrowersyjnych programoÂw,

wzgleÎdnie czytanie pewnych tekstoÂw, aby na-

steÎpnie podjaÎc dyskusjeÎ, pomoÂc dziecku w do-

V ± P

ROFILAKTYKA NADUZÇYWANIA MEDIOÂW

145

strzezÇeniu ich deformujaÎcego wpøywu czy de-

strukcyjnego oddziaøywania.

Do warunkoÂw prawidøowego korzystania

z telewizji nalezÇaÎ:

^

rodzinne oglaÎdanie programoÂw,

^

zaplanowanie czasu i pory oglaÎdania tele-

wizji,

^

zapewnienie, zwøaszcza dzieciom, odpo-

wiednich warunkoÂw odbioru programoÂw tele-

wizyjnych,

^

oglaÎdanie programoÂw dostosowanych do

wieku odbiorcoÂw,

^

kontrolowanie przez rodzicoÂw jakosÂci

programoÂw oglaÎdanych przez dzieci,

^

kontrolowanie czasu i liczby oglaÎdanych

przez dzieci programoÂw,

^

okresÂlenie w rodzinie zasad oglaÎdania

telewizji,

^

dokonywanie krytycznej oceny programoÂw.

Do warunkoÂw prawidøowego korzystania

z komputera nalezÇaÎ:

^

niepozostawianie bez nadzoru dzieci

z komputerem,

^

jasno okresÂlone reguøy korzystania z kom-

putera, selekcja dokonywana krytycznie,

^

stosowanie zasady ¹najpierw obowiaÎzki,

a poÂzÂniej zabawaº,

^

kontrolowanie obszaroÂw, ktoÂre dziecko

odwiedza w Internecie,

V ± P

ROFILAKTYKA NADUZÇYWANIA MEDIOÂW

146

^

kupowanie gier odpowiednich dla wieku

dziecka,

^

ograniczenie czasu siedzenia przy kom-

puterze,

^

przestrzeganie przerw na aktywny odpo-

czynek,

^

stosowanie roÂzÇnych form aktywnosÂci al-

ternatywnych.

PrzysteÎpujaÎc do codziennej pracy przy

komputerze, warto pamieÎtac o wøasÂciwym

przygotowaniu stanowiska pracy i prze-

strzeganiu podstawowych zasad ergono-

mii. Do najwazÇniejszych nalezÇaÎ:

^

prawidøowy ekran ± ostry obraz, dobry

kontrast, bez migotania, optymalne saΠczarne

znaki na jasnym tle, odlegøosÂc twarzy od ekra-

nu powinna wynosic 50-60 cm, goÂrna kraweÎdzÂ

monitora powinna znajdowac sieΠmniej wieÎcej

na poziomie oczu piszaÎcego;

^

wygodne miejsce pracy ± pøaska klawia-

tura z odpowiedniaΠpodpoÂrkaΠpod nadgarstek,

krzesøo z regulowanym oparciem, duzÇo wolne-

go miejsca na nogi;

^

osÂwietlenie ± niedopuszczalne jest bez-

posÂrednie padanie sÂwiatøa na ekran, monitor

komputera najlepiej ustawic z prawej strony

w stosunku do pøaszczyzny okna;

^

wieÎcej ruchu ± przy komputerze nalezÇy

jak najczeÎsÂciej zmieniac pozycjeΠciaøa, czas

V ± P

ROFILAKTYKA NADUZÇYWANIA MEDIOÂW

147

ciaÎgøej pracy nalezÇy ograniczyc do 50-60 mi-

nut, przy czym powinno sieΠwykonac 10-minu-

towaΠprzerweÎ;

^

przerwy w pracy ± przy komputerze nie

powinno sieΠpracowac døuzÇej nizÇ 4-5 godzin

dziennie, a dzieciom nalezÇy ograniczyc czas

zabawy przy monitorze do 1-2 godzin dzien-

nie, uwzgleÎdniajaÎc przy tym czas speÎdzony

przed telewizorem;

^

wietrzenie ± czeÎste wietrzenie pomie-

szczenia sprzyja prawidøowemu dotlenieniu,

niezbeÎdnemu podczas pracy umysøowej.

DuzÇa liczba uzalezÇnien od sÂrodkoÂw maso-

wego przekazu, zwøaszcza wsÂroÂd dzieci i møo-

dziezÇy, wskazuje na potrzebeΠwprowadzenia do

szkoÂø edukacji medialnej. Nauczenie dzieci

i møodziezÇy rozsaÎdnego korzystania z medioÂw

elektronicznych oraz zapobieganie uzalezÇnie-

niom w tej dziedzinie staje sieΠjednym z najwazÇ-

niejszych obecnie zadan wychowawczych

w rodzinie i szkole. Konieczne jest mieÎdzy inny-

mi stawianie møodziezÇy rozsaÎdnych wymaganÂ,

uczenie dyscypliny i czujnosÂci, a takzÇe egzek-

wowanie konsekwencji, gdy podejmie bøeÎdne

decyzje. NalezÇy jednoczesÂnie pamieÎtacÂ, izÇ møo-

dzi ludzie mogaΠsieΠuczyc wolnosÂci tylko wtedy,

kiedy zÇyjaΠwsÂroÂd dorosøych, ktoÂrzy w dojrzaøy

sposoÂb posøugujaΠsieΠwøasnaΠwolnosÂciaÎ.

V ± P

ROFILAKTYKA NADUZÇYWANIA MEDIOÂW

148

Rozdziaø VI

Mity zwiaÎzane z mediami

Dzisiaj w spoøeczenÂstwie istnieje wiele nie-

prawdziwych przekonan na temat mass me-

dioÂw. Przekonania te powtarzane saΠnawet

przez ludzi nauki i sztuki jako fakty. PolegajaÎ

one na wyolbrzymianiu pozytywnej roli mass

medioÂw baÎdz na zauwazÇaniu wyøaÎcznie nega-

tywnych konsekwencji korzystania z nich.

W mitach brakuje obiektywnego spojrzenia

na roleΠmedioÂw w spoøeczenÂstwie. PonizÇej

przedstawione zostanaΠmity na temat oddzia-

øywania medioÂw na czøowieka, a takzÇe prze-

analizowane ich pochodzenie i stopien praw-

dziwosÂci.

1. Mity dotyczaÎce gier komputerowych

i Internetu

Pierwszy mit zaprezentujemy na podstawie

fragmentu badan Jarego Selenowa, zamie-

szczonych w ksiaÎzÇce OglaÎdanie i inne przyjem-

nosÂci kultury popularnej: [...] aktywnosÂc wydat-

kowana na gry powstrzymuje przed innymi

grozÂnymi spoøecznie zachowaniami

123

. Selnow

123

Godzic 1996, s. 144.

VI ± M

ITY ZWIAÎZANE Z MEDIAMI

149

twierdzi, zÇe ludzie, tracaÎc czas i pieniaÎdze na

gry wideo, ograniczajaΠswojaΠaktywnosÂcÂ

w innych dziedzinach zÇycia, w tym takzÇe

antyspoøecznych. NalezÇy przypuszczacÂ, zÇe je-

sÂli czøowiek stoi caøy wieczoÂr przy automacie

z graÎ, to nie popeøni w tym czasie zÇadnego

przesteÎpstwa, nie zachowa sieΠniestosownie,

nie wezÂmie narkotykoÂw. Jaka jest wobec tego

prawda? Czy aktywnosÂc wydatkowana na gry

komputerowe chroni czøowieka przed patolo-

giami? PrawdaΠjest, zÇe same gry niosaΠze sobaÎ

wiele niebezpieczenÂstw: uzalezÇniajaÎ, zacheÎcajaÎ

do agresji czy izolacji spoøecznej

124

. Pokazane

w grach zachowania z przemocaÎ, agresywne

sposoby rozwiaÎzywania konfliktoÂw stajaΠsieÎ

modelem relacji mieÎdzyludzkich dla konsumen-

ta gier. W podobnej sytuacji w sÂwiecie realnym

beÎdzie on skøonny zachowywac sieΠw ten sam

sposoÂb, ktoÂry w grze doprowadziø do jej po-

mysÂlnego zakonÂczenia. Tak wieÎc korzystajaÎcy

z gier komputerowych uczaΠsieΠpoprzez mode-

lowanie skutecznych reakcji zawartych w grach,

a niekiedy saΠto zachowania przesycone brutal-

nosÂciaΠi agresjaÎ. Ponadto uzalezÇniajaΠsieΠod

gier, co powoduje, zÇe zÇyjaΠw sÂwiecie irracjonal-

124

W tym miejscu jednak nie beÎdziemy koncentrowacÂ

sieΠna negatywnych skutkach gier, poniewazÇ zostaøy one

omoÂwione w rozdziale posÂwieÎconym szkodom wywoøa-

nym przez mass media.

VI ± M

ITY ZWIAÎZANE Z MEDIAMI

150

nym, zaniedbujaÎc wøasne obowiaÎzki i oddalajaÎc

sieΠod problemoÂw spoøecznych.

Mitem zupeønie przeciwnym do powyzÇsze-

go jest czeÎsto søyszane twierdzenie: wszystkie

gry komputerowe saΠzøe i szkodzaΠdzieciom.

Spotykamy sieΠtu z zupeønaΠnegacjaΠgier jako

form edukacyjnych i rozrywkowych. Negatyw-

ne aspekty wielu gier zostajaΠprzeniesione na

wszystkie gry komputerowe. Stanowisko takie

zamyka sieΠna wszelkie korzysÂci pøynaÎce

z uzÇytkowania gier komputerowych. IstniejaÎ

gry zreÎcznosÂciowe pozbawione jakichkolwiek

scen przemocy, a usprawniajaÎce wiele proce-

soÂw psychoruchowych dziecka. Do ciekawych

gier nalezÇaΠtakzÇe gry edukacyjne, w ktoÂrych

dziecko wraz z ulubionymi bohaterami filmo-

wymi czy basÂniowymi poznaje alfabet, cyfry,

biologieÎ, historieΠczy inne dziedziny wiedzy.

Okazuje sieÎ, zÇe gry mogaΠstac sieΠtakzÇe dosko-

naøaΠlekcjaΠkatechezy. Gra ¹Ja Jestemº, wyda-

na przez wydawnictwo ¹Marana Thaº, jest do-

skonaøym przykøadem edukacyjnej roli gier

komputerowych. Przenosimy sieΠw niej wraz

z chøopcem o imieniu Filip do Jerozolimy cza-

soÂw Jezusa i krok po kroku poznajemy zwycza-

je oÂwczesnych ludzi oraz dowiadujemy sieΠod

nich wiele o zÇyciu i dziaøalnosÂci Chrystusa. Po-

nadto zasady gry skonstruowane zostaøy w ten

sposoÂb, zÇe zmuszajaΠgracza do logicznego

VI ± M

ITY ZWIAÎZANE Z MEDIAMI

151

mysÂlenia, rozwiaÎzywania trudnych sytuacji,

a takzÇe ± co wazÇne ± saΠuzalezÇnione od decyzji

moralnych gracza.

CzeÎsto towarzyszy nam przekonanie, zÇe

komputer to podstawa zÇycia w XXI wieku.

Komputer staje sieΠdzis najwazÇniejszaΠwartosÂ-

ciaΠw zÇyciu wielu ludzi. CzeÎsÂciowo przekonanie

to zwiaÎzane jest z nowym stylem zÇycia, prze-

peønionym informacjaÎ. Styl ten wymusza posøu-

giwanie sieΠkomputerem w pracy i codziennym

zÇyciu. Niestety, czeÎsto koniecznosÂc posøugi-

wania sieΠnarzeÎdziami informatyki zamienia

sieΠw nieodpartaΠcheÎc obcowania z nimi. Skut-

kiem tego jest siedzenie ¹na czacieº zamiast

osobistej wizyty u znajomych, pisanie mejli po-

cztaΠelektronicznaΠzamiast tradycyjnego listu,

granie w gry komputerowe zamiast rodzin-

nych rozmoÂw czy szukanie informacji w Inter-

necie zamiast czytania prasy.

RozwijajaÎc dalej rozwazÇania, dochodzimy

do kolejnego mitu dotyczaÎcego Internetu: In-

ternet to niezastaÎpione zÂroÂdøo informacji.

PrawdaΠjest, zÇe w Internecie znajdujemy wiele

biezÇaÎcych informacji. Czy jednak czytanie wia-

domosÂci z Internetu mozÇe zastaÎpic ksiaÎzÇkeΠlub

gazeteÎ? Internet zawiera informacje aktualne,

ale i bardzo uproszczone, nie sposoÂb do nich

powracac jak do ulubionej lektury. Ponadto

informacje zamieszczane w Internecie nie za-

VI ± M

ITY ZWIAÎZANE Z MEDIAMI

152

wsze muszaΠbyc prawdziwe, a czeÎsto uniemozÇ-

liwienie identyfikacji autora danej informacji

ujemnie wpøywa na jej wiarygodnosÂcÂ. Tak wieÎc

optymalne byøoby øaÎczenie nowych osiaÎgnieÎcÂ

technologicznych, jak Internet, z tymi, na ktoÂ-

rych wychowaøy sieΠcaøe pokolenia PolakoÂw.

Powszechnym dzisiaj przekonaniem jest, zÇe

dzieci powinny korzystac z osiaÎgnieÎc tech-

niki jak najwczesÂniej. Skutkiem tego jest sa-

dzanie dwuletniego dziecka na kolanach przed

monitorem komputera. Trzylatek umie juzÇ sam

wøaÎczac telewizor, wideo i gra w gry kompute-

rowe, a rodzice saΠdumni, zÇe majaΠtak zdolne

dziecko. Z biegiem czasu dzieci speÎdzajaΠcoraz

wieÎcej czasu przed komputerem, serfujaÎc po

sieci, a rodzice zaczynajaΠsieΠniepokoicÂ. Dzieci

zaniedbujaΠnaukeΠszkolnaÎ, przedkøadajaΠkon-

takt z komputerem nad kontakty z kolegami.

ZaczynajaΠsieΠproblemy zdrowotne: skrzywie-

nia kreÎgosøupa, wady wzroku oraz agresywne

zachowania. Rodzice saΠzaskoczeni, nie rozu-

miejaÎ, co sieΠstaøo z ich dzieckiem. Rzadko

sieÎgajaΠpamieÎciaΠdo dnia, w ktoÂrym posadzili

dziecko przy komputerze. Dziecko, wchodzaÎc

w zÇycie spoøeczne, uczy sieΠzachowan i war-

tosÂciowania na poczaÎtku swojej socjalizacji

przede wszystkim od rodzicoÂw. JesÂli rodzice

køadli nacisk na rozwoÂj ¹umiejeÎtnosÂci informa-

tycznychº dzieci i nagradzali posteÎpy dziecka

VI ± M

ITY ZWIAÎZANE Z MEDIAMI

153

w tej dziedzinie, utrwalali je, pozbawiajaÎc je

jednoczesÂnie kontaktoÂw interpersonalnych

i radosÂci z naturalnej potrzeby dziecieÎcej, jakaÎ

jest zabawa.

2. Mity dotyczaÎce telewizji

Kolejny mit dotyczy oglaÎdania telewizji: te-

lewizja uczy i bawi, nie ma w niej nic zøego.

Przekonanie to koncentruje sieΠwyøaÎcznie na

pozytywnej roli telewizji. Trzeba przyznacÂ, zÇe

telewizja speønia funkcjeΠedukacyjnaΠi rozryw-

kowaÎ, ale nie tylko. Telewizja nadaje takzÇe filmy

zawierajaÎce elementy przemocy i pornografii,

bajki niedostosowane parametrami technicz-

nymi do receptoroÂw dzieci czy teledyski zawie-

rajaÎce sprzeczne z normami spoøecznymi søo-

wa czy obrazy

125

. Tak wieÎc oglaÎdanie telewizji

mozÇe przyczyniac sieΠzaroÂwno do rozwoju

czøowieka, jak i do patologizacji jego rozwoju.

Telewizja jest taniaΠformaΠrozrywki. Po co

wydawac pieniaÎdze na koncerty czy spek-

takle teatralne, skoro mozÇna wøaÎczyc tele-

wizor i obejrzec to wszystko we wøasnym

domu. PrawdaΠjest, zÇe telewizja w obecnych

125

Negatywne skutki oddziaøywania telewizji na czøo-

wieka opisane zostaøy w rozdziale posÂwieÎconym szkodom

wywoøanym przez mass media.

VI ± M

ITY ZWIAÎZANE Z MEDIAMI

154

czasach koncentruje sieΠprzede wszystkim na

funkcji rozrywkowej. Zakøada sobie cel: bawie-

nie konsumenta. Obok transmisji z koncertoÂw

czy wazÇnych wydarzen kulturalnych w telewizji

saΠinne programy rozrywkowe, a do najmod-

niejszych zaliczajaΠsieΠreality show. Programy

te, mieÎdzy innymi: ¹Big Brotherº, ¹Barº czy

¹Agentº, opierajaΠsieΠgøoÂwnie na podglaÎdac-

twie. Widz-¹podglaÎdaczº mozÇe obserwowacÂ

zÇycie uczestnikoÂw programu. ZaglaÎda nawet

do najbardziej sekretnych miejsc, jak sypialnia

czy øazienka. Co wieÎcej, programy te skon-

struowane saΠw taki sposoÂb, zÇe wøasÂnie pu-

blicznosÂc decyduje o losie uczestnikoÂw pro-

gramu. WysyøajaÎc SMS-y lub dzwoniaÎc na

podany numer, stajemy sieΠ¹panamiº losu wy-

typowanego kandydata. TwoÂrcy programoÂw

rozrywkowych dostarczajaΠpublicznosÂci tele-

wizyjnej tego, czego ona potrzebuje. Zaspoko-

jone zostajaΠpotrzeby: kontrolowania rzeczy-

wistosÂci, sprawowania wøadzy oraz potrzeba

ciekawosÂci i podglaÎdactwa. Istnieje jednak

druga strona medalu. Osoby wysteÎpujaÎce

w programach reality show odzierane zostajaÎ

z prywatnosÂci, a traktowanie ich i prowokowa-

nie do niektoÂrych zachowan przed kameraΠjest

dalekie od szanowania godnosÂci nalezÇnej kazÇ-

demu czøowiekowi. Uczestnicy reality show saÎ

manipulowani, z pewnosÂciaΠmajaΠoni bardzo

VI ± M

ITY ZWIAÎZANE Z MEDIAMI

155

duzÇaΠpotrzebeΠekshibicjonizmu, lecz ich zacho-

wania determinujaΠprzede wszystkim korzysÂci

finansowe i popularnosÂc spoøecznaÎ, z ktoÂraΠwiaÎ-

zÇaΠprzyszøy sukces w show-biznesie. Programy

te saΠsame w sobie nieetyczne, a przede

wszystkim nie saΠprzeznaczone dla publicznosÂ-

ci dziecieÎcej. Odbiorcy reality show saΠz kolei

¹karmieniº sensacjami i intymnosÂciaΠinnych lu-

dzi, co staje sieΠwspoÂøczesÂnie formaΠrozrywki na

bardzo niskim poziomie ± nieetycznej, ale taniej.

CzeÎstym stwierdzeniem wypowiadanym

przez zapracowanych rodzicoÂw, pozostawiajaÎ-

cych swoje dzieci przed telewizorem, jest: baj-

ki rozwijajaΠdziecieÎcaΠwyobrazÂnieÎ. To praw-

da, bajki rozwijajaΠwyobrazÂnieÎ, uczaΠzachowanÂ,

søownictwa, reakcji emocjonalnych na okresÂlo-

naΠsytuacjeÎ, ale czy wøasÂciwych? Z pewnosÂciaÎ

wsÂroÂd repertuaru dla dzieci odnajdziemy wiele

bajek edukacyjnych i rozwijajaÎcych dziecko,

jak chocÂby Przygody Kubusia Puchatka,

PszczoÂøka Maja, Mis z niebieskiego domu, Przy-

gody kota Filemona, Bajeczki Jedynaczki, MisÂ

Uszatek, Bob Budowniczy, SÂwiat wedøug Lud-

wiczka czy Smocze opowiesÂci. Niestety, dla

najmøodszych widzoÂw przeznaczone saΠtakzÇe

bajki okrutne, wzbudzajaÎce w dzieciach zacho-

wania agresywne, uczaÎce je niewøasÂciwych po-

staw i negatywnych emocji. Do bajek tych na-

lezÇaΠmieÎdzy innymi: Pokemon, Medabots,

VI ± M

ITY ZWIAÎZANE Z MEDIAMI

156

Oggy i karaluchy, Ed, Edd i Eddy, BlizÂniaki

Cramp, Krowa i kurczak. Ponadto wszystkie baj-

ki oglaÎdane przez dzieci powinny zostac wzbo-

gacone komentarzem dorosøych. Konieczne jest

to, zwazÇywszy na specyficzny okres rozwoju

intelektualnego dzieci w wieku przedszkolnym.

Dzieci mieÎdzy drugim a szoÂstym rokiem zÇycia

posøugujaΠsieΠmysÂleniem symboliczno-wyobra-

zÇeniowym, ktoÂre poprzedza mysÂlenie konkretne.

MysÂlenie dziecieÎce, zwane tezÇ imaginacyjnym,

nie pozwala dziecku na caøkowite oddzielenie

rzeczywistosÂci od fikcji. KonsekwencjaΠtego

jest wiele wypadkoÂw dotykajaÎcych dzieci, ktoÂre

nasÂladujaΠzachowania bohateroÂw kreskoÂwek.

Inny mit dotyczy sÂwiata dorosøych to: por-

nografia oglaÎdana w domu nie mozÇe niko-

mu zaszkodzicÂ. Zdanie to czeÎsto mozÇna usøy-

szec od zwolennikoÂw pornografii. Badania

empiryczne

126

dowodzaÎ, zÇe oglaÎdanie porno-

grafii w zaciszu domowym prowadzi do uza-

lezÇnienia sieΠod niej, konfliktoÂw rodzinnych,

zaniedban w pracy i bardzo czeÎsto do rozpa-

du maøzÇenÂstwa. Ponadto badania amerykanÂ-

skie wykazujaÎ, zÇe 38% gwaøcicieli korzystaøo

z pornografii soft-core przed popeønieniem

przesteÎpstwa

127

. TakzÇe 55% pedofiloÂw skaza-

126

Chwaszcz 2000.

127

Scott 1995.

VI ± M

ITY ZWIAÎZANE Z MEDIAMI

157

nych za gwaøt stymulowaøo sieΠpornografiaÎ

dziecieÎcaÎ.

Telewizja moÂwi prawdeΠ± søyszymy ko-

mentarze zbulwersowanych jakaÎs aferaΠoby-

wateli. Ale czy tylko prawdeÎ? Z pewnosÂciaΠte-

lewizja przekazuje wiele informacji, ktoÂre zata-

jajaΠroÂzÇne podmioty prawne, polityczne czy

gospodarcze. NalezÇy jednak zadac pytanie

o cel, ktoÂrym kieruje sieΠtelewizja, ujawniajaÎc

te informacje. Czy celem jest prawda? Czy

przekonanie, zÇe obywatele powinni wiedziecÂ

wszystko? Czy mozÇe cheÎc zdobycia jak naj-

wieÎkszej liczby odbiorcoÂw programu? Niekie-

dy ujawniane zostajaΠmateriaøy bardzo kontro-

wersyjne, niepewne lub obrazÇajaÎce uczucia

moralne, religijne czy estetyczne wielu obywa-

teli. Informacje te z pewnosÂciaΠnie søuzÇaΠdobru

spoøecznemu, a wreÎcz przeciwnie ± zacheÎcajaÎ

do wzajemnych oskarzÇenÂ, wzbudzajaΠagresjeÎ

czy niecheÎc do poszczegoÂlnych grup spoøecz-

nych.

3. Mity dotyczaÎce prasy

Nie opøaca sieΠkupowac gazet, bo

wszystko jest w Internecie ± moÂwiaΠinternau-

ci. Okazuje sieΠjednak, zÇe nie wszystkie infor-

macje zawarte w gazetach umieszczane saÎ

w Internecie. TakzÇe ciaÎgle wielu ludzi nie ma

VI ± M

ITY ZWIAÎZANE Z MEDIAMI

158

dosteÎpu do Internetu. Co wieÎcej, korzystanie

z Internetu zwiaÎzane jest z przebywaniem døu-

gimi godzinami przed komputerem, a to ± jak

wykazano ± prowadzi do wielu zaburzen psy-

chicznych i somatycznych.

NajlepszaΠprzyjacioÂøkaΠjest magazyn ko-

biecy ± søyszymy w hasøach reklamowych, ale

i w rzeczywistosÂci. WspoÂøczesny bardzo szybki

tryb zÇycia, nastawienie na posiadanie, a nie na

rozwoÂj osobowy, okresÂlane jako konsumpcjo-

nizm, prowadzaΠdo redukcji kontaktoÂw inter-

personalnych bezposÂrednich. Relacja czøowie-

ka z czøowiekiem zastaÎpiona zostaje relacjaÎ

czøowieka z rzeczaÎ. W spoøeczenÂstwie kon-

sumpcyjnym ludzie wchodzaΠw interakcje za

posÂrednictwem nosÂnikoÂw informacji, takich

jak telefony czy Internet. Skutkiem jest zanie-

chanie baÎdz zminimalizowanie relacji i kontak-

toÂw bezposÂrednich mieÎdzy osobami. Poczucie

osamotnienia, ktoÂre jest tego naturalnym na-

steÎpstwem, likwidowane jest za pomocaΠwy-

szukiwania sobie tak zwanych ¹modnychº to-

warzyszy. Towarzyszem, pocieszycielem, naj-

lepszym przyjacielem staje sieΠwieÎc magazyn

kobiecy, cukierki, ulubiona filizÇanka kawy. Pro-

dukty kultury popularnej poprzez reklameΠstajaÎ

sieΠsubstytutami zaspokajajaÎcymi potrzeby,

w tym potrzebeΠkontaktu z drugim czøowie-

kiem.

VI ± M

ITY ZWIAÎZANE Z MEDIAMI

159

Kupowanie drogich magazynoÂw kobie-

cych nalezÇy do dobrego smaku ± takie prze-

konanie panuje wsÂroÂd wspoÂøczesnych kobiet

starajaÎcych sieΠzÇyc modnie. GøoÂwnaΠformaΠak-

tywnosÂci, zgodnie z modnymi nurtami zÇycia,

jest atrakcyjnosÂc i sprawnosÂc fizyczna. Pod-

kresÂla sieΠtakzÇe osiaÎganie sukcesoÂw zawodo-

wych, co jednak bardziej zwiaÎzane jest z atrak-

cyjnosÂciaΠfizycznaΠnizÇ psychicznaÎ. Kobiety,

chcaÎc nadaÎzÇyc za kanonami mody, kupujaΠdro-

gie magazyny, ktoÂre nasteÎpnie saΠeksponowa-

ne na biurkach baÎdz w innych widocznych

miejscach, aby na pierwszy rzut oka mozÇna

byøo ocenic ¹gospodynieκ jako osobeΠmodnaÎ

i atrakcyjnaÎ. Magazyny te saΠzwykle jedynie

przeglaÎdane. OmawiajaΠkwestie mody, urody,

kosmetyczne czy zabiegi odmøadzajaÎce. Za-

warte w tych magazynach tresÂci kulturalne

zwykle nie saΠczytane.

Czasopisma dla nastolatkoÂw saΠzÂroÂdøem

wiedzy na temat dorastania ± twierdzaΠnie

tylko nastolatki, ale i ich rodzice. MøodziezÇ wy-

kazuje olbrzymiaΠpotrzebeΠpoznania dorosøego

zÇycia i to nie tylko w wymiarze seksualnym.

Interesuje sieΠprzyjmowaniem nowych roÂl zÇy-

ciowych, planowaniem i rozwojem kariery za-

wodowej, kursami pomagajaÎcymi osiaÎgnaÎcÂ

sukces w zÇyciu, a coraz czeÎsÂciej dziaøalnosÂciaÎ

proekologicznaΠi charytatywnaÎ. Rodzice nie

VI ± M

ITY ZWIAÎZANE Z MEDIAMI

160

potrafiaÎ, a czeÎsto nie majaΠczasu, aby odpo-

wiedziec na ich liczne pytania i waÎtpliwosÂci.

Dlatego z cheÎciaΠi ulgaΠodsyøajaΠswoje pocie-

chy do czasopism przeznaczonych dla nasto-

latek czy nastolatkoÂw. Rodzice wierzaÎ, bo chcaÎ

uwierzyc reklamie, ktoÂra gøosi, zÇe møody czøo-

wiek dowie sieΠz danego czasopisma wszyst-

kiego, czego mu potrzeba w trudnym okresie

dorastania. Ilu rodzicoÂw sprawdza tresÂci cza-

sopism, zanim pokazÇe je dzieciom? Chyba nie-

wielu. KierujaÎc sieΠwygodaΠ± jest cosÂ, co mozÇe

zastaÎpic nas w tym trudnym zadaniu ± cheÎtnie

po to sieÎgamy. Pisma te pokazujaÎ, jak zÇyc ¹na

topieº. ZacheÎcajaΠdo wczesnych inicjacji sek-

sualnych, odwoøujaÎc sieΠdo zasady søusznosÂci

spoøecznej poprzez przedstawianie opisoÂw

¹pierwszego razuº dziewczaÎt i chøopcoÂw

w bardzo møodym wieku. WskazujaΠna wartosÂ-

ci, ktoÂrymi nie saΠbynajmniej wartosÂci sÂwieÎte,

narodowe czy humanitarne, ale atrakcyjnosÂcÂ

i sprawnosÂc fizyczna. Czasopisma te uczaÎ

egoizmu zamiast altruizmu, zamiast dbaøosÂci

o rozwoÂj caøosÂciowy czøowieka ± dbaøosÂci

o ciaøo. Ponadto zacheÎcajaΠdo zachowan nie-

zgodnych z naturaΠczøowieka, jak autoerotyzm

czy homoseksualizm. Prasa møodziezÇowa tego

typu odwrazÇliwia møodego czøowieka, ksztaøtu-

je jego osobowosÂc w nieprawidøowy sposoÂb,

odrywa poszczegoÂlne sfery od caøosÂci, ktoÂraÎ

VI ± M

ITY ZWIAÎZANE Z MEDIAMI

161

jest czøowiek, milczy na temat wartosÂci najwyzÇ-

szych, a stara sieΠzastaÎpic je nizÇszymi, co

w konsekwencji prowadzi do niewøasÂciwej oce-

ny moralnej sytuacji spoøecznej przez møodziezÇ.

IstniejaΠtakzÇe katolickie czasopisma prze-

znaczone dla møodziezÇy. Nie saΠone juzÇ tak

kolorowe i nie proponujaΠdodatkowych gadzÇe-

toÂw, aby przyciaÎgnaÎc møodziezÇ, ale zawierajaÎ

cos znacznie bardziej cennego ± prawdeÎ

o czøowieku i sÂwiecie. InnaΠkwestiaΠjest to, zÇe

niezastaÎpionym zÂroÂdøem wiedzy jest rozmowa

rodzicoÂw z dziecÂmi. Ponadto dzieci uczaΠsieÎ

zachowanÂ, ksztaøtujaΠswoje postawy, oczeki-

wania na podstawie modelunku zachowania

rodzicoÂw i rodziny jako wspoÂlnoty.

Czasopisma pornograficzne pomagajaÎ

w zaspokojeniu potrzeb seksualnych w bez-

pieczny sposoÂb ± twierdzaΠkonsumenci por-

nografii. Natomiast badania psychologiczne

wskazujaÎ, zÇe meÎzÇczyzÂni oglaÎdajaÎcy pornogra-

fieΠkierujaΠsieΠw zÇyciu takimi wartosÂciami, jakie

lansuje przemysø pornograficzny. SaΠto: miøosÂcÂ

erotyczna, posiadanie, przyjemnosÂc pøynaÎca

z uzÇywania, sprawnosÂc ciaøa

128

. Kult ciaøa,

sprawnosÂc i przyjemnosÂc pøynaÎca z doznanÂ

erotycznych to objawy swoistego kultu møo-

dosÂci (w jednym tylko jej wymiarze ± cieles-

128

Chwaszcz 2002.

VI ± M

ITY ZWIAÎZANE Z MEDIAMI

162

nym) i caøkowitego lekcewazÇenia starosÂci i nie-

peønosprawnosÂci. MeÎzÇczyzÂni konsumujaÎcy por-

nografieΠnie saΠprzygotowani do przechodzenia

przez kolejne stadia rozwojowe. Kierowanie

sieΠprzez odbiorcoÂw pornografii wartosÂciami

hedonistycznymi i witalnymi powoduje leÎk

przed rozwojem, fiksacjeΠna cielesnosÂci i za-

spokajaniu nizÇszych potrzeb. Pornografia do-

starcza zøudzen wiecznej møodosÂci, pieÎknosÂci

i sprawnosÂci. NiewazÇne jest to, czy beÎdzie

ona oglaÎdana w telewizji, na wideo, czy w cza-

sopismach, faktem jest, zÇe uzalezÇnia swoich

odbiorcoÂw i znaczaÎco wpøywa na ich system

wartosÂci.

Przykøady internetowych akronimoÂw

4 (for) ± dla

4U (for you) ± dla ciebie, dla was

ADN (any day now) ± lada dzienÂ

AFAICR (as fair as i can recall) ± o ile sobie przy-

pominam

AFAIK (as far as i know) ± o ile mi wiadomo

AFAIR (as far as i remember) ± o ile pamieÎtam

AFK (away from keyboard) ± muszeΠodejsÂc od

klawiatury

ASAP (as soon as possible) ± tak szybko, jak tylko

to mozÇliwe

B. (by) ± do zobaczenia

VI ± M

ITY ZWIAÎZANE Z MEDIAMI

163

B4N (by for now) ± na razie

BBL (be back later) ± beÎdeΠpoÂzÂniej, wracam poÂzÂniej

BBS (be back soon) ± beÎdeΠwkroÂtce

BCNU (be seeing you) ± na razie

BRB (be right back) ± zaraz wracam

BTW (by the way) ± przy okazji, poza tym

CU (see you) ± do zobaczenia

CUL ((see you later) ± do zobaczenia poÂzÂniej

DL (download) ± kopiowanie danych przez siecÂ

DTRT (do the right thing) ± postaÎpisz dobrze, jesÂli

EOD (end of discussion) ± konÂczeΠrozmoweΠna ten

temat

FWIW (for what it 's wo th) ± na odpowiedzialnosÂcÂ

pytajaÎcego

FYI (for you information) ± do twojej wiadomosÂci

GOK (God only knows) ± BoÂg jeden raczy wiedziecÂ

HHOK (ha,ha only kidding) ± cha, cha, zÇartowaøem

IC (i see) ± aha, rozumiem

IDTT (i will drink to that) ± wypijeΠza to

IMHO (in my humble opinion) ± moim skromnym

zdaniem

IMO (in my opinion) ± moim zdaniem

IOW (in other wo ds) ± innymi søowy

IRL (in real life) ± w normalnym zÇyciu

IWBNI (it would be nice if) ± byøoby wspaniale,

gdyby

JK (just kidding) ± zÇartujeÎ

L8R (later) ± poÂzÂniej, potem

LOL (laugh out loud) ± sÂmiech na sali

VI ± M

ITY ZWIAÎZANE Z MEDIAMI

164

MORF? (male or female?) ± meÎzÇczyzna czy kobie-

ta?

N/P (no problem) ± zÇaden problem

OAO (over and out) ± bez odbioru

OIC (oh, i see) ± ach tak, juzÇ rozumiem

OTOH (on the other hand) ± z drugiej strony

R (are) ± jestesÂ, jestesÂcie?

RE (regarding) ± z powazÇaniem

ROFL (roll on the floor laughing) ± boki zrywac ze

sÂmiechu

RUOK (are you OK?) ± wszystko w porzaÎdku?

SYL (see yoo later) ± do zobaczenia

TAFN (that is all for now) ± to na razie wszystko

THX (thanks) ± dzieÎki

TIA (thanks in advance) ± z goÂry dzieÎkujeÎ

TIC (tongue in cheek) ± sarkastycznie

TTUL (talk {type} to you later) ± opowiem/napiszeÎ

ci o tym poÂzÂniej

TVM (thanks very much) ± wielkie dzieÎki

U (you) ± ty

WB (welcome back) ± witamy znowu

WYSIWYG (what you see is what you get) ± otrzy-

masz to, co widzisz

YAFIYGI (you asked for it you got it) ± prosiøes sieÎ,

to masz

YWIA (you're welcome in advance) ± alezÇ proszeÎ

VI ± M

ITY ZWIAÎZANE Z MEDIAMI

165

Przykøady emotikonoÂw

:-)

usÂmiech

;-)

figlarne przymruzÇenie oka

:-(

smutek, niezadowolenie

:-o

okrzyk zdziwienia

:-P

internauta pokazuje jeÎzyk

:'-(

pøacz

:'-)

pøacz z radosÂci

:-­

ironia, sÂmiech szyderczy

:-& lub :-#

buzia na køoÂdkeÎ

8-))

inteligentny podwoÂjny usÂmiech (lub

podwoÂjny usÂmiech okularnika)

(} {)

namieÎtny pocaøunek

|-I

internauta sÂpi

):0

krowa

:)

najzwyklejszy usÂmieszek

:-D

gøosÂny sÂmiech

;-( lub :(

smutek

:-¬

rozpaczliwy smutek, ale tezÇ zmar-

szczenie brwi, skrzywienie

:-@

wrzask, krzyk

:-O

zaskoczenie

:-/

niesmak, zdegustowanie

8-#

kosÂciotrup

:-S

sÂmiac sieÎ, czy pøakacÂ?

|-|

usypiam

|-O

ziewam

|-o

chrapieÎ

8-)

okularnik

VI ± M

ITY ZWIAÎZANE Z MEDIAMI

166

:-E

wampir z wielkimi køami

:-F

wampir z wielkimi køami (jeden

gdzies zaginaÎø)

:=)

mam dwa nosy

:^) lub :v)

mam zøamany nos

(:)

jestem robotem

:-%

bankier

:-$

bankier zza oceanu

.-)

jednooki

,-)

filuterny jednooki

}:-o

zaskoczenie z uniesionymi brwiami

:'-(

jednoøezkowy smutek

:'-)

øezka szczeÎsÂcia

8:-)

mam okulary na gøowie

¬:-)

mam czapeczkeÎ

D:-)

mam czapeczkeΠz daszkiem

*:oD

jestem klaunem

O:-)

jestem anioøem

­:-)

jestem diabøem

¬|-)

jestem ChinÂczykiem

¬|-(

jestem ChinÂczykiem i nie lubieΠzÇar-

toÂw o mnie

(:-)

mam walkmana

:~-(

pøacz ze øzami

:~-)

usÂmiech przez øezki

`:-)

zgoliøem jednaΠbrew 1

,:-)

zgoliøem jednaΠbrew 2

:-{)

mam waÎsy

:-)}

mam brodeÎ

:-)­

mam hiszpanÂskaΠbrodeÎ

VI ± M

ITY ZWIAÎZANE Z MEDIAMI

167

:-()­

mam hiszpanÂskaΠbrodeΠi waÎsy

*¬:-)

mam czapeczkeΠz pomponem

@¬:-)

mam czapeczkeΠz duzÇym pompo-

nem

=|:-)

mam cylinder

8=:-)

jestem kucharzem

­8:-)

jestem maøaΠdziewczynkaÎ

±:-)

punk

±:-(

punk sieΠnie sÂmieje

:_)

mam tak zøamany nos, zÇe azÇ spada

mi z twarzy

:-Q

paleÎ

:-?

paleΠfajkeÎ

:-q

proÂbujeΠdotknaÎc jeÎzykiem nosa

:-a

udaøo sieÎ, ale z drugiej strony

d:-)

mam melonik

:-|

powaga lub zøosÂcÂ, konsternacja,

stanowczosÂcÂ

:^)

pocaøunek w policzek

:-*

pocaøunek (maøy) ± cmok

:-x

pocaøunek (wieÎkszy)

:-X

pocaøunek (jeszcze wieÎkszy)

:-*~

pocaøunek (francuski)

:-Xp

jeszcze jeden pocaøunek

:o)

perkaty nos

:-)~

piszaÎcy sieΠsÂlini

;~-(

pøacz ze øzami

;~-)

usÂmiech przez øzy

:-~)

przezieÎbiony

,:-)

Elvis

VI ± M

ITY ZWIAÎZANE Z MEDIAMI

168

@:-)

z turbanem

(:-)

skin

+-:-)

papiezÇ, ale roÂwniezÇ duchowny

O-)

pøetwonurek

*¬|:-)

sÂwieÎty Mikoøaj

{8-o

Bill Gates

*:o)

klaun

):o*

byk z kwiatkiem w pysku

@=

bomba atomowa

Oo-¬-¬

sÂwieÎty

@-,`-

kwiatuszek

*-`,`,-

kwiatuszek

(o-¬-¬)

w øoÂzÇku lub chory

8-O

jestem zaszokowany

(:I

jestem jajogøowym (intelektualistaÎ)

8-)

skamieniaøem ze zdumienia

X-(

umarøem!

X-)

umarøem ze szczeÎsÂcia!

8:-)

jestem maøaΠdziewczynkaÎ

:-)-8

jestem duzÇaΠdziewczynkaÎ

*|

kocham zachody søonÂca

:-\8o

braøem zimny prysznic

(-_-)

przesyøam tajemniczy usÂmiech

|-

buziaki (cmok)

%-

jestem pijany ze szczeÎsÂcia

­-(

nie jestem zadowolony

(-::-(

jestem dwulicowy

:-&

zaplaÎtaøem sieÎ

%-{

siedzeΠjuzÇ przy tym komputerze

zbyt døugo

VI ± M

ITY ZWIAÎZANE Z MEDIAMI

169

:-(=)

mam wielkie usta

~~:-(

moja gøowa pøonie

:8)

jestem sÂwintuch

:(\

paleÎ...

O­-¬|=

tylko dla kobiet

o (#|==

tylko dla meÎzÇczyzn

(\/)

mam ogromne uszy

=)

jestem wariacko szczeÎsÂliwy

&-|

jestem bardzo smutny

...±...

na pomoc!

M:-)

pozdrawiam!

(:-...

serce mi peÎkøo

{}

nie beÎdeΠtego komentowacÂ

O-S-¬

spieszeΠsieÎ

O-&-¬

niecierpliwieΠsieÎ

==:(OO ')­:== czujeΠsieΠrozjechany przez pociaÎg

8)

jestem twojaΠzÇabkaÎ

%\v

uwielbiam malarstwo abstrakcyjne

Q:-)

jestem sÂwiezÇym absolwentem szko-

øy sÂredniej

129

.

129

ZaseÎpa 2001, s. 104-107.

Bibliografia

Adamski F. (1987). KosÂcioÂø a kultura masowa. Kra-

koÂw.

Adamski F. (1993). Kultura mieÎdzy sacrum a pro-

fanum. W: F. Adamski (red.). Czøowiek ± wy-

chowanie ± kultura, 198-210. KrakoÂw.

Aftab P. (2003). Internet a dzieci. UzalezÇnienia

i inne niebezpieczenÂstwa. Warszawa: ProÂszynÂ-

ski i S-ka.

Anderson J., Wilkins R. (1998). ZÇegnaj telewizorku.

Warszawa.

Augustynek A. (2000). Sugestia w psychoterapii

uzalezÇnienÂ. W: A. MargasinÂski. Psychopatolo-

gia i profilaktyka, 323-332. KrakoÂw.

Augustynek A. (2001). OsobowosÂciowe determi-

nanty zachowan internetowych. W: L. Haber.

MikrospoøecznosÂc informacyjna. KrakoÂw.

Bach-Olesik T. (1993). Oddziaøywanie telewizji na

zachowanie agresywne dzieci i møodziezÇy.

¹Problemy OpiekunÂczo-Wychowawczeº 2.

Bandura A. (1977). Social Fondation ofthougt and

action. A social cognitive theory. NY.

Bartoszcze R. (1997). Niemcy. W: Prasa, radio

i telewizja w krajach Unii Europejskiej. Kra-

koÂw: ABCmedia.

Bartoszcze R. (1997a). Prasa, radio i telewizja w kra-

jach Unii Europejskiej. KrakoÂw: ABCmedia.

B

IBLIOGRAFIA

171

Bartoszcze R. (1997b). Belgia. W: Prasa, radio

i telewizja w krajach Unii Europejskiej. Kra-

koÂw: ABCmedia.

Bartoszcze R. (1997c). Wielka Brytania. W: Prasa,

radio i telewizja w krajach Unii Europejskiej.

KrakoÂw: ABCmedia.

Braun-Gaøkowska M. (1996). Gry komputerowe

a psychika dzieci. ¹Edukacja i Dialogº 8, 2-8.

Braun-Gaøkowska M., Ulfik I. (2000). Zabawa

w zabijanie. Warszawa.

Boron J., Zyss T. (1996). SÂwiat gier komputero-

wych II. ¹Psychiatria Polskaº 2 (30).

BoronÂ-Zyss J., Zyss T. (1996). Kto gra w gry kom-

puterowe? ± NaøoÂg czy zabawa ± badania pilo-

tazÇowe nad rozpowszechnieniem wsÂroÂd møo-

dziezÇy szkoÂø sÂrednich. W: J. Rodziewicz-

-Gruhn, M. Pyzik. Problemy rozwoju, zdrowia,

edukacji prozdrowotnej i ekologicznej. CzeÎsto-

chowa: Wyd. WSP.

BoronÂ-Zyss J., Zyss T. (1998). Komputerowy sÂwiat

iluzji. ¹Charakteryº 2, 24-26.

Caillois R. (1973). ZÇywioø i øad, 349. Warszawa.

Chøopowiec M. (1999). Telewizja w procesie wy-

chowania dziecka. ¹Horyzonty Wiaryº 10, 34-

-35.

Chwaszcz J. (2000). Psychospoøeczne uwarunko-

wania odbioru pornografii przez meÎzÇczyzn. Lub-

lin: b.m.r.w.

Chwaszcz J. (2002). Deformacja wartosÂci poprzez

pornografieÎ. W: E. Iwulska, M. Jagøa (red.).

B

IBLIOGRAFIA

172

Ocalic w czøowieku obraz i podobienÂstwo Bo-

zÇe. LudzÂmierz: ZP.

ChrzaÎszcz S. www.republika.pl./audioton/ucho.

html/

Cialdini R. (1996). Wywieranie wpøywu na ludzi.

GdanÂsk: GWP.

Climati C. (2003). Dzieci nocy. Dyskoteki, ecstasy

i alkohol: nowe rodzaje samotnosÂci czy ciem-

nosÂc wymagajaÎca rozjasÂniania? Kielce: Jed-

nosÂcÂ.

Chochoøowska-MasÂlanka A., OstafinÂska B. www.

Almamater.com.pl

Cwalina W. (2000). Generacja Y ± ponury mit czy

obiecujaÎca rzeczywistosÂcÂ? W: T. ZaseÎpa (red.).

Internet ± fenomen spoøeczenÂstwa informacyj-

nego. Warszawa.

CzerwinÂski M. (1973). Telewizja wobec kultury.

Warszawa.

Cyman J. C. (2000). ZagrozÇenia wspoÂøczesnej

møodziezÇy a apostolstwo sioÂstr zakonnych

i wszystkich wychowawcoÂw. Wrocøaw.

DaÎbrowska M. (2000). Telewizyjna fikcja a rzeczy-

wistosÂc w sÂwiadomosÂci dziecka. ¹Problemy

OpiekunÂczo-Wychowawczeº 3, 50-51.

Diordewic T. (1980). Widowisko telewizyjne i jego

funkcje. W: CzerwinÂski M. (red.). Telewizja

i spoøeczenÂstwo, 76-88. Warszawa: Wydaw-

nictwa Radia i Telewizji WRiT.

B

IBLIOGRAFIA

173

Diagnostic and Statistical Manual ofMental Disor-

ders DSM ± IV (1995). American psychiatric

Association. Washington.

Dudek W. (1996). Transformacja telewizji w Polsce.

Katowice.

DziekanÂska E. (1996a). W puøapce algorytmu.

¹CHIPº 6, 22-24.

DziekanÂska E. (1996b). Odmienne stany sÂwiado-

mosÂci. ¹CHIPº 11, 28-34.

Francuz P. (1999). Recepcja telewizji w sÂwietle

wynikoÂw ankietowych badan opinii publicznej

oraz psychologicznych eksperymentoÂw natu-

ralnych. W: P. Francuz (red.). Psychologiczne

aspekty odbioru telewizji. Lublin: TN KUL.

Frasunkiewicz E. (1997). Zakøadnicy telewizji.

¹Wychowawcaº 33.

FraÎczek A. (1996). Agresja i przemoc wsÂroÂd dzieci

i møodziezÇy jako zjawisko spoøeczne. W: A. FraÎ-

czek, I. Pufal-Struzik (red.). Agresja wsÂroÂd dzie-

ci i møodziezÇy. Kielce.

Gajda J. (1977). Dziecko przed telewizorem. War-

szawa: Instytut Wydawniczy CRZZ.

Gajda J. (1988). SÂrodki masowego przekazu. Lub-

lin.

Gaøa A. (1999). ¹Agresywneº gry komputerowe

a kontakty spoøeczne. W: A. Gaøa, I. Ulfik

(red.). Oddziaøywanie ¹agresywnychº gier kom-

puterowych na psychikeΠdzieci, 25-37. Lublin:

Katedra Psychologii Wychowawczej i Rodziny.

B

IBLIOGRAFIA

174

Gaøa A., Ulfik I. (2000). Oddziaøywanie ¹agresyw-

nychº gier komputerowych na psychikeΠdzieci.

Lublin.

Gawrysiuk P. (1998). Biblia komputerowego gra-

cza. Warszawa.

GeÎsicki J. (1993). Kolorowy sÂwiat møodych w cza-

sopismach dla møodziezÇy. ¹Problemy OpiekunÂ-

czo-Wychowawczeº 5.

Goban-Klas (1999). Media i komunikacja masowa.

Warszawa: Wyd. PWN.

Godzic W. (1996). OglaÎdanie i inne przyjemnosÂci

kultury popularnej. KrakoÂw: Universitas.

Godzic W. (1996a). PrzyjemnosÂci Internetu i wir-

tualnego sÂwiata. W: W. Godzic. OglaÎdanie

i inne przyjemnosÂci kultury popularnej. Kra-

koÂw: Universitas.

Godzic W. (1996b). Teleturnieje, telekaznodziej-

stwo i telekupowanie, czyli przyjemnosÂci wie-

dzy i wøadzy. W: W. Godzic. OglaÎdanie i inne

przyjemnosÂci kultury popularnej. KrakoÂw: Uni-

versitas.

Godzic W. (1996c). Kino kultu i kino dystopii. W:

W. Godzic. OglaÎdanie i inne przyjemnosÂci kul-

tury popularnej. KrakoÂw: Universitas.

Godzic W. (1996d). Music Television, czyli przy-

jemnosÂc dla oczu i uszu. W: W. Godzic. OglaÎ-

danie i inne przyjemnosÂci kultury popularnej.

KrakoÂw: Universitas.

Godzic W. (1996e). PrzyjemnosÂc i gra, czyli kryzys

spojrzenia. W: W. Godzic. OglaÎdanie i inne

B

IBLIOGRAFIA

175

przyjemnosÂci kultury popularnej. KrakoÂw: Uni-

versitas.

Godzic W. (1996f). PrzyjemnosÂcÂ. W: W. Godzic.

OglaÎdanie i inne przyjemnosÂci kultury popular-

nej. KrakoÂw: Universitas.

Godzic W. (1996g). Reklama, czyli kontekst kultury

popularnej. W: W. Godzic. OglaÎdanie i inne

przyjemnosÂci kultury popularnej. KrakoÂw: Uni-

versitas.

Godzic W. (1996h). Wideo i gry komputerowe,

czyli przyjemnosÂci interaktywnosÂci. W: W. Go-

dzic. OglaÎdanie i inne przyjemnosÂci kultury po-

pularnej. KrakoÂw: Universitas.

Godzic W. (1999). Telewizja jako kultura. KrakoÂw:

Universitas.

Green J. (1999). Nowa era komunikacji. Warszawa:

PruszynÂski i S-ka.

Griffths M. (1995). Czy gry komputerowe szkodzaÎ

dzieciom? ¹Nowiny Psychologiczneº 4, 35-47.

Grossman D. (1999). Dlaczego dzieci zabijajaÎ?

¹ZÇycieº 13-15.

Grzegorski Z. G. (2000). Ja, dziecko i TV. PoznanÂ.

GwoÂzÂdz A. (1999). PreÎdkosÂc i przyjemnosÂc ± kino

i telewizja w dobie symulacji elektronicznej.

Kielce.

Hinc M. R. (2001). Rola przeøozÇonych we wspoÂlno-

cie ± spojrzenie psychologii grupy. Materiaøy ze

zjazdu przeøozÇonych seminarioÂw duchownych.

Zakroczym.

B

IBLIOGRAFIA

176

Hopfinger M. (1997). Kultura audiowizualna u pro-

gu XX wieku. Warszawa.

Hoshika A. neurolog z Tokio. www. Csicop.org/si/

2001-05/timeline

Huber F., NeuschaÈffer Ch. (2003). Rodzice offline?

Jak nawiaÎzac kontakt ze skomputeryzowanym

dzieckiem. Warszawa: PZWL.

Izdebska J. (1981). Wychowawcze oddziaøywanie

sÂrodkoÂw masowego przekazu na dzieci.

¹Kwartalnik Pedagogicznyº 3, 116 n.

Izdebska J. (1997). Czy telewizja zagrazÇa rodzinie.

¹Problemy OpiekunÂczo-Wychowawczeº 10.

Izdebska J. (1998). Telewizja w rodzinie. W:

E. Marynowicz-Hetka (red.). Pedagogika spo-

øeczna jako dyscyplina akademicka . Stan i per-

spektywy. èoÂdzÂ: Wyd. Uè.

Izdebska J. (2001). Rodzina ± dziecko ± telewizja.

Szanse wychowawcze i zagrozÇenia telewizji.

Biaøystok.

Izdebka J. (2003). Dziecko i rodzina polska wobec

zagrozÇen telewizji i innych medioÂw. W: J. Wilk

(red.). W søuzÇbie dziecku. KrakoÂw: PI TS.

Jakubiak-Zapalska E. (2002). Dziecko w sÂwiecie

mass medioÂw. W: J. Kuøakowski (red.). Czøo-

wiek a uzalezÇnienia. Lublin.

Jankowski M. (1996). Komputer moja miøosÂcÂ.

¹Gazeta Wyborczaº z dnia 22.11.1996.

Januszek H., Olszewski J., Sikora J. (1994). Nega-

tywne i pozytywne aspekty komputeryzacji.

¹Humanizacja Pracyº 5.

B

IBLIOGRAFIA

177

JaroszynÂski P., www.rodzinapolska.pl

Juszczyk S. (2000). Czøowiek w sÂwiecie elektro-

nicznych medioÂw ± szanse i zagrozÇenia. Kato-

wice.

Kirwil L. (1995). Wpøyw telewizji na dzieci i møo-

dziezÇ. ¹Problemy OpiekunÂczo-Wychowawczeº

6, 18-24.

Kirwil L. (1997). Wpøyw telewizji na dzieci i møo-

dziezÇ. Materiaøy studioÂw i analiz Senatu RP.

Warszawa.

Køys J. A. (1995). Komputer i wychowanie. Szcze-

cin.

Koblewska J. (1967). Szkoøa i sÂrodki masowego

oddziaøywania. Warszawa: PZWS.

Koblewska J. (1972). SÂrodki masowego oddziaøy-

wania. Problemy spoøeczne, wychowawcze

i propagandowe. Warszawa.

Komorowska J. (1964). Telewizja w zÇyciu dzieci

i møodziezÇy. èoÂdzÂ: PWN.

Kosiaty J. (1999). Medycyna w Internecie, zasady

ergonomii organizacji komputerowego stano-

wiska pracy w Internecie. ¹Medycyna Prak-

tyczna ± Chirurgiaº 2 (14), 106-108.

Kosowski P. (1999). Dziecko i reklama telewizyjna.

Warszawa: Wyd. ZÇak.

Kowalczyk D. (1986). Wychowawcza problematy-

ka odbioru przekazoÂw telewizyjnych. W: Z. Szul

(red.). Komunikowanie masowe w wychowaniu,

77-91.

B

IBLIOGRAFIA

178

Kowalczyk S. (2000). WolnosÂc naturaΠi prawem

czøowieka. Sandomierz: Wydawnictwo Diecez-

jalne.

Kozieø A. (2001). Polska Telewizja w latach 1952-

-1989. W: Prasa, radio i telewizja w Polsce.

Warszawa: DW ELIPSA.

Kozieø A. (2001). Prasa w latach 1944-1989. W:

Prasa, radio i telewizja w Polsce. Warszawa:

DW ELIPSA.

Krenz M., Loerzer S. (1990). Ekran komputera

a zdrowie. W: Ch. Lippmann (red.). Komputer

a zdrowie, 71-73. Warszawa.

KrzeminÂski A. (1994). Wszyscy stajemy sieΠzom-

bies. ¹Politykaº 35.

KulczynÂski R. W. (2001). SpoøeczenÂstwo informa-

cyjne. Cyberkultura. Sztuka multimedioÂw. Kra-

koÂw.

Kumor A. (1973). Teoria ± percepcja ± wychowa-

nie. Warszawa: PWN.

Kwiek J. (1997). Faktyczne i wyimaginowane za-

grozÇenia wynikajaÎce ze stosowania medioÂw.

W: W. Strykowski (red.). Media a edukacja. Po-

znanÂ.

Laszak M. (1998). Psychologia przekazu reklamo-

wego. KrakoÂw: Wydawnictwo Profesjonalnej

Szkoøy Biznesu.

Lepa A. (1996). Mass media i tozÇsamosÂc PolakoÂw.

CzeÎstochowa.

Lepa A. (1999). Pedagogika mass medioÂw. èoÂdzÂ.

B

IBLIOGRAFIA

179

Levinson P. (1999). MieÎkkie ostrze. Naturalna his-

toria i przyszøosÂc rewolucji informacyjnej. War-

szawa.

Ligonniere W. (1992). Prehistoria i historia kompu-

teroÂw. Warszawa.

LipinÂski Z. (1997). InzÇynierowie moÂzgoÂw i søoÂw.

¹Wychowawcaº 6, 15-16.

Lippman C. (1992). Komputer a zdrowie ± poradnik

dla osoÂb korzystajaÎcych z komputera. Warsza-

wa: Cedrus Publishing House.

èukasz S. (1998). Magia gier wirtualnych. Warsza-

wa.

MarianÂski J. (1995). MøodziezÇ mieÎdzy tradycjaÎ

a ponowoczesnosÂciaÎ. Lublin: RW KUL.

Michaluk A. (1995). SpoøeczenÂstwo informacyjne ±

nadzieje i zagrozÇenia. W: A. Kudøaszyk (red.).

Mass media w systemie komunikacji spoøecz-

nej w Polsce. Wrocøaw: OW Politechniki Wroc-

øawskiej.

Moia L. (2002). Dzieci telewizji? Warszawa: MIC.

Mrozowski M. (1991). MieÎdzy manipulacjaΠa po-

znaniem. Czøowiek w sÂwiecie mass medioÂw.

Warszawa.

Noga H. (1998). Czy nowoczesnosÂc niszczy trud

wychowania? ¹Wychowawcaº 5, 38-41.

Nowak A. (2000). Wybrane zjawiska powodujaÎce

zagrozÇenia spoøeczne. KrakoÂw: Oficyna Wy-

dawnicza ¹Impulsº.

B

IBLIOGRAFIA

180

Nowakowski P. T. (2002). Fast food dla moÂzgu,

czyli telewizja i okolice. KrakoÂw: Maternus Me-

dia.

Parnicka U. (1995). Czas wolny przedszkolaka.

¹Wychowanie w Przedszkoluº 2, 77-81.

Petry-Mroczkowska J. (1999). AmerykanÂska kultu-

ra masowa. ¹W drodzeº 5 (309).

PeÎczak

M.

SÂrodki

masowego

przekazu,

www.encyklopedia.pwn.pl

Pietrzak H., Haøaj B. J. (2000). Psychologia spo-

øeczna w praktyce. RzeszoÂw.

Pikon K. (1998). ABC Internetu. Helion.

Pisarek W., Prasa, www.encyklopedia.pwn.pl

PiwonÂska-Pykaøo L. (2001). Prasa polska do 1795

roku. W: Prasa, radio i telewizja w Polsce. War-

szawa: DW ELIPSA.

Puszczewicz B. (1979). O wychowawczych

i ksztaøcaÎcych funkcjach telewizji. W: B. Passi-

ni, T. Pilch (red.). Wychowanie i sÂrodowisko,

333-353. Warszawa: WSiP.

Raczkowska J. (1995). Wychowanie wobec eks-

pansji multimedioÂw. ¹Problemy OpiekunÂczo-

-Wychowawczeº 10, 29-32.

Ras D. (2000a). Gry komputerowe i telewizja jako

zagrozÇenie spoøeczne ucznioÂw. W: A. Morga-

sinÂski, B. ZajeÎcka (red.). Psychopatologia i psy-

choprofilaktyka. KrakoÂw.

Ras D. (2000b). WspoÂøczesne sÂrodki wizyjne

(komputer i telewizja) jako zagrozÇenie realnych

kontaktoÂw z ludzÂmi. W: A. Nowak (red.). Wy-

B

IBLIOGRAFIA

181

brane zjawiska powodujaÎce zagrozÇenia spo-

øeczne. KrakoÂw.

Reeves B., Nass C. (2000). Media i ludzie. Warsza-

wa.

Robak M. (2000). Teologia cybersÂwiata. W: T. Za-

seÎpa (red.). Internet ± fenomen spoøeczenÂstwa

informacyjnego, 45-53. Warszawa.

Rocznik statystyczny (1996) Warszawa: GUS.

Romankow J. (1996). Technologie komputerowe:

ergonomiczne zagrozÇenie zdrowia czy posteÎp?

¹Magazyn Medycznyº VII, 8(72), 58-60.

Rys M. (1994). Pornografia w sÂwietle badan psy-

chologicznych. W: K. MajdanÂski. (red.). Tak

zÇyciu, tak prawdzie. Atak na wartosÂci, 31-33.

èomianki: ISDN ATK.

Schneider H. J. (1992). Zysk z przesteÎpstwa. SÂrod-

ki masowego przekazu a zjawiska kryminolo-

giczne. Warszawa.

Schrzgruber M. (2000). Ekspansja elektronicznej

prasy. Wizje Mikrosoftu. ¹èaÎcznosÂcº 1, 15.

Scott D. (1995). The Effect of Video Games on

Feelings ofAggresion. ¹The Journal ofPsycho-

logyº 129.

Scott D. (1995). Pornografia ± jej wpøyw na rodzineÎ,

spoøeczenÂstwo, kultureÎ. GdanÂsk: TOR.

Sienkiewicz P. (1995) Masowe komunikowanie

w spoøeczenÂstwie informacyjnym. W: A. Kudøa-

szyk (red.). Mass media w systemie komunika-

cji spoøecznej w Polsce. Wrocøaw: OW Poli-

techniki Wrocøawskiej.

B

IBLIOGRAFIA

182

Sikorski D. (2002). Oddziaøywanie wspoÂøczesnych

sÂrodkoÂw wizualnych na dzieci i møodziezÇ jako

zagrozÇenie dla realnych kontaktoÂw mieÎdzy-

ludzkich. W: E. Iwulska, M. Jagøy (red.). OcalicÂ

w czøowieku obraz i podobienÂstwo BozÇe. LudzÂ-

mierz.

Sikorski W. (1998). AgresywnosÂc u dzieci a jej pre-

ferencje dotyczaÎce programoÂw telewizyjnych.

¹Psychologia Wychowawczaº 3.

Sillamy N. (1998). Søownik psychologii. Katowice:

KsiaÎzÇnice.

Skorny Z. (1987). Proces socjalizacji dzieci i møo-

dziezÇy. Warszawa.

Skrzypczak J. (1999). Popularna encyklopedia

mass medioÂw. PoznanÂ.

Sokoøowski M. (2000). Wpøyw gier i programoÂw

komputerowych na dzieci. W: III MieÎdzynaro-

dowa Konferencja ¹Media i Edukacjaº, 90-97.

PoznanÂ: Wydawnictwo eMPi2.

Soøtysiak T. (1997). Czy komputery uzalezÇniajaÎ

dorastajaÎce pokolenie? ¹Aktualne Problemy

Pedagogiczneº 12, 12-15.

Sonczyk W. (1999), Media w Polsce. Warszawa:

WSiP.

Sonczyk W. (1999a). Prawne podstawy dziaøalnosÂ-

ci medioÂw w Polsce. W: W. Sonczyk (red.).

Media w Polsce. Warszawa: WSiP.

Sonczyk W. (1999b). Aktualne problemy prasy co-

dziennej. W: W. Sonczyk (red.). Media w Polsce.

Warszawa: WSiP.

B

IBLIOGRAFIA

183

Sonczyk W. (1999c). Media a spoøeczenÂstwo. W:

W. Sonczyk (red.). Media w Polsce. Warszawa:

WSiP.

Sonczyk W. (1999d). Radiofonia i telewizja ± nowy

øad w eterze. W: W. Sonczyk (red.). Media

w Polsce. Warszawa: WSiP.

Sosa J. (1999). Czy telewizja reklamuje przemoc.

¹Problemy OpiekunÂczo-Wychowawczeº 1, 29-

-32.

StruszynÂski J. (1994). Wpøyw telewizji na zoomimieÎ

miejskaÎ. W: Z. Kurzawa, W. SÂliwinÂski (red.).

WspoÂøczesna polszczyzna moÂwiona, 243-249.

KrakoÂw.

Sylwanowicz W. (1985). Anatomia i fizjologia czøo-

wieka. Warszawa: PZWL.

Sytuacja gospodarstw domowych w 2003 r.

w sÂwietle wynikoÂw badan budzÇetoÂw gospodar-

stw domowych (wyniki badan GUS), www.stat.

gov.pl

SzamanÂski D., www.vegamedica.pl

SzymanÂska J., Zamecka J. (2002). PrzeglaÎd kon-

cepcji i poglaÎdoÂw na temat profilaktyki. W:

G. SÂwiaÎtkiewicz, Profilaktyka w sÂrodowisku lo-

kalnym. Warszawa: KBPN.

Szymik M. (1998). Wpøyw telewizji na wzrost agre-

sywnosÂci u dzieci. ¹Wychowanie w Przedszko-

luº 5, 346-350.

SÂwiatowy raport o Internecie 2002, www.tns-glo-

bal.pl

B

IBLIOGRAFIA

184

UchanÂski A. (1997). Zøoty wiek gier komputero-

wych. I nowe medium rozrywkowe i nowe za-

grozÇenia. ¹Psychiatria Polskaº 2, 225-266.

Ulfik-Jaworska I. (2003). Gry komputerowe ± za-

grozÇenie czy szansa rozwoju dziecka. W: J. Wilk

(red.). W søuzÇbie dziecku. KrakoÂw: PI TS.

Urbaniak A. (2000). Multimedia a wychowanie.

¹Wychowawcaº 6, 8-11.

Ustawa z dnia 26 stycznia 1984 roku ¹Prawo pra-

soweº, http://isip.sejm.gov.pl

Wallace P. (2001). Psychologia Internetu. PoznanÂ.

Wawrzak-Chodaczek M. (1997). SÂrodki masowe-

go przekazu a spoøeczne ksztaøtowanie rzeczy-

wistosÂci. W: W. Strykowski (red.). Media a edu-

kacja. PoznanÂ.

Wilkoszewska K. (red.). (1999). PieÎkno w sieci ±

estetyka i nowe media. KrakoÂw.

Wojdan-Jaskulska R. (1983). Udziaø telewizji

w rozwoju psychologii postrzegania. ¹Przeka-

zy i Opinieº 1, 173-175.

Woronowicz B. T. (2001). Bez tajemnic o uzalezÇ-

nieniach i ich leczeniu. Warszawa: Instytut Psy-

chiatrii i Neurologii.

www.AlmaMater.com.pl

www.cjonline.com

www.crmedia.pl

www.gry-online.com.pl

www.ifps.pl

www.ite.pl

www.kigeit.org.pl

B

IBLIOGRAFIA

185

www.kolmio.com.pl

www.tns-global.pl; Badania TNS OBOP z 2002

roku.

Wyniki badan TNS OBOP 2004, www.tns-global.pl

Young K. S. (1998). Internet addiction: The emer-

gency ofa new clinical disorder. ¹Cyberpsy-

chology and Behaviorº 1 (3), 237-244.

Zacher L. W. (1992). SpoøeczenÂstwo informacyjne

± aspekty techniczne, spoøeczne i polityczne.

Lublin±Warszawa.

Zacher L. W. (1995). Spoøeczny wymiar kompute-

ryzacji. ¹Humanizacja Pracyº 3.

Zacher L. W. (1997). Problemy spoøeczenÂstwa in-

formacyjnego. Elementy analizy, ewaluacji

i prognozy. Warszawa.

ZaseÎpa T. (2000). Media, czøowiek, spoøeczenÂ-

stwo. CzeÎstochowa: Edycja SÂP.

ZaseÎpa T. (2001). Internet ± fenomen spoøeczenÂ-

stwa informatycznego. CzeÎstochowa: Edycja

SÂP.

ZaseÎpa T., Chmura R. (2003). Internet i nowe tech-

nologie ± ku spoøeczenÂstwu przyszøosÂci. CzeÎs-

tochowa: Edycja SÂP.

Zawojski P. (2000). Elektroniczne obrazo-sÂwiaty ±

mieÎdzy sztukaΠa technologiaÎ. Kielce.

ZielinÂski J. (1996), Powstanie Internetuº, www.

winter.pl

ZielinÂski J. (2002). Caøkiem dorosÂli gracze, www.

winter.pl

B

IBLIOGRAFIA

186

ZielinÂski J. (1998). PoczaÎtki Usenetu, www.win-

ter.pl

Zyss T., Boron J. (1996). SÂwiat gier komputero-

wych. I nowe medium rozrywkowe i nowe za-

grozÇenia. ¹Psychiatria Polskaº 2 (30), 255-

-266.

Spis tresÂci

WsteÎp . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

5

Rozdziaø I
SÂrodki masowego przekazu . . . . . . . . . . . .

7

1. Funkcje sÂrodkoÂw masowej

informacji . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

7

2. Rodzaje mass medioÂw . . . . . . . . . . . . 16

Rozdziaø II
Media i kultura . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 37

1. Ameryka PoÂønocna . . . . . . . . . . . . . . . 39

2. Europa Zachodnia . . . . . . . . . . . . . . . 53

3. Polska . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 62

Rozdziaø III
NaduzÇywanie sÂrodkoÂw masowego przekazu

79

1. Czynniki ryzyka . . . . . . . . . . . . . . . . . 79

2. Psychologiczne oddziaøywanie mass

medioÂw . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 84

3. UzalezÇnienie od medioÂw . . . . . . . . . . . 91

Rozdziaø IV
Szkody wywoøane uzÇywaniem i naduzÇywaniem

medioÂw . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 109

1. Szkody somatyczne . . . . . . . . . . . . . . 110

2. Szkody psychiczne . . . . . . . . . . . . . . 119

3. Szkody spoøeczne . . . . . . . . . . . . . . . 131

S

PIS TRESÂCI

189

Rozdziaø V
Profilaktyka naduzÇywania sÂrodkoÂw masowego

przekazu . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 139

1. Strategie kierowane do nadawcoÂw . . . 140

2. Strategie kierowane do odbiorcoÂw . . . 144

Rozdziaø VI
Mity zwiaÎzane z mediami . . . . . . . . . . . . . . . 149

1. Mity dotyczaÎce gier komputerowych

i Internetu . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 149

2. Mity dotyczaÎce telewizji . . . . . . . . . . . 154

3. Mity dotyczaÎce prasy . . . . . . . . . . . . . 158

Bibliografia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 171

Joanna Chwaszcz ± psycho-

log, absolwentka Instytutu Psy-

chologii KUL, doktorantka psy-

chologii w Katedrze Psychoprofi-

laktyki Spoøecznej KUL. Jej zain-

teresowania naukowe dotyczaÎ

uwarunkowan spoøecznych pro-

cesoÂw patologicznych, grup wy-

kluczenia spoøecznego oraz psy-

choseksuologii.

Maøgorzata Pietruszka ± psy-

cholog, absolwentka Instytutu

Psychologii KUL, doktorantka

psychologii w Katedrze Psycho-

profilaktyki Spoøecznej KUL. Za-

interesowania naukowe konce-

truje wokoÂø uwarunkowan i profi-

laktyki uzalezÇnien psychoaktyw-

nych i czynnosÂciowych.

Ks. Dariusz Sikorski SDS ±

psycholog, absolwent Instytutu

Psychologii KUL, doktorant psy-

chologii w Katedrze Psychoprofi-

laktyki Spoøecznej KUL. W swojej

pracy naukowej zajmuje sieΠprob-

lemami niedostosowania spo-

øecznego, agresji i przemocy

wsÂroÂd møodocianych oraz psy-

choprofilaktyki dzieci i møodziezÇy;

e-mail: dareks@kul.lublin.pl

191