MIĘDZYNARODOWA OCHRONA PRAW CZŁOWIEKA. 
Zagadnienia egzaminacyjne. 

1. Omów genezę i wyjaśnij pojęcia/pojęcia prawa człowieka i wolności 
człowieka

 

Geneza praw człowieka sięga starożytności, w tym czasie następował rozwój idei 
praw jednostki. W pierwszym okresie owej idei należałoby szukać przede wszystkim 
w Dekalogu, w starożytnej filozofii Grecji i Rzymu (np. poglądy stoików) oraz w 
rzymskim prawie cywilnym. Pojęcie praw człowieka zostało potwierdzone i 
rozszerzone w średniowieczu, m.in. w pismach św. Tomasza z Akwinu (Summa 
teologiczna) oraz w Magna Charta Libertatum (Wielkiej Karcie Swobód) z 1215 roku, 
wydanej przez króla Jana bez Ziemi. W epoce nowożytnej powstały dwa bardzo 
ważne dokumenty bezpośrednio odnoszące się do kwestii praw człowieka – 
Deklaracja Niepodległości Stanów Zjednoczonych (1776) oraz Deklaracja Praw 
Człowieka i Obywatela (1789). 
Prawa człowieka- podstawowe prawa każdego człowieka przysługujące mu od 
narodzin aż do naturalnej śmierci ,niezależnie od pochodzenia, koloru skóry, 
wyznania, narodowości, płci, wykształcenia, zawodu. 
Wolność człowieka- swoboda osobista, niezależność, możliwość podejmowania 
przez człowieka decyzji zgodnych z własną wolą 
 

2. Omów genezę i wyjaśnij pojęcia/pojęcia prawa obywatelskie i wolności 
obywatela

 

Prawa obywatelskie – konstytucyjnie zagwarantowane prawa obywatela danego 
państwa, których celem jest ochrona jego interesów. W odróżnieniu od praw 
człowieka, prawa obywatelskie są prawami o charakterze publicznym, pozostają 
bowiem w relacji między państwem, a obywatelem. Najważniejsze z nich to prawo do 
pracy, prawo do nauki i prawo wyborcze. Wyróżnia się także prawo polityczne i 
prawo ekonomiczne. 

wolności obywatelskie

 -

sformułowane przez konstytucję i ustawodawstwo 

zobowiązanie władzy państwowej do nieingerowania w określone sfery życia 
osobistego i publicznego obywateli. 

Począwszy od francuskiej Deklaracji Praw Człowieka i Obywatela do dziś pewna 
grupa uprawnień może być realizowana wyłącznie przez osoby, które posiadają 
obywatelstwo tego państwa, wynika to z oparcia funkcjonowania państwa na zasadzie 
suweenności i zwierzchnictwa narodu. Wolności i prawa obywatelskie to np: wolnośc 
tworzenia partii politycznych, prawo dostępu do służby publicznej, prawo do 
inicjowania i udziału w referendum krajowym, obywatelska inicjatywa 
ustawodawcza.To uprawnienia przysługujące obywatelom danego państw a ich 
prawną gwarancją jest nabycie obywatelstwa. Podstawowe prawa, wolności (także 
obowiązki) jednostki są zamieszczane w konstytucjach i ustawach, dotyczą 
najistotniejszych interesów obywateli. 
 

3. Omów genezę i wyjaśnij pojęcia/pojęcia prawa i wolności konstytucyjne

 

                  1.  Koncepcje szkoły prawa natury odgrywały podstawową rolę już od XVII 

wieku. Ich istotą była myśl, iż każdej jednostce ludzkiej, z samej istoty 
człowieczeństwa, przysługują pewne niezbywalne prawa (wówczas akcentowano 
zwłaszcza życie, wolność i własność). Wskazywano, że istnienie tych praw jest 
starsze od instytucji państwa, stąd państwo może wprawdzie organizować ochronę i 
sposób korzystania z tych praw, ale nie może ich jednostki pozbawić. Prawa te istnieją 
bowiem obiektywnie i nie od państwa zależy przyznanie bądź odebranie ich 
jednostce. 

 
                  2.  Całościowe ujęcia praw i wolności jednostki pojawiły się w końcu XVIII 

wieku: 

 a)   Ameryka: 
• 

Karta Praw Wirginii, 

• 

Deklaracja Niepodległości z 1776 roku, 

• 

poprawki do Konstytucji z 1787 roku (Bill of Rights); 

 b)   Europa: 
• 

podstawową rolę odegrała francuska Deklaracja Praw Człowieka i 

Obywatela z 26 sierpnia 1789. 

 
Zerwano z koncepcją mówiącą, iż prawa i wolności wynikają z przywileju nadanego 

przez władcę. Karty i Deklaracje miały jedynie zadeklarować (potwierdzać) prawa i 
wolności, których podstawowym źródłem są zasady prawa natury. 

 
                  3.  Wraz z rozwojem warunków społecznych okazało się, że tradycyjna 

koncepcja praw naturalnych nie jest już wystarczająca, bo pomija problem sytuacji 
jednostki w społeczeństwie, zwłaszcza, gdy chodzi o sferę socjalną. Powstawały nowe 
prawa, ujmowane jako prawa pozytywne. 

 
W wieku XX powrócono do kolektywistycznej koncepcji porządku społecznego, 

opartej o założenie podporządkowania jednostki potrzebom i celom społeczeństwa 

jako całości. 

 
Tragiczne doświadczenia drugiej wojny światowej spowodowały swoisty nawrót 

do koncepcji prawno–naturalnych. Powrócono do przeświadczenia, że istnieje pewien 
podstawowy katalog praw i wolności, który przysługuje każdej istocie ludzkiej, 
wynikający z podstawowej wartości, jaką jest godność człowieka. 

 
W wyroku norymberskim stwierdzono m. in., iż istniejące niezależnie od traktatów 

zasady prawa narodów zakazują ludobójstwa. Konsekwencją tego podejścia stała się 
uniwersalizacja podstawowych praw i wolności poprzez ujmowanie ich w aktach 
prawa międzynarodowego powszechnie obowiązującym charakterze 
(internacjonalizacja). 

 
 
Prawo konstytucyjne (dawniej: prawo polityczne, prawo państwowe) – zespół 

norm prawnych określających ustrojowe zasady funkcjonowania państwa, treść i 
sposoby zagwarantowania praw człowieka i obywatela oraz zaspokajania potrzeb 
społecznych, sposób tworzenia prawa, hierarchię źródeł prawa a także kompetencje i 
wzajemne relacje pomiędzy organami władzy państwowej. 

 
 

4. Omów genezę i wyjaśnij pojęcia/pojęcia podstawowe prawa i wolności

 

Instytucja podstawowych praw i wolności jednostki ukształtowała się w dobie 
rewolucji XVIII w., w walce z feudalnymi przywilejami stanowymi; uzasadniono ją na 
gruncie tzw. prawa natury.. Po II wojnie światowej stopniowo uznanie zaczęła 
zdobywać idea międzynarodowej ochrony praw i wolności, rozumianych jako 
przysługujące każdemu człowiekowi (prawa człowieka). W 1948 Zgromadzenie 
Ogólne ONZ uchwaliło Deklarację Praw Człowieka w Europie szczególne znaczenie 
ma Europejska Konwencja Praw Człowiek

a

 

 
podstawowe prawa i wolności-różne koncepcje, jedna zakłada że są to te 
uprawnienia które determinują byt pozostałych a co za tym idzie status jednostki w 
państwie, inna koncepcja mówi że są to tylko te które mają charakter pierwotny 
względem państwa. Szeroka grupa pozostałych koncepcji uważa za podstawowe te 
wartości najważniejsze- tzn prawa ludzkie, prawa pierwszej generacji, prawa 
naturalne, wolności gwarantujące integralność fizyczną i duchową jednostki. 
 

5. Omów genezę i wyjaśnij pojęcia/pojęcia prawa podmiotowe, publiczne prawa 
podmiotowe

 

Prawo podmiotowe – zespół przyznanych uprawnień występujących w określonym 
stosunku cywilnoprawnym. Jest to zatem zbiorcza, nadrzędna kategoria pojęciowa, 
określająca sytuację prawną strony uprawnionej. W takim kontekście mówi się o 
prawie własności i innych prawach rzeczowych, o wierzytelności, o prawach na 
dobrach niematerialnych itp. 
HISTORIA PRAW PODMIOTOWYCH 
 Uczeni  spierają  się,  czy  prawo  podmiotowe  było  już  znane  w  starożytnym  Rzymie. 
Był tam podział na ius i lex ( prawo podmiotowe i prawo pisane ). Jednak Rzymianie 
tego tak nie traktowali. Centralnym pojęciem było actio ( roszczenie )- Rzymianie nie 
koncentrowali się na tym, jakie prawo? tylko czy przysługuje im ochrona procesowa ( 
actio ). Nadal takie ujęcie jest charakterystyczne dla common law. 
Zaczęło  pojęcie  prawa  podmiotowego  pojawiać  się  u  glosatorów.  Poszukiwano 
materialnej podstawy dla powództwa. Rozwój koncepcji prawa podmiotowego wiążę 
się z rozwojem koncepcji prawnonaturalnych- Locke, Rousseau- twierdzili, że ludziom 
przysługują  pewne  prawa  mające  charakter  pierwotny  w  stosunku  do  prawa 
stanowionego. Ich źródłem może być natura ludzka lub Bóg. Państwo ma obowiązek 
poszanowania  tych  praw-  pierwszeństwo  praw  podmiotowych  nad  prawem 
przedmiotowym.  Są  przedpaństwowe,  a  prawo  przedmiotowe  wykonuje  funkcję 
służebną. 
Niemiecki prof. Jan Schap stwierdził, że poszukiwanie katalogu praw podmiotowych 
jest bezcelowe- są one wymienione w Dekalogu 
- nie kradnij- prawa majątkowe, 
- nie cudzołóż- prawa związane z rodziną, 
- nie zabijaj- prawo do życia, zdrowia, 
- nie mów fałszywego świadectwo- godność ludzka. 
 KIERUNEK  NATURALISTYCZNY-  pierwszym  dokumentem  prawnym,  który  przyjął 
istnienie  pierwotnych  praw  podmiotowych  jest  Deklaracja  Praw  Człowieka  i 
Obywatela.  W  tej  deklaracji-  praw  niezbywalne,  niezaprzeczalne,  których  nie  można 
człowieka pozbawić, zadaniem każdej organizacji jest ochrona tych praw. Są to: 
- wolność, 
- własność, 
- prawo oporu przeciw uciskowi 
Takie sformułowanie pojawiło się w ABGB. 
 
Teoria  publicznych  praw  podmiotowych  ukształtowana  została  w  Niemczech  i  w 
Austrii  w  19  wieku,  nierozerwalnie  łączyły  się  z  pojęciem  państwa  prawnego. 
Publiczne prawa podmiotowe doktryny określały jako rezultat nowożytnego myślenia 
o prawie i wiązano  je  z fundamentalną  zasadą nowożytnego  państwa w  myśl której 

obowiązującemu prawu podlegają nie tylko obywatele państwa ale i ono samo. Teoria 
praw  publicznych  praw  podmiotowych  znalazła  uznanie  w  polskiej  doktrynie 
przedwojennej,  a także w instytucjach  prawnych tamtego okresu.  W okresie PRL –u 
publiczne  prawa  podmiotowe  poza  nielicznymi  wyjątkami,  poddano  ostrej  krytyce 
bądź  w  ogóle  pomijano  je  milczeniem.  Transformacja  ustrojowa  rozpoczęta  pod 
koniec lat 80  –tych pozwoliła definitywnie zerwać z ideologią państwa policyjnego i 
powrócić do demokratycznych wartości właściwych nowoczesnemu państwu prawa, 
a  efektem  końcowym  tych  przeobrażeń  było  uchwalenie  nowej  konstytucji.  Po 
kilkudziesięciu  latach  funkcjonowania  uniwersalistycznego  modelu  podstawowych 
praw  i  wolności  obywatelskich,  cechujących  się  wyraźnym  uprzywilejowaniem 
państwa  jako  dobra  ogółu,  nastąpił  powrót  do  koncepcji  indywidualistycznej 
opierającej 

się 

na 

teorii 

niezbywalnych, 

nienaruszalnych 

i 

prawnie 

zagwarantowanych  praw  człowieka.  Nowe  realia  społeczno  –  polityczne  stworzyły 
warunki dla powrotu teorii publicznych praw podmiotowych. 
 Były różne definicje : 
1.  publiczne  prawa  podmiotowe  to  ogólne  prawa  podmiotowe  właściwe  wszystkim 
ludziom, które są poręczone prawem publicznym i z tego tytułu przyznają określoną 
korzyść jednostce. 
2.  określona  sytuacja  jednostki,  w  której  posiada  ona  opartą  na  normie  prawnej  i 
możliwość żądania czegoś od państwa lub innego związku publiczno – prawnego jeśli 
zachodzą warunki w tej normie określone. 
3. prawa podmiotowe w zakresie istnienia są kategorią obiektywną zaś w zakresie ich 
realizacji zależy wyłącznie od ich woli nosiciela, obywatel korzystając ze swoich praw 
może  skutecznie  żądać  czegoś  od  państwa  lub  w  sposób  niekwestionowany  przez 
państwo coś zdziałać 
4.  szczególną  pozycję  publiczne  prawa  podmiotowe  zajmują  na  gruncie  prawa 
administracyjnego  dlatego  często  nazywa  się  je  publicznymi  prawami 
administracyjnymi.  Prawa  te  mogą  istnieć  jedynie  jako  efekt  objęcia  sfery 
administracyjno  –  prawnej.  Sfera  zachowań  jednostki  nieobjęta  taką  regulacją  nie 
może  stanowić  źródła  publicznych  praw  podmiotowych,  a  działania  jednostki 
mieszczące  się  w  granicach  tej  sfery  nie  dają  podstaw  do  władczej  ingerencji 
administracji, uprawnienie administracyjne ma charakter wtórny i relatywny w  tym 
znaczeniu,  że  jest  pochodną  uprzedniego  poddania  danej  dziedziny  życia 
reglamentacji prawnej. 
Cechy publicznych praw podmiotowych : 
1. źródłem ich są przepisy powszechnie obowiązujące 
2. prawa te stanowią korelat określonego prawnie obowiązku, dla jednego podmiotu 
będą  tą  prawa,  a  dla  innego  obowiązki,  prawa  te  dają  możliwość  żądania  od 
administracji oznaczonego zachowania przy ustalonym stanie faktycznym 
3.  prawa  te  zostały  udzielone  obywatelom  w  interesie  publicznym  tzn.  dla  ochrony 
tych  interesów,  których  zabezpieczenie  leży  w  interesie  ogółu  a  nie  tylko 
poszczególnych jednostek 
4.  prawa  te  polegają  na  zindywidualizowanych  roszczeniach  jednostki,  a  nie  tylko 
ogólnych interesach prawnie chronionych 
5.  prawa  te  są  kierowane  nie  wobec  państwa  jako  całości  porządku  prawnego  ale 
przeciwko  określonej  władzy  z  reguły  administracyjnej  w  celu  wyegzekwowania  od 
niej stosowanie się do porządku prawnego czyli do woli państwa 
6.  prawa  te  nie  dotyczą  relacji  pomiędzy  obywatelami  ale  dotyczą  relacji  pomiędzy 
jednostką a państwem i służą one kontroli działalności władzy 
7. są to obywatele państwa ale i osoby nie będące obywatelami np. prawo zrzeszania 
się przysługujące każdemu 
 

6. Omów koncepcje chrześcijańską praw człowieka

 

Koncepcje chrześcijańskie 
Wszystkie wyznania chrześcijańskie. podkreślają równość wszystkich ludzi, uznają w  
pełni osobowość każdej jednostki i uważają, że państwo powinno gwarantować 
możliwość jej pełnego rozwoju. Najbardziej rozwiniętą koncepcję praw jednostki 
sformułował kościół rzymskokatolicki. 
U podstaw katolickiej koncepcji praw jednostki leżą dwie encykliki - Rerum novarum 
(1891) Leona XIII i Quadrogesimo anno (1931) Piusa XI. Myśli w nich zawarte były 
następnie rozwijane w wielu innych encyklikach papieskich i w do­kumentach II 
Soboru Watykańskiego. 
Głównymi założeniami tej koncepcji są: uznanie indywidualności i godności każdej 
osoby oraz traktowanie człowieka jako istoty, rozwijającej się w społe­czeństwie. 
Państwo i społeczeństwo powinny być zorganizowane na zasadzie solidarności 
wszystkich ludzi. Celem państwa jest zapewnienie wszystkim godnych warunków 
życia i troska o osoby znajdujące się w złym położeniu socjalnym. Koncepcja ta 
przeciwstawia się charakterystycznemu dla liberalizmu traktowaniu jednostki jako 
wyizolowanego indywiduum. Dostrzega, że jednostka ma obowiązki wobec państwa i 
społeczeństwa, i powinna przyjąć aktywną postawę wobec problemów wspólnoty, w 
której żyje. 
  
 

7. Omów koncepcje prawno-naturalną praw człowieka

 

Koncepcje prawnonaturalne 
Cechą wspólną wszystkich koncepcji prawonaturalnych jest uznanie, że ludziom 
przysługują pewne prawą przyrodzone oraz, że są oni z natury równi i wolni. Można 

spotkać różne uzasadnienia tej tezy oparte na argumentach o charakterze 
filozoficznym, religijnym, historycznym czy też socjologicznym. 
 

8. Omów koncepcje liberalną praw człowieka

 

Koncepcja liberalna Uchwalane w XIX w. konstytucje kładły nacisk na zapewnienie 
praw i wolności obywatelskich w ramach państwowego systemu prawa. Konstytucje 
te dawały wyraz liberalnym, poglądom politycznym. U podstaw zawartego w nich 
katalogu praw obywatelskich leżała wolność osobi­sta i swobodna inicjatywa 
gospodarcza, ochrona własności i posiadania ograniczenie wpływów kościoła, 
tolerancja religijna wolność zrzeszania się i wolność słowa. Traktowały one jednostkę 
jako wyizolowane indywiduum. Prawa i wolności miały chronić ją przed ingerencjami 
ze strony państwa, ale równocześnie państwo było ich gwarantem. 
Państwo, w myśl koncepcji liberalnej, miało być tylko instrumentem zapewniającym 
porządek wewnętrzny i bezpieczeństwo zewnętrzne konieczne dla niezakłóconego 
korzystania przez jednostkę z przysługują­cych jej praw. 
 
 

9. Omów koncepcje marksistowską i faszystowską praw człowieka

 

Koncepcja marksistowska 
Marksizm odrzuca prawnonaturalne uzasadnienie praw jednostki. W ideologii tej 
podkreśla się ich zależność od stopnia rozwoju gospodarczego, politycznego i 
kulturalnego społeczeństwa. 
Prawa jednostki w tym ujęciu nie muszą już mieć charakteru praw obronnych wobec 
państwa, wręcz przeciwnie - w doktrynie podkreśla się integracyjny charakter praw i 
wolności, które absolutnie nie mogą służyć przeciwstawianiu się interesów jednostki i 
pań­stwa. 
Powstałe pod wpływem koncepcji marksistowskiej prawne regulacje praw jednostki 
w konstytucjach krajów tzw. realnego socjalizmu zawierały szeroki katalog tych praw, 
przy podkreśleniu zwłaszcza praw ekonomicznych, socjalnych i kulturalnych. 
Przyznawały one prawa podstawowe zasadniczo obywatelom, a jedynie wyjątkowo 
używały pojęcia praw człowieka. 
Uważano, że tylko wypełnianie przez jednostkę obowiązków gwarantuje jej i innym 
korzystanie z praw obywatelskich. 
Fundamentalną różnicą występującą między koncepcją marksistowską a libe­ralną 
jest sposób rozumienia „wolności” a przede wszystkim stosunek treściowy 
zachodzący pomiędzy „wolnością" a „równością". 
  
Koncepcja faszystowska 
Podstawowym założeniem koncepcji faszystowskiej jest konieczność integracji 
jednostki w ramach wspólnoty ludowej. Teoria ta neguje zasadę osobowości jednostki 
i jej indywidualności, a wyjątkowo dostrzega ją tylko o tyle, o ile jednostka jest w 
stanie służyć wspólnocie. Głosi się w niej podrzędność praw jednostki wobec 
interesów wspólnoty, i będącego jej instrumentem, państwa. Stąd też odmawia się 
indywidualnej osobie środków ochrony prawnej wobec działań pań­stwa i jego 
organów 
 

10. Omów koncepcje pozaeuropejskie praw człowieka

 

Koncepcja islamska 
Religijne prawo islamskie podporządkowuje egzystencję człowieka woli boskiej. 
Tworzy ono różne zakresy praw przyznanych jednostkom w zależności od dwóch 
kryteriów: wyznaniowego i płciowego. Wiele uprawnień zastrzega ono tylko dla 
wyznawców Allaha, ale z drugiej strony niektóre prawa przyznane niewiernym im nie 
przysługują. Traktuje ono mężczyznę jako istotę o wyższej niż kobieta randze i 
dlatego uznaje, że mężczyzna powinien mieć więcej praw. Nie ma więc w koncepcji 
islamskiej praw podstawowych przysługujących w równym stopniu wszystkim 
jednostkom., 
 
  
Azjatycka koncepcja praw jednostki 
Miejsce i rola jednostki w krajach azjatyckich praktycznie nie zmieniała się przez 
wiele wieków. Wypływało to ze statycznego charakteru stosunków społecznych, 
braku radykalnych przemian cywilizacyjnych i żywotności doktryn społeczno-
politycznych powstałych w starożytności. 
Charakterystyczne dla dawnego społeczeństwa azjatyckiego było określanie miejsca 
jednostki na podstawie jej statusu rodzinnego i społecznego. Prawo zapewniało 
nadrzędność, z jednej strony ojca lub męża, a z drugiej - seniora feudalnego, nad 
osobami stojącymi niżej w hierarchii ro­dzinnej lub społecznej. Kobieta była 
podporządkowana mężczyźnie. Dzieci nie miały prawa do własności, do mieszkania 
bez rodziców, do wyboru małżonków itp. Przynależność do określonej grupy 
społecznej decydowała o zakresie posiadanych przez jednostkę uprawnień i 
przywilejów. Brak było więc w omawianych społeczeństwach praw podmiotowych 
jednostki. Nawet odpowiedzialność sądowa nie była zindywidualizowana, ale 
dotyczyła osób współodpowiedzialnych za sprawcę. Czyn oceniano, zwracając uwagę 
na to, kto go dokonał i wobec kogo. 
 

11. Geneza praw człowieka w starożytności

 

Prawa człowieka  mają swój  początek  w starożytności.  Rozwój idei praw człowieka 

dokonywał  się  wówczas  na  gruncie  etyki,  stanowiącej  część  filozofii,  czy  –  szerzej  – 
myśli społecznej. 
 
Kodeks Hammurabiego z XVII wieku p.n.e. stanowił, że władza jest po to, aby strzec 
sprawiedliwości i chronić słabych przed złymi uczynkami silnych. 
 
Greccy  sofiści  i  stoicy  byli  pierwszymi,  którzy  głosili  naturalną  wolność  i  równość 
ludzi oraz wyższość praw naturalnych nad stanowionymi. 
 
W  V  wieku  p.n.e.  w  doktrynie  demokracji  greckiej  (ateńskiej)  można  odnaleźć 
wolność  czynu  i  słowa  w  granicach  prawa  oraz  równość  praw  tych,  którzy  byli 
obywatelami.  Tego  okresu  sięgają  też  korzenie  pierwszych  praw  politycznych.  W 
starożytnych  Atenach  obywatele,  z  wyjątkiem  kobiet,  dzieci,  przybyszów  i 
niewolników, korzystali z czynnego i biernego prawa wyborczego. 
 
Idee praw naturalnych przejęli rzymscy myśliciele, zwłaszcza Cyceron i Seneka, oraz 
prawnicy,  którzy  do  praw  natury  dodali  przekonanie,  że  źródłem  pierwotnej 
suwerenności jest lud, który przelewa swą władzę na cesarza. W starożytnym Rzymie 
można szukać początków prawa do rzetelnego procesu, a w Prawie XII Tablic z 449 
roku p.n.e. istnieje zapis o zakazie stosowania prawa wstecz. 
 
Istotny  wkład  do  idei  praw  człowieka  wniosła  etyka  judeochrześcijańska.  Zarówno 
Talmud, jak i Pismo Święte (Nowy Testament), przeniknięte są ideałami przyrodzonej 
godności człowieka, równości, sprawiedliwości i pokoju w stosunkach między ludźmi, 
w  tym,  między  władzą,  a  poddanymi.  Za  prawdziwy  manifest  równości  i 
uniwersalizmu  praw  człowieka  uznawane  są  zdania  z  Listu  św.  Pawła  do  Galatów: 
„Nie ma więcej ni Żyda, ni Greka, ni niewolnika, ni człowieka wolnego, ani mężczyzny, 
ani kobiety, ponieważ wszyscy jesteście jedno w Jezusie Chrystusie” i nieco dalej „Bo 
wy do wolności zostaliście powołani, bracia”. 
 

12. Geneza ochrony praw człowieka w Anglii

 

1215r- WIELKA KARTA SWOBÓD wydana w Anglii przez Jana bez Ziemi - zakazanie  
pozbawienia wolności i mienia bez nakazu sądowego lub prawnego 
1679r - HABEAS CORPUS ACT - angielska ustawa zabraniająca więzienia bez nakazu  
sądu 
John  Locke  -  uznanie  własności  za  przyrodzone  prawo  człowieka,  istniejące 

wcześniej niż  

państwo 

 

13. Geneza ochrony praw człowieka w Stanach Zjednoczonych

 

Karta Praw Stanów Zjednoczonych (ang. United States Bill of Rights) – pierwsze 
dziesięć poprawek do Konstytucji Stanów Zjednoczonych, które zostały uchwalone 25 
września 1789, a weszły w życie 15 grudnia 1791, po dłuższym okresie ratyfikacji 
przez poszczególne stany. 
Zagwarantowały one podstawowe swobody i wolności obywatelskie, w tym prawo do 
własności prywatnej, wolności wyznania i sumienia oraz rasy, ochrony oskarżonego 
w procesie karnym, prawo do swobodnego pokojowego gromadzenia się oraz 
kierowania skarg do władz, prawo do posiadania i noszenia broni. Nie spisano jednak 
równości wobec prawa – było to spowodowane istniejącym i legalnym 
niewolnictwem, które utrzymało się w Stanach Zjednoczonych do roku 1865 (13. 
poprawka do Konstytucji Stanów Zjednoczonych). 

Za autora poprawek uznaje się Jamesa Madisona – jednego z ojców Konstytucji USA.  
Poprawki  nawiązywały  do  angielskiej  Deklaracji  praw  z  1689  oraz  do  Deklaracji 

Praw  

Wirginii 

z 

12 

czerwca 

1776. 

 

14. Geneza ochrony praw człowieka we Francji

 

Deklaracji  Praw  Człowieka  i  Obywatela  z  1789  roku,  która  jako  pierwsza 
wprowadziła  hasła:  wolności,  własności,  suwerenności  ludu,  równość  i  braterstwo, 
zawierała również katalog praw obywatelskich. Deklaracja głosiła, że państwo ma za 
zadanie chronić prawa jednostki; 
Konstytucji  francuskiej  z  1791  roku,  jednym  z  pierwszych  nowoczesnych 
dokumentów wprowadzających ustrój republikański we Francji, zawierała wiele cech 
powyższej Deklaracji; 
Monteskiusz - uznanie, iż wolność polityczna nie może istnieć bez trójpodziału władzy 
 
 

15. Geneza ochrony praw człowieka w Polsce

 

 
1) Polska wśród inicjatorów zwołania Konferencji Bezpieczeństwa i Współpracy w 
Europie. Podpisany w sierpniu 1975 roku Akt końcowy KBWE wyznaczał ramy 
pokojowej współpracy państw ‘’ od Vancouver po Władywostok ‘’ 
2) Przyjęcie Aktu Końcowego KBWE przyczyniło się do powstania w ówczesnych 
państwach socjalistycznych orgznanizacji i ruchów obywatelskich, stawiających sobie 
za cel działania obronę praw człowieka np. Komitet Obrony Robotników, Ruch 
Obrony Praw Człowieka i Obywatela czy działający do dziś Komitet Helsiński w Polsce 
( kontroluje przestrzeganie praw człowieka i podstawowych wolności, 
gwarantowanych w przyjętych przez Polskę umowach międzynarodowych oraz 
dokumentach KBWE/OBWE ) 
3) Pogarszająca się pod koniec lat 70 sytuacja polityczna i ekonomiczna kraju 
doprowadziła do utworzenia m.in. Wolnych Związków Zawodowych. W rezultacie 

kierowanego przez związki strajku w Stoczni Gdańskiej w 1980 roku, za zgodą władz 
utworzono Niezależny Samorządny Związek Zawodowy ‘’ Solidarność ‘’ ( w okresie 
stanu wojennego ‘’ Solidarność ‘’ prowadziła swoje działania na rzecz praw człowieka 
w podziemiu ).  
4) Demokratyczna Polska zapewnia swoim obywatelom poszanowanie praw 
człowieka oraz praw obywatelskich. Gwarancje te zwarte są w aktach prawnych, 
spośród których największe znaczenie ma Konstytucja RP z 1997 roku. 
5) W Polsce konsekwentnie podejmowane są działania zmierzające do budowania 
społeczeństwa obywatelskiego. Jednymi z najważniejszych jego elementów jest 
zgodne z prawem działanie władz oraz funkcjonowanie instytucji, gwarantujących 
przestrzeganie praw człowieka i obywatela np. Rzecznik Praw Obywatelskich. Polski 
Parlament wyczulony jest na kwestie ochrony praw człowieka. Dowodzą tego 
podejmowane przez niego działania. Do kompetencji Sejmowej Komisji 
Sprawiedliwości i Praw Człowieka należą sprawy przestrzegania prawa i 
praworządnosci oraz praw człowieka. 
6) Rok 1989 był przełomowym dla wszystkich organizacji pozarządowych. Powstała 
wówczas m.in. polska struktura Amnesty International, będąca częścią światowego 
ruchu działającego w oparciu o idee Powszechnej Deklaracji Praw Człowieka. W tym 
samym roku rozpoczęła także działalność Helsińska Fundacja Praw Człowieka w 
Polsce, niezależny instytut edukacyjno- badawczy. 
7) Polska, jako członek pierwotny ONZ ratyfikowała jeszcze przed 1989 rokiem 
znaczną część umów międzynarodowych dotyczących ochrony praw człowieka.  
8) W 2002 roku przewodnictwo w Komisji Praw Człowieka ONZ po raz drugi 
powierdzono przedstawicielowi Polski ( świadczy to o uznaniu dla aktywności Polski 
i jej wkładu w ochrone praw Człowieka ) 
9) Najbardziej zaawansowany system standardów i ochrony praw człowieka 
stworzony został w ramach Rady Europy. Polska została przyjęta do tej organizacji w 
1991 roku.  
Wraz z oficjalnym przystąpieniem do Rady Europy, Polska przyjęła Europejską 
Konwencję o Ochronie Praw Człowieka i Podstawowych Wolności, a następnie złożyła 
deklarację o uznaniu kompetencji Europejskiej Komisji Praw Człowieka oraz 
Europejskiego Trybunału Praw Człowieka. Ratyfikacja Europejskiej Konwencji o 
Ochronie Praw Człowieka i Podstawowych Wolności przyniosła polskim obywatelom 
pełne prawo do wnoszenia indywidualnych skarg przed Europejski Trybunał Praw 
Człowieka.  
 
 

16. Geneza międzynarodowej ochrony praw człowieka

 

 Wiek XIX dał początki powstaniu zabezpieczeń prawnych na arenie 

międzynarodowej, początkowo dotyczyło to prawa do interwencji humanitarnej gdy 
jakieś państwo ograniczało prawa narodowe lub religijne. Istotnymi przykładami 
zabezpieczeń prawa międzynarodowego był traktat berliński z 1878 roku, w którym 
zabezpieczono ochronę prawną chrześcijanom w państwie tureckim. 
  

Wielkie znaczenie dla rozwoju praw humanitarnych miała konwencja 

genewska z 1864 roku, w której określono zasady opieki nad poszkodowanymi i 
rannymi w wojnie niezależnie od narodowości. Dzięki konwencji powstał 
Międzynarodowy Czerwony Krzyż. 
  

W 1907 podpisano jeszcze jedną konwencję haską, która objęto 

mieszkańców oraz żołnierzy na terenie konfliktu. Niestety w czasie trwania II wojny 
światowej obie konwencje nie były przestrzegane przez państwa totalitarne. 
  

Ważnym wydarzeniem dla rozwoju systemu ochrony prawa 

międzynarodowego było ogłoszenie przez prezydenta Stanów Zjednoczonych 
Wilsona prawa narodów do samostanowienia jako kryterium utrzymania pokoju na 
świecie. 
  

Działająca w okresie dwudziestolecia międzywojennego Liga Narodów 

przyjęła sobie za cel, działania zmierzające do pokojowego rozstrzygania sporów oraz 
równouprawnienia mniejszości narodowych. W ramach pracy Ligi Narodów 
stworzono ochronę praw uchodźców, prawo pracy oraz prawa socjalne. 
  

W 1942 roku Karta atlantycka naszkicowała cele działań na rzecz ochrony 

praw człowieka, uwzględniając m.in. prawo ludów do wybrania sobie formy rządów. 
  

Rozkwit praw człowieka nastąpił dopiero po 1945 roku, gdyż okres 

wojny pokazał wiele przykładów ich łamania, w związku z czym należało stworzyć 
system zabezpieczający przed kolejnymi tego typu dzianiami. 
  

W 1945 roku powstała Organizacja Narodów Zjednoczonych i podległe jej 

agendy, które zajęły się nie tylko ochroną praw człowieka, ale również 
rozpowszechnianiem przykładów ich łamania w celu reakcji opinii światowej oraz 
propagowaniem ochrony tychże praw. Odniesienie do propagowania i przestrzegania 
praw człowieka zawiera artykuł pierwszy Karty Narodów Zjednoczonych, z kolei 
artykuł 68 tegoż dokumentu mówi o powołaniu komisji praw człowieka. Do dnia 
dzisiejszego ONZ i jej agendom udało się opracować szereg sprawdzonych 
mechanizmów monitorujących naruszenie praw człowieka. 
  

Dzięki działalności Organizacji Narodów Zjednoczonych oraz poszerzaniu 

się zakresu praw obywatelskich pojawiła się konieczność tworzenia systemów 
regionalnych np.: europejskiego, afrykańskiego, amerykańskiego i arabskiego, którym 
łatwiej chronić prawa człowieka na poszczególnych kontynentach. W wielu 
państwach powstają instytucje narodowe przygotowujące i przeprowadzające 
kampanie propagandowe na temat praw człowieka. 

 

17. Pojęcie ochrony praw człowieka

 

Ochrona praw człowieka - ogół środków oraz działalność mająca na celu zapewnienie 
i realizację praw człowieka. 

18. Formy ochrony praw człowieka

 

Ochrona  praw  jednostki  przez  organy  międzynarodowe  i  ponadnarodowe  lub 
wewnętrzne. W poszczególnych państwach może przybierać różne formy.  
Wyróżniamy: 

1)  ochronę  represyjną-  ma  miejsce  wtedy,  gdy  doszło  do  naruszenia  praw 

jednostki 

i  jednostka  wzywa  odpowiedni  organ  do  ochrony  praw;  organ  w  ramach 

kompetencji  orzeka  sankcję  (np.  odszkodowanie,  przywrócenie  stanu 
poprzedniego),  państwa  demokratyczne  preferują  te  formę  ochrony 
(Polska,  Niemcy);  to  samo  zjawisko  występuje  w  prawie 
międzynarodowym i ponadnarodowym; 

2)ochronę prewencyjną- ma miejsce wtedy, gdy jednostka  wzywa odpowiedni 

organ,  aby  podjął  działania  mające  na  celu  zapobieganie  naruszeniu  jej 
praw  lub  zmniejszenie  niebezpieczeństwa  ich  naruszenia;  dzięki  tej 
formie  ochrony  praw  jednostki,  których  treść  nie  jest  w  pełni 
zdefiniowana,  uzyskują  konkretny  kształt  zanim  dojdzie  do  ich 
naruszenia pozwala to na przezwyciężenie niedociągnięć 

i niedogodności ochrony represyjnej (np. postępowania sądowego). 

Omówione  formy  nie  zawierają  środków,  które  mogłyby  zapobiegać  łamaniu  praw 
jednostki lub zmniejszać niebezpieczeństwo jednostki.  
 
Inna typologia ochrony praw człowieka: 

1)       Ochronę  praw człowieka w wąskim słowa tego  znaczeniu-  jest to suma 

środków  prawnych,  które  państwo  stworzyło  i  stosuje  aby  zapewnić 
realizację praw w proklamowanych i ujętych w normach prawnych; 

2)      Ochronę praw w człowieka w szerokim słowa tego znaczeniu- obejmuje 

wszystkie  środki  w  danym  systemie  społecznym,  oddziałującym  na 
system polityczny w kierunku zapewnienia realizacji praw człowieka. 

 

19. Systemy ochrony praw człowieka i relacje między nimi.

 

 

Kryterium  terytorialne-  obszar,  na  którym  podejmowana  jest  działalność  mająca  na 
celu zapewnienie i realizację praw jednostki oraz powiązany z nią porządek prawny. 

1)      System wewnątrzpaństwowy- określany, jako wewnętrzny; 
2)            Ponadnarodowy-  określany  dla  porządku  prawnego  Unii  Europejskiej  i 

stworzonego przez niego systemu ochrony praw człowieka; 

3)      Międzynarodowy- w jego ramach można wyróżnić systemy: 

a)      Uniwersalne, 
b)      Regionalne. 

Systemy te na siebie oddziałują, wpływając na postanowienia nowych regulacji. 
Prawo międzynarodowe nie gwarantuje w pełni ochrony praw człowieka. Prawo 
krajowe pełniej chroni prawa jednostki i ma pierwszeństwo ochronne. Prawo 
międzynarodowe służy do ograniczenia swobody państw przede wszystkim w 
zakresie  określania stosunków między władzami publicznymi a jednostkami im 
podległymi 
 

20. Gwarancje ochrony praw człowieka

 

Instytucje państwowe: 
*ochronę praw człowieka na poziomie państwa zapewniają powołane w tym celu 

instytucje państwowe, takie jak: sądy, trybunały, rzecznicy oraz ratyfikowane 
dokumenty międzynarodowe i instytucje międzynarodowe. 
 

I.ONZ - międzynarodowa organizacja powstała w 1945r, z siedzibą w Nowym 
Jorku.Do jej głównych zadań należy utrzymanie pokoju i bezpiczeństwa na świecie i 
rozwijanie przyjaznych stosunków między państwami. Jest następczynią Ligii 
Narodów.

 

II.ECOSOC (Rada Gospodarczo Społeczna) - organizacja, której zadaniem jest 
spisywanie traktatów międzynarodowych oraz badanie przestrzegania praw 
zawartych w Powrzechnej Deklaracji Praw Człowieka. Przymuje ona też skargi i 
przekazuje je Komisji Praw Człowieka.

 

organy pomocnicze ESCOSOC: np. Komitet Praw Kobiet, Komisja ds. Zapobiegania 
Dyskryminacji i Ochrony Mniejszości

 

III.KOMITET PRAW CZŁOWIEKA - został powołany w 1977r na podst. Paktu praw 
obywatelskich i politycznych. Sprawuje kontrolę nad realizacją tego pakry przez 
państwa i występuje w roli medaitora polubownie łaodzącego spory.

 

IV.KOMITET DS. PRAW GOSPODARCZYCH. SPOŁECZNYCH I KULTURALNYCH - 
funkcjonuje od 1987r, jego głównym zadaniem jest przede wszystkim wcielanie w 
życie praw 2generacji

 

V.WYŻSZY KOMISARZ DS. PRAW CZŁOWIEKA - urząd powołany w 1993r, zajmuje się 
usprawnieniem koordynacji działań ONZ

 

 

21. Zagrożenia i naruszenia praw człowieka

 

Zagrożenia praw człowieka- czynniki ograniczające całkowicie możliwość ich 
realizacji lub tę realizację w mniejszym lub większym stopniu. W wielu przypadkach 
chodzi tu o czynniki obiektywne, niezależne od państwa, którego jurysdykcji podlega 
konkretny człowiek. Zagrożenia mogą wynikać również z przyczyn niezależnych od 
państwa ze względu na zagrożenia zawnętrzene, bądź naturalny ich charakter. 
Dlatego z globalnego punktu widzenia do zagrożeń takich możemy zaliczyć:  

● 

istnienie punktów zapalnych,grożących wybuchem konfliktu zbrojnego, 

● 

prowadzenie przez państwa polityki grożącej degradacją środowiska 
naturalnego, 

● 

praktyki zmierzającej do obalenia demokratycznie działających władz 
państwa, 

● 

prowadzenia eksperymentów biomedycznych 

● 

kształtowania się totalitarnych bądź terrorystycznych ideologii, 
szerzących nienawiść religijną, rasową, etnuczną, 

● 

odwoływania się do koncepcji segregacji określonych grup społecznych, 

● 

kryzysy gospodarcze i finansowe, 

● 

klęski żywiołowe, szerzenie się chorób zakaźnych, bieda. 

 
Naruszenia praw człowieka- występują wtedy, gdy jakiś podmiot całkowicie lub 
częściowo ogranicza możliwość ich realizacji, działając w sposób niezgodny z 
prawem. Samo działanie powodujące naruszenia może przybierać różne formy,ale 
musi to być działanie a nie jego zamiar. Pojęcie naruszenia należy rozszerzacz 
również na przypadki kiedy dany podmiot był prawnie zobowiązany do działania, a 
mimo to odmówił bądź też nie działał w pełnym zakresie przewidzianym przez 
prawo. Podmiotami takimi mogą być: konstytucyjne organy państwa, organy i inne 
podmioty dysponujące władztwem publicznym, instytucje powołane ustawami do 
realizacji określonych zadań publicznych. 
Ze względu na charakter naruszeń możemy je podzielić na: 

● 

powszechne działania, gdy naruszone zostają prawa i wolności 
nieznaczonego okręgu osób, najczęściej dochodzi do nich w wyniku 
uchwalenia aktu normatywnego sprzecznego z konstytucją, 

● 

indywidualne działania, gdy naruszone zostaja prawa i wolności 
konkternej osoby, 

● 

powszechne z zaniechania, gdy ze względu na niewydanie określonego 
aktu normatywnego realizacja konkretnego uprawnienia nie jest 
możliwa, 

● 

konkretne z zaniechania, gdy ze względu na  niewydanie aktu stosowania 
prawa jednostka nie może skutecznie realizować swojego prawa.  

Naruszenie praw gwarantowanych jednostki następuje nie tylko, wtedy gdy 
dopuszcza się ich podmiot publiczny. Zachodzi ono również wtedy, gdy inna 
jednostka lub podmiot prywatny działają w sposób niedozwolony( sprzeczny z 
prawem), ingeruje w ochronna strefępraw i wolności. 
 
Naruszenie konstytucyjnych wolności lub praw- pojęcie zdefiniowane przez polski 
Trybunał Konstytucyjny. Stanowi ono podstawę skargi skargi konstytucyjnej. O 
konstytucyjnym naruszeniu praw człowieka można mówić gdy organ władzy 
publicznej poprzez wydanie konkretnego orzeczenia w sposób nieusprawiedliwiony 
wkroczy w sferę przysługujących temu podmiotowi praw lub wolności 
konstytucyjnych albo prawom tym i wolnościom odmówił ochrony lub tez ich 
urzeczywistnienia.  

22. Pojęcie i rodzaje źródeł prawa praw człowieka

 

Źródła praw człowieka- można je rozumieć dwojako- w znaczeniu 
materialnym(chodzi o okoliczności oraz czynniki, którym prawo zawdzięcza swoje 
postanie) i formalnym( chodzi o formy w jakich prawo zostaje wyrażone, w jakich 

egzystuje. 
Rodzaje źródeł praw człowieka: 

1. 

w prawie międzynarodowym 

● 

umowy międzynarodowe 

● 

zwyczaj międzynarodowy  

● 

zasady ogólne prawa międzynarodowego 

       
      2. w prawie wewnętrznym 

● 

konstytucja 

     
      3. w prawie ponadnarodowym 

● 

prawo pierwotne( obejmujące układy tworzące wspólnoty 
europejskie i Unię Europejską, aneksy do nich, traktaty je 
nowelizujące)  

● 

prawo wtórne(rozporządzenia, dyrektywy, decyzje)  

 

23. Umowy międzynarodowe jako źródła prawa praw człowieka

 

umowy międzynarodowe- zawarte pomiędzy przynajmiej dwoma podmiotami 
prawa międzynarodowego zgodne oświadczenia ich woli. Duża liczba umów 
międzynarodowych zawiera normy zobowiązujące państwa- strony do 
zagwarantowania określonych praw wszystkim ludziom zajmującym się pod ich 
jurysdykcją albo jedynie ich własnym obywatelom.  
Możemy wyróżnić dwa typy umów międzynarodowych:  

1. 

o chrakterze ogólnym, dotyczące szerokiego katalogu praw jednostki i 
podstawowych zasad ich ochrony; ze względu na  zakres terytorialny 
dzielimy je na: 

● 

 umowy ogólnoświatowe( globalne) np Karta 
Narodów Zjednoczonych  

● 

 umowy regionalne np. Europejska Karta Praw 
Człowieka 

2. 

o charakterze szczegółowym- są to konwencje uchwalone w celu ochrony 
tylko pewnej kategorii praw jednostki lub praw okreslonej grupy ludzi; ze 
względu na zakres terytorialny dzielimy je na:  

● 

mające zakres ogólnoświatowy, uchwalane przez 
Zrgomadzenie Ogólne NZ, MOP, UNESCO( np, 
konwencja w sprawie zapobiegania i karania 
zbrodni ludobójstwa z 1948 r.) 

● 

konwencje regionalne( np. Europejska Karta 
Socjalna) 

● 

umowy międzynarodowe(np. umowy o 
ekstradycji zawarte między dwoma stronami). 

 
Wszystkie umowy międzynarodowe mają taką samą moc prawną. Wyjątek od tej 
reguły ustanowił art. 103 KNZ, który przyznał pierszeństwo Karcie przed innymi 
umowami międzynarodowymi.  
 

24. Zwyczaj międzynarodowy jako źródło prawa praw człowieka

 

Zwyczaj międzynarodowy – zgodne postępowanie państw tworzące prawo. Zwyczaj 
powstaje wówczas, jeśli w podobnych sytuacjach państwa zachowują się i postępują 
jednakowo. Jednolita praktyka nie wystarcza jednak do powstania zwyczaju, musi to 
być praktyka prawotwórcza, czyli musi z nią łączyć się przekonanie, że postępowanie 
takie jest postępowaniem koniecznym, wymaganym przez prawo. Dla 
istnienia zwyczaju niezbędne są równocześnie: zgodna praktyka państw (element 
obiektywny lub materialny zwyczaju): Praktyka oznacza działalność organów 
państwowych, działających w obrocie międzynarodowym i uprawnionych do 
reprezentowania państwa w tym obrocie. przeświadczenie państw, że praktyka ta 
tworzy prawo (element subiektywny zwyczaju). 
Jak dochodzi do zgodnej praktyki? Praktyka państw jest uwarunkowana istnieniem 
konkretnych interesów, zgodnych lub sprzecznych. Normy zwyczajowe powstają 
przede wszystkim w wyniku zgodnych interesów państw. Praktyka państw 
prowadząca do powstania normy zwyczajowej, w zasadzie powinna być odpowiednio 
długotrwała, jednakże element czasu nie ma zasadniczego znaczenia. 
Rola zwyczaju: Współcześnie, w związku ze znacznie ściślejszą współpracą państw, 
lepszą komunikacją i łącznością , a co za tym idzie – w związku ze znacznie 
intensywniejszymi stosunkami międzynarodowymi normy zwyczajowe mogą 
powstawać szybciej niż w poprzednich epokach. Z kolei inni autorzy uważają, że 
zwyczaj międzynarodowy jest zdecydowanie mniej chętnie stosowany przez państwa 
czyli nie tworzy norm wystarczająco precyzyjnych, które mogą być stosowane we 
współczesnych stosunkach międzynarodowych. 
 

25. Źródła prawa praw człowieka w prawie krajowym (wewnętrznym)

 

akty powszechnie obowiązujące - Do aktów powszechnie obowiązujących, których moc 
rozciąga się na terytorium kraju należą źródła wymienione w Art. 87 ust. 1 
Konstytucja, a więc Konstytucja, ustawy, ratyfikowane umowy międzynarodowe i 
rozporządzenia. 

● 

Konstytucja RP- Najwyższe źródło prawa na terytorium kraju (por. art. 8 
ust. 1 Konstytucja). To w Konstytucji został określony obowiązujący na 

terytiorium Polski system źródeł prawa, zasady jego stosowania, ustrój i 
zasady działania organów państwa, prawa i obowiązki obywateli. Zgodnie 
z Art. 8 ust. 2 Konstytucja przepisy Konstytucji należy stosować 
bezpośrednio, a tylko wyjątkowo sama Konstytucja może stanowić 
inaczej. 

● 

Ustawy -Ustawa jest podstawowym aktem prawnym na podstawie 
którego następuje konkretyzacja postanowień Konstytucji (siłą rzeczy 
trzymanych na pewnym poziomie abstrakcji i ogólności). Ustawy regulują 
praktycznie każdą dziedzinę życia. 

Ustawy obowiązują w sposób bezpośredni.  
W polskim prawie znaczenie ustawy podkreślają dwie zasady: zasada 

nadrzędności ustawy oraz zasada wyłączności ustawy.  

1. 

zasada nadrzędności ustawy 

      Zgodnie z tą zasadą wszystkie inne źródła prawa muszą, nie tylko formalnie, 

być zgodne z ustawami, lecz również materialnie powinny służyć ich 
wykonywaniu, nawet wówczas, gdy tylko konkretyzują przepisy 
ustawowe. 

      2.   

zasada wyłączności ustawy

 

Zasada ta jest określana także jako zasada wyłącznej materii ustawowej. 
Oznacza ona, że najważniejsze dla funkcjonowania państwa i jego 
organów oraz dla życia obywateli sprawy powinny być regulowane 
wyłączenie w drodze ustawowej, a nie w drodze innych (podrzędnych) 
aktów normatywnych. 

● 

Ratyfikowane umowy międzynarodowe- Zgodnie z Art. 91 ust. 1 
Konstytucja umowa międzynarodowa stanowi część polskiego porządku 
prawnego i może być stosowana bezpośrednio, o ile została ratyfikowana 
i ogłoszona w Dzienniku Ustaw, chyba że dodatkowym warunkiem jej 
skuteczności jest wydanie ustawy. Ponadto Art. 89 ust. 1 Konstytucja 
przewiduje określone typy umów międzynarodowych, dla ratyfikacji 
których konieczne jest wcześniejsze wyrażenie w ustawie zgody na 
ratyfikację. Tytułem przypomnienia: ratyfikacja to akt, w którym organ 
upoważniony do reprezentowania państwa w stosunkach 
międzynarodowych wyraża wolę związania państwa treścią zawartej 
przez inny organ (lub swojego pełnomocnika) umowy międzynarodowej. 

● 

Rozporządzenia-  Rozporządzeniami są akty normatywne wydawane 

przez organy władzy wykonawczej na podstawie szczególnego upoważnienia 
zawartego w ustawie i w celu jej wykonania. 

Rozporządzenie ma moc obowiązującą, jeżeli spełnia następują ce warunki: 
-zostało ogłoszone w Dzienniku Ustaw, 
-powołuje podstawę prawną wydania w treści rozporządzenia (wraz z konkretnym 

artykułem ustawy upoważniającej), 

-zostało wydane przez upoważniony organ, 
-jest zgodne pod względem prawno-materialnym z Konstytucją, ustawami oraz 

ratyfikowanymi umowami międzynarodowymi. 

W polskim prawie wykluczona jest subdelegacja, a więc podmiot uprawniony do 

wydawania rozporządzeń nie jest upoważniony do przekazania tej kompetencji 
innym organom. 

● 

Akty prawa miejscowego- Akty prawa miejscowego są przepisami 
prawnymi obowiązującymi na części terytorium państwa, a nie na całym 
jego obszarze, i tylko wtedy, gdy wydawane są przez organy samorządu 
terytorialnego lub terenowe organy administracji rządowej. (por. art. 94 
Konstytucja) 

 
akty wewnętrzne - Akty prawa wewnętrznego są skierowane do jednostek 
organizacyjnie podległych organowi, który te akty wydał. 
Źródła te można podzielić na dwie grupy: 
- akty prawa wewnętrznego przewidziane w wyraźny sposób w Konstytucji, którymi 
są zgodnie z art. 93 Konstytucja: uchwały Rady Ministrów, zarządzenia Prezesa Rady 
Ministrów, ministrów i Prezydenta. 
- inne akty wewnętrzne, nie wymienione w Konstytucji. Wśród nich wymienia się 
regulaminy, instrukcje, okólniki i wytyczne. Regulaminy określają wewnętrzną 
strukturę organizacyjną organu administracji oraz zasady organizacji pracy urzędów. 
Pozostałe zawierają zazwyczaj treść informacyjną lub interpretacyjną przepisów 
prawa, a ich celem jest ujednolicenie działań administracji publicznej. Niektórzy 
zaliczają do aktów prawa wewnętrznego także statuty. 

● 

uchwały Rady Ministrów, zarządzenia Prezesa Rady Ministrów, 
ministrów i Prezydenta i inne. 

 
Nieformalne źródła prawa 
Jako nieformalne źródła prawa określa się normy pozaprawne wykorzystywane np. w 
działaniach administracji. Należą do nich: 
- zwyczaj 
- normy i zasady pozaprawne 
Obie powyższe podkategorie samoistnie nie tworzą w polskim systemie źródeł prawa 
norm prawnych. Mogą one jednakże być posiłkowo stosowane przez odesłanie do 
nich w postaci klauzul generalnych jak np. zasady współżycia społecznego (art. 5 KC) 
- doktrynę prawniczą, 

W polskim systemie prawa doktryna nie stanowi źródeł prawa lecz źródło poznania 
prawa. 
- orzecznictwo sądowe, 
Orzecznictwo, podobnie jak doktryna nie stanowi źródła prawa. Tym niemniej ma 
znaczenie praktyczne dając pogląd co do treści norm prawa zawartych w źródłach 
prawa. W szczególności należy tu uwzględnić zasady prawne Sądu Najwyższego (art. 
62 USN) czy Naczelnego Sądu Administracyjnego ((akt prawny PrPostPrzedSądAdm 
nie istnieje)), które de facto przesądzają o tym, jak dane kategorie zagadnień będą 
rozstrzygane w przyszłości. 
Nie można również zapominać o orzeczeniach Trybunału Konstytucyjnego, którego 
wyroku mają moc prawnokształtującą - po ich ogłoszeniu dany przepis może utracić 
ważność. W tym zakresie wyroku Trybunału, jakkolwiek nie znajdują się one w 
katalogu źródeł prawa, takimi źródłami prawa w mojej ocenie są. 
 
 

26. Źródła prawa praw człowieka w prawie ponadnarodowym

 

Źródła materialne - Mianem źródeł materialnych (wewnętrznych, realnych, 
głębszych) określa się wszystkie przyczyny wpływające na kształtowanie się prawa 
międzynarodowego oraz nadające mu moc obowiązującą. Tego rodzaju czynniki nie 
mają jednak charakteru prawnego. Ich klasyfikacji dokonuje się w zależności od 
przyjętego postrzegania systemu prawnego. Według zwolenników szkoły prawa 
naturalnego źródłem prawa międzynarodowego są nakazy rozumu, z kolei według 
pozytywistów jest to przede wszystkim wola państw. Z punktu widzenia 
socjologicznego wskazuje się na więzi społeczne, natomiast kierunki psychologiczne 
mówią o świadomości i emocjach ludzi. 
 

Źródła formalne- Źródła formalne (zewnętrzne, pozytywne) są wyrazem procesu, 
który doprowadził do powstania normy prawnej. Typowym źródłem formalnym 
prawa międzynarodowego jest umowa międzynarodowa. W odróżnieniu od umów 
prawa krajowego jest ona źródłem samodzielnym, a jej moc prawna wiąże się z 
zasadą pacta sunt servanda. Drugim z kolei niekwestionowanym źródłem jest zwyczaj 
międzynarodowy. Kwestią sporną pozostaje zagadnienie istnienia innych źródeł 
prawa międzynarodowego. Jako kontrowersyjne wymienia się przede wszystkim 
ogólne zasady prawa, orzecznictwo sądów międzynarodowych, doktryny prawne oraz 
uchwały organów organizacji międzynarodowych. 

● 

Umowa międzynarodowa - Za umowę międzynarodową uważa się zgodne 
oświadczenie woli (porozumienie) co najmniej dwóch podmiotów prawa 
międzynarodowego (przede wszystkim: państw lub organizacji 
międzynarodowych, ale także np. Stolicy Apostolskiej) regulowane przez 
prawo międzynarodowe i wywołujące skutki w sferze prawa 
międzynarodowego, niezależnie od tego, czy jest ujęte w jednym czy w 
większej liczbie dokumentów, i bez względu na jego nazwę. 

● 

Zwyczaj międzynarodowy - Zwyczaj międzynarodowy definiowany jest 
jako zgodna praktyka państw tworząca prawo. Innymi słowy, zwyczaj to 
powszechna praktyka przyjęta za prawo (zob. art. 38 Statutu 
Międzynarodowego Trybunału Sprawiedliwości). Na prawo zwyczajowe 
składają się więc normy rzeczywiście i stale stosowane w przekonaniu, że 
są one prawem i że obowiązują. 

● 

Pozostałe źródła prawa : 

- Orzecznictwo sądów międzynarodowych 
-Doktryna 
-Ustawodawstwo państw 
-Akty jednostronne 
○ 

Notyfikacja 

○ 

Uznanie 

○ 

Protest 

○ 

Zrzeczenie się 

-Uchwały organów organizacji międzynarodowych 
-Ogólne zasady prawa międzynarodowego 
 

Źródła poznawcze- Do źródeł poznawczych prawa międzynarodowego 
zalicza się zbiory umów międzynarodowych, kompilacje zwyczajów oraz 
wszelkiego rodzaju wydawnictwa służące wyszukiwaniu przepisów 
prawnych. Jednym z głównych tego rodzaju źródeł jest Treaty Series 
wydawany przez Organizację Narodów Zjednoczonych. W Polsce część 
umów międzynarodowych publikowana jest w Dzienniku Ustaw 
Rzeczypospolitej Polskiej. 

 
 
 

27. Powszechna Deklaracja Praw Człowieka jako źródło międzynarodowego 
prawa praw człowieka. Omów różne koncepcje

.

 

 

Choć początkowo Powszechna Deklaracja Praw Człowieka nie miała charakteru 
prawnie wiążącego, obecnie traktowana jest jako źródło powszechnie 
obowiązującego prawa zwyczajowego. 
Jest oczywiste, że wolności oraz prawa jednostek powinny podlegać ochronie przed 
wszelkimi naruszeniami, niezależnie od tego, kto się tych naruszeń dopuszcza. Nie 
wydaje się jednak, by koncepcja praw człowieka miała bezpośrednie zastosowanie do 
stosunków między ludźmi. 
 
- filozoficzne pojęcie praw człowieka - koncepcja wymierzona w absolutyzm 
władców, kładąca nacisk na wolności jednostki i ograniczenie władzy państwa 
NICHUJNIEWIEMJAKTOZROBIĆ 
 

28. Relacje pomiędzy źródłami prawa praw człowieka w prawie wewnętrznym, 
ponadnarodowym i międzynarodowym

 

 

1.Nadrzędność prawa międzynarodowego nad konstytucją 

Stanowisko głoszące nadrzędność prawa międzynarodowego nad konstytucją zostało 
odrzucone  w  praktyce  ustrojowej  państw  demokratycznych  i  przez  przeważającą 
część przedstawicieli nauki prawa(wyjątek konstytucja Holandii) 

2.Nadrzędność prawa ponadnarodowego nad konstytucją. 

Orzecznictwo  Trybunału  Konstytucyjnego(orzeczenie  Costa/ENEL  z  1964r.)  i  w 
konstytucji  Irlandii.  Zostało  ono  jednak  odrzucone  w  konstytucjach  pozostałych 
państw członkowskich UE. 

3.Nadrzędność prawa międzynarodowego przed ustawami. 

Prawo międzynarodowe jest na poziomie równym ustawom zwykłym lub ponad nimi 
(np.w Polsce). Normy prawa międzynarodowego nie mogą wiązać się bezpośrednio z 
ustawami  gdyż  naruszałoby  to  ważną  dla  prawa  zasadę  konsensusu,  zakładającą 
konieczność  uzyskania  wyrażnej  lub  dorozumienej  zgody  państwa  na  ich 
obowiązywanie.  Bezpośrednio  może  być  stosowana  tylko    część  norm  prawnych  - 
charakter samowykonalny (self executing). 

4.Nadrzędność prawa wewnętrznego nad międzynarodowym. 

Nie  ma  potrzeby  wydawania  prawa  wewnętrznego,  z  konstytucji  wynika 
jednoznacznie  możliwość  stosowania  prawa  międzynarodowego  bezpośrednio,  bez 
konieczności wydawania aktów prawa wewnętrznego. 

5.Nadrzędność prawa ponadnarodowego przed ustawami. 
 
 

29. Zasady ogólne prawa międzynarodowego jako źródło prawa praw człowieka

 

Ogólne zasady prawa międzynarodowego - część prawa międzynarodowego, która 
obejmuje normy uznane przez wszystkie państwa i nie podlegające w zasadzie 
dyskusji. Normy te odnajdziemy w różnej postaci w systemach prawnych wszystkich 
państw. Przez niektórych uważane są za odrębne źródło prawa

 

międzynarodowego.  

30. Zasada równości i niedyskryminacji jako autonomiczny zakaz 
dyskryminacji rasowej

 

Zakaz dyskryminacji rasowej: 
W Powszechnej Deklaracji Praw Człowieka – ujęty jest kolor skóry 
 
Autonomiczny zakaz dyskryminacji rasowej- wszelkie zróżnicowane wykluczenie, 
ograniczenie lub uprzywilejowanie na tle koloru skóry, które ma na celu wzniesienie 
lub uszczuplenie korzystania z praw równości w sferze politycznej, kulturowej i 
każdej innej 
 
UE- dyrektywa dotycząca zwalczania dyskryminacji rasowej 
 

31. Zasada równości i niedyskryminacji jako zasada ogólna prawa 
międzynarodowego praw człowieka

 

Zasada równości i niedyskryminacji 
Równość- nie można mówić w kontekście jednej osoby, muszą występować 
przynajmniej dwie osoby w celu porównania 
Dyskryminacja- to odwrotność równości, nierówne traktowanie osób będących w tej 
samej sytuacji 
Można podzielić tą zasadę na: 

1.     Zasadę ogólną 
2.     Autonomiczną prawa człowieka 
3.     Szczegółową- ze względu na płeć, religię, rasę itp. 

Zasada ogólna- 
-  Karta NZ, podstawowe prawa dla wszystkich bez względu na rasę, płeć religię. 
- Powszechna Deklaracja Praw Człowieka- pełna zasada niedyskryminacji, dodatkowo 
uwzględnia kolor skóry, pochodzenie narodowe, majątek 
Konwencja Praw Dziecka- zakaz dyskryminacji rodziców, opiekunów prawnych etc. 

Konwencja bioetyczna- dyskryminacja ze względu na dziedzictwo genetyczne 
Zasada ogólna nie jest autonomicznym prawem! 
 

32. Zasada równości i niedyskryminacji jako autonomiczne prawo człowieka

 

Autonomiczne zasady- każdy ma prawo do równości wobec prawa

 

 
- Europejska Konwencja Praw Człowieka- Protokół 12 dodał autonomiczną zasadę, 
problem polega na tym, że duża liczba państw nie ratyfikowała tego protokołu 
 

33. Zasada równości i niedyskryminacji jako autonomiczna zasada równości 
płci

 

 
Zasada równości płci 
- szczególnie akcentowana w Radzie Europy UE 
UE- dwie dyrektywy- w tym jedna dotyczy zakazu autonomicznego ze względu na 
płeć 
 

34. Zasada równości i niedyskryminacji jako autonomiczny zakaz 
dyskryminacji opartej na religii lub przekonaniach

 

Zakaz Dyskryminacji oparty na religii: 
- religie dające się zidentyfikować 
- sekty, nowe ruchy religijne 
- nie ma tutaj prawa twardego, ale w Deklaracji (miękkim prawie) wyrażony jest 
zakaz dyskryminacji religijnej 
- wykluczenie, ograniczenie, zróżnicowanie, lub uprzywilejowanie oparte na religii 
- na postawie religii- istnieją ,,uznawane” i ,,znane” religie, dzięki którym można 
określić problem 
  
 

35. Zasada uniwersalizmu praw człowieka

 

W aspekcie polityczno terytorialnym-

 

prawa człowieka stosuje się i maja być 

wymagane na całej kuli ziemskiej, niezależnie od tego, jaki status dane terytorium 
posiada, jednak na pierwszym miejscu będzie chodziło o prawa człowieka na 
terytorium państwa. 
Z perspektywy Karty NZ, cenne było to, iż obowiązki związane z prawami człowieka 
odnoszono  również  do  terytoriówi  i  obszarów  powierniczych  (pod  opieką  innych 
mocarstw). 
W  aspekcie  personalnym  znaczy  to,  że  prawa  człowieka  przysługują  wszystkim 
istotom  ludzkim,  każdej  i  jakiejkolwiek  osobie  ludzkiej;  nikt  nie  może  przestać  być 
podmiotem  praw  człowieka.  W  tym  też  sensie,  zasada  uniwersalizmu  bardzo  ściśle 
współgra z zasadą równości i niedyskryminacji. 
 

36. Zasada samostanowienia narodów jako zasada ogólna prawa 
międzynarodowego praw człowieka

 

Samostanowienie narodów , prawo do swobodnego określania statusu politycznego, 
społecznego, gospodarczego oraz kulturowego a także prawo do utworzenia 
własnego państwa lub połączenia się z państwem już istniejącym. Prawo 
międzynarodowe uznaje prawo do samostanowienia narodu tylko i wyłącznie, jeżeli 
jest ono zgodne z obowiązującym prawem lokalnym (np. z konstytucją) uznanego 
państwa w którym ma się ustanowić. Przykładem jest uznanie za zgodne z prawem 
międzynarodowym samostanowienie państw będących byłymi republikami Związku 
Radzieckiego, gdyż zezwalała na to konstytucja ZSRR . 
Zasada samostanowienia 1966 samostanowienie pojawia się w Paktach Praw 
Obywatelskich i Politycznych (nadanie Narodom prawo do samostanowienia i 
decydowania o kierunkach własnego rozwoju oraz prawo do korzystania z własnych 
bogactw naturalnych; nakazuje także wzajemne poszanowanie tych praw przez 
Państwa-Strony, zgodnie z postanowieniami KNZ). 
formalnie uznana przez Zgromadzenie Ogólne ONZ w Deklaracji Zasad Prawa 
Międzynarodowego; 
potwierdzona w traktatach regionalnych np. Afrykańska Karta Praw i Wolności 
Ludów 
może wyrażać się w różnych formach, nie zawsze oznacza niepodległość (stworzenie 
własnego państwa), kiedy jednak stworzenie własnego państwa wchodzi w grę to 
może wiązać się z uzyskaniem niepodległości przez kolonię; może być związane z 
secesją terytorium od terytorium macierzystego KNZ uznała zasadę samostanowienia 
jako cel (kryterium współpracy narodów), jednocześnie zawarto rozwiązania prawne 
dot. regionów niesamodzielnych oraz stworzono międzynarodowy system 
powiernictwa (nowa wersja systemu mandatowego), którego zarządzaniem zajęła się 
rada Powiernicza. 
PM uznaje prawo do samostanowienia narodu tylko i wyłącznie, jeżeli jest ono zgodne 
z obowiązującym prawem lokalnym (np. z konstytucją) uznanego państwa w którym 
ma się ustanowić. Samostanowienie narodów jest jedynym prawem człowieka o 
charakterze zbiorowym, traktowanym jako warunek korzystania z innych praw 
człowieka. Przyjmuje się, że samostanowienie narodów może być realizowane tylko 
przez ludność zamieszkującą określony obszar i dominującą na nim. 
 

37. Zasada solidarności i sytuacyjności praw człowieka

 

zasada solidarności-każda jednostka ma obowiązki wobec wspólnoty 
(społeczeństwa) jako koniecznego środowiska jej rozwoju; zasada międzyludzkiej 
solidarności 
zasada sytuacyjności-stanowi źródło granic korzystania z praw człowieka, to jakie 
prawa ma człowiek zależy od systemu wartości, obyczajów, warunków jakie panują w 
danym kraju itp.  

38. Zasada subsydiarności praw człowieka.

 

zasada subsydiarności- ochrona międzynarodowa jest tylko uzupełnieniem ochrony 
krajowej; los człowieka i jego praw jest zależny przede wszystkim  od panującej 
praktyki prawnej i porządku krajowego.  

39. Zasady: rzeczywistości i skuteczności; integralności, znajomości praw 
człowieka

 

zasada rzeczywistości i skuteczności- europejska komisja i Europejski Trybunał 
Sprawiedliwości podały, że w ochronie praw człowieka chodzi nie o prawa 
abstrakcyje czy prowizoryczne, ale o prawa rzeczywiste i skuteczne 
zasada integralności- wszystkie podstawowe prawa człowieka są niepodzielne, 
wzajemnie się przenikają i wspomagają, mają wspólne elementy, są współzależne 
zasada znajomości praw człowieka-prawo krajowe praw człowieka powinno być 
jawne, pewne i zrozumiałe, państwo ma obowiązek zapewnić obywatelom 
poradnictwo prawne, ma też obowiązek udostępniać, upowszechniać i nauczać zasad 
praw człowieka 

40. Źródło i podstawa praw człowieka

 

Wszystkie międzynarodowe dokumenty praw człowieka przyjmują konstrukcję 
przyrodzonych, obiektywnych i powszechnych praw i wolności człowieka 
wynikających z przyrodzonej godności osoby ludzkiej. To ta godność osobowa, 
związana z człowieczeństwem, z samym faktem bycia człowiekiem, jest konieczną i 
wystarczającą podstawą praw człowieka.  
Pakty Praw Człowieka, po potwierdzeniu uznania godności oraz równych i 
niezbywalnych praw wszystkich członków rodziny ludzkiej wyraźnie uznają, że 
wszystkie te prawa wynikają z godności ludzkiej. Prawa te są pierwotne w stosunku 
do państwa i jego urządzeń państwowych i muszą być przez państwo uwzględniane 
we wszelkiej działalnosci. 

41. Podmiot uprawniony z tytułu praw człowieka

 

Podmiotem uprawnionym jest każdy człowiek, każda osoba ludzka. Każdy i 
jakikolwiek człowiek, jednostka, osoba jest podmiotem praw i wolności człowieka i co 
do zasady-ma legalny tytuł do pełnego z nich korzystania. 
42. Podmiot zobowiązany z tytułu praw człowieka  
43. Podmiot uprawniony z tytułu praw człowieka 

44. Podmiot zobowiązany z tytułu praw człowieka

 

Podmiotem  zobowiązanym  z  tytułu  praw  człowieka  jest  państwo,  władza 
publiczna.  To  państwa  zawierają  traktaty  ustalające  wymagalne  prawnie  standardy 
praw człowieka; to państwa- strony-zgodnie z wyraźnymi klauzulami traktatowymi-
zobowiązują się do przestrzegania praw człowieka, to one zaciągają zobowiązania w 
dziedzinie praw człowieka. 
Czy  człowiek  może  być  postrzegany  jako  podmiot  zobowiązany  z  tytułu  praw 
człowieka?  Jak  najbardziej  tak.  W  Deklaracji  Powszechnej  wyraźnie  się  stanowi,  iż 
„Każda  jednostka  ma  obowiązki  wobec  wspólnoty,  bo  tylko  w  niej  możliwy  jest 
swobodny  i pełny rozwój  jej osobowości”. Obydwa Pakty Praw Człowieka  akcentują 
również,  że „jednostka ma obowiązki wobec innych jednostek  i wobec społeczności, 
do której należy”. 
 

45. Problem wertykalnego i horyzontalnego obowiązywania praw i wolności

 

Pod pojęciem horyzontalnego obowiązywania praw jednostki należy 

rozumieć ich obowiązywanie w stosunkach między osobami fizycznymi albo między 
osobami fizycznymi z jednej strony, a osobami prywatnymi prawa cywilnego z 
drugiej. 

● 

poglądy przeciwników tej koncepcji: 

 Przeciwnicy uważają, że prawa jednostki powstały przede wszystkim aby chronić 
jednostkę przeciwko ingerencją ze strony państwa więc działają one w płaszczyźnie 
wertykalnej (jednostka-państwo). Ponadto przeciwnicy “wskazują, że udostępnienie 
jednostce praw jako instrumentu skierowanego przeciwko innej osobie, kłóci się z 
ideą wolności tej ostatniej, tworząc po jej stronie dodatkowe obowiązki”. 

● 

poglądy zwolenników tej koncepcji 

Podzieleni są oni na dwie grupy. pierwsza opowiada się za tzw. bezpośrednim 
horyzontalnym obowiązywaniem, które polegać ma na traktowaniu konstytucyjnie 
gwarantowanych praw jednostki jako obiektywnych zasad wiążących podmioty 
stosunków cywilno-prawnych i mogących stanowić podstawę roszczeń cywilno-
prawnych. Podkreślają rózwnież, że czynnosci prawne (np. umowy) niezgodne z tymi 
prawami powinny zostać uznane za nie ważne. Druga grupa opowiada się za 
uznaniem tzw. pośredniego horyzontalnego obowiązywania. Przez co rozumie się 
oddziałowywanie konstytucyjnie gwarantowanych prawa jednostki jako wartości 
wyrażonych w konstytucji, pomocnych przy  dokonywaniu wykładni norm prawa 
cywilnego. W tym przypadku prawa te nie mogą stanowić podstawy do roszczeń 
cywilno-prawnych. 
 

Wertykalne obowiązywania praw człowieka i wolności dotyczy 

stosunków, jakie powstają między człowiekiem a władzą publiczną i jej 

reprezentatami. 
 

46. Podmioty grupowe jako adresaci praw i wolności

 

Kwestia    czy    podmiotem    praw    i    wolności    jest  osoba  prawna    nie  

została  przez  Konstytucję  jasno  i wyraźnie  rozstrzygnięta. Określa  ona  natomiast 
pewne  prawa  i  wolności  odnoszące  się  do  podmiotów  zbiorowych np. związków  
wyznaniowych  czy    partii    politycznych.  Jednakże  nie    odmawia    się    przyznania  
osobom prawnym tych  wolności i  praw , które nie  zastrzeżone  są niejako dla osób  
fizycznych  (  np.  prawo    do    życia)-  chyba    że    są    to    osoby    prawne    prawa  
publicznego( np. gminy). 

 

Tak dodatkowo dla wyjaśnienia 

Adresaci praw i wolności

 

• 

adresatem zawartych w konstytucji praw i wolności są wszelkie 

podmioty, organy i instytucje

 

• 

poszczególnym prawom i wolnością (człowieka i obywatela) odpowiadają 

określone obowiązki po stronie władz publicznych

 

• 

obowiązki te mogą przybierać charakter;

 

- 

pozytywny- władze publiczne muszą podjąć określone działania , by 

jednostka mogła zrealizować przysługujące jej prawo

 

- 

negatywny- władze publiczne 

maja

 obowiązek powstrzymania się od 

działań przeszkadzających jednostce w korzystaniu z przysługujących jej wolności

 

• 

horyzontalne działanie konstytucyjnych praw i wolności- czy prawa i 

wolności wyznaczają sferę relacji między jednostkami? (zakaz dyskryminowania 

kobiet przez pracodawców prywatnych)

 

 

47. Przedmiot praw człowieka – zobowiązanie

 

7.4. Przedmiot: uprawnienie/zobowiązanie  
Przedmiotem prawa czy wolności ludzkiej jest zawsze jakiś obszar istotny z punktu  
widzenia samorealizacji człowieka, przede wszystkim w jego zderzeniu z państwem.  
Przedmiot ten przyjmie charakter uprawnienia/zobowiązania, przy czym w takim  
uprawnieniu/zobowiązaniu dominować będą elementy negatywne bądź pozytywne.  
Z punktu widzenia państwa rzecz ujmując, chodziłoby o jego zobowiąrania  
negatywne bądź też zobowiązania pozytywne. Upowszechnione było  
zumowanie, i dziś wcale nie przebrzmiałe, stosownie do którego sfera praw  
obywatelskich i politycznych to obszar negatywnych zobowiązań państwa, a sfera  
praw gospodarczych, socjalnych i kulturalnych to obszar pozytywnych zobowiązań  
państwa. Tylko o tych drugich mówiono, że wiele kosztuja:i często państwa nie stać  
na ich urzeczywistnianie. W istocie, także prawa  
rodziny wcale nie są „tanie", że wspomnimy tu o prawie do słusznego progu albo o  
prawie do wolności i bezpieczeństwa osobistego. Przeciwstawiając te dwie rodziny  
praw człowieka, uważano też, iż tylko  
rawa z pierwszej rodziny, a więc obywatelskie i polityczne są prawami prawdziwymi,  
uprawnieniami legalnymi, podczas gdy prawa z drugiej rodziny to swoiste deklaracje  
intencji bądź normy programowe, nie stanowiace takich „legalnych uprawnień".  
Faktycznie, z porównania art. 2 obu Paktów wynikałoby, że - podczas ~v mocą Paktu  
Obywatelskiego państwo-strona, natychmiast i w pełni, zobowiązane jest szanować i  
przestrzegać praw na jego podstawie chronionych - to mocą Paktu Gospodarczego  
ma ono starać się o urzeczywistnienie  
praw stopniowo, w miarę posiadanych zasobów i środków, z wykorzystaniem .~  
współpracy i pomocy międzynarodowej.  
Nie ma wątpliwości, iż prawa socjalne w ich formie prawnej są słabsze, wynikające z  
nich dla państwa zobowiązania są stopniowalne i dopuszczają wyraźnie ekskulpacje i  
dyspensy, a nadto nie towarzyszą im równie skutecznie gwarancje kontrolne, ani  
zabezpieczenia roszczeniowo-proceduralne. Niemnniej jednak są to niewątpliwie  
„legalne uprawnienia", zawierające w sobie elementy zobowiązania rezultatu i  
zobowiązania należytej staranności.  
Konkretny przedmiot poszczególnych praw i wolności jest tak różny, jak różna w  
swym niezmiernym bogactwie jest substancja tychże praw i wolności. W tym  
zakresie, to w części szczegółowej znajdzie się miejsce na bliższe przyjrzenie się tej  
substancji.  
 
LUB 
 
Przedmiot praw człowieka – zobowiązanie: Artykuły traktatów międzynarodowych 
określających przedmiot zobowiązań państw odnoszą się do katalogu praw w danym 
dokumencie umocowanych. Katalogi wyznaczają żywy, zmienny w swej treści 
przedmiot zobowiązań w dziedzinie praw człowieka. Jedynie PDPCZ obejmuje pełny 
katalog praw człowieka (prawa obywatelskie, polityczne, socjalne, gospodarcze i 
kulturalne). W tradycyjnej teorii wyróżniano zobowiązania: - negatywne (prawa 
obywatelskie, polityczne) -pozytywne (gospodarcze, socjalne, kulturalne) 
Zobowiązanie rezultatu (cel) przesądza o wymogu należytej staranności 
(zobowiązanie środków wiodących do celu ) i jego kontekstowych wymiarach. 
Prawdą jest założenie iż cel wymaga środków, kreuje obowiązek ich podejmowania. 

W samą koncepcję zobowiązania wplecione jest w charakterze integralnego składnika 
prawo do skutecznych środków prawnych na wypadek zagrożenia czy naruszenia 
należnych człowiekowi praw. W zakresie w jakim prawo krajowe opatruje dane 
prawo socjalne także gwarancjami jego ochrony sądowej, więc kreuje prawo do 
skutecznego dochodzenia roszczeń, mamy tu do czynienia z legal right. W tym sensie 
prawa 2 generacji pozostają prawami słabszymi. Cel jest normatywnie określony i 
wymaga wszelkich środków koniecznych do jego choćby i stopniowego ale z należyta 
starannością możliwie najpełniejszego i najszybszego osiągnięcia. W grę wchodzi 
również kryterium międzynarodowej pomocy i współpracy zwłaszcza w dziedzinie 
gospodarczej i technicznej. Wyświadczona pomoc była optymalnie wykorzystana dla 
dobra człowieka i realizacji jego praw. Istotne jest uwzględnienie i wywodzenie 
rozsądnych wniosków z funkcjonowania ogólnej zasady jedności i współzależności 
wszystkich praw człowieka niejako jej integralności. Prawo do niezakłóconego 
korzystania ze swojej własności umieszczone jest w obrębie praw obywatelskich i 
politycznych a nie w obrębie gospodarczych, socjalnych i kulturalnych czyli w 1 
generacji praw człowieka. Korzystanie w elementarnym zakresie z praw socjalnych 
będzie rodzić implikacje w sferze skutecznie chronionych praw 1 generacji. 
 
 
 

48. Roszczenie z tytułu naruszenia praw człowieka

 

Jeśli chodzi o wymagane krajowe gwarancje dochodzenia roszczeń, istotne wnioski 
wynikają z orzecznictwa strasburskiego, które wyraźnie rozróżnia w tej sferze lex 
generalis , a więc gwarancję o charakterze ogólnym, jak również lex specialis, czyli 
gwarancje o charakterze szczególnym. 
Gwarancją ogólną stanowi prawo do skutecznego krajowego środka prawnego na 
wypadek naruszenia prawa umocowanego w danym systemie. Musi być 
zagwarantowane prawo do przedłożenia tego rodzaju „spornego roszczenia” do 
„kompetentnej władzy/organu”. Z orzecznictwa strasburskiego wynika, że musi być 
to organ mający kompetencję rozstrzygnięcia sprawy co do faktów i co do prawa, a 
także mający kompetencję przyznania słusznego odszkodowania. Mogą wchodzić w 
grę także organy pozasądowe, w tym organy administracyjne. Istotne jest, by organy 
takie zabezpieczały w swoim postępowaniu gwarancje typowe dla słusznego procesu, 
w tym niezawisłości, bezstronności, a także kontradyktoryjności i równości broni. 
Jeżeli takich gwarancji nie zapewniają, państwo ma obowiązek zagwarantowania 
drogi sądowej, zatem prawa odwołania się do sądu mającego „pełną jurysdykcję”, a 
więc kompetentnego do rozstrzygnięcia co do faktów i co do prawa. 
Gwarancje specjalne-to prawo do słusznego procesu oraz prawo każdej osoby 
pozbawionej jej wolności do  sądowej kontroli legalności jej detencji. 
 
 

49. Prawa a wolności człowieka.

 

 
Prawa człowieka dzielimy na: 
 
PRAWA ( prawa pozytywne )- oznaczające obowiązek podjęcia przez władzę 
działania na rzecz jednostki. Jednostka ma prawo żądać przysługujących jej praw, a 
państwo musi zagwarantować ich realizację. 
 
WOLNOŚCI ( prawa negatywne )- oznaczające obowiązek powstrzymywania się 
władzy od działań w określonych obszarach naszego życia. 
 
 

50. Prawa jednostki a prawa obywatelskie. Prawa materialne a proceduralne

 

 

Prawa jednostki i prawa obywatelskie.

 

Prawa człowieka to uprawnienia przynależne każdemu człowiekowi bez względu na 

pochodzenie, 

miejsce zamieszkania, narodowość etc. 
Z kolei prawa obywatela to prawa stanowiące podstawę więzi między jednostką a 
państwem, którego jest obywatelem. 
Prawa obywatelskie zawarte są w ustawie zasadniczej każdego kraju. Z kolei prawa 
człowieka  znajdują  się  w  przepisach  międzynarodowych,  przede  wszystkim  w 

Deklaracji 

Praw Człowieka oraz w Karcie Praw Podstawowych.  
Katalog praw człowieka zawiera szerszy zakres uprawnień niż prawa obywatelskie. 
W uproszczeniu można przyjąć iż prawa obywatelskie mieszczą się  głownie w 
politycznych  oraz  socjalnych  prawach  człowieka.  Są  to  bowiem  przede  wszystkim 

prawa: 

do nauki, pracy oraz wyborcze. 
Inne są także instytucje stojące na straż praw człowieka, inne z kolei chroniące 
praw obywatelskich. Te pierwsze chronione są przez organy międzynarodowe, 
głównie  wchodzące  w  skład  Organizacji  Narodów  zjednoczonych  (Rada  Praw 

Człowieka 

oraz Komitet Praw Człowieka). Natomiast prawa obywatela bronione są przez 
instytucje  krajowe.  Dla  przykładu  w  Polsce  na  ich  straży  stoi  Rzecznik  Praw 

Obywatelskich. 

Cechą łącząca oba omawiane katalogi praw jest ich nienaruszalność. 
  
Prawa materialne i proceduralne. 

Prawo  materialne  —  normy  prawne  bezpośrednio  regulujące  stosunki  pomiędzy 

podmiotami  prawa,  określając  przesłanki  (fakty)  powodujące  ich  powstanie, 
zmianę  lub  wygaśnięcie.  Do  prawa  materialnego  zalicza  się  również  normy 
prawne  regulujące  określone  obowiązki,  zakazy  lub  nakazy  i  przewidujące 
określone  sankcje  za  ich  nieprzestrzeganie.  Prawo  materialne  jest  ściśle 
związane  z  prawem  procesowym,  bez  którego  istnienia  to  pierwsze  nie 
mogłoby  być  egzekwowane.  Przykładowo,  kodeks  cywilny  zawiera  w 
większości normy prawa materialnego, a kodeks postępowania cywilnego — w 
większości normy prawa procesowego.

 

Prawo proceduralne - zawiera normy wyznaczające tryb i zasady postępowania 

administracyjnego zmierzające do urzeczywistniania norm prawa ustrojowego 
i prawa materialnego.

 

 

51. Prawa obywatelskie i polityczne a prawa gospodarcze, społeczne i 
kulturalne. Różnice i podobieństwa

 

Powszechnie  przyjął  się  podział  na  prawa  obywatelskie  i  polityczne  z  jednej 

strony

,  oraz  prawa  gospodarcze,  społeczne  i  kulturalne  z  drugiej.  Początkowo 

przewidywano,  że  obie  kategorie  praw  zawarte  będą  w  jednym  dokumencie. 
Ostatecznie,  zostały  one  umieszczone  w  dwóch  różnych  dokumentach: 
Międzynarodowym 

Pakcie 

Praw 

Obywatelskich 

i 

Politycznych 

oraz 

Międzynarodowym  Pakcie  Praw  Gospodarczych,  Społecznych  i  Kulturalnych. 
Racjonalnym uzasadnieniem tego podziału był fakt, iż prawa te mają odmienną naturę 
-  jedna  kategoria  praw  podlega  natychmiastowemu  i  bezwarunkowemu  wykonaniu. 
Natomiast  do  pełni  praw  gospodarczych,  społecznych  i  kulturalnych  państwa  mają 
dochodzić stopniowo, w miarę swych możliwoś

ci

 finansowych.

 

Faktem spornym jest to, czy istnieje możliwość dokładnego rozróżnienia pomiędzy 

prawami  obywatelskimi  i  politycznymi  oraz  gospodarczymi,  socjalnymi  i 
kulturalnymi.  Stanowią  one  bowiem  swoje  wzajemne  uzupełnienie  i  razem  tworzą 
katalog  praw  przynależnych  żyjącej  w  społeczeństwie  jednostce.  Preambuły  obu 
Paktów,  poprzez  wyraźne  uznanie,  że  zgodnie  z  Powszechną  Deklaracją  Praw 
Człowieka  idealny  system  prawny  może  zostać  osiągnięty  tylko  wtedy,  gdy  prawa 
gospodarcze,  socjalne  i  kulturalne  będą  w  takim  samym  stopniu  udziałem  każdego 
człowieka,  jak  prawa  obywatelskie  i  polityczne,  podkreślają  pojęciową 
współzależność obu kategorii praw. Ponadto w wielu wypowiedziach przedstawicieli 
Narodów Zjednoczonych czy późniejszych dokumentach podkreśla się niepodzielność 
tych praw.

 

 

 Między prawami pierwszej i drugiej generacji zachodzi również istotna  róż

nica

. 

Prawa pierwszej generacji były zwrócone przeciw państwu - chodziło o to, by 
ograniczyć władzę państwa nad życiem jednostki. Natomiast prawa drugiej generacji 
wymuszają aktywną postawę państwa, wręcz domagają się jego ingerencji.

 

 

52. Generacje praw człowieka.

 

Karel  Vasak  francuski  prawnik  pod  koniec  lat  siedemdziesiątych  zaproponował 

wyodrębnienie praw człowieka i podział ich na trzy generacje (kategorie). 

  

Prawa I generacji 

Prawa  I  generacji  to  podstawowe  (fundamentalne),  wynikające  z  natury  ludzkiej, 

niezależne od stanu prawnego obowiązującego w państwie. Źródła tych praw można 

odnaleźć w filozofii oświecenia oraz ideologii liberalnej. Współcześnie zapisane są w 

każdej konstytucji państwa demokratycznego. 

  

Związane z egzystencją ludzką: 

● 

Prawo do życia 

● 

Prawo do wolności osobistej 

● 

Wolności do tortur 

Związane z wolnością światopoglądu: 

● 

Wolność wyznania 

● 

Wolność sumienia, 

● 

Wolność myśli 

● 

Wolność wyrażania poglądów (wypowiedzi) 

Związane z egzystencją prawną człowieka: 

● 

Prawo do informacji 

● 

Równość wobec prawa 

● 

Prawo do osobowości prawnej 

● 

Prawo do ochrony prawnej w postępowaniu sądowym 

● 

Prawo do tajemnicy korespondencji 

● 

Prawo do swobodnego przemieszczania się 

Związane z prawami politycznymi (obywatelskimi): 

● 

Bierne i czynne prawo wyborcze 

● 

Prawo zrzeszania się 

● 

Prawo do skarg na organy państwa 

● 

Prawo do udziału w życiu publicznym 

● 

Prawo równego dostępu do urzędów 

 
Prawa II generacji 
Prawa II generacji to prawa ekonomiczne, socjalne i kulturalne, zapewniają jednostce 

rozwój  fizyczny  i  duchowy  i  bezpieczeństwo  socjalne.  Nakładają  na  państwo 

obowiązki  ekonomiczne  i  socjalne  wobec  obywatela.  Źródłem  praw  II  generacji  jest 

min.  Międzynarodowy  Pakt  Praw  Gospodarczych,  Socjalnych  i  Kulturalnych  z 

1966roku. 

  

Do praw II kategorii należą: 

Prawa ekonomiczne 

● 

Prawo do pracy 

● 

Prawo do wynagrodzenia 

● 

Prawo do słusznych warunków pracy 

● 

Prawo do tworzenia związków zawodowych. 

Prawa socjalne: 

● 

Prawo do świadczeń socjalnych i ubezpieczeń 

● 

Prawo do ubezpieczeń zdrowotnych 

● 

Prawo do wypoczynku 

● 

Prawo do ochrony zdrowia 

● 

Prawo do zabezpieczenia społecznego. 

Prawa kulturalne: 

● 

Prawo do uczestnictwa w życiu kulturalnym 

● 

Prawo do edukacji - nauki 

● 

Prawo do swobodnych badań 

● 

Prawo do korzystania z osiągnięć rozwoju cywilizacyjnego 

● 

Prawo do wolności sztuki 

Prawa III generacji 
Prawa  III  generacji  to  prawa  kolektywne,  solidarnościowe,  czyli  uprawnienia 

przysługujące grupom, zbiorowością, narodom, odnoszące się do jakości ich życia . 

  

Do praw III generacji należą: 

● 

Prawo do pokoju 

● 

Prawo do demokracji 

● 

Prawo do rozwoju 

● 

Prawo do zdrowego środowiska naturalnego 

● 

Prawo do pomocy humanitarnej 

● 

Prawo narodów do samostanowienia 

● 

Prawo do rozwoju 

● 

Prawo do równości wszystkich ludów i narodów 

● 

Prawo do własnych zasobów i bogactw naturalnych 

● 

Prawo  do  zachowania  własnej  tożsamości  i  praw  etnicznych  (odnosi  się 
do mniejszości narodowych i etnicznych) 

● 

Prawo do wspólnego dziedzictwa przeszłości, 

● 

Prawo do ochrony danych osobowych. 

 
Czwarta generacja praw człowieka 
są  w  trakcie  wyodrębniania  się,  należą    do  nich  prawa  mniejszości  seksualnych,  np 
prawo  do  zawierania  związku  małżeńskiego,  prawo  do  adopcji  dzieci,  prawo  do 
zajmowania stanowisk bez ograniczeń 
 

53. Prawa absolutne i derogowalne

 

Koncepcja ABSOLUTNYCH PRAW CZŁOWIEKA: uważa, że prawa człowieka są 

uprzednie (pierwsze) w stosunku do państwa, wszystkie prawa człowieka pochodzą z 
faktu godności człowieka, na podstawie  tylko jego urodzenia.  
Prawa derogowalne (prawo do wolności i bezpieczeństwa osobistego, słusznego 
procesu, prawo do prywatności, rodziny, własności itd.) 
 

54. Pojęcia i klasyfikacja ograniczeń praw człowieka

 

 
Dopuszczalne ograniczenia praw i wolności człowieka 
- zewnętrznej agresji, 
- kryzysu politycznego, 
- kataklizmu naturalnego, 
- epidemii 
- działań wojennych zgodnych z prawem 
 
 
 

55. Limitacja korzystania z praw człowieka (budowa klauzul limitacyjnych, 
klauzule generalne a indywidualne, testy: legalności, celowości i konieczności)

 

 

1.       limitacja – ograniczenie 
2.       w dziedz. praw człowieka nie odnosi się do wszystkich ograniczeń, ale 
tylko do tzw. „klauzul limitacyjnych” - są to typowe dla międzynarodowych 
dokumentów praw człowieka postanowienia formułujące warunki 
dopuszczalnej ingerencji w substancję chronioną uprawnień  
3.       Klauzule limitacyjne charakteryzuje: 

a)       opisywanie warunków dopuszczalnej ingerencji za pomocą pojęć otwartych, 
nie nawiązujących bezpośrednio do treści uprawnienia (np. „konieczność w 
demokratycznym społeczeństwie”, „bezpieczeństwo publiczne” 
-odrożnia je to od ograniczeń ex definitione, które wyłączają spod ochrony 
konkretne sytuacje faktyczne bądź prawne, mieszczące się w hipotezie danej normy 
(np. art. 8 ust. 3 c Paktu z zakresu ochrony wolności od pracy przymusowej lub 
obowiązkowej wyłącza pracę zwykle wymaganą w czasie odbywania kary 
pozbawienia wolności) 
b)   pozwalają na ingerencję w substancję chronioną nie tylko w stanach 
nadzwyczajnych, ale także podczas normalnego funkcjonowania państwa 
- w przeciwieństwie do klauzul derogacyjnych 
c) część z nich cechuje specyficzna budowa 
- ustanowiono tu 3 warunki dopuszczalności ingerencji, będące typowymi 
składnikami klauzuli limitacyjnej: 
-zgodność ingerencji z prawem (“...z wyjątkiem przypadków przewidzianych przez 
prawo” 
- jej konieczność w społeczeństwie demokratycznym (“...koniecznych w 
społeczeństwie demokratycznym...”) 
-realizację celu prawowitego(“... z uwagi na bezpieczeństwo państsowe, 
bezpieczeństwo publiczne... itd.”) 
-elementy te determinują wypracowaną w systemie EKPC sekwencję działań 
organów kontrolnych rozstrz. o dopuszczalności limitacji w konkr. sprawie 
-jeśli zostanie ustalone, że chroniona substancja została naruszona, organ bada w 
kolejności: 
1.  czy naruszenie ma oparcie w obowiązującym prawie (test legalności) 
2. rozstrzyga o zgodności ingerencji z celami prawowitymi wymienionymi w 
klauzuli limitacyjnej (test celowości) 
3.rozważa, czy ingerencja była konieczna w społ. demokratycznym (test 
konieczności) 
-nie sprostanie któremuś z tych testów prowadzi do wniosku o niedopuszczalności 
limitacji 
- jest to modelowy kształt klauzuli limitacyjnej, ale nie zawsze jest on właśnie taki  

4.       Klauzule limitacyjne: 

-umożliwiają zrównoważenie interesów indywidualnych, chronionych przez 
prawa człowieka, z wymaganiami życia społecznego 
- Pełnią ważną funkcję zw. z przeciwdziałaniem arbitralnemu postępowaniu 
państwa w tym zakresie. 
-Warunki dopuszczalności pozornie sformułowane są b. ogólnie, ale 
przeciwdziała temu narastające orzecznictwo na ich podstawie (case law) 
-gdy postępowaniu państwa nie towarzyszy zła wola – dostarczają wskazówek 
co do działań i środków, których władza publ. powinna się wystrzegać by 
uniknąć zarzutu arbitralności 
- z perpektywy podmiotu uprawnionego są znaczącym dopełnieniem danych 
mu gwarancji - ofiara ingerencji ma podstawę i argumenty kwestionowania jej 
dopuszczalności 

  
5. Klauzule limitacyjne są wyjątkiem od zasady pełnego zapewnienia praw 
człowieka - więc ich interpretacja musi być ścisła i przychylna wobec naruszanych 
uprawnień 
-dlatego ETPC odrzucił koncepcję tzw. inherent (implied) limitations – ograniczeń 
wpisanych w istotę uprawnienia w odniesieniu do tych praw, w które można 
ingerować na podst. klauzul limit. è bo same klauzule wyliczają wyczerpująco 

warunki ingerencji i są dość elastyczne (Golder v. UK 1975) 
è niedopuszczalność powoływania się na inne cele prawowite niż wymienione we 
właśc. klauzuli limit. (Sidiropoulus v. Grecja 1998) 

● 

 rażącym odstępstwem jest tu art. 11 AKPCiL wolność 
zgromadzeń: wymienia tylko przykładowo dopuszczalne 
płaszczyzny ingerencji 

● 

-we wszystkich innych przypadkach katalog celów 
prawowitych jest zamknięty 

  
 6. Klauzule generalne i indywidualne – 2 różne modele limitacji 

I)        KLAUZULE GENERALNE 

a)   umożliwiają ograniczenia odnoszące się do całego katalogu 

praw i wolności zaw. w określ. dokumencie na podst. jednej 
klauzuli limtacyjnej 

b)  zdają się nie dostrzegać specyfiki konkr. uprawnienia è sugerują 

możliwość ingerowania w każde prawo człowieka, zawarte w 
danym dokumencie (a przecież niektóre prawa, np. wolność 
od tortur są powsz. traktowane jako absolutne, nie dopuszcz. 
żadnej ingerencji) 

c)  tę wadę może zniwelować rozsądne orzecznictwo J 
d)  są to np. Art. 27 ust. 2 EKPC, art. 4 Paktu, Art. 31 EKS 

II) KLAUZULE INDYWIDUALNE 

a) limitacja dot. konkretnych uprawnień, w oparciu o dołączone do 

nich indywidualne klauzule 

b)  zamiast jednej pojawia się kilka klauzul – każda z nich stanowi 

grunt do ingerencji w inne uprawnienie 

c)  taką regulację uzasadniają różnice pomiędzy warunkami limitacji 

sformułowanymi w poszcz. klauzulach, prz. wsz. katalogami 
celów prawowitych 

d) pozwalają dostosowywać podstawy limitacji do specyfiki 

konkretnego uprawnienia 

e)  skuteczniej wypełniają zadanie ograniczenia arbitralności 

działań państwa 

- generalnie międzynarodowe dokumenty praw człowieka odchodzą 
od klauzul generalnych na rzecz indydiwualnych            
  
Konstytucja RP: 
- zawiera klauzulę generalną (art. 31 ust. 3) 
- ale do niektórych uprawnień dołączono nie wiadomo dlaczego także 

indywidualne klauzula (art. 45 ust. 2, 53 ust. 5, 61 ust. 3, 64 ust. 3) 
-trzy pierwsze z nich modyfikują katalog celów prawowitych w 
stosunku do tego z klauzuli generalnej 
- ten ostatni nie zawiera żadnej oryginalnej treści JJ 
-wg orzecznictwa TK: 

•       klauzule indyw. nie wyłączają zastos. klauzuli gen. – 

pełnie ona wtedy w stos. do nich rolę uzupełniającą 

•       z faktu wprowadzenie do konst. klauzuli gen. nie wynika 

możliwość ustanawiania ogr. wobec wszystkich 
zagwarant.w niej wolności i praw – możliwość taka jest 
wyłączona, gdy Konst. w sposób wyraźny uznaje 
określone uprawnienie za nienaruszalne lub gdy taki 
charakter upr. wynika z umów międzynarodowych 

  

7.      TEST LEGALNOŚCI 

- jego istotą jest ustalenie, czy ingerencja w uprawnienie miała oparcie w 
obowiązującym prawie 
-oznacza to oprócz badania podst. prawnej także zasadniczych właściwości, którymi 
podstawa ta powinna się cechować (jakość prawa) 
- jeśli ingerencja nie miała podstawy prawnej – Trybunał od razu stwierdza 
naruszenie praw człowieka 
- w konsekwencji otrzymujemy odp. na pytanie czy dana ing. była legalna i pewną 
koncepcję rozumienia pojęć “prawo” 

•       za obowiązujące prawo uważa się normy obow. w danym syst. prawnym 

w momencie ingerencji 

•       obok norm prawa krajowego w grę mogą wchodzić normu 

międzynarodowe (dot. to tych państw, gdzie normy prawa międz. mogą 
służyć do oceny wewn. stos. prawnych nie ulegając przekształceniu w 
normy prawa krajowego) /np. zakaz propagandy wojennej i nienawiści 
rasowej ugruntowany w pr. międz./ 

•       dopuszczalną formą prawną jest też prawo niepisane – ze wzgl. na 

systemy common law 

•       orzecznictwo sądów – głównie w systemie common law, ale w systemie 

civil law też ma jakieś znaczenie J 

•       podst. ograniczenia może być zarówno norma ustawowa jak i 

pozaustawowa  

•       dopuszczalność norm dyskrecjonalnych, delegujących kompetencje – ale 

są pewne kryteria jakościowe: 

-          muszą precyzyjnie wskazywać, jakie kompetencje są 

delegowane 

-          muszą określać sposób realizacji kompetencji 
-          jeśli nie wynika to z prawa powszechnego, norma ta 

musi gwarantować środki dochodzenia roszczeń w zw. 
z działaniem władzy wykonującej delegowaną 
kompetencję 

•       o jakości prawa przesądzają też: : 

○        dostępność, - adresat normy prawnej powinien móc 

zorientować się, jakiego zachowania wymaga od niego 
prawo w danych okol. è obowiązek publikowania norm pr., 
wyroków sądowych w syst. common law, podręczników 
prawa itd. 

○        przewidywalność (precyzyjność)  - pr. sformułowane na 

tyle precyzyjnie, aby adresat normy mógł w oparciu o nie 
regulować swoje postępowanie, musi móc przewidzieć 
konsekw. swojego postępowania (ale dopuszcz. jest 
posługiwanie się pojęciami ogólnymi lub specjalistycznymi, 
wymagającymi interpr. w tym skorzyst. z profesjonalnej 
pomocy prawnej) 

-          Trybunał dopuszcza ustalanie znaczenia normy pr. z 

wykorzystaniem źródeł pozapr. (np. instrukcje, 
dyrektywy urzędowe) 

-          dopuszcz. są regulacje pozostawiające swobodę decyzji 

org. władzy wykonawczej 

○        istnienie efektywnych środków kontroli – 

wyinterpretowana z zasady rządów prawa; znaczenie tych 
środków polega na poddaniu działań władzy publicznej 
niezależnej kontroli 

 

8.       TEST CELOWOŚCI 

-poszukuje odp. na pytanie, czy naruszenie danego uprawnienia było konsekwencją 
realizowania któregoś z celów prawowitych 
CEL PRAWOWITY – może stanowić podstawę ograniczenia, stanowi wartość ważną dla 
społeczeństwa/państwa/jednostki 
a) katalogi tych celów mogą odbiegać od siebie w różnych klauzulach limitacyjnych 

- ale zawsze składają się z dóbr znaczących w życiu społecznym 
-prawa człowieka czasami w interesie społeczeństwa muszą ustąpić gdy 
dochodzi do kolizji z istotnym dobrem publicznym lub  indywid. 

b) podział na dobra publiczne i indywidualne 

-          dobra publiczne: 

-  bezpiecz. państsowe 
- integralność terytorialna 
-  porządek i bezp. publiczne 
-  zapobieganie przestępstwom 
-  dobrobyt gosp. kraju 

-          dobra indyw.: 

-  prawa i wolności innych osób 
- ich dobre imię 

-          dobra, w kt. wymiar publiczny przenika się z indyw.: 

-  zdrowie 
- moralnośc publiczna 
-  powaga i bezstronność władzy sądowej 

- są to wszystko pojęcia celowo otwarte è mają być wzorcem normatywnym 
dla bogactwa konkr. sytuacji, których nie można z góry przewidzieć 
- poza tym pojęcia te znajdują się w dokumentach wielostronnych, więc 
odwołują się do wypracowanych w ramach różnych syst. pr. koncepcji czy inst. 
- te pojęcia niekoniecznie muszą mieć identyczne znaczenie w różnych 
dokumentach międzynarodowych 
- państwo nie może rozszerzać ich katalogu, bo są to wyjątki 

Przegląd celów prawowitych: - “twardy rdzeń celów prawowitych” 

-  bezpieczeństwo państwowe, bezp. publiczne, porządek publiczny 

-          porządek publiczny – najszersza kategoria, jest to suma reguł 

gwarantujących funkcjonowanie społeczeństwa, katalog 
fundamentalnych zasad, na których opiera się społeczeństwo 

-          bezp. państwowe – odwołanie się do niego uzasadniają tylko 

najpoważniejsze zagrożenia – bytu narodu, integr. terytorialnej, 
niezalezności polit. państwa, demokrat. porządku państwa (to ostatnie – 
z orzecznictwa ETPC) 
- ochr. bezp. państw. umożliwia ingerencję w uprawnienia w zw. z 
ochroną tajemnicy państw., przeciwdziałaniem terroryzmowi, 
szpiegostwu, ekstremizmowi politycznemu albo propagandzie w wojsku 

-          bezp. publiczne – gdy skala zagrożenia jest mniejsza ze wzgl. na lokalny 

charaketer lub krąg podmiotów, których dotyczy; cel ten pokrywa się w 
dużej mierze z zapobieganiem przestępstwom, uzasadnia stos. środków 
z zakresu polityki kryminalnej państwa 

-  ochrona zdrowia 

-          ma wymiar indyw. i publ.-może chodzić o ochronę zdrowia całej 

populacji, jej istotnej części lub pojedynyczych osób 

-          celem jest przeciwdziałanie rozprzestrzenianiu się chorób, ich 

zwalczanie i odp. opieka nad chorymi 

è na tej podst. ETPC dopuszcza ingerencję w życie pryw. człowieka np. przez 
obowiązek noszenia krótkich włosów przez poborowego czy zakaz praktyk 
sadomasochistycznych J 
-          istotne wskazówki mogą tu wynikać z przepisów WHO 
-          np. zasada anonimowości – czasemmoże zostać złamana, np.. gdy lekarz 

wie, że jedno z małżonków jest nosicielem HIV, to musi poinformować o 
tym drugie – w imię ochrony zdrowia 

-  moralność 

-          odwołanie do szerokiego katalogu fundamentalnych wartości 

modelujących ludzkie postępowanie, które zazwyczaj (ale nie zawsze) 
pochodzą z religii 

-          nie muszą być wyrażane expressis verbis w pr. pozytywnym – ich 

pozycja wiąże się z akceptacją w danym społ. 

-          nie ma jednej uniwersalnej koncepcji moralności, ani nawet europejskiej 

jednolitej koncepcji - więc państwa muszą dysponować szerokim 
marginesem oceny co do kręgu wartości w obronie których można 
ingerować w pr. indyw. 

- prawa i wolności innych osób 

-          chodzi o różne aspekty szeroko rozumianych praw człowieka, zarówno 

potw. na szczeblu międzynarodowym, jak i w pr. krajowym 

-          państwo jestt zobowiązane do czuwania, by inne osoby nie godziły w 

nasze praw i wolności 

-          w przypadku kolizji uprawnień: nie bez znaczenia jest status posiadany 

przez konkurujące uprawnienia 
- rzeczywista potrzeba zabezpieczenia uprawnienia absolutnego zawsze 
uzasadni ingerencję w uprawnienie limitowane (ale niekoniecznie 
uzasadnia też zastosowaną metodą czy środek tej ing.) 
- nie jest tak jednak zawsze przy prawach niederogowalnych, ale nie 
absolutnych è wtedy ważniejsze od sposobu wyrażenia w danym 
dokumencie będzie miało znaczenie przyposywane im przez organ 
kontrolny 

 9.      TEST KONIECZNOŚCI 

-          to najbardziej cenny etap rozstrzygania o dopuszczalności limitacji 
-          organ kontrolny musi zająć stanowisko co do tego, czy zgodna z prawem i 

realizująca cel prawowity ingerencja była także uzasadniona 

-          ocena konieczności wymaga wyważenia konkurujących dóbr: limitowanego 

uprawnienia i realizowanego celu prawowitego 

- do przeprowadzenia tego procesu nie wystarczą same zasady techniczne, jak np. 
reguła osiągania celu prawowitego za pomocą możliwie najmniej inwazyjnych środków 
- potrzebny jest też materialny punkt odniesienia 

•       w systemie EKPC jest nim standard 

społeczeństwa demokratycznego (art. 6 ust. 
1, 2, art. od 8 do 11 EKPC oraz art. 2 ust. 3,4 
IV Protokołu) 

•       w innych dokumentach syt. jest mniej jasna: 

MPPOiP – tylko klauzule limit. z art. 14 ust. 
1, 21 i 22 ust. 2 odwołują się do wartości 
społ. demokratycznego 
AKPC – także ujmuje to w sposób 
selektywny (art. 15, 16 ust. 2 i 22 ust. 3) 
AKPCiL – w ogóle pomija 

- zdaniem ETPC ustalenie, czy ing. miała charakter  konieczny zależy od: /są to tzw. 
subtesty/ 

a)       stwierdzenia, czy stała za nią pilna potrzeba społeczna 

odpowiadająca któremuś z celów prawowitych 
è wymaga to rozważenia kontekstu sytuacyjnego, w jakim doszło do 
naruszenia: 
     

np. czy działanie partii religijnej, w którą były wymierzone 

restrykcje, mogło zagrażać porządkowi demokratycznemu w 
państwie (sprawa Refah Partisi) 
     

czy rejestracja stowarzyszenia “śląskiej mniejszości narodowej” 

i uzyskanie przez nie przywilejów wyborczych mogło godzić w prawa 
innych (sprawa Gorzelik i inni) 
- w zakresie tych ustaleń ETPC pozostawia to zadanie władzom 
krajowym 
- jest to przykład zastosowania wypracowanej w orzecznictwie 
ETPC doktryny “marginesu oceny”, dopuszczającej pewną swobodę 
implementacyjną na rzecz stron Konwencji è doktrynę tę uzasadnia: 

-          subsydiarny charakter EKPC 
-          lepsza pozycja wł. krajowych (zwł. sądów) 

jeśli chodzi o ocenę potrzeb społecznych 

-          istnienie społ. i polit. odrębności między 

państwami 

- w gestii ETPC pozostaje jednak ocena, czy państwo korzystając z pozostawionej 
swobody działało “rozsądnie, ostrożnie i w dobrej wierze” 

b)       spełnienia kryterium proporcjonalności 

- wymaga rozważenia, czy ingerencja w uprawnienie była 
proporcjonalna, adekwatna i wystarczająca w stosunku do realizacji 
celu prawowitego, któremu miała służyć 
- konieczne jest przeanalizowanie takich elementów jak: 

-          natura naruszonego uprawnienia 
-          status ofiary naruszenia (np. piastowanie 

funkcji funkcjonariusza publicznego może 
wpływać limitująco na korzystanie z 
niektórych praw człowieka 

-          zakres i środki ingerencji (nawet w syt. 

uzasadniającej ing. nie można iść zbyt 
daleko i bez wystarczającej przyczyny 
doprowadzać np. do zbyt głębokich zmian w 
życiu ofiary ) 

-          charakter chronionego dobra publicznego 

(w syst. europ. szczeg. wagę przypisuje się 
np. ochronie porządku demokratycznego) 

-          z ingerencji nie może wynikać 

bezpodstawny ciężar dla jednostki lub 
grupy, do której ta jednostka należy è bo 
wtedy ingerencja jest niedopuszczalna 
- najczęściej w zw. z art. 14 EKPC – 
wykluczenie odmiennego traktowania w 
wykonywaniu praw objętych EKPC 

 
 

56. Derogacja zobowiązań z zakresu praw człowieka (substancjalne i formalne 
przesłanki derogacji)

 

1.       Przesłanki substancjalne derogacji: 
a)       Derogacja może nastąpić tylko “w przypadku, gdy wyjątkowe 

niebezpieczeństwo publiczne zagraża życiu narodu”. è SĄ TO WARUNKI 
WSTĘPNE (UPRZEDNIE) DEROGACJI: 

•       po stronie każdego państwa leży ocena, czy dane niebezp. publ. 

zagraża zyciu narodu è władze krajowe są lepiej predestynowane do 
decydowaniu o istnieniu stanu nadzwyczajnego i o rodzaju i zasięgu 
podejmowanych w zw. z tym środków 
- dlatego klauzula derogacyjna pozostawia państwom szeroki 

margines oceny 

- ale organy kontrolne zachowują prawo do oceny, czy państwo nie 

wykroczyło w badanym przypadku poza ten margines 

KRYTERIA WSTĘPNE MATERIALNE: (to sytuacja faktyczna, która 
daje państwu tytuł do derogacji) 

•       “niebezp. publ. które zagraża życiu narodu – zdefiniowane przez 

ETPC w sprawie Lawless v. Irlandia: sytuacja kryzysowa lub 
niebezpieczeństwo wyjątkowe i bezpośrednie dotyczące całej 
populacji i stwarzające zagrożenie dla zorganizowanego życia 
społeczności tworzącej państwp 

•       kryteria, które muszą być spełnione, aby sytuacja mogła być zakwalif 

jako takie niebezpieczeństwo (na podst. sprawy Dania, Norwegia, 
Szwecja, Holandia v.Grecja: 

○        niebezp. musi być aktualne i poważne 
○        skutki niebezp, muszą dotyczyć całego narodu 
○        zagrożona jest ciągłość zorganizowanego życia 

społęczności państwowej 

○        kryzys lub niebezp. muszą być wyjątkowe è normalne 

środki lub ograniczenia dozwolone przez EKPC dla 
utrzymania bezp. publicznego, zdrowia i porządku są 
całkowicie nieadekwatne 

-modelowym przykładem takiej sytuacji jest wojna – 
wskazuje na to nawet expressis verbis EKPC 
-w Pakcie nie ma tak wyraźnego wskazania, ale Komitet 
stwierdził, że art. 4 Paktu ma zastosowanie w czasie 
konfliktów zbrojnych, zarówno międzynarodowych jak i 
innych 
- katalog niebezpieczeństw publ. zagrażających życiu narodu 
wg Nicole Questiaux: 

-          różnego rodzaju kryzysy polityczne 
-          działanie sił przyrody (zjawiska powinny być na 

danym terenie rzadkie i nadzwyczajne) 

-          kryzysy ekonomiczne (N.Q. stwierdziła, że nie 

mogą one być samodzielną podst. dla 
zastosowania art. 4 Paktu, podobnie uznali twórcy 
Zasad z Syrakuz – “Zasad uchylania zobowiązań i 
ograniczania praw człowieka w MPPOiP”) 

   

b)       Środki podjęte przez państwo powinny mieścić się w “zakresie ściśle 

odpowiadającym wymogom sytuacji”, nie mogą być sprzeczna “z innymi 
zobowiązaniami wynikającymi z prawa międzynarodowego” i nie mogą 
pociągać za sobą dyskryminacji 

c)       Klauzule derogacyjne zawierają katalog praw niederogowalnych – takich, 

których stosowanie nie może być zawieszone bez względu na sytuację 
(wyjątek: art. 30 EKS – nie zawiera takiego katalogu) 

  

d)       Organ kontrolny, po ustaleniu, że istnieje zagrożenie dla życia narodu 

przystąpi do przeprowadzenia testu konieczności. 

Kroki derogacyjna muszą mieścić się w zakresie ściśle odpowiadającym 
wymogom sytuacji – konkr. środki muszą być dostosowane do konkr. 
okoliczności – ocenia się to przy pomocy 3 kryteriów: 

○        kryterium konieczności derogacji dla uporania się z 

niebezp. sytuacją (państwo musi wykazać, że prawo 
kraj. obow. w normalnej sytuacji jest niewystarczające 
dla utrzymania porządku) 

○        kryterium proporcjonalności pomiędzy podjętymi 

środkami a stanem niebezpieczeństwa dla życia narodu 

○        kryterium czasu obowiązywania środków 

derogacyjnych – niezmienność zastosowanych środków 
skutkowałaby ich zbytnią surowością lub 
nieefektywnością (bo stopień zagrożenia jest 
dynamiczny – może maleć i się intensyfikować)] 

  

e)       W klauzuli derogacyjnej test legalności również obowiązuje; jego istota 

sprowadza się do wymogu zgodności kroków derogacyjnych z prawem 
międzynarodowym. 

Środki podjęte przez państwo nie mogą być sprzeczne z innymi 
zobowiązaniami wynikającymi z prawa międzynarodowego (test 
legalności) 
- jest to odesłanie do innych traktatów z zakresu ochrony praw czlowieka 
-ma to szczeg. znaczenie dla określenia zakresu substancji 
niederogowalnej è bo katalogi pr. niederogowalnych różnią się między 
różnymi dokumentami 
- jest to też odesłanie do traktatów, które mogą mieć znaczenie dla 
ustalenia legalności derogacji, np. z zakresu międzynarodowego prawa 
humanitarnego 
- podobnie należy brać pod uwagę ustawodawstwo MOP, w szczeg. 
Konwencję MOP nr 87 dot. wolności związkowej i ochrony praw 
związkowych z 1948 r. 
- test legalności może się też oprzeć o normy wypływające ze zwyczaju 
międzynarodowego lub ogólnych zasad prawa 

  

f)        kroki derogacyjne nie mogą pociągać za sobą dyskryminacji wyłącznie z 

powodu rasy, koloru skóry, płci, języka, religii lub pochodzenia 
społecznego è przesłanka ta występuje w systemie uniwersalnym (Pakt 
Obyw.), interamerykańskim (AKPC), ale w EKPC i EKS – nie 

è test niedyskryminacji jest uszczuplony w Pakcie (art. 2 ust. 1 i art. 26) – 
w klauzuli derogacyjnej nie ma podst. niedyskryminacji takich jak:   
poglądy polityczne lub inne pochodzenie narodowe lub społeczne 
sytuacja majątkowa  urodzenie jakiekolwiek inne okoliczności 
- celowo dopuszczono możliwość derogacji praw człowieka w sposób, 
który mógłby stanowić dyskryminację z powyższych względów! 
- ale ryzyka płynące z tego złagodzone są w kontekście “innych 
zobowiązań wynikających z pr. międz.”, np. 

art. 12 I Konwencji Genewskiej 1949: zakaz dyskryminacji m.in. 
z powodu narodowości, poglądów politycznych lub 
jakichkolwiek innych analogicznych powodów 

             

W klauzuli derogacyjnej EKPC nie uwzględniono zakazu dyskryminacji 

-ale powsz. uważa się,że generalny zakaz dyskryminacji związany z 
korzystaniem z praw i wolności wymienionych w EKPC odnosi się także 
do wszelkich ograniczeń w korzystaniu z tych praw 
- potwierdza to doktryna i orzecznictwo ETPC 

  

2.       Wymogi natury formalnej derogacji: 
a)       obowiązek urzędowego ogłoszenia stanu nadzwyczajnego (Art. 4 ust. 1 
Paktu) 

-          ogłoszenie powinno zostać dokonane przez kompetentną władzę i 

w sposób przewidziany pr. krajowym 

-          gwarantuje to poszanowanie zasady rządów prawa w czasie, kiedy 

jest ona najbardziej potrzebna 

EKPC nie przewiduje expressis verbis tej przesłanki 
è wywodzi się ją z przedmiotu i celu traktatu oraz zasady rule of law 
è potwierdza to orzecznictwo (Komisja w 1976 w spr. Cypr przeciw Turcji 
uznała, że w każdym przypadku art. 15 wymaga jakiegoś formalnego i 

publicznego aktu derogacji – jeśli tego nie ma, art. 15 nie może mieć 
zastosowania) 

·         sprawa Brannigan i McBride: czy Wielka Brytania 

naruszyła wymóg  niesprzeczności środów 
derogacyjnych z innymi zobowiązaniami wynikającymi 
z prawa międzynarodowego (wymogu ogłoszenia nie 
ma w EKPC, ale jest w Pakcie, UK jest stroną obu dok.) 
- ETPC uznał, że oświadczenie Ministra Spraw Wewn. 
złożone w Izbie Gmin uzasadniające decyzję o podjęciu 
kroków derogacyjnych było wystarczające w 
rozumieniu art. 4 Paktu 

  

b)       powiadomienie o tym fakcie i o jego powodach społeczności 
międzynarodowej za pośredn. Sekretarza Generalnego właściwej organizacji 
(art.4 ust. 3 Paktu – mówi o Sekretarzu Generalnym ONZ, art. 15 ust. 3 EKPC 
mówi o Sekretarzu Generalnym RE) 
- traktaty nie przewidują szczególnej formy przekazania tej informacji 
- nie trzeba nawet powoływać się na klauzulę derogacyjną 
- większą wagę przykłada się do treści – powinna zawierać: 

·         dane o podjętych środkach derogacyjnych (szczeg. o ich 

rodzaju i zakresie) 

·         powody, dla których były ono konieczne 
- informacje te muszą być na tylw dokładne, aby organy 

kontrolne oraz inne państwa-strony mogły w oparciu o nie 
ocenić, czy kroki derogacyjne są zgodne z pr. międz. 
  

c)       Pakt wymaga, aby notyfikacja nastąpiła natychmiast, EKPC nie zawiera 
postanowień w tym zakresie (ale sprawa Lawless – ETPC stwierdził, że 
informacja powinna być przekazana bezzwłocznie) 
è standard jest więc podobny, choć łagodxniejszy w EKPC (dopuszcza odstęp 
czasu, jeśli wymaga tego sytuacja nadzwyczajna) 

  

d)       taki sam obowiązek wiąże się z zakończeniem stanu nadzwyczajnego – wg 
takiej samej procedury 

-          Pakt wymaga, aby państwo podało termin, w którym odstępstwo 

przestanie obowiązywać 

-          EKPC wymaga, aby państwo przekazało informację nie tylko o tym, 

kiedy środki przestaną działać (wymiar formalny), ale także kiedy 
przepisy EKPC będą ponownie w pełni stosowane (wymiar 
substancjalny)