Technik_informacji_naukowej_348[03]_Z2_03

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

SPIS TREŚCI

1. Wprowadzenie

2. Wymagania wstępne

3. Cele kształcenia

4. Materiał nauczania

4.1. Terminologia z dziedziny języków informacyjno-wyszukiwawczych

4.1.1. Materiał nauczania

4.1.2. Pytania sprawdzające

4.1.3. Ćwiczenia

4.1.4. Sprawdzian postępów

4.2. Typologia języków informacyjno-wyszukiwawczych

4.2.1. Materiał nauczania

4.2.2. Pytania sprawdzające

4.2.3. Ćwiczenia

4.2.4. Sprawdzian postępów

4.3. Słownictwo języków informacyjno-wyszukiwawczych. Gramatyka języków

informacyjno-wyszukiwawczych

4.3.1. Materiał nauczania

4.3.2. Pytania sprawdzające

4.3.3. Ćwiczenia

4.3.4. Sprawdzian postępów

4.4. Język haseł przedmiotowych

4.4.1. Materiał nauczania

4.4.2. Pytania sprawdzające

4.4.3. Ćwiczenia

4.4.4. Sprawdzian postępów

4.5. Język deskryptorowy

4.5.1. Materiał nauczania

4.5.2. Pytania sprawdzające

4.5.3. Ćwiczenia

4.5.4. Sprawdzian postępów

4.6. Język słów kluczowych

4.6.1. Materiał nauczania

4.6.2. Pytania sprawdzające

4.6.3. Ćwiczenia

4.6.4. Sprawdzian postępów

4.7. Klasyfikacja fasetowa, monohierarchiczna, polihierarchiczna

4.7.1. Materiał nauczania

4.7.2. Pytania sprawdzające

4.7.3. Ćwiczenia

4.7.4. Sprawdzian postępów

4.8. Kody semantyczne

4.8.1. Materiał nauczania

4.8.2. Pytania sprawdzające

4.8.3. Ćwiczenia

4.8.4. Sprawdzian postępów

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

4.9. Kartoteka haseł wzorcowych

4.9.1. Materiał nauczania

4.9.2. Pytania sprawdzające

4.9.3. Ćwiczenia

4.9.4. Sprawdzian postępów

4.10. Język Haseł Przedmiotowych Biblioteki Narodowej

4.10.1. Materiał nauczania

4.10.2. Pytania sprawdzające

4.10.3. Ćwiczenia

4.10.4. Sprawdzian postępów

4.11. Język Haseł Przedmiotowych KABA

4.11.1. Materiał nauczania

4.11.2. Pytania sprawdzające

4.11.3. Ćwiczenia

4.11.4. Sprawdzian postępów

4.12. Uniwersalna Klasyfikacja Dziesiętna

4.12.1. Materiał nauczania

4.12.2. Pytania sprawdzające

4.12.3. Ćwiczenia

4.12.4. Sprawdzian postępów

5. Sprawdzian osiągnięć

6. Literatura

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

1. WPROWADZENIE

Poradnik będzie Cię wspomagać w przyswajaniu nowej wiedzy z zakresu opracowywania

rzeczowego  zbiorów.  Jest  to  kolejny  etap  pracy  bibliotecznej,  stanowiący  naturalną
kontynuację  opracowania  formalnego.  Opracowanie  rzeczowe  różni  się  w  sposób  zasadniczy
od formalnego. Jego podstawę stanowi treść opisywanego dokumentu. Poradnik wiele miejsca
poświęca  Uniwersalnej  Klasyfikacji  Dziesiętnej  oraz  językowi  haseł  przedmiotowych,
ponieważ z nimi mamy najczęściej do czynienia w bibliotekach polskich i ośrodkach informacji.
Przygotowując poradnik, wykorzystywano literaturę podaną w spisie bibliograficznym.

Poradnik zawiera:

−

wymagania wstępne, czyli wykaz wiedzy i umiejętności jakie powinieneś mieć, przystępując

do korzystania z poradnika;

−

cele kształcenia tej jednostki modułowej;

−

materiał nauczania, czyli wiadomości teoretyczne niezbędne do opanowania treści jednostki

modułowej;

−

pytania sprawdzające wiedzę potrzebną do wykonywania ćwiczeń;

−

ćwiczenia, które pomogą Ci zweryfikować wiadomości teoretyczne;

−

sprawdzian osiągnięć, przykładowy zestaw zadań i pytań; pozytywny wynik sprawdzianu

potwierdzi, że dobrze pracowałeś podczas lekcji i że zdobyłeś wiedzę i ukształtowałeś
umiejętności z zakresu tej jednostki modułowej;

−

wykaz literatury.

Jeżeli będziesz mieć trudności ze zrozumieniem tematu lub ćwiczenia, to poproś

nauczyciela o wyjaśnienia. Po przerobieniu materiału spróbuj zaliczyć sprawdzian z zakresu
jednostki modułowej.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

2. WYMAGANIA WSTĘPNE

Przystępując do realizacji programu jednostki modułowej, powinieneś umieć:

−

korzystać z różnych źródeł informacji,

−

poszukiwać informacji w różnych źródłach,

−

posługiwać się terminologią informacyjną,

−

dokumentować, notować i selekcjonować informacje,

−

wykonywać opis bibliograficzny różnych dokumentów,

−

korzystać z zasobów sieci komputerowej Internet,

−

pracować w grupie i indywidualnie,

−

znać język angielski w stopniu podstawowym.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

3. CELE KSZTAŁCENIA

W wyniku realizacji programu jednostki modułowej, powinieneś umieć:

−

posłużyć się podstawowymi pojęciami związanymi z opracowaniem rzeczowym zbiorów,

−

rozpoznać język informacyjny stosowany w określonym systemie informacyjno-

wyszukiwawczym,

−

zastosować różne języki informacyjne przy wprowadzaniu danych do systemu

informacyjno-wyszukiwawczego oraz przy wyszukiwaniu informacji,

−

rozróżnić słownictwo i gramatykę składające się na język informacyjny,

−

zastosować język haseł przedmiotowych w opracowaniu źródeł informacji,

−

zastosować język deskryptorowy w opracowaniu źródeł informacji,

−

zastosować język słów kluczowych w opracowaniu źródeł informacji,

−

zastosować język klasyfikacji w opracowaniu źródeł informacji,

−

sporządzić opis rzeczowy w systemie tradycyjnym i zautomatyzowanym,

−

przejąć charakterystykę wyszukiwawczą dokumentu z innej bazy danych, katalogu

centralnego,

−

dostosować sporządzoną samodzielnie lub przejętą z innych źródeł charakterystykę

wyszukiwawczą do wymagań danej biblioteki, ośrodka informacji,

−

zastosować informacje zawarte w kartotece haseł wzorcowych podczas sporządzania

charakterystyk wyszukiwawczych,

−

zastosować zasady transliteracji w tworzeniu charakterystyk wyszukiwawczych,

−

posłużyć się warsztatem informacyjnym przy sporządzaniu opisów rzeczowych,

−

zastosować się do przepisów bezpieczeństwa i higieny pracy, głównie w zakresie obsługi

urządzeń elektrycznych, podczas opracowania rzeczowego dokumentów.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

4. MATERIAŁ NAUCZANIA

4.1. Terminologia z dziedziny języków informacyjno-

-wyszukiwawczych (JIW)

4.1.1. Materiał nauczania

Język informacyjno-wyszukiwawczy (JIW), zwany również językiem informacyjnym, to

sztuczny, czyli celowo przez kogoś zbudowany system językowy, składający się z określonego
zbioru znaków i reguł posługiwania się nimi, specjalizujący się w opisywaniu cech treściowych
i formalnych dokumentów oraz umożliwianiu wyszukiwania dokumentów o określonych
cechach na podstawie uprzednio przygotowanych charakterystyk [10, s. 24]. Termin JIW
pojawił się w piśmiennictwie stosunkowo niedawno.

Istnieje wiele rodzajów języków informacyjno-wyszukiwawczych. Wiele jest też ich

definicji. Większość autorów tych definicji zgodna jest jednak co do tego, że wspólną
charakterystyką wszystkich tego typu systemów językowych, odróżniającą je od innych
języków sztucznych, jest ich funkcja. Dwie wyspecjalizowane funkcje JIW to:

−

funkcja metainformacyjna, polegająca na odwzorowaniu (odzwierciedleniu, odtworzeniu,

wyrażeniu) cech formalnych dokumentów przez tworzenie ich reprezentacji zwanej
charakterystyką wyszukiwawczą dokumentu;

−

funkcja wyszukiwawcza, polegająca na wyrażaniu zapytań informacyjnych, zgłoszonych

przez użytkowników informacji i umożliwianiu odnalezienia w zbiorze informacyjnym tych
informacji, które spełniają warunki wyrażone w zapytaniu.

Dokumentem nazywamy wszelką utrwaloną informację wraz z materiałem, w którym

została utrwalona, czyli nośnikiem informacji [3, s. 50]. Materiałem tym może być papirus,
pergamin, papier, mikrofilm, taśma magnetyczna, dyskietka, dysk optyczny.

Cechami formalnymi nazywamy cechy umożliwiające identyfikację dokumentów (czyli

odróżnienia go od innych dokumentów), niezwiązane z jego treścią: nazwa autora lub
współautora, tytuł, miejsce wydania, rok wydania, nazwa wydawcy, tytuł serii wydawniczej
[3, s. 37].

Zbiór informacyjny lub zbiór wyszukiwawczy określamy jako zbiór dokumentów,

stanowiących  podstawę  wyszukiwania  informacji.  Zbiorami  informacyjnymi  są:  katalogi,
bibliografie,  kartoteki  zagadnieniowe,  bazy  danych,  zasoby  internetowe.  Zbiór  informacyjny
składa  się  najczęściej  z  dokumentów  pochodnych  (opisów  bibliograficznych,  adnotowanych
i nie  adnotowanych,  kart  katalogowych,  streszczeń,  analiz  dokumentacyjnych,  charakterystyk
rzeczowych);  może  być  również  zbiorem  dokumentów  pierwotnych,  np.  zbiorem  książek
ustawionych w bibliotece z wolnym dostępem do półek według pewnego systemu klasyfikacji.

W JIW formułowane są dwa rodzaje tekstów:

–

charakterystyki wyszukiwawcze dokumentów, czyli teksty odwzorowujące treść i/lub
cechy formalne dokumentów, wyspecjalizowane w funkcji metainformacyjnej [3, s. 38],

–

instrukcje wyszukiwawcze, czyli teksty odwzorowujące treść zapytań informacyjnych
(zwanych też kwerendami lub pytaniami informacyjnymi) i wyspecjalizowane w funkcji
wyszukiwawczej [3, s. 94].

Proces wyszukiwania informacji polega na porównaniu instrukcji wyszukiwawczej

z charakterystykami  wyszukiwawczymi  dokumentów,  zawartymi  w  danym  zbiorze
informacyjnym.  W  wyniku  tego  procesu  spośród  zbioru informacji zostaną wybrane te, które
posiadają  zadane  cechy,  określone  przez  użytkownika;  te  zadane  cechy  nazywamy
relewantnymi.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Celem JIW jest funkcjonowanie w systemie informacyjno-wyszukiwawczym, określonym

też jako system wyszukiwania informacji. Jest on najważniejszym elementem tego systemu,
gdyż od JIW zależy zarówno wartość zbioru wyszukiwawczego, jak i możliwości
wyszukiwawcze systemu.

Dobry język informacyjno-wyszukiwawczy to taki, który jest odpowiedni, przydatny,

stosowny do danej biblioteki, czyli:
–

zawiera  te  pojęcia  (wszystkie  lub  zdecydowaną  większość  i  na  odpowiednim  poziomie
szczegółowości),  które  byłyby  potrzebne  do  takiego  charakteryzowania  dokumentów,
żeby  użytkownik  mógł  je  odszukać  w  odpowiedzi  na  różnie  formułowane  pytania
(kwerendy);  inaczej  mówiąc,  ma  wystarczająco  szeroki  zakres  słownictwa o dostatecznej
szczegółowości;

–

charakteryzuje się poprawnym i właściwym paradygmatem (wzorcem),

–

jest jednoznaczny i niesynonimiczny,

–

jest stosunkowo łatwy do nauczenia się przez bibliotekarzy i w pewnym stopniu przez
użytkowników; im większy jest stopień samodzielności wyszukiwawczej użytkowników –
z którym to zjawiskiem mamy do czynienia w systemach zautomatyzowanych, a zwłaszcza
dostępnych w sieciach – tym większa jest waga postulatu łatwości,

–

odpowiada warunkom technicznym i finansowym biblioteki.

Przy projektowaniu, modyfikowaniu czy dokonywaniu wyboru JIW należy wziąć pod uwagę:
–

wielkość zbioru (liczba dokumentów),

–

tempo jego przyrostu,

–

tempo starzenia się informacji zawartej w dokumentach.

4.1.2. Pytania sprawdzające

Odpowiadając na pytania, sprawdzisz, czy jesteś przygotowany do wykonania ćwiczeń.

1.  Co to jest język informacyjno-wyszukiwawczy?
2.  Co to znaczy, że język jest sztuczny?
3.  Jakie są funkcje JIW?
4.  Co to jest dokument?
5.  Jakie są zależności między JIW a zbiorem informacyjnym?
6.  Co to jest charakterystyka wyszukiwawcza dokumentu?
7.  Co to jest instrukcja wyszukiwawcza?
8.  Jakie są cechy dobrego języka informacyjno-wyszukiwawczego?
9.  Co należy brać pod uwagę podczas projektowania JIW?

4.1.3. Ćwiczenia

Ćwiczenie 1

Przeczytaj poniższe zdania. Jeśli są prawdziwe podkreśl słowo PRAWDA, jeśli nie –

podkreśl słowo FAŁSZ.
a) JIW nie ma wpływu na możliwości wyszukiwawcze systemu.

PRAWDA

FAŁSZ

b) Charakterystyka wyszukiwawcza dokumentów jest jednym z rodzajów tekstów,

formułowanych w JIW.

PRAWDA

FAŁSZ

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

c) Proces wyszukiwania informacji polega na porównaniu instrukcji wyszukiwawczej

z charakterystykami wyszukiwawczymi dokumentów.

PRAW DA

FAŁSZ

d) JIW pełni funkcję metainformacyjną i wyszukiwawczą.

PRAWDA

FAŁSZ

e) Przy projektowaniu JIW nie bierzemy pod uwagę wielkości zbioru.

PRAWDA

FAŁSZ

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

1) zapoznać

się

materiałem,

dotyczącym

terminologii

języków informacyjno-

-wyszukiwawczych,

2) uważnie czytać zdania.

Wyposażenie stanowiska pracy:
Ćwiczenie nie wymaga dodatkowego wyposażenia stanowisk pracy, gdyż odwołuje się

wyłącznie do wiedzy zdobytej podczas lekcji.

Ćwiczenie 2

Pojęcia podane poniżej zaklasyfikuj odpowiednio do:

materiałów piśmienniczych lub cech formalnych dokumentów.

Pojęcia: dysk optyczny, tabliczka gliniana, nazwisko autora, tytuł książki, papirus, tytuł serii
wydawniczej, mikrofilm, nazwa wydawcy, taśma magnetyczna, ISBN.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

1)  zapoznać się z definicją „materiał piśmienniczy”,
2)  znać cechy formalne dokumentu,
3)  dokonać odpowiedniej klasyfikacji.

Wyposażenie stanowiska pracy:

– do wykonania ćwiczenia nie potrzeba dodatkowego wyposażenia stanowiska pracy.

Ćwiczenie 3

Spośród podanych zdań podkreśl te, które charakteryzują dobry język informacyjno-

-wyszukiwawczy.
a)  Ma bardzo wąski zakres słownictwa.
b)  Jest trudny do nauczenia się przez użytkowników.
c)  Jest łatwy do nauczenia się przez bibliotekarzy.
d)  Ma wystarczająco szeroki zakres słownictwa o dostatecznej szczegółowości.
e)  Odpowiada warunkom finansowym i technicznym biblioteki.
f)  Jest niejednoznaczny.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

1) określić cechy dobrego języka informacyjno-wyszukiwawczego,
2) wybrać właściwe zdania.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Wyposażenie stanowiska pracy:

– do wykonania ćwiczenia nie jest wymagane dodatkowe wyposażenie

4.1.4. Sprawdzian postępów

Czy potrafisz:

Tak

Nie

1) podać definicję JIW?

2) wymienić cechy formalne dokumentów?

3) wymienić zależności między JIW a zbiorem informacyjnym?

4) podać definicję dokumentu?

5) wymienić funkcje JIW?

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

4.2. Typologia języków informacyjno-wyszukiwawczych

4.2.1. Materiał nauczania

Na świecie powstało kilka tysięcy języków informacyjnych. Chcąc je wyodrębnić

(uporządkować), należy zbudować ich typologię.

Typologia to szeregowanie i logiczne uporządkowanie elementów danego zbioru

(przedmiotów,  zjawisk)  według  zasady  porównywania  ich  cech  z  cechami  elementów
uznanych  jako  typy  w  obrębie  określonego  zbioru  [10,  s.  31].  Przy  konstruowaniu  typologii
języków  informacyjno-wyszukiwawczych  można  brać  pod  uwagę  różne  ich  cechy.  Według
zakresu tematycznego wyróżniamy JIW:
–

specjalistyczne, o zakresie tematycznym ograniczonym do jednej dziedziny wiedzy, jednej
praktycznej działalności człowieka lub nawet jednego zagadnienia;

–

politematyczne, których zakres tematyczny obejmuje szereg dziedzin wiedzy i/lub
praktycznej działalności człowieka.
Wśród języków informacyjno-wyszukiwawczych politematycznych można wyodrębnić

języki uniwersalne, których zakres tematyczny rozciąga się na wszystkie dziedziny wiedzy
i działalności praktycznej człowieka.

Najbardziej znacząca jest jednak typologia strukturalna, która bierze pod uwagę charakter

wyrażeń danego języka bądź charakter koordynacji jednostek leksykalnych. Biorąc pod uwagę
rodzaj słownictwa wyróżniamy dwie zasadnicze typologie języków informacyjno-
wyszukiwawczych: JIW o słownictwie paranaturalnym i JIW o słownictwie sztucznym.

Przez słownictwo paranaturalne rozumie się zbiór wyrażeń (wyrazów i związków

wyrazowych)  pewnego  języka  naturalnego,  które  wykorzystywane  są  jako  wyrażenia  języka
informacyjno-wyszukiwawczego,  wskazujące  tematy  czy  przedmioty  treści  dokumentów  oraz
ich  cechy  formalne  [10,  s.  29].  Do  najbardziej  rozpowszechnionych  typów  JIW,  stosujących
słownictwo  naturalne,  należą:  język  haseł  przedmiotowych,  język  słów  kluczowych  i  język
deskryptorowy.

Przez słownictwo sztuczne rozumie się zbiór takich znaków prostych czy złożonych

(jednoelementowych  lub  wieloelementowych),  które  zostały  specjalnie  utworzone  w  celu
wyrażania  określonych  znaczeń  i  które  nie  mają  postaci  wyrażeń  języka  naturalnego  [10,  s.
29].  Najczęściej  słownictwo  sztuczne  przyjmuje  postać  pewnych  symboli  lub  kodów
numerycznych,  alfabetycznych,  alfanumerycznych  lub kodów specjalnych. Najpopularniejszym
typem  JIW  o  słownictwie  sztucznym  są  tzw.  języki  klasyfikacyjne,  czyli  klasyfikacje
piśmiennictwa

stosowane

jako klasyfikacje biblioteczne, klasyfikacje biblioteczno-

bibliograficzne  i  klasyfikacje  dokumentacyjne.  Wymienione  trzy  rodzaje  języków
klasyfikacyjnych  wskazują  trzy  najbardziej  typowe  ich  zastosowania.  Z  punktu  widzenia
struktury  grupa  języków  klasyfikacyjnych  dzielona  jest  najczęściej  na  klasyfikacje
monohierarchiczne  (wyliczające,  jednozrębowe,  liniowe)  i  klasyfikacje  polihierarchiczne
(fasetowe,  analityczno-syntetyczne).  Do  grupy  języków  o  charakterze  sztucznym  zalicza  się
również  języki  zwane  kodami  semantycznymi,  które  posługują  się  wyrażeniami  o  postaci
sztucznych kodów.

Obok dwóch głównych typów JIW zwykle wyróżnia się jeszcze jedną grupę, obejmującą

takie  rodzaje  języków,  które  reprezentują  formy  mieszane  lub  formy  z  trudem  poddające  się
charakterystyce  według  przyjętej  w  omawianej  typologii  kryteriów.  Charakterystycznym
przykładem takiego właśnie rodzaju języków są mało znane i w praktyce stosowane w bardzo
ograniczonym  zakresie  języki  syntagmatyczne,  wykorzystujące  zarówno  słownictwo
paranaturalne,  jak  i  sztuczne.  Drugim  przykładem  języka  zaliczanego  do  tej  grupy  jest  język
cytowań bibliograficznych.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Biorąc pod uwagę charakter koordynacji jednostek leksykalnych wyróżniamy języki:

–

informacyjne  postkoordynowane,  w  których  każde  wyrażenie  użyte  do  budowy
charakterystyki  wyszukiwawczej  dokumentu  może  samodzielnie  pełnić  funkcję
wyszukiwawczą  umożliwiając  w  systemie  informacyjnym  bezpośredni  dostęp  do  zbioru
informacyjnego (np.: języki deskryptorowe, język słów kluczowych, kody semantyczne),

–

informacyjne  prekoordynowane,  w  których  tylko  niektóre  wyrażenia,  tworzące
charakterystykę  wyszukiwawczą  dokumentu,  pełnią  funkcję  wyszukiwawczą  (np.:  język
klasyfikacji fasetowej, UKD) [1, s. 55].
Kolejnego,  ostatniego  podziału  języków  informacyjno-wyszukiwawczych  dokonamy

w zależności od tego, czy przeznaczone są do opisu informacji dokumentalnej, czy informacji
faktograficznej. Biorąc pod uwagę tę zależność wyróżniamy dwie grupy JIW:
–

dokumentacyjne (języki opisu bibliograficznego i katalogowego oraz języki opisu
rzeczowego dokumentów),

–

faktograficzne.
Do grupy JIW służących do opisu rzeczowego dokumentów wielu autorów zalicza m.in.:

języki klasyfikacji, języki haseł przedmiotowych, język słów kluczowych, język deskryptorowy
i języki syntagmatyczne.

4.2.2. Pytania sprawdzające

Odpowiadając na pytania, sprawdzisz, czy jesteś przygotowany do wykonania ćwiczeń.

1.  Co to jest typologia?
2.  Jakie są rodzaje JIW biorąc pod uwagę zakres tematyczny?
3.  Jakie są rodzaje JIW biorąc pod uwagę rodzaj słownictwa?
4.  Co oznacza termin „słownictwo paranaturalne”?
5.  Co to jest słownictwo sztuczne?
6.  Jakie znasz przykłady JIW o słownictwie sztucznym?
7.  Jakie znasz rodzaje klasyfikacji?
8.  Jakie są najbardziej rozpowszechnione typy języków o słownictwie paranauralnym?
9.  Jakie znasz języki, reprezentujących formy mieszane?
10. Jakie są  JIW w zależności od przeznaczenia?
11. Jakie  są  rodzaje  języków  informacyjnych  wyróżnionych  na  podstawie  charakteru

koordynacji jednostek leksykalnych?

4.2.3. Ćwiczenia

Ćwiczenie 1

Zakreśl poprawną odpowiedź Tak lub Nie w zależności od tego, czy podane zdanie jest

prawdziwe, czy fałszywe.

1. W grupie języków informacyjnych dokumentacyjnych wyróżniono języki opisu

katalogowego.

TAK

NIE

2. Język deskryptorowy jest JIW o słownictwie sztucznym.

TAK

NIE

3. Język UKD to język informacyjny prekoordynowany.

TAK

NIE

4. Języki syntagmatyczne wykorzystują zarówno słownictwo paranaturalne, jak i sztuczne.

TAK

NIE

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

5. Język cytowań bibliograficznych jest JIW o notacji paranaturalnej.

TAK

NIE

Uzasadnij dlaczego?

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

1) na podstawie dostarczonych w czasie lekcji informacji dotyczących typologii JIW udzielić

odpowiedzi,

2) podać uzasadnienie do punktu 5.

Wyposażenie stanowiska pracy:

– do wykonania ćwiczenia nie jest wymagane dodatkowe wyposażenie.

Ćwiczenie 2

Porównaj JIW o notacji paranaturalnej i notacji sztucznej. Wstaw znak „X” do

odpowiedniej kolumny.

Cechy

Język o notacji sztucznej

Język o notacji

paranaturalnej

Przyjmuje postać pewnych symboli
lub znaków numerycznych

Nie ma postaci wyrażeń języka
naturalnego

Zawiera zbiór wyrazów i związków
wyrazowych pewnego języka
naturalnego.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

1)  na podstawie dostarczonych informacji dokonać analizy cech JIW,
2)  scharakteryzować języki o notacji paranaturalnej i sztucznej,
3)  dokonać porównania i uzupełnić tabelę.

Wyposażenie stanowiska pracy:

–

zestaw materiałów, zawierających informacje na temat typologii JIW.

Ćwiczenie 3

Postaw znak „X” w odpowiednie miejsce kolumny.

Typ języka

Języki informacyjno

postkoordynowane

Języki informacyjno

prekoordynowane

Języki o notacji

paranaturalnej

Języki

o notacji

sztucznej

Język
deskryptorowy

Język UKD

Język klasyfikacji
fasetowej

Język haseł
przedmiotowych

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

1) znać podział języków informacyjnych ze względu na charakter koordynacji jednostek

leksykalnych,

2)  znać podział JIW ze względu na charakter wyrażeń danego języka,
3)  znać przykłady poszczególnych podziałów JIW,
4)  dokonać odpowiedniego przydziału.

Wyposażenie stanowiska pracy:

–  zestaw materiałów, zawierających informacje na temat typologii JIW,
–  tablice UKD,
–  przykładowy słownik haseł przedmiotowych.

4.2.4. Sprawdzian postępów

Czy potrafisz:

Tak

Nie

1) rozróżnić typy języków o notacji paranaturalnej?

2) wymienić przykłady języków o notacji sztucznej?

3) dokonać podziału JIW ze względu na zakres tematyczny?

4) podać rodzaje JIW wyróżnionych na podstawie koordynacji

leksykalnej?

5) dokonać podziału JIW ze względu na przeznaczenie?

6) podać cechy JIW o słownictwie sztucznym?

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

4.3. Słownictwo języków informacyjno-wyszukiwawczych.

Gramatyka języków informacyjno-wyszukiwawczych

4.3.1. Materiał nauczania

W strukturze (budowie) JIW – podobnie jak w strukturze innych języków – można

wyróżnić kilka poziomów, odpowiadających stopniom złożoności wyrażeń. Poniżej
przedstawiono poziomy znaków w języku naturalnym i sztucznym.

Tab. 1. Poziomy znaków w języku naturalnym [10, s. 28]

Poziom

Nazwa znaku

cecha dystynktywna fonemu

fonem

III

morfem

wyraz

związek wyrazowy

zdanie

VII

tekst

Tab. 2. Poziomy znaków w języku sztucznym [10, s. 28]

Poziom

Nazwa znaku

elementarny znak graficzny (EZG)

elementarna jednostka leksykalna

(EJL)

III

zdanie JIW

tekst JIW

W strukturze JIW zwykle wyodrębnia się cztery podstawowe poziomy znaków, które

odpowiadają  kolejno  II,  IV,  VI  i  VII  poziomowi  znaków  języka  naturalnego.  Na  pierwszym
poziomie  struktury  –  zarówno  JIW,  jak  i  języka  naturalnego  –  występują  znaki  puste.  Są  to
znaki,  które  same  nie  niosą  żadnego  znaczenia,  służą  zaś  do  tworzenia  znaków  pełnych.  Na
następnych poziomach znajdują się znaki pełne, pełniące funkcję znaczeniową.

JIW jest systemem złożonym ze słownictwa i gramatyki. Słownictwo jest to zbiór

wyrazów  danego  języka  [8,  s.  13].  Gramatyka  to  zbiór  reguł,  określających,  jakie  połączenia
wyrazów  prostych  danego  języka  w  wyrażenia  złożone  uznaje  się  za  poprawne  [3,  s.  71].
Wiemy  już,  że  rozróżnia  się  słownictwo  sztuczne  i  słownictwo  paranaturalne.  Słownictwo
sztuczne składa się z wyrażeń symbolicznych. Symbole mogą być cyfrowe, literowe, literowo-
cyfrowe  (alfanumeryczne),  mogą  też  składać  się  z  liter  i  cyfr  oraz  znaków  interpunkcyjnych.
Słownictwo  paranaturalne  składa  się    z  wyrażeń,  czyli  wyrazów  i  połączeń  wyrazowych,
zaczerpniętych z danego języka naturalnego.

Słownictwo JIW jest zarejestrowane w odpowiednich słownikach, czyli dokumentach

zawierających  słownictwo  danego  JIW.  Słowniki  istniejących  JIW  mają  różne  nazwy:  tablice
klasyfikacyjne,  słownik  tematów  i  określników,  słownik  wyrazów  kluczowych,  tezaurus
(słownik  deskryptorów).  W  słownikach  JIW  podawane  są  najczęściej  elementarne  jednostki
leksykalne  tych  języków,  to  jest:  –  w  zależności  od  typu  słownika  –  symbole  klasyfikacyjne,
tematy  i  określniki,  słowa  kluczowe,  deskryptory.  Niekiedy  jednak  w  słownikach  tych
występują gotowe zdania JIW.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

W zależności od sposobu łączenia elementarnych jednostek leksykalnych w zdanie JIW

wyróżniamy różne typy gramatyki JIW: gramatyka zerowa, pozycyjna, częściowo pozycyjna
i niepozycyjna [8, s. 17].

Z gramatyką zerową mamy do czynienia wtedy, gdy w danym JIW nie istnieją żadne

reguły  łączenia  elementarnych  jednostek  leksykalnych  w  zdania  JIW.  W  przypadku  istnienia
gramatyki  zerowej  zdanie  JIW,  użyte  w  charakterystyce  wyszukiwawczej  dokumentu  lub
instrukcji  wyszukiwawczej,  składa  się  zawsze    tylko  z  jednej  elementarnej  jednostki
leksykalnej, a zatem ma postać identyczną z nią.

Z gramatyką pozycyjną mamy do czynienia wówczas, gdy miejsce elementarnych

jednostek leksykalnych w zdaniu JIW jest ściśle określone, a zmiana elementów składowych
zdania powoduje zmianę jego znaczenia jako całości. Ten typ gramatyki jest charakterystyczny
dla języka haseł przedmiotowych.

Gramatyka częściowo pozycyjna występuje wówczas, gdy zdanie JIW jest podzielone na

pewne grupy składniowe, których miejsce w ramach danego zdania może ulec zmianie, nie
powodując zmiany znaczenia zdania jako całości. Od wskazanych grup składniowych nie może
jednak odrywać i przenosić w inne miejsce żadnych ich dających się wyróżnić elementów,
ponieważ spowodowałoby to zmianę znaczenia zdania jako całości.

W przypadku gramatyki niepozycyjnej mamy do czynienia z dowolnym szykiem

elementarnych  jednostek  leksykalnych  w  zdaniu  JIW.  Miejsce  każdej  elementarnej  jednostki
leksykalnej  w  zdaniu  JIW  może  być  zmienione  nie  powodując  zmiany  znaczenia  zdania  jako
całości. Nie musimy  więc  troszczyć  się  o uszeregowanie poszczególnych jednostek w ramach
zdania.

Bez względu na rodzaj gramatyki występujący w danym JIW reguły gramatyki najczęściej

odpowiadają na pytania:
–

jaka jest najmniejsza i największa liczba elementarnych jednostek leksykalnych tworzących
zdanie?

–

jakie elementarne jednostki leksykalne mogą samodzielnie tworzyć zdanie, a jakie są
w zdaniu niesamodzielnym jednostkami?

–

czy są w zdaniu jakieś elementarne jednostki leksykalne, które muszą zawsze występować
w zdaniu i które mogą się powtarzać?

–

czy istnieje jakiś określony porządek w układzie jednostek elementarnych w zdaniu?

–

czy istnieją jakieś zasady korelacji pomiędzy elementarnymi jednostkami leksykalnymi
występującymi w zdaniu? [1, s. 54].

4.3.2. Pytania sprawdzające

Odpowiadając na pytania, sprawdzisz, czy jesteś przygotowany wykonania ćwiczeń.

1.  Co to jest słownictwo JIW?
2.  Co rozumiesz pod pojęciem „gramatyka”?
3.  Jakie znasz rodzaje słownictwa?
4.  Jakie znasz słowniki JIW?
5.  Na czym polega gramatyka zerowa?
6.  Kiedy mamy do czynienia z gramatyką pozycyjną?
7.  Kiedy występuje gramatyka częściowo pozycyjna?
8.  Na czym polega gramatyka niepozycyjna?
9.  Na jakie pytania odpowiadają reguły gramatyki?

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

4.3.3. Ćwiczenia

Ćwiczenie 1

Uzupełnij tabelę, zestawiając poziomy struktury JIW z odpowiadającymi im poziomami

struktury języka naturalnego.

Poziomy znaków w języku naturalnym

Poziomy znaków w języku sztucznym

Poziom

Nazwa znaku

Poziom

Nazwa znaku

III

VII

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

1)  dokonać analizy znaków w języku sztucznym,
2)  dokonać analizy znaków w języku naturalnym,
3)  z materiału nauczania przejąć nazwy poszczególnych znaków,
4)  dokonać porównania poszczególnych poziomów znaków.

Wyposażenie stanowiska pracy:

–

materiał, zawierający informacje na temat poziomów struktury języków sztucznych
i języka naturalnego,

–

plansze dydaktyczne, zawierające poziomy znaków.

Ćwiczenie 2

Zastanów się, jak zmieni się znaczenie podanych niżej haseł jako całości w języku haseł

przedmiotowych, w którym zastosowano gramatykę pozycyjną.
1) Filozofia – historia Znaczenie:……………………………………………...…..

Historia – filozofia Znaczenie:……………………………………………...…..

2) Fizyka – historia – nauczanie Znaczenie:…………………………………………

Fizyka – nauczanie – historia Znaczenie:…………………………………………

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

1)  dokonać analizy podanych tematów i określników,
2)  zapisać znaczenie poszczególnych haseł przedmiotowych,
3)  uzasadnić swoją odpowiedź.

Wyposażenie stanowiska pracy

–

materiał nauczania zawierający informacje na temat gramatyki pozycyjnej,

–

przykładowy słownik haseł przedmiotowych.

Ćwiczenie 3

W podanym poniżej przykładzie mamy do czynienia z językiem deskryptorowym.

Zastosowano w nim gramatykę niepozycyjną. Przedstaw wszystkie możliwe formy zdania JIW
o postaci:

obsługa informacyjna; czytelnik; biblioteka publiczna

Zdanie to posiada następujące znaczenie: „obsługa informacyjna czytelników w bibliotece
publicznej”.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

1)  dokonać analizy zdania JIW,
2)  dokonać analizy znaczenia tego zdania,
3)  utworzyć sześć form podanego zdania.

Wyposażenie stanowiska pracy:

–

materiał zawierający informacje na temat gramatyki niepozycyjnej,

–

przykładowy słownik deskryptorów.

Ćwiczenie 4

Na podstawie zdobytych do tej pory wiadomości przyporządkuj słownik JIW odpowiednim

elementarnym jednostkom leksykalnym.

Słowniki JIW

Elementarne jednostki leksykalne

1. Tablice klasyfikacyjne

a. Deskryptor

2. Słownik tematów i określników

b. Słowa kluczowe

3. Słownik słów kluczowych

c. Symbol klasyfikacyjny

4. Tezaurus

d. Tematy i określniki

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

1) dokonać analizy poszczególnych dokumentów,
2) przyporządkować odpowiednim słownikom elementarne jednostki leksykalne.

Wyposażenie stanowiska pracy:

–

materiał zawierający informacje na temat słownictwa JIW,

–

przykładowe słowniki JIW: tablice UKD, słownik języka haseł przedmiotowych, wykaz
słów kluczowych, słownik deskryptorów.

4.3.4. Sprawdzian postępów

Czy potrafisz:

Tak

Nie

1) odróżnić słownictwo od gramatyki JIW?

2) przyporządkować słowniki JIW do elementarnych jednostek

leksykalnych?

3) odróżnić znaki języka naturalnego od znaków języków sztucznych?

4) wyjaśnić, kiedy mamy do czynienia z gramatyką niepozycyjną?

5) zastosować reguły gramatyki niepozycyjnej?

6) odróżnić gramatykę częściowo pozycyjną od pozycyjnej

i niepozycyjnej?

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

4.4. Język haseł przedmiotowych (JHP)

4.4.1. Materiał nauczania

Język haseł przedmiotowych (JHP lub jhp) jest językiem informacyjno-wyszukiwawczym,

którego słownictwo tworzą tematy lub tematy z dopowiedzeniami i określniki. Gramatyką są
zasady budowy haseł przedmiotowych [7, s. 14]. JHP stosowany jest w dwóch podstawowych
wersjach: adnotacyjnej i wyszukiwawczej. Z wersją adnotacyjną mamy do czynienia podczas
tworzenia

charakterystyk

wyszukiwawczych

dokumentów

(zwanych

opisami

przedmiotowymi). Wersja wyszukiwawcza realizowana jest w katalogach i indeksach
przedmiotowych oraz innych zbiorach informacyjnych (bibliografiach, katalogach), a także
w systemach zautomatyzowanych.

Podstawą opisu bibliograficznego jest treść wydawnictwa, na podstawie której

formułujemy temat, to znaczy wyrażamy słownie dziedzinę, zagadnienie bądź przedmiot, które
są  w  danym  wydawnictwie  omówione.  Temat  powinien  być  wyrażony  jak  najdokładniej
a jednocześnie  jak  najzwięźlej.  Jeśli  wydawnictwo  omawia  kilka  zagadnień  lub  przedmiotów,
to  do  każdego  z  nich  formułujemy  oddzielny  temat.  Tematy  mogą  być  wyrażane  za  pomocą
pojedynczych  wyrazów  (rzeczowniki  w  mianowniku  liczby  pojedynczej  lub  mnogiej)  –  są  to
tematy  proste,  lub  grupy  wyrazów  –  są  to  tematy wielowyrazowe.  Wybierając  formę  tematu,
należy  wziąć  pod  uwagę  przede  wszystkim  poprawność  językową  i  powszechność  użycia
wyrażeń.  Tematy  pisze  się  wielką  literą.  Tematy  dzielimy  na  ogólne  i  jednostkowe.  Tematy
ogólne  proste  (jednowyrazowe)  wyrażane  są  zawsze  za  pomocą  rzeczownika  w  mianowniku
liczby  pojedynczej,  np.:  BAŚŃ,  LEW  lub  rzeczownika    w  mianowniku  liczby  mnogiej,  np.:
CHWASTY,  ABAŻURY.  Tematy  ogólne  wielowyrazowe  mogą  być  wyrażane  za  pomocą
zestawień rzeczownika z różnymi częściami mowy. Najczęściej są to połączenia:
–

rzeczownika z przymiotnikiem, np. GŁAZY NARZUTOWE,

–

dwóch rzeczowników lub rzeczownika z przymiotnikiem połączone za pomocą spójnika
„i”, np. GRY I ZABAWY SPORTOWE,

–

rzeczownika połączonego z przymiotnikami za pomocą kreski, np. PRZEMYSŁ ROLNO-
SPOŻYWCZY,

–

rzeczowników

połączonych

przymiotnikiem

przysłówkiem,

np.

KRAJE

GOSPODARCZO NIEROZWINIĘTE,

–

rzeczownika z wyrażeniami przyimkowymi, np. DOJAZD DO SZKOŁY,

–

dwóch lub trzech rzeczowników, np. TRZĘSIENIE ZIEMI.
Tematy jednostkowe reprezentowane są przez nazwy jednostkowe, czyli takie, które mają

jeden  desygnat.  Najczęściej  wyrażane  są  za  pomocą  imion  własnych  lub  grup  wyrazów
używanych  do  identyfikacji  jakiegoś  obiektu.  Tematy  te  mogą  być  jednowyrazowe  lub
wielowyrazowe. Pisane są wielką literą. Istnieją następujące rodzaje tematów jednostkowych:
– tematy osobowe – wyrażane są za pomocą wszelkich nazw przyjętych jako nazwy osobowe.
Ich  forma  powinna  być  dostosowana  do  form  zaakceptowanych  w  katalogu  alfabetycznym.
Zaleca  się  jednak  polskie  normy  dla:  nazw  osobowych  biblijnych,  nazw  osobowych
starożytnych  greckich  i  rzymskich,  nazw  osobowych  średniowiecznych,  nazw  osobowych
świętych,  nazw  osobowych  dostojników  kościelnych  i  świeckich,  nazw  dynastii  i  rodów
obcych,  nazw  rodzin  obcych,  nazw  osobowych  mitycznych,  legendarnych  i  literackich.  Jeśli
jakaś  nazwa  osobowa  jest  wspólna  dla  dwóch  osób,  to  należy  utworzyć  z  niej  dwa  tematy
osobowe, np.: GRIMM JACOB, GRIMM WILHELM,
–

tematy etniczne –nazwy grup ludności (plemion, ludności kraju, regionu, kontynentu),
np.: GRECY, HISZPANIE, WĘGRZY;

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

–

tematy chronologiczne – nazwy wydarzeń historycznych. Prawie zawsze tematy te
zawierają w swojej nazwie datę wyrażoną cyframi arabskimi oraz rodzaj dopowiedzenia,
np.: POWSTANIE 1863 r., styczniowe;

–

tematy geograficzne – wyrażone są za pomocą polskich nazw geograficznych,
np.: ŚWIĘTOKRZYSKIE GÓRY, MEDIOLAN,

–

tematy korporatywne – nazwy tzw. ciał zbiorowych (organizacji, instytucji,
stowarzyszeń). Podajemy je w formie polskiej, np.: ORGANIZACJA NARODÓW
ZJEDNOCZONYCH;

–

tematy  rzeczowe  jednostkowe  –  tytuły  dzieł  zbiorowych,  anonimowych,  wydawnictw
ciągłych  zapisujemy  w  cudzysłowie,  np.  „GAZETA  WYBORCZA”,  nazwy  systemów
informacyjnych,  komputerowych,  języków  programowania  podajemy w formie skróconej
z dopowiedzeniami w nawiasie kwadratowym, np. BASIC [język programowania], nazwy
urządzeń  technicznych  i  pojazdów  podajemy  w  postaci  nazw  oryginalnych,  np. SINGER
[maszyna do szycia];

–

tematy jednostkowe w formie skrótów – przyjmujemy wyłącznie dla nazw obcych,
funkcjonujących w języku polskim, których pierwszeństwo przed formami rozwiniętymi
poświadczają słowniki terminologiczne i encyklopedie powszechne, np. NATO;

–

tematy  jednostkowe  w  formie  niepolskiej  – nazwy  osobowe współczesne, nazwy tytułów
dzieł  zbiorowych  i  anonimowych  wydanych  po  1500  roku  oraz  czasopism obcych,  nazw
geograficznych.
Określniki  dzielimy  na  ogólne,  jednostkowe  i  lokalizujące. Określniki ogólne mają postać

nazwy  ogólnej,  pospolitej.  Mogą  być  wyrażone  za  pomocą  pojedynczych  wyrazów  lub  grup
wyrazów.  Pisane  są  małą  literą.  Określniki  jednostkowe  są  to  nazwy  indywidualnych
przedmiotów, których z jakiegoś powodu nie chcemy eksponować w postaci tematów. Są one
zróżnicowane  pod  względem  formy,  odpowiadają  głównie  grupie  tematów  korporatywnych,
tytułom  dzieł  literackich,  naukowych,  dzieł  sztuki,  obiektom  terenowym.  Określniki
lokalizujące  geograficzne  i  toponimiczne  ustalone  są  na  podstawie  źródeł  podanych  do
tematów  geograficznych  i  toponimicznych.  Określniki  chronologiczne  lokalizują  przedmiot
w czasie.  Wyrażone  są  za  pomocą  cyfr arabskich. Mogą nimi być: dokładne oznaczenie roku,
daty odpowiadające pewnym okresom, wieki, tysiąclecia.

Dopowiedzenie jest wyrażeniem pomocniczym, dołączonym do tematu, kwalifikatorem.

Jego postać i sposób zapisu uzależnione są od funkcji, którą ma pełnić. Dopowiedzenia mogą
wystąpić przy tematach ogólnych i jednostkowych. Mogą być zapisane po przecinku i wtedy
należą do nazwy na stałe, są niezmienne, np.: RÓŻA, roślina. Zapisane w nawiasie okrągłym są
dowolnym innym objaśnieniem, np. JANTAR ANNA (piosenkarka). W nawiasie
kwadratowym zapisujemy objaśnienia nazwy, np. AUDI [samochód osobowy]. Dopowiedzenia
zapisane w nawiasie trójkątnym oznaczają synonimy lub wyrażenia równoważne, np. POLSKA
AKADEMIA NAUK <PAN>.

Zdaniem JHP jest hasło przedmiotowe. Istnieją hasła przedmiotowe proste i rozwinięte.

Hasło przedmiotowe proste składa się z tematu lub tematu z dopowiedzeniem. Hasło
przedmiotowe rozwinięte składa się z tematu lub tematu z dopowiedzeniem i co najmniej
jednego określnika lub z dwóch tematów połączonych spójnikiem „a”.

Elementy hasła rozwiniętego występują w następującej kolejności:

1)  temat lub temat z dopowiedzeniem – zawsze jeden,
2)  określniki treściowe – nie więcej niż cztery w kolejności: jednostkowe, ogólne,
3)  określniki  geograficzne  –  nie  więcej  niż  dwa,  w  tym  jeden  toponimiczny,  poprzedzony

geograficznym właściwym,

4) określnik chronologiczny – jeden,
5) określnik formalny – jeden.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Przykład hasła rozwiniętego:
KRAKÓW – Wawel – Katedra – 19w – album.

Elementy hasła odczytywane są w kolejności: określnik formalny, określniki treściowe,

temat, określnik geograficzny i chronologiczny.

Powyższe przykłady przejęto z „Instrukcji tematowania i katalogu przedmiotowego”,

opracowanego przez Jadwigę Sadowską.

4.4.2. Pytania sprawdzające

Odpowiadając na pytania, sprawdzisz, czy jesteś przygotowany do wykonania ćwiczeń.

1.  Co tworzy słownictwo języka haseł przedmiotowych?
2.  Jak mogą być wyrażone tematy ogólne wielowyrazowe?
3.  Jakie znasz rodzaje tematów jednostkowych?
4.  Czy stosujemy formy łacińskie przy tworzeniu tematu starożytnych nazw osobowych?
5.  Za pomocą jakich cyfr tworzymy tematy chronologiczne?
6.  Co to są tematy korporatywne?
7.  Jakie znasz rodzaje określników lokalizujących?
8.  Jakie są sposoby zapisywania określników?
9.  Jaka jest kolejność poszczególnych elementów hasła rozwiniętego?
10. W jakiej kolejności odczytujemy poszczególne elementy hasła przedmiotowego?

4.4.3. Ćwiczenia

Ćwiczenie 1

Utwórz hasła przedmiotowe do dzieła Marii Bojarskiej „Mieczysława Ćwiklińska”. Na

treść tej książki składają się cztery wątki: biografia autorki, życie teatralne w Polsce w I
połowie XX wieku, film w okresie międzywojennym oraz dzieje aktorskiej rodziny Trapszów.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

1)  ustalić przedmiot główny dzieła,
2)  wybrać przedmioty poboczne,
3)  zdecydować,  które  przedmioty  poboczne  chcesz  wyeksponować,  tworząc  hasło

przedmiotowe,

4)  utworzyć temat jednostkowy osobowy,
5)  utworzyć drugi temat ogólny wielowyrazowy z określnikiem chronologicznym,
6)  utworzyć temat jednostkowy osobowy do nazwy rodziny,
7)  właściwie zapisać postać hasła przedmiotowego rozwiniętego.

Wyposażenie stanowiska pracy:

–

„Instrukcja tematowania i katalogu przedmiotowego” Jadwigi Sadowskiej.

Ćwiczenie 2

Utwórz dwa hasła przedmiotowe do dokumentu, którego przedmioty określone zostały

w tytule: „Mitologia słowiańska i polska”. Dokument ten przedstawia przedmioty w ujęciu
historycznym.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

1) wybrać temat ogólny wielowyrazowy do pierwszego przedmiotu dokumentu,
2) utworzyć określnik ogólny prosty wyrażony za pomocą rzeczownika w mianowniku liczby

pojedynczej,

3)  wybrać temat ogólny wielowyrazowy do drugiego przedmiotu dokumentu,
4)  utworzyć określnik ogólny prosty do drugiego tematu,
5)  właściwie zapisać tematy i określniki według instrukcji.

Wyposażenie stanowiska pracy:

−

„Instrukcja tematowania i katalogu przedmiotowego” Jadwigi Sadowskiej.

Ćwiczenie 3

Dokonaj charakterystyki wyszukiwawczej do następującej charakterystyki słownej: kultura

szlachecka, kultura staropolska, szlachta, Polska, XVI–XVIII w., obyczaje staropolskie.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

1) uświadomić sobie, że charakterystyka słowna jest szersza od charakterystyki

wyszukiwawczej i zawiera więcej wyrażeń określających przedmioty,

2) odrzucić synonimy występujące w charakterystyce słownej,
3) utworzyć dwa tematy ogólne jednowyrazowe wyrażone za pomocą rzeczownika

w mianowniku liczby pojedynczej,

4)  dobrać do tematów określniki geograficzne,
5)  ustalić określnik chronologiczny i zapisać go w odpowiedni sposób,
6)  ustalić właściwą kolejność zapisu tematu i określników,
7)  utworzyć hasło przedmiotowe.

Wyposażenie stanowiska pracy:

−

„Instrukcja tematowania i katalogu przedmiotowego” Jadwigi Sadowskiej.

Ćwiczenie 4

Dobierz właściwe dopowiedzenia do podanych tematów i dokonaj odpowiedniego zapisu.

Tematy: Bolesław I Chrobry, Radziwiłłowie, Rzym, Polska Akademia Nauk, Konsul.
Dopowiedzenia: maszyna do pisania, PAN, ród litewski, król polski, miasto.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

1)  zastanowić się, jakie rodzaje dopowiedzeń występują w ćwiczeniu,
2)  zastanowić się, jakie rodzaje określników występują w ćwiczeniu,
3)  dobrać dopowiedzenia do poszczególnych tematów,
4)  odpowiednio zapisać dopowiedzenia do poszczególnych tematów.

Wyposażenie stanowiska pracy:

−

„Instrukcja tematowania i katalogu przedmiotowego” Jadwigi Sadowskiej.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

4.4.4. Sprawdzian postępów

Czy potrafisz:

Tak

Nie

1) ustalić przedmiot ogólny dzieła?

2) utworzyć temat jednostkowy osobowy?

3) zastosować temat chronologiczny?

4) utworzyć temat korporatywny?

5) dobrać właściwą formę określników?

6) zapisać dopowiedzenia do tematu?

7) utworzyć hasło przedmiotowe rozwinięte?

8) właściwie zapisać poszczególne elementy hasła rozwiniętego?

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

4.5. Język deskryptorowy

4.5.1. Materiał nauczania

Język deskryptorowy to język informacyjno-wyszukiwawczy, w którym słownictwo

(deskryptory) jest równokształtne z wyrażeniami języka naturalnego, a gramatyką są reguły
indeksowania współrzędnego [1, s. 60].

Elementarną jednostką leksykalną tego języka jest deskryptor, czyli wyrażenie przyjęte

i zarejestrowane  w  tezaurusie.  Obok  deskryptorów  występują  askryptory,  czyli  wyrażenia
odrzucone, ale wprowadzone do tezaurusa w celu wskazania reprezentującego go deskryptora.
Askryptory  są  to  terminy  zakazane,  wprowadzone  do  tezaurusa,  mimo  że  uznane  zostały  za
nieodpowiednie.  Kryteria  odrzucenia  są  takie  same  jak  w  innych  językach:  termin
synonimiczny, wieloznaczny, archaiczny, rzadko stosowany, obcojęzyczny, zbyt ogólny.

Słownikiem języka deskryptorowego jest wspomniany wcześniej tezaurus, czyli zbiór

deskryptorów  i  askryptorów.  Strukturę  tezaurusa  określają  normy  międzynarodowe  (ISO
z 1986  roku)  oraz  krajowe  (PN-92/N-09018  Tezaurus  jednojęzyczny.  Zasady  tworzenia,
forma  i  struktura).  Tezaurus  składa  się  z:  wprowadzenia,  części  alfabetyczno-hierarchicznej,
części systematycznej i części dodatkowych.

We wprowadzeniu znajdują się informacje, dotyczące przeznaczenia, zasięgu i zakresu

stosowania tezaurusa, struktury i wielkości tezaurusa, metody budowy, zasad aktualizacji oraz
szczegółowych zasad gramatycznych.

Część alfabetyczno-hierarchiczna to podstawowy zrąb tezaurusa. Jest to wykaz artykułów

deskryptorowych  i  askryptorowych  uszeregowanych  alfabetycznie.  Artykuł  deskryptorowy
składa się z deskryptora tytułowego wraz z objaśnieniami dotyczącymi znaczenia i stosowania
deskryptorów  oraz  askryptorów  i  deskryptorów  związanych  z  deskryptorem  tytułowym
różnymi  relacjami.  Pomiędzy  deskryptorami  tytułowymi  a  deskryptorami  związanymi
i askryptorami  występują  następujące  wskaźniki  relacji:  U  (używaj),  NU  (nie  używaj),  SD
(szerszy  deskryptor),  WD  (węższy  deskryptor),  KD  (kojarzeniowy  deskryptor).  Deskryptor
tytułowy  (U)  to  deskryptor  stanowiący  hasło  artykułu  deskryptorowego.  Deskryptor  szerszy
(SD)  to  termin  uznany  za  bezpośrednio  nadrzędny  w  stosunku  do  terminu  przyjętego  jako
hasłowy.  Deskryptor  węższy  (WD)  to termin uznany za  bezpośrednio  podrzędny w  stosunku
do  terminu  hasłowego.  Deskryptor  kojarzeniowy  (KD),  czyli  pokrewny,  towarzyszący  to
termin w jakiś sposób związany z deskryptorem tytułowym.

Część systematyczna tezaurusa grupuje deskryptory w działach i poddziałach. Istnieją

różne  możliwości  układu  tej  części  tezaurusa.  Można  w  tym  celu  wykorzystać  schemat
klasyfikacji  monohierarchicznej  bądź  fasetowej.  W  miejsce  części  systematycznej  można
opracować  indeks  hierarchiczny,  w  którym  zamieszcza  się  alfabetyczny  wykaz  deskryptorów
najszerszych, którym podporządkowane są deskryptory węższe.

Częściami

dodatkowymi

tezaurusa

mogą

być:

indeks

permutacyjny,

wykaz

identyfikatorów, wykaz modyfikatorów oraz tablice ANY.

Deskryptory przejmowane są ze słowników terminologicznych, encyklopedii oraz tekstów

dokumentów. Służą do tworzenia charakterystyk wyszukiwawczych dokumentów oraz do
formułowania instrukcji wyszukiwawczych. Nie istnieją tezaurusy uniwersalne, obejmujące
całość wiedzy. Zwykle tworzy się tezaurusy specjalistyczne.

Gramatyka języka deskryptorowego utożsamiana jest z regułami indeksowania

współrzędnego. Indeksowanie to polega na tworzeniu charakterystyk wyszukiwawczych
dokumentów za pomocą swobodnie zestawionych wyrażeń, czyli deskryptorów. Cechą tego
rodzaju gramatyki jest szyk dowolny jednostek leksykalnych.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Najbardziej rozpowszechnionymi środkami gramatycznymi wykorzystywanymi w języku

deskryptorowym są: wskaźniki więzi, wskaźniki roli, wskaźniki relacji, wskaźniki wagi
i modyfikatory czyli terminy aspektowe.

Wskaźniki więzi to oznaczenia cyfrowe lub liczbowe dołączone do deskryptorów,

wskazujące na istnienie związku między jednostkami leksykalnymi. Używane są wówczas, gdy
dokument dotyczy różnych zagadnień.

Wskaźniki roli określają funkcję lub rolę, jaką pełnią jednostki leksykalne

w charakterystyce wyszukiwawczej, np.: zastosowanie, otoczenie, przyczyna, wynik działania,
przedmiot rozważań.

Wskaźniki relacji umożliwiają wyrażenie relacji zachodzących pomiędzy elementarnymi

jednostkami leksykalnymi, np.: współdziałanie, różnice, miejsce, przynależność, przebieg.

Wskaźniki wagi określają wartość danego deskryptora w odniesieniu do indeksowanego

dokumentu według ustalonej skali.

Modyfikatory to terminy aspektowe, których nie można używać samodzielnie, lecz jedynie

w połączeniu z innymi deskryptorami. Są jak określniki w haśle przedmiotowym. Określają
aspekt danego deskryptora oraz jego zakres, np.: zastosowanie, adaptacja, analiza,
eksploatacja.

4.5.2. Pytania sprawdzające

Odpowiadając na pytania ,sprawdzisz, czy jesteś przygotowany wykonania ćwiczeń.

1.  Co to jest języka deskryptorowy?
2.  Na czym polega indeksowanie współrzędne?
3.  Co to jest deskryptor?
4.  Co nazywamy askryptorem?
5.  Co to jest tezaurus?
6.  Z jakich części składa się tezaurus?
7.  Jakie wskaźniki relacji występują w artykułach deskryptorowych?
8.  Jakie  środki  gramatyczne  wykorzystywane  są  w  języku  deskryptorowym  i  jaki  jest  zakres

ich stosowania?

4.5.3. Ćwiczenia

Ćwiczenie 1

Poniżej przedstawiony jest fikcyjny artykuł deskryptorowy. Zastanów się, jakie relacje

występują między poszczególnymi jednostkami leksykalnymi.

U JĘZYKOZNAWSTWO
NU Lingwistyka
SD Filologia
WD Językoznawstwo historyczne
Językoznawstwo opisowe
Językoznawstwo porównawcze
KD Semantyka
Strukturalizm

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

1) określić deskryptor tytułowy,

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

2) określić wskaźniki relacji pomiędzy deskryptorem tytułowym a deskryptorami związanymi,
3) uzasadnić wypowiedź.

Wyposażenie stanowiska pracy:

–

dowolny, przykładowy tezaurus.

Ćwiczenie 2

We fragmencie części alfabetycznej przykładowego tezaurusa informacji naukowej określ

deskryptory i askryptory.

baza bibliograficzna

NU baza danych bibliograficznych

baza danych o dokumentach

bibliograficzna baza danych
dokumentacyjna baza danych

SD baza odsyłąjąca

KD automatyzacja bibliografii

bibliografia

system dokumentacyjny

baza biblioteczna

NU baza danych bibliotecznych

baza danych katalogowych

baza katalogowa

biblioteczna baza danych

katalogowa baza danych

SD baza odsyłająca

KD katalog automatyczny

katalog online

system dokumentacyjny

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

1)  wybrać wyrażenia odrzucone,
2)  określić relacje deskryptorów występujących we fragmencie tezaurusa,
3)  dokonać analizy poszczególnych skryptorów i deskryptorów.

Wyposażenie stanowiska pracy:

– do wykonania ćwiczenia nie jest wymagane dodatkowe wyposażenie.

Ćwiczenie 3

W podanym niżej artykule deskryptorowym zastosowano wskaźnik wagi, korzystając ze

skali trzystopniowej. Wskaż, jaka była treść indeksowanego dokumentu.

AGREST 1, MALINY 3, PORZECZKI 3

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

1) przypomnieć sobie, co określają wskaźniki wagi,
2) określić ważność poszczególnych deskryptorów,

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

3) odczytać artykuł deskryptorowy.

Wyposażenie stanowiska pracy:

– do wykonania ćwiczenia nie jest wymagane dodatkowe wyposażenie

4.5.4. Sprawdzian postępów

Czy potrafisz:

Tak

Nie

1) określić, co to jest „tezaurus”?

2) rozpoznać w tezaurusie deskryptory i askryptory?

3) określić relacje między deskryptorami?

4) wymienić środki gramatyczne wykorzystywane w języku

deskryptorowym?

5) zastosować wskaźniki więzi w artykule deskryptorowym?

6) zastosować wskaźniki wagi podczas indeksowania dokumentu?

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

4.6. Język słów kluczowych

4.6.1. Materiał nauczania

Język słów kluczowych to JIW, którego słownictwo tworzą wyrażenia zwane słowami

kluczowymi, wybierane z tekstu dokumentu lub treści zapytania informacyjnego;
niekontrolowane lub nie w pełni kontrolowane, a gramatyką są reguły indeksowania
współrzędnego [1, s. 58].

Cechy charakterystyczne tego języka to:

–

forma jednostek leksykalnych jest tożsama z formą wyrażeń języka naturalnego,

–

brak kontroli (lub częściowa kontrola) słownictwa, co oznacza zachowanie homonimów
i synonimów,

–

słownik uporządkowany alfabetycznie, to znaczy nieuwzględniający żadnych relacji
zachodzących między jednostkami leksykalnymi,

–

gramatyka odwołuje się do reguł indeksowania współrzędnego.
Słowa kluczowe są to wyrazy lub wyrażenia wybrane z tytułu lub tekstu dokumentu,

charakteryzujące  jego  treść  [1,  s.  58].  Słowa  kluczowe  mogą  być  zaczerpnięte  nie  tylko
z tekstu  dokumentu,  lecz  i  spoza  niego,  np.  ze  słownika  słów  kluczowych.  Słowo  kluczowe
powinno  być  słowem  znaczącym,  czyli  wyrazem  języka  naturalnego  o  dużej  treści
znaczeniowej.  Słowem  kluczowym  nie  może  być  słowo  nieznaczące,  np.:  spójniki,  zaimki,
przyimki, terminy o charakterze ogólnym czy terminy występujące często.

Język słów kluczowych i język deskryptorowy mają dwie wspólne cechy: korzystają ze

słownictwa języków naturalnych i odwołują się do reguł indeksowania współrzędnego. Każdy
deskryptor można uznać za słowo kluczowe, ale nie każde słowo kluczowe jest deskryptorem.
Na przykład wyrazy synonimiczne: „analiza dokumentacyjna”, „abstrakt” i „referat
dokumentacyjny” służą do określenia tego samego pojęcia. Wszystkie te wyrazy są słowami
kluczowymi, lecz tylko wyraz „abstrakt” jest deskryptorem. Dwa pozostałe to askryptory.

Język słów kluczowych podobnie jak język haseł przedmiotowych przejmuje wyrażenia

z języka naturalnego. Słownictwo JHP jest jednak kontrolowane i normalizowane. Języki słów
kluczowych są natomiast prostsze w użyciu i bardziej komunikatywne dla użytkowników niż
JHP.

Słowa kluczowe mogą być rzeczownikami, przymiotnikami lub liczebnikami. Zasadniczo

słowa kluczowe podaje się w pierwszym przypadku liczby pojedynczej. W liczbie mnogiej
zaleca się podawanie:
–

rzeczowników niemających liczby pojedynczej, np.: nożyczki, drzwi,

–

nazw roślin, rodów, np.: byliny, Jagiellonowie,

–

nazw grup związków chemicznych i minerałów, np.: tłuszcze, białka,

–

nazw grup osób, np.: dzieci, chłopi, niewidomi (nazwy grup zawodowych podaje się
w liczbie pojedynczej, np.: lekarz, nauczyciel, tokarz),

–

nazw wyższych grup zwierząt, np.: ssaki, gady,

–

wyrażeń powszechnie stosowanych w liczbie mnogiej, np.: prądy morskie, głazy
narzutowe.
Przymiotniki mogą być samodzielnymi jednostkami leksykalnymi wtedy, gdy nie ma

możliwości zastąpienia ich rzeczownikami (np.: światowy) lub gdy ich znaczenie odnosi się do
wielu obiektów. Przymiotniki będące samodzielnymi słowami kluczowymi podaje się
w pierwszym przypadku liczby pojedynczej rodzaju męskiego.

Słowem kluczowym może być pojedynczy wyraz, może je tworzyć również

wielowyrazowa fraza. Wyrazy między którymi zachodzi związek frazeologiczny są również
słowami kluczowymi.

Słowa kluczowe złożone z kilku wyrazów wprowadza się w następujących przypadkach:

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

–

gdy znaczenie terminu jako całość nie jest sumą znaczeń poszczególnych składników, lecz
stanowi związek o innym znaczeniu, np.: Morskie Oko, Kaplica Kochanowskich;

–

gdy wyrazy składniowe zachowują swe podstawowe znaczenie, jednak stopień ich
zespolenia jest duży, np. skok wzwyż.
Słownik jako wykaz słów kluczowych musi być aktualizowany, stale rozbudowywany.

Określa się go mianem „rosnący”. Wykazami słów kluczowych są tzw. listy wzorcowe słów
kluczowych. Określić je można jako skończony, uporządkowany alfabetycznie zbiór słów
kluczowych typowych dla piśmiennictwa z danej dziedziny.

Gramatyka języka słów kluczowych jest gramatyką o szyku dowolnym, opartą na zasadzie

indeksowania  współrzędnego.  Każda  elementarna  jednostka  leksykalna  jest  w  zdaniu  tego
języka jednakowo ważna i nie ma żadnego znaczenia czy umieścimy ją na początku, w środku
lub  na  końcu  zdania.  Wszystkie  słowa  kluczowe  tworzące  zdanie  stoją  na  tym  samym
poziomie.  W  charakterystyce  wyszukiwawczej  dokumentu  wyrażonej  w  języku  słów
kluczowych nie stosuje się żadnych znaków umownych, które oddzielałyby lub łączyły ze sobą
elementarne jednostki leksykalne.

4.6.2. Pytania sprawdzające

Odpowiadając na pytania, sprawdzisz, czy jesteś przygotowany do wykonania ćwiczeń.

1.  Co to jest słowo kluczowe?
2.  Co to jest język słów kluczowych?
3.  Jakie są charakterystyczne cechy języka słów kluczowych?
4.  Jakie  są  zależności  między  językiem  słów  kluczowych  a  językiem  haseł  przedmiotowych

i językiem deskryptorowym?

5.  Kiedy stosujemy liczbę mnogą przy tworzeniu słów kluczowych?
6.  W jakich przypadkach wprowadza się słowa kluczowe złożone z kilku wyrazów?
7.  Jaka jest gramatyka języka słów kluczowych?

4.6.3. Ćwiczenia

Ćwiczenie 1

Przeszukaj zasoby Internetu w celu zapoznania się z dowolnym wykazem słów

kluczowych.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

1)  uruchomić przeglądarkę internetową,
2)  wykorzystać wyszukiwarkę internetową do znalezienia w sieci wykazu słów kluczowych,
3)  zapoznać się z wybranym wykazem.

Wyposażenie stanowiska pracy:

−

stanowisko komputerowe z dostępem do Internetu.

Ćwiczenie 2

Przedmiot dowolnego dokumentu został określony jako „kolekcjonerstwo szabel”.

W języku haseł przedmiotowych jest on wyrażony za pomocą hasła przedmiotowego
„SZABLA – kolekcjonerstwo”, gdzie „szabla” jest tematem, a „kolekcjonerstwo” –
określnikiem. Określ przedmiot tego dokumentu w języku słów kluczowych.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

1)  ustalić słowa kluczowe przedstawionego dokumentu,
2)  odnaleźć w odpowiednich słownikach synonimy wybranych słów kluczowych,
3)  zestawić wszystkie słowa kluczowe zgodnie z zasadami indeksowania współrzędnego.

Wyposażenie stanowiska pracy:

−

materiał, zawierający informacje na temat języka słów kluczowych,

−

dowolny słownik synonimów,

−

przykładowy wykaz słów kluczowych.

Ćwiczenie 3

Podany w materiale nauczania przykład (abstrakt, referat dokumentacyjny, analiza

dokumentacyjna) rozpisz na język słów kluczowych i język deskryptorowy.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

1)  określić deskryptor tytułowy,
2)  określić askryptory,
3)  zapisać wyrażenie języka deskryptorowego,
4)  słowa kluczowe zapisać w kolejności alfabetycznej.

Wyposażenie stanowiska pracy:

−

materiał nauczania,

−

przykładowy tezaurus,

−

przykładowy wykaz słów kluczowych.

4.6.4. Sprawdzian postępów

Czy potrafisz:

Tak

Nie

1) porównać język słów kluczowych z językiem haseł przedmiotowych?

2) porównać język słów kluczowych z językiem deskryptorowym?

3) zdefiniować pojęcia „słowo kluczowe” i „język słów kluczowych”?

4) zastosować liczbę mnogą przy tworzeniu słów kluczowych?

5) skorzystać z dowolnego wykazu słów kluczowych?

6) określić gramatykę języka słów kluczowych?

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

4.7. Klasyfikacja fasetowa, monohierarchiczna, polihierarchiczna

4.7.1. Materiał nauczania

Klasyfikacja to pewien typ podziałów czy systematyk, porządkujących pewne grupy

obiektów, przedmiotów, zjawisk czy działań [10, s. 31].

Języki informacyjno wyszukiwawcze typu klasyfikacji dzielone są na klasyfikacje

monohierarchiczne i polihierarchiczne, czyli fasetowe [8, s. 24]. Cechą rozróżnienia jest ich
budowa (struktura).

Klasyfikacje monohierarchiczne (liniowe, jednozrębowe, jednoaspektowe) to systemy,

w których  na każdym stopniu stosuje się tylko jedną zasadę podziału, dzięki czemu wszystkie
klasy  wyodrębnione  w  takiej  klasyfikacji tworzą jedno drzewo klasyfikacyjne. Klasy tworzące
jeden  układ  hierarchiczny  można  też  przedstawić  w  postaci  jednej  tablicy  lub  w  porządku
liniowym.  Typowe  klasyfikacje  monohierarchiczne  są  klasyfikacjami  wyliczającymi,  co
oznacza,  że  zawierają  gotowe  symbole do wszystkich  możliwych  przedmiotów  dokumentów.
Tablice takich klasyfikacji osiągają zatem ogromne rozmiary.

W strukturze typowej klasyfikacji monohierarchicznej nie są możliwe (ani potrzebne)

żadne operacje polegające na zestawianiu symboli wymienionych w tablicach, nie powinny też
istnieć  poddziały  pomocnicze  ani  symbole  rozwinięte.  Dzięki  temu  klasyfikacje
monohierarchiczne  są  łatwe  w  użyciu.  Zadaniem  klasyfikującego  jest  wyłącznie  znalezienie
odpowiedniego symbolu w tablicach. Treść klasyfikowanego dokumentu przypisana może być
jednej  klasie  –  jednemu  symbolowi.  Monohierarchiczne  klasyfikacje  wyliczające  najlepiej
nadają  się  do  porządkowania  książek  i  innych  dokumentów  na  półkach.  Przykładem  jest
Klasyfikacja  Biblioteki  Kongresu  (KBK).  Jest  to  system  opracowany  do  księgozbioru
Biblioteki w Waszyngtonie. Klasyfikacje monohierarchiczne w czystej formie występują bardzo
rzadko.

Klasyfikacje polihierarchiczne (fasetowe, wielozrębowe, wieloaspektowe) to klasyfikacje,

w których klasy są uporządkowane na podstawie wspólnych charakterystyk, według kategorii
i faset lub tylko według faset [1, s. 56].

Twórcą klasyfikacji fasetowej był Ranganathan, wybitny bibliotekarz indyjski, twórca

Klasyfikacji Dwukrokowej. Klasyfikacja Ranganathana praktycznie nie była stosowana ze
względu na duży stopień trudności, ale sama idea klasyfikacji fasetowej i jej teoretyczne
podstawy wzbudziły zainteresowanie.

Cechą charakterystyczną klasyfikacji fasetowej jest uporządkowanie słownictwa według

faset  lub  kategorii  i  faset.  W  ramach  dziedziny  wyodrębnia  się  fasety,  czyli  grupę  wyrażeń
określających wspólną cechę, np.: rodzaje materiałów, czynności, produkty, procesy, zjawiska,
osoby.  Fasety  mogą  być  zestawiane  w  kategorie,  obejmujące  kilka  faset.  Konsekwencją
uporządkowania słownictwa według faset jest powstanie równoległych układów, czyli zrębów.
Tworzenie  symboli  do  jakiegoś  zagadnienia  polega  na  zestawieniu  symboli,  wyrażających
pojęcia  elementarne,  umieszczonych  we  właściwych  fasetach.  Klasyfikacje  fasetowe  są  więc
klasyfikacjami  analityczno-syntetycznymi,  czyli  takimi,  których  tablice  klasyfikacyjne,
w odróżnieniu  od  klasyfikacji  wyliczających –  nie zawierają  gotowych  symboli do wszystkich
przedmiotów  dokumentów.  Zakłada  ona,  że  symbole  wyrażające  obiekty  będą  tworzone
w miarę potrzeby, przez zestawianie symboli zaczerpniętych z poszczególnych faset. Dzięki tej
zasadzie tablice klasyfikacyjne klasyfikacji polihierarchicznych mają znacznie mniejszą objętość
od  tablic  klasyfikacji  monohierarchicznych.  Praca  klasyfikatora  w  tym  przypadku  jest  wiele
trudniejsza, gdyż musi on posiąść umiejętność zestawiania symboli zgodnie z gramatyką danej
klasyfikacji.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Typ pośredni między klasyfikacjami monohierarchicznymi a klasyfikacjami fasetowymi

stanowią klasyfikacje częściowo monohierarchiczne, określane też jako klasyfikacje częściowo
fasetowe.  W  tego  typu  klasyfikacjach  klasy  odpowiadające  własnościom  treści  lub  formy,
wspólne  wielu  dokumentom,  są  zorganizowane  w  odrębnych  drzewach  klasyfikacyjnych.
Jednak zasadnicza część tych klasyfikacji – obejmująca szczegółowe przedmioty dokumentów
–  ma  strukturę  monohierarchiczną.  Owe  drzewa  klasyfikacyjne  zawierają  poddziały
pomocnicze,  czyli  wydzielone  grupy  klas,  przeznaczone  do  oznaczania  wybranych  typowych
cech  treści  dokumentów  i/lub  formy.  Z  reguły  poddziały  pomocnicze  są  wyróżnione  za
pomocą  specjalnych  wskaźników.  Do  klasyfikacji  częściowo  monohierarchicznych  zalicza  się
większość  znanych  klasyfikacji  uniwersalnych  (obejmujących  całokształt  wiedzy),  między
innymi:  Klasyfikację  Dziesiętną  Deweya (KDD),  Uniwersalną  Klasyfikację  Dziesiętną (UKD),
Klasyfikację  Bibliograficzną  Blissa  oraz  Klasyfikację Biblioteczno-Bibliograficzną  oraz Polską
Klasyfikację Tematyczną (PKT).

4.7.2. Pytania sprawdzające

Odpowiadając na pytania, sprawdzisz, czy jesteś przygotowany do wykonania ćwiczeń.

1.  jak można podzielić klasyfikacje?
2.  Co oznacza termin „klasyfikacja uniwersalna”?
3.  Jakie są cechy klasyfikacji monohierarchicznej?
4.  Jak zbudowane są tablice polihierarchiczne?
5.  Jakie znasz klasyfikacje fasetowe?
6.  Na czym polega struktura tablic częściowo monohoerarchicznych?
7.  Jakie znasz klasyfikacje częściowo monohierarchicznych?

4.7.3. Ćwiczenia

Ćwiczenie 1

W zasobach sieci Internet odszukaj Polską Klasyfikację Tematyczną, zapoznaj się z jej

strukturą i odpowiedz na następujące pytania.
a.  Jaki symbol posiada „psychologia religii”?
b.  Jaki jest symbol oceanografii?
c.  Jaką dziedzinę nauki oznaczamy symbolem 130200?
d.  Jakie jest znaczenie symbolu 990000?

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

1) uruchomić przeglądarkę internetową,
2) wykorzystać wyszukiwarkę internetową do znalezienia w sieci Polskiej Klasyfikacji

Tematycznej,

3) zapoznać się z budową klasyfikacji,
4) odpowiedzieć na pytania, korzystając z tablic.

Wyposażenie stanowiska pracy:

−

stanowisko komputerowe z dostępem do Internetu.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Ćwiczenie 2

Dokonaj

zestawienia

tabelarycznego

cech

klasyfikacji

monohierarchicznej

i polihierarchicznej.

Klasyfikacja monohierarchiczna

Klasyfikacja polihierarchiczna

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

1)  określić cechy klasyfikacji monohierarchicznej,
2)  scharakteryzować klasyfikacje fasetowe,
3)  dokonać porównania.

Wyposażenie stanowiska pracy:

−

materiał, zawierający informacje na temat klasyfikacji.

4.7.4. Sprawdzian postępów

Czy potrafisz:

Tak

Nie

1) określić cechy klasyfikacji polihierarchicznej?

2) określić cechy klasyfikacji fasetowej?

3) odnaleźć różnice w strukturze poszczególnych klasyfikacji?

4) rozróżnić klasyfikacje częściowo monohierarchiczne?

5) odnaleźć właściwe symbole w poszczególnych rodzajach tablic

klasyfikacyjnych?

6) dobrać właściwe tablice klasyfikacyjne do typu klasyfikacji?

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

4.8. Kody semantyczne

4.8.1 Materiał nauczania

Kod semantyczny to rodzaj sztucznego języka informacyjno-wyszukiwawczego o notacji

sztucznej. Język ten składa się ze stosunkowo nielicznych kodów literowych i/lub cyfrowych
używanych w celu oznaczenia pojęć ogólnych i form gramatycznych [3, s. 84].

Najbardziej znanymi językami informacyjno-wyszukiwawczymi typu kodu semantycznego

są:
–

amerykański Kod Semantyczny W. Perry’ego i A. Kenta,

–

ukraiński język R-kodów E.F. Skorochod’ki [3, s. 84].
W Polsce w latach siedemdziesiątych XX w. w katedrze Lingwistyki Formalnej

Uniwersytetu Warszawskiego prowadzono prace nad kodem semantycznym przeznaczonym
do SINTO (System Informacji Naukowej, Technicznej i Organizacyjnej). Prace te nie są jednak
kontynuowane.

Amerykański język ASM–WRU, czyli Kod Perry’ego i Kenta, to język informacyjno-

wyszukiwawczy  zbudowany  w  latach  1954–1959  w  Ośrodku  Dokumentacji  i  Komunikacji
przy Western Reserve University w Cleveland (Ohio, USA) [3, s. 84]. Język ten przeznaczony
był  do  systemu  informacji  metalurgicznej.  Jego  słownik  stanowi  zbiór  214  tzw.  mnożników
semantycznych  oraz  10  wykładników  tzw.  relacji  analitycznych  i  14  wykładników  relacji
syntetycznych.  Mnożniki  semantyczne  reprezentują  pewne  stosunkowo  ogólne  znaczenia
uznane  za  elementarne  w  kodzie  semantycznym. Stanowią one jeden z dwóch podstawowych
składników  każdego  znaczenia  szczegółowego,  wyrażonego  w  tym  języku  za  pomocą  tak
zwanych  deskryptorów  prostych.  Drugim  składnikiem  jest  wykładnik  relacji  analitycznej,
wskazujący  rodzaj  zależności  między  znaczeniem  reprezentowanym  przez  mnożnik
semantyczny  a  znaczeniem  reprezentowanym  przez  deskryptor  prosty.  Znaczenia  bardziej
szczegółowe  niż  wyrażane  przez  deskryptor  prosty  określa  się  albo  za  pomocą  tak  zwanych
sufiksów  cyfrowych,  albo  połączenia  kilku  deskryptorów  prostych.  Wyrażenia  złożone  tego
języka nazywane są:
–

podfrazami,

–

frazami,

–

zdaniami,

–

paragrafami [3, s. 85].
Charakterystyczną cechą kodu semantycznego jest notacja alfabetyczna, która upodabnia

wyrażenia kodu do wyrażeń języka naturalnego.

Kod semantyczny próbowano wykorzystać w różnych serwisach informacyjnych. Próby te

nie powiodły się ze względu na wysoki stopień trudności. Stosowanie kodu semantycznego
wymaga od dokumentalistów specjalnych kwalifikacji. W praktyce stosowany jest zatem
wyłącznie w systemie, dla którego został opracowany.

4.8.2. Pytania sprawdzające

Odpowiadając na pytania, sprawdzisz, czy jesteś przygotowany do wykonania ćwiczeń.

1.  Co oznacza pojęcie: kod semantyczny?
2.  Jakie są najbardziej znane języki informacyjno-wyszukiwawcze typu kodu semantycznego?
3.  Gdzie powstał Kod Semantyczny ASM-WRU?
4.  Do jakiego systemu opracowany został Kod Perry’ego i Kenta?
5.  Jaka jest struktura Kodu ASM-WRU?
6.  Gdzie stosowany jest omawiany kod?

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

7. Dlaczego kody semantyczne nie znalazły zastosowania w serwisach informacyjnych?

4.8.3. Ćwiczenia

Ćwiczenie 1

Przeszukaj zasoby Internetu w celu zapoznania się ze stronami, reprezentującymi kody

semantyczne.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

1) uruchomić przeglądarkę internetową,
2) wykorzystać wyszukiwarkę internetową do znalezienia w sieci stron, poświęconych

kodom semantycznym,

3) zapoznać się z wybranymi informacjami.

Wyposażenie stanowiska pracy:

−

stanowisko komputerowe z dostępem do Internetu.

Ćwiczenie 2

Spośród poniższych wyrażeń wybierz te, które należą do języka kodów semantycznych.

Abażury, MAML, Maliny, T-MP, Bibliografia, Strukturalizm.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

1)  dokonać analizy przedstawionych tematów i symboli,
2)  spośród wyrażeń wybrać te, które nie są wyrażeniami języka naturalnego,
3)  wybrać symbole kodów semantycznych.

Wyposażenie stanowiska pracy:

−

materiał, zawierający informacje na temat kodów semantycznych,

−

informacje z poprzednich jednostek lekcyjnych.

4.8.4. Sprawdzian postępów

Czy potrafisz:

Tak

Nie

1) porównać język kodów semantycznych z językiem haseł

przedmiotowych?

2) porównać język kodów semantycznych z językiem deskryptorowym?

3) zdefiniować pojęcie „kody semantyczne”?

4) spośród przedstawionych wyrażeń wybrać te, które należą do kodów

semantycznych?

5) odróżnić słownictwo języka naturalnego od słownictwo języka

sztucznego?

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

4.9. Kartoteka haseł wzorcowych (khw)

4.9.1. Materiał nauczania

Kartoteki wzorcowe nie są nowym typem języków informacyjno-wyszukiwawczych, ale

nową, dość precyzyjnie określoną formą organizacji i prezentacji wybranego JIW oraz relacji
między wyrażeniami tego języka a wyrażeniami języka naturalnego w ich funkcji
metainformacyjnej (prezentacji treści dokumentów) [12, s. 20].

Istotnym pojęciem do zrozumienia niniejszego materiału jest pojęcie rekordu

bibliograficznego.  Jest  to  mianowicie  podstawowy  element  danych  w  zautomatyzowanym
systemie  bibliotecznym.  Dane  zawarte  w  rekordzie  mogą  wchodzić  w  różne  relacje  z  innymi
rekordami  bibliograficznymi,  rekordami  kartoteki  haseł wzorcowych  (khw)  i  z  innymi  danymi
w systemie.

W zautomatyzowanym systemie bibliotecznym wykorzystywane są głównie dwa typy

rekordów khw: rekord pozycji podstawowej i rekord odsyłacza orientacyjnego. Rekord
pozycji podstawowej zawiera:
–

hasło rekordu, czyli hasło, do którego rekord został utworzony,

–

tropy zob., zawierające warianty hasła rekordu nazywane też terminami odrzuconymi,

–

tropy zob. też., zawierające hasła związane z hasłem rekordu, są to terminy przyjęte, które
mogą wystąpić w roli hasła rekordu w innym rekordzie khw,

–

odsyłacze orientacyjne uzupełniające,

–

uwagi o zakresie stosowania danego hasła,

–

informacje niezbędne do prawidłowego przetwarzania danych.

Przykład:
Hasło rekordu: Jan Paweł II (papież; 1920-2005).
Treść uwagi o stosowaniu hasła: Hasło stosuje się w opisie dokumentów, związanych
z działalnością papieską.

Kartoteki wzorcowe stanowią istotny element bibliotecznych systemów informacyjnych,

zwłaszcza dużych i zautomatyzowanych. Służą do:
–

ustalania według obowiązującego wzorca ujednoliconych form haseł, dzięki czemu
stanowią narzędzia kontroli poprawności danych wprowadzonych do katalogu,

–

odwzorowywania relacji między związanymi hasłami wzorcowymi oraz między hasłami
wzorcowymi i formami odrzuconymi, dzięki czemu powiększają możliwości
wyszukiwawcze systemu,

–

w systemach zautomatyzowanych ułatwiają aktualizację haseł bibliograficznych
i rzeczowych towarzyszących opisom bibliograficznym.

Kartoteki haseł wzorcowych określają:

–

zbiór terminów i ich funkcje w kartotece (terminy przyjęte i terminy odrzucone),

–

relacje pomiędzy terminami,

–

zakres stosowanych terminów przyjętych.

Wyróżnia się następujące relacje khw w zależności od typów haseł, do których zostały

utworzone:
–

kartoteka haseł osobowych i korporatywnych,

–

kartoteka tytułów,

–

kartoteka haseł rzeczowych.

Dwa pierwsze rodzaje kartotek często są łączone w jedną kartotekę nazw i tytułów.

W Polsce od pewnego czasu na określenie khw tego typu jest stosowany termin „kartoteka
haseł wzorcowych formalnych”, nie ma on jednak swojego odpowiednika w terminologii

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

fachowej stosowanej na świecie (w piśmiennictwie anglojęzycznym jest stosowany termin
name autority file) [5, s. 37].

Kartoteka haseł rzeczowych zawiera zasób leksykalny języka przedmiotowego, bo choć nie

jest on jedynym z JIW, to w praktyce najczęściej wykorzystywanym.

Dzięki konsekwentnemu stosowaniu khw w katalogach zautomatyzowanych mogą być

realizowane następujące cele:
–

stosowanie haseł ujednoliconych,

–

kontrola poprawności danych wprowadzonych do katalogu,

–

efektywne wyszukiwanie,

–

wymiana danych między katalogami, pozwalająca na przyśpieszenie opracowania zbiorów
i obniżenie kosztów wprowadzania danych do katalogów.
Realizacja tych celów będzie możliwa, jeśli wszystkie rekordy khw będą pochodziły

z jednego źródła (khw wspólna dla grupy współpracujących bibliotek danego kraju lub
regionu) oraz, gdy w rekordach bibliograficznych będą właściwie stosowane hasła.

W zautomatyzowanych systemach bibliotecznych, które prawidłowo obsługują khw,

wprowadzenie pól z hasłami do rekordu bibliograficznego polega na odszukaniu właściwego
pola w khw i przejęciu go do odpowiedniego pola rekordu bibliograficznego.

Kartoteki haseł wzorcowych powstają na ogół jako oddzielne bazy niezawierające

rekordów bibliograficznych ani innych danych o zasobach bibliotek. Z tych baz korzystają
katalogujący, przejmując potrzebne rekordy do katalogów lokalnych.

Budowa kartoteki haseł wzorcowych nigdy nie może być zakończona. Bazy tego typu są

stale uzupełniane o nowe rekordy haseł potrzebnych do wykorzystania w rekordach
bibliograficznych.

Na świecie powstaje wiele kartotek haseł wzorcowych. Zazwyczaj za ich rozwój

odpowiadają narodowe centrale bibliograficzne. W ostatnich latach ujednolicenie stosowanych
haseł  stało  się  zagadnieniem  o  znaczeniu  międzynarodowym.  Wynika  to  z rozwoju  Internetu
i narzędzi  umożliwiających  przeszukiwanie  wielu  baz  danych  oraz  ze  wzrostu  znaczenia
międzynarodowej  wymiany  danych.  Przykładem  próby rozwiązania tego problemu na szeroką
skalę  są  prace  nad  Anglo-Amerykańską  KHW.  Wbrew  pozorom  scalenie  khw  amerykańskiej
i angielskiej  oraz  przyjęcie  wspólnych  zasad  dotyczących  formy  hasła  okazało  się  bardzo
trudne  ze  względu  na  różnice  w  stosowanych  odmianach  języka  angielskiego  oraz  różne
tradycje językowe i kulturowe obu krajów.

Scalenie większości khw stosowanych na świecie nie jest możliwe. Innym rozwiązaniem

tego  problemu  jest  próba    utworzenia  powiązań  między  różnymi  kartotekami  haseł
wzorcowych.  IFLA  zmierza  do  utworzenia  Międzynarodowego  Znormalizowanego  Numeru
Pozycji  Kartoteki  Haseł  Wzorcowych  (ISADN).  Zastosowanie  tego  numeru  umożliwiłoby
użytkownikom  wyszukiwanie  danych  w  wielu  bazach  na  świecie  z  wykorzystaniem  khw
stosowanych we własnym kraju. Propozycja ta wiąże się z projektem budowy wirtualnej bazy
narodowych khw.

Coraz częściej do racjonalnego opracowania zbiorów w polskich bibliotekach

wykorzystuje  się  sieć  komputerową  Internet.  Pierwsza  inicjatywa  zastosowania  łączności
sieciowej  do  współkatalogowania  podjęta została przez  grupę 4 bibliotek, które w 1992 roku
zakupiły oprogramowanie biblioteczne firmy VTLS Inc. oraz zdecydowały się na zastosowanie
formatu  USMARC  (obecnie  MARC  21).  Biblioteki  te  zapoczątkowały  w  1993  roku
współpracę  w  zakresie  budowania  kartoteki  haseł  wzorcowych.  Do  bazy  ulokowanej  na
serwerze  Biblioteki  Uniwersyteckiej  w  Warszawie  zaczęto  wprowadzać  rekordy  dla  nazw
osobowych,  ciał  zbiorowych,  tytułów  ujednoliconych  i  tytułów  serii  oraz  słownictwa  języka
KABA  (o  którym  będzie  mowa  w  dalszej  części  poradnika).  Z  inicjatywy  wspólnej kartoteki
haseł  wzorcowych  wyrosła  Centralna  Kartoteka  Haseł  Wzorcowych,  która  od  1996  roku

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

prowadzona  jest  przez  Centrum  Formatów  i  Kartotek  Haseł  Wzorcowych  –  jednostkę
powołaną  w  Bibliotece  Uniwersyteckiej  specjalnie  do  tego  celu.  Po  10  latach
współkatalogowania  CKHW  liczyła  868  tys.  rekordów  haseł  wzorcowych  i  budowana  była
przez 34 biblioteki.

Kolejnym ważnym krokiem w wykorzystaniu Internetu do opracowania zbiorów było

uruchomienie  w  połowie  2002  roku  Narodowego  Uniwersalnego  Katalogu  Centralnego
NUKAT.  Centralna  Kartoteka  Haseł  Wzorcowych,  licząca  w  dniu  uruchomienia  katalogu
centralnego  NUKAT  ponad  720  tys.  rekordów,  została  w  całości  przeniesiona  do  katalogu
centralnego.  Dane  w  katalogu  NUKAT  budowane  są  zgodnie  z  obowiązującymi  w  Polsce
przepisami  katalogowania,  regulującymi  zasady  tworzenia  opisu  bibliograficznego,  zasady
doboru  i formułowania  haseł  oraz  zasady dotyczące budowy katalogu, a więc kartoteką haseł
wzorcowych.  Dane  w  katalogu  centralnym  zapisywane  są  w  formacie  MARC  21
i przekazywane do innych systemów w formacie wymiennym.

Rys. 1. Rekord opisu pełnego [14]

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Rys. 2. Rekord w formacie MARC 21 [14]

Zapewnia to spójność danych, jednoznaczną identyfikację dokumentów, efektywne

wyszukiwanie w bazie centralnej i bazach lokalnych, umożliwia wymianę danych w skali kraju
oraz  wymianę  międzynarodową.  Biblioteki,  które  nie  uczestniczą  we  współkatalogowaniu
również  mogą  budować  swoje  katalogi  lokalne  poprzez  kopiowanie  gotowych  rekordów.
Gotowe  rekordy  udostępnia  się  nieodpłatnie  wszystkim  bibliotekom,  które  są  nimi
zainteresowane,  jednak  Centrum  NUKAT  nie  dostarcza  w  takim  przypadku  narzędzi  do  ich
pobierania.  Uruchomienie  Uniwersalnego  Katalogu  Centralnego  NUKAT  należy  uznać  za
ogromny sukces środowiska bibliotekarskiego w Polsce.

4.9.2. Pytania sprawdzające

Odpowiadając na pytania, sprawdzisz, czy jesteś przygotowany do wykonania ćwiczeń.

1.  Co oznacza termin „kartoteka haseł wzorcowych”?
2.  Co to jest rekord bibliograficzny?
3.  Jakie informacje zawiera rekord pozycji podstawowej khw?
4.  Do czego służą kartoteki haseł wzorcowych?
5.  Jakie znasz rodzaje khw ze względu na typy haseł?
6.  Jakie cele osiągniemy przy konsekwentnym stosowaniu khw?
7.  Jakie korzyści przyniesie stosowanie ISADN?
8.  Jakie znasz khw dostępne online w Polsce?
9.  Co to jest NUKAT?

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

4.9.3. Ćwiczenia

Ćwiczenie 1

Przeszukaj zasoby Internetu w celu zapoznania się z materiałami na temat Centralnej

Kartoteki Haseł Wzorcowych.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

1)  uruchomić przeglądarkę internetową,
2)  wykorzystać wyszukiwarkę internetową do znalezienia w sieci informacji na zadany temat,
3)  zapoznać się z wybranymi materiałami.

Wyposażenie stanowiska pracy:

−

stanowisko komputerowe z dostępem do Internetu.

Ćwiczenie 2

Wykorzystując materiały odnalezione w sieci Internet, porównaj dane dotyczące liczby

haseł w Centralnej Kartotece Haseł Wzorcowych i katalogu online bibliotek Uniwersytetu
Warszawskiego.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

1)  uruchomić przeglądarkę internetową,
2)  wykorzystać wyszukiwarkę internetową do znalezienia w sieci informacji na zadany temat,
3)  zapoznać się z wybranymi materiałami.

Wyposażenie stanowiska pracy:

−

stanowisko komputerowe z dostępem do Internetu.

Ćwiczenie 3

Pole rekordu khw brzmi:

Hasło rekordu: Cechov, Antoni Pavlovic (1860 – 1904).
Trop zob.: Czechow, Antoni.
Jaką postać będzie miał odsyłacz wyświetlony na podstawie zawartości rekordów?
Pamiętaj, że rekord odsyłacza orientacyjnego zawiera:
–

hasło rekordu, którym jest zawsze termin odrzucony,

–

treść odsyłacza,

–

inne dane,

–

informacje niezbędne do prawidłowego przetwarzania danych.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

1)  zastanowić się jak brzmi termin odrzucony,
2)  zastosować trop zob.,
3)  utworzyć treść odsyłacza.

Wyposażenie stanowiska pracy:

−

materiał, zawierający informacje na temat kartoteki haseł wzorcowych.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

4.9.4. Sprawdzian postępów

Czy potrafisz:

Tak

Nie

1) rozpoznać rekord khw?

2) utworzyć odsyłacz orientacyjny uzupełniający?

3) wytłumaczyć celowość stosowania khw”?

4) zastosować sieć komputerową Internet w celu wyszukiwania

potrzebnych informacji?

5) analizować i porównywać informacje?

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

4.10. Język haseł przedmiotowych Biblioteki Narodowej

4.10.1. Materiał nauczania

Język haseł przedmiotowych Biblioteki Narodowej (jhp BN) powstawał już po II wojnie

światowej,  ale  jego  zasadniczy  rozwój  rozpoczął  się  w  latach  osiemdziesiątych.  Do  tej  pory
ukazały  się  cztery  wydania  „Słownika  języka  haseł  przedmiotowych  BN”.  Pierwsze  z  nich
zawierało 5000 haseł i 300 określników, a czwarte – 34514 haseł i 542 określniki. Świadczy to
o  tym,  że  zmienia  się  metoda  opracowania  –  z  uogólniającej    w  wyszczególniającą.  Jest  to
niezbędne przy tak dużych i różnorodnych zbiorach jakie gromadzi BN. Jhp BN jest językiem
uniwersalnym. Zdania w tym języku to hasła przedmiotowe. Hasło może składać się z samego
tematu (hasło proste) lub tematu z określnikiem (lub określnikami) i wtedy mamy do czynienia
z  hasłem  rozwiniętym.  Opis  przedmiotowy,  czyli  tekst  wyrażony  w  języku  haseł
przedmiotowych, składa się z jednego lub kilku haseł przedmiotowych.

Terminy służące jako tematy powinny być jednoznaczne. Użytkownik widząc je, powinien

od razu wiedzieć, że ma do czynienia z zagadnieniami, których szuka. Gdy sam temat ma
znaczenie zbyt ogólne, pomija istotne aspekty, wówczas dodajemy określniki.

Większość tematów ma formę rzeczownika, np.: Gospodarka, Słońce, Nauczanie.

Występują  też  tematy  wielowyrazowe:  połączenia  rzeczownika  z  przymiotnikiem  (np.:
Powieść polska, Instrumenty muzyczne) lub dwu rzeczowników (np.: Ciśnienie krwi, Kościoły
i  kaplice).  W  tematach  wielowyrazowych  obowiązuje  na  ogół  szyk  porzeczownikowy.  Jeśli
obcojęzyczna  forma  naukowa  terminu  wskazuje  inaczej,  wówczas  szyk  ten  nie  zostaje
zachowany,  np.  Cesarskie  cięcie.  Nie  ma  jednolitej  zasady  stosowania  liczby  pojedynczej
i mnogiej do tworzenia tematów. Jedynie do tematów z dziedziny biologii istnieje jasno zasada
tworzenia  liczby  pojedynczej  i  mnogiej,  uwarunkowana  systematyką  organizmów.  W  jhp  BN
generalnie przyjmuje się nazwy w języku polskim. Tylko wtedy, gdy brakuje terminu polskiego
można  stosować  formę  obcojęzyczną  (np.  Public  relation).  Charakterystyczne  w  jhp  BN  jest
stosowanie  modelu  hasła  zestawiającego  dwa  tematy  za  pomocą    spójnika  „a”,  np.:  Niemcy
a Polska.  Spójnik  ten  pozwala  na  swobodne  łączenie  dwu  odrębnych  tematów  (i  tylko
tematów).  Jakkolwiek  wyrażenia  „a”  traktujemy  jako określnik,  to nie  możemy  bezpośrednio
po nim użyć innego określnika.

Wprowadzając nowe tematy, twórcy jhp BN korzystają z definicji i form stosowanych

w dostępnych encyklopediach i słownikach.

Istotnym elementem haseł złożonych są określniki. Są to wyrażenia, które dodane do

tematu, precyzują jego znaczenie. Określniki dzielą się na:
–

ogólne (rzeczowe), np.: geneza, komputeryzacja, technologia;

–

geograficzne, np.: Azja, Niemcy. W jhp BN określnikami geograficznymi mogą być tylko
nazwy państw i części świata. Wyjątek stanowią następujące nazwy: Inflanty, Niderlandy,
Palestyna, Syberia, Śląsk, Tybet;

–

chronologiczne, np.: 19 w., 1901–1914 r., 3–1 w. p.n.e.;

–

formalne, np.: program, dokument chronologiczny.
Wszystkie określniki zostały opatrzone uwagami o zakresie ich stosowania. Uwagi te

odnoszą się do używania danego określnika bezpośrednio po temacie czyli pierwszego
określnika w haśle, np.:

biologia – określnik – biologia stosuje się po tematach ogólnych,

etyka – określnik – etyka stosuje się po tematach ogólnych i osobowych.

Hasła przedmiotowe w jhp BN tworzy się według określonego porządku:

Temat – określnik ogólny (może ich wystąpić kilka) – określnik geograficzny (jeden) –
określnik chronologiczny (jeden) – określnik formalny (najwyżej dwa).

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

W jednym haśle nie muszą wystąpić wszystkie wymienione rodzaje określników. Stosuje

się tyle i takie, jakie są niezbędne do charakterystyki przedmiotowej danego dokumentu, np.:

Ptaki – Europa – atlas – dokument elektroniczny.
Warszawa – 1901–1914 r. – druki ulotne.
W opisie przedmiotowym nie umieszczamy haseł pozostających wobec siebie w relacji

hierarchicznej, np. dokumentowi o bobrach nie nadamy tematu Bóbr i nadrzędnego wobec
niego tematu Gryzonie.

W jhp BN funkcjonują również dopowiedzenia. Służą one do różnicowania nazw

równobrzmiących. Mogą występować we wszystkich rodzajach haseł. Umieszcza się je
w nawiasach okrągłych.

Artykuł przedmiotowy to temat lub hasło przedmiotowe wraz z jego powiązaniami

słownikowymi. W drukowanym „Słowniku haseł przedmiotowych Biblioteki Narodowej” mają
one następującą postać:

Temat główny (wyróżniony pismem półgrubym),
NU – nie używaj, termin odrzucony,
TS – temat szerszy, hierarchicznie nadrzędny,
TK – temat skojarzony,
TW – temat węższy, hierarchicznie podrzędny,
U – używaj, odsyłacz całkowity,
zt. – zobacz też, odsyłacz orientacyjny uzupełniający, kierujący do pewnej kategorii haseł.
Słownik jhp BN to część kartoteki wzorcowej BN. Początkowo była to kartoteka

tekstowa, obecnie w formie zautomatyzowanej. Dostępna jest na stronie internetowej
Biblioteki Narodowej w bazach, w systemie MAK (około 65000 rekordów). Rekordy
kartoteki tworzone są obecnie w formacie MARC 21.

Rys. 3. Opis w formacie MARC 21 [13]

Słownictwo jhp BN prezentowane jest w następujących formach:
–

słownik drukowany,

–

kartoteka wzorcowa haseł przedmiotowych na CD-ROMie,

–

kartoteka wzorcowa haseł przedmiotowych na stronie internetowej Biblioteki Narodowej,

–

„Biuletyn jhp BN”, zawierający nowe hasła słownikowe i krótkie wskazówki,

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

–

miesięczne pliki z nowymi hasłami wzorcowymi na stronie www.

Zestaw haseł przedmiotowych przydzielony jednemu dokumentowi tworzy opis

przedmiotowy tego dokumentu. Należy nadać tyle haseł, ile uznamy za niezbędne do
wyrażenia treści dokumentu. Etapy opracowania są następujące:
–

analiza dokumentu,

–

synteza – ustalenie tematu głównego (lub tematów),

–

poszukiwanie i dobór tematów i określników. Używa się haseł zatwierdzonych,
zapisanych w słowniku jhp BN lub w kartotece haseł wzorcowych.

4.10.2. Pytania sprawdzające

Odpowiadając na pytania, sprawdzisz, czy jesteś przygotowany do wykonania ćwiczeń.

1.  Co to jest jhp BN?
2.  Jakie są główne zasady tworzenia tematów w jhp BN?
3.  Jakie znasz rodzaje określników?
4.  W jakim porządku tworzy się hasła przedmiotowe w jhp BN?
5.  Co to jest artykuł przedmiotowy?
6.  Jaką postać mają artykuły przedmiotowe w „Słowniku jhp BN”?
7.  W jakim formacie tworzone są rekordy kartoteki wzorcowej BN?
8.  W jaki sposób prezentowane jest słownictwo jhp BN?
9.  Co to są dopowiedzenia?
10. Jakie są etapy opracowania przedmiotowego dokumentu?

4.10.3. Ćwiczenia

Ćwiczenie 1

Przeszukaj zasoby Internetu w celu zapoznania się z bazą danych Biblioteki Narodowej.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

1)  uruchomić stronę internetową www.bn.org.pl,
2)  uruchomić opcję katalogi i bazy danych,
3)  zapoznać się z wybrana bazą danych BN.

Wyposażenie stanowiska pracy:

−

stanowisko komputerowe z dostępem do Internetu.

Ćwiczenie 2

W bazie danych Biblioteki Narodowej, dostępnych w sieci komputerowej Internet,

odszukaj książkę wybranego autora i przeanalizuj hasła przedmiotowe tego dokumentu.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

1)  uruchomić stronę internetową www.bn.org.pl,
2)  w katalogach i bazie danych BN wyszukać książkę wybranego autora,
3)  dokonać analizy haseł przedmiotowych wybranej pozycji.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Wyposażenie stanowiska pracy:

−

stanowisko komputerowe z dostępem do Internetu.

Ćwiczenie 3

W bazie danych MAK, tworzonej przez Bibliotekę Narodową, dostępnej na podanej

wcześniej stronie internetowej, wyszukaj dowolny dokument elektroniczny, przeanalizuj jego
hasła przedmiotowe oraz przejrzyj jego opis w formacie MARC 21.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

1) uruchomić stronę internetową Biblioteki Narodowej,
2) w bazie danych MAK: Bibliografia Dokumentów Elektronicznych poprzez wyszukiwarkę

autor/tytuł wyszukaj poszukiwany przez ciebie dokument elektroniczny,

3)  przejrzyj jego hasła przedmiotowe,
4)  wyświetl format MARC 21 tego dokumentu,
5)  dokonaj analizy pól tego formatu.

Wyposażenie stanowiska pracy:

−

stanowisko komputerowe z dostępem do Internetu.

Ćwiczenie 4

Utwórz hasła przedmiotowe do następującej pozycji książkowej:

Autor: Gierała, Zenon
Tytuł: Baśnie i legendy ziemi radomskiej/ Zenon Gierała; [posł. Andrzej Markowski; oprac.
graf. Juliusz Kulesza].
Adres wydaw.: Warszawa: Wydaw. PTTK [Polskiego Towarzystwa Turystyczno-
Krajoznawczego] „Kraj”, 1986.
Opis fiz.: 150, [2] s.: rys. ; 21 cm

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

1)  na podstawie tytułu określić treść książki (który w tym przypadku się pokrywa),
2)  ustalić temat główny,
3)  poszukać w „Słowniku jhp BN” odpowiednich tematów,
4)  dobrać określniki,
5)  utworzyć hasło (lub hasła) przedmiotowe.

Wyposażenie stanowiska pracy:

−

„Słownik języka haseł przedmiotowych Biblioteki Narodowej”.

Ćwiczenie 5

Hasła przedmiotowe pewnej pozycji książkowej brzmią:

Dietetyka -- wydawnictwa popularne
Higiena -- wydawnictwa popularne
Ziołolecznictwo -- wydawnictwa popularne
Określ treść prezentowanego dokumentu oraz potencjalnych odbiorców.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

1)  dokonać analizy haseł przedmiotowych,
2)  ustalić temat (tematy) główny,
3)  scharakteryzować określniki,
4)  określić treść książki.

Wyposażenie stanowiska pracy:

−

„Słownik języka haseł przedmiotowych Biblioteki Narodowej”.

4.10.4. Sprawdzian postępów

Czy potrafisz:

Tak

Nie

1) określić hasła przedmiotowe jhp BN dowolnego dokumentu?

2) odnaleźć w zasobach sieci Internet dowolny dokument znajdujący się w BN?

3) dokonać analizy przedmiotowej dokumentu?

4) zastosować jhp BN w celu stworzenia opisu rzeczowego dokumentu?

5) skorzystać ze „Słownika jhp BN”?

6) dobrać tematy, określniki i dopowiedzenia podczas opracowania

przedmiotowego dokumentu?

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

4.11. Język haseł przedmiotowych KABA

4.11.1. Materiał nauczania

Pierwsze prace metodyczne nad językiem haseł przedmiotowych KABA (jhp KABA)

rozpoczęto  w  1991  roku  w  Bibliotece  Uniwersyteckiej  w  Warszawie  (BUW).  Zakupienie
oprogramowania  VTLS  (Virginia  Tech  Library  System)  przez  BUW,  Bibliotekę  Jagiellońską
i Bibliotekę  Uniwersytetu  Gdańskiego  zaowocowało  wspólnym  tworzeniem  zasobu
leksykalnego języka haseł przedmiotowych. Opracowywany język nazwano akronimem KABA
(Katalogi  Automatyczne  Bibliotek  Akademickich)  [4,  s.  7].  Obecnie  język  KABA  tworzy
ponad 20 bibliotek, pracujących w różnych systemach.

Język KABA przeznaczony jest do wykorzystania przede wszystkim w dużych

bibliotekach uniwersalnych. Jego podstawowe cechy to:
–

nieograniczony zakres słownictwa,

–

struktura

słownictwa

dostosowana

katalogowania

przedmiotowego

wyszczególniającego,

–

kompatybilny  z  dwoma  najważniejszymi  i rozpowszechnionymi na świecie językami haseł
przedmiotowych:  jhp  Biblioteki  Kongresu  (LCSH  –  Library  of  Congress  Subject
Headings)  oraz  jego  francuskim  odpowiednikiem  RAMEAU  –  Library  Réperitore
d’autorité  –  matiére  encyklopédique  et  alfabétique  unifié  Réperitore).  W  rekordach  do
każdego  terminu  słownictwa  języka  KABA  znajduje  się  jego  angielski  i  francuski
odpowiednik z języka LCSH i RAMEAU [4, s. 8].

Zakres języka KABA jest uniwersalny i mogą w nim być reprezentowane następujące

kategorie przedmiotów:
–

osoby, kategorie osób, grupy etniczne i narodowościowe,

–

dzieła autorskie i anonimowe,

–

instytucje, imprezy naukowe i artystyczne,

–

jednostki geograficzne i fizjograficzne,

–

zdarzenia i wydarzenia historyczne,

–

jednostki abstrakcyjne, własności przedmiotów, materiałów, działań, zdarzeń.

–

dziedziny wiedzy, nauki, działalności praktycznej, nazwy kierunków, prawa, obiekty
fizyczne, czynności, procesy, zjawiska itp., np.:

BASIC (język programowania)
Informatyka <-OG>
Wskaźnik <-OG> oznacza tu możliwość połączenia tematu z określnikiem geograficznym.

Przy tworzeniu hasła przedmiotowego KABA przyjmuje się określone kryteria wyboru

formy językowej:
–

rozpowszechnienie w piśmiennictwie (wybór `terminu najczęściej stosowanego
w źródłach),

–

aktualność (wybór formy aktualnie stosowanej),

–

zwięzłość (wybór formy krótszej),

–

pochodzenie językowe (wybór formy o polskim źródłosłowie).

W języku KABA – podobnie jak w jhp BN – przyjęto szyk porzeczownikowy.

W  języku  KABA  zachowano  właściwy  innym  jhp  podział  wyrażeń  na  tematy  (tematy
z dopowiedzeniami)  i  określniki  (określniki  z  dopowiedzeniami).  Tematy  mogą  być  zdaniami
jhp  KABA  i  występować  samodzielnie  jako  hasła  przedmiotowe  proste. Tematami mogą być
wyrażenia  jednoelementowe,  np.:  Metale,  Miasta;  uzupełnione  dopowiedzeniami,  np.:  Rak
(choroba)  lub  wieloelementowe,  np.  Fizyka  jądrowa. Określniki nie mogą same być zdaniami
jhp,  ale  mogą  wystąpić  po  temacie,  tworząc  hasło  przedmiotowe  rozwinięte.  Ze  względu  na

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

łączliwość  określników  z  tematami  wprowadzono  w  języku  KABA  podział  określników  na
swobodne  (powszechnego  stosowania)  i  związane  (ograniczonego  stosowania).  Określniki
swobodne  można  łączyć  z  tematami  wielu  lub  jednej  tylko  kategorii.  Określniki  związane
można  łączyć  z  jednym  lub  kilkoma  tematami.  W  rekordach  haseł  wzorcowych  tematów
z określnikami  związanymi  wprowadza  się  notę  informującą  o  funkcji  określnika  w  danym
haśle, np. Określnik – uzdatnianie jest określnikiem związanym z tematem Woda.

Z punktu widzenia zakresu wyróżniamy w języku KABA tematy i określniki rzeczowe

(nazywane też treściowymi) oraz tematy i określniki formy.

Tematy rzeczowe odwzorowują przedmioty, o których informacja zawarta jest w tekście

dokumentu, np.: Biochemia, Rodzina, Symulacja komputerowa.

Określniki rzeczowe odwzorowują cechy przedmiotowe informacji zawartych

w dokumentach. Służą wskazaniu właściwości i cech przedmiotu oraz jego ujęcia, np.: Lekarze
--finanse osobiste, Dzieci chore --pielęgnacja, Środowisko -- ochrona.

Określniki lokalizujące w pewnym sensie także wskazują na cechy przedmiotowe

informacji  zawartych  w  dokumentach.  Służą  lokalizacji  przedmiotu  w  czasie  i  w  przestrzeni.
Określniki  lokalizujące  w  czasie  to  określniki  chronologiczne.  Wskazują  one  okoliczności
czasu,  w  których  przedmiot się przejawia, wskazują pewien okres jego dziejów. Określniki te
stosuje się bezpośrednio po określniku -- historia lub bezpośrednio po temacie, np.:
Turystyka -- historia -- 19 w.

Określniki lokalizujące w przestrzeni to określniki geograficzne, np.:

Turystyka -- Polska -- Kraków.

Tematy formy wskazują formę piśmienniczą lub wydawniczą dokumentu o jednolitym

charakterze formy. Stosowane są przede wszystkim, gdy nie można określić tematu
rzeczowego, np.: Biografie, Encyklopedie i słowniki, Libretta.

Określniki formy wskazują formę i/lub sposób wyrażenia informacji w dokumencie;

określają cechy piśmiennicze tekstu, formę wydawniczą, postać fizyczną dokumentu,
przeznaczenie czytelnicze, np.: Polska -- mapy, Język francuski -- słowniki.

W tworzeniu zdań w języku KABA obowiązują ściśle określone zasady stanowiące

o porządku określników w haśle przedmiotowym rozwiniętym. Podstawowy szyk określników
jest następujący:
[temat] -- [określnik rzeczowy] -- [określnik geograficzny] -- [określnik chronologiczny] --
określnik formy]

Jedynie dla haseł z zakresu sztuk pięknych i literatury obowiązuje inny szyk. Po temacie

pierwszeństwo mają określniki chronologiczne. Jeżeli istnieje potrzeba dołączenia po
określniku chronologicznym zarówno określnika rzeczowego, jak i geograficznego należy
utworzyć dwa hasła przedmiotowe.

Przy tworzeniu haseł przedmiotowych w języku KABA obowiązują pewne zasady ogólne:

–

jedno hasło powinno wyrażać co najwyżej jeden wątek treści katalogowanego dokumentu,

–

treść należy wyszczególniać, a nie uogólniać,

–

należy przestrzegać ustalonego w systemie języka szyku określników w haśle,

–

należy tworzyć tyle haseł przedmiotowych, ile wymaga dokument.
Jhp KABA jest prezentowany w formie kartoteki haseł wzorcowych, będącej elementem

systemu  kartotek,  służących  do  globalnej  obsługi  zautomatyzowanych  katalogów
bibliotecznych,  niezależnie  od  przyjętego  oprogramowania.  Dzięki  temu  możliwe  staje  się
uzyskanie  jednolitości,  jednorodności  i  ekonomizacji  opracowania  rzeczowego  w stosujących
go  bibliotekach.  W  kartotece  haseł  wzorcowych  KABA  rozróżniamy  dwa  podstawowe  typy
rekordów:  rekordy  haseł  wzorcowych  (w  tym określników swobodnych) i rekordy odsyłaczy
całkowitych orientacyjnych. Rekordy tworzone w kartotece wzorcowej KABA mają strukturę
zgodną z formatem MARC 21 rekordu haseł wzorcowych.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

W Narodowym Uniwersalnym Katalogu Centralnym NUKAT do charakterystyki

przedmiotowej dokumentów stosowany jest właśnie język haseł przedmiotowych KABA.
W rekordach dla każdego terminu słownictwa języka KABA znajduje się jego angielski
i francuski odpowiednik z języka LCSH i RAMEAU.

4.11.2. Pytania sprawdzające

Odpowiadając na pytania, sprawdzisz, czy jesteś przygotowany wykonania ćwiczeń.

1.  Co oznacza akronim KABA?
2.  Jakie są cechy jhp KABA?
3.  Jaki jest zakres języka KABA?
4.  Jakie kryteria wyboru formy językowej obowiązują w jhp KABA?
5.  Jaki podział słownictwa przyjmuje się w języku KABA?
6.  Jak dzielimy określniki ze względu na ich łączliwość z tematami?
7.  Jaki występuje inny podział określników?
8.  Jaki jest podstawowy szyk określników w zdaniu w języku KABA?
9.  Jakie zasady obowiązują przy tworzeniu haseł przedmiotowych w języku KABA?
10. Jakie typy rekordów występują w khw KABA?

4.11.3. Ćwiczenia

Ćwiczenie 1

Utwórz hasło przedmiotowe w jhp KABA do pozycji książkowej „Encyklopedia

romantyzmu”. Jest to encyklopedia, która omawia romantyzm jako prąd ideowy przejawiający
się w wielu dziedzinach: w literaturze, muzyce, malarstwie, rzeźbie, architekturze.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

1)  dokonać analizy treściowej dokumentu,
2)  ustalić przedmiot główny książki,
3)  sformułować temat,
4)  nazwać przedmioty drugorzędne, czyli formę wyrażania treści,
5)  ustalić określnik formy,
6)  utworzyć hasło przedmiotowe.

Wyposażenie stanowiska pracy:

–

materiały, dotyczące jhp KABA,

–

kartoteka wzorcowa języka KABA.

Ćwiczenie 2

Utwórz hasło przedmiotowe w jhp KABA do pozycji książkowej „Moja pierwsza

czytanka. Klasa I”. Jest to podręcznik szkolny do nauki języka polskiego w klasie pierwszej.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

Wyposażenie stanowiska pracy:

–

materiały, dotyczące jhp KABA,

–

kartoteka wzorcowa języka KABA.

Ćwiczenie 3

Utwórz hasło przedmiotowe do publikacji Jana Pawła II „Listy papieskie”. Pamiętaj, że

listy papieskie otrzymują w języku KABA tematy odpowiadające przedmiotom, których
dotyczą.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

Wyposażenie stanowiska pracy:

–

materiały, dotyczące jhp KABA,

–

kartoteka wzorcowa języka KABA.

4.11.4. Sprawdzian postępów

Czy potrafisz:

Tak

Nie

1) dokonać analizy treści dokumentu pod kątem sformułowania

tematu?

2) nazwać przedmioty drugorzędne i ustalić powiązania między nimi?

3) przełożyć informacje zawarte w dokumentach na język

informacyjno-wyszukiwawczy?

4) zastosować właściwy szyk określników w zdaniu?

5) skorzystać z kartoteki wzorcowej języka KABA?

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

4.12. Uniwersalna Klasyfikacja Dziesiętna

4.12.1 Materiał nauczania

Uniwersalna Klasyfikacja Dziesiętna (UKD) jest najszerzej stosowanym systemem

klasyfikacji  biblioteczno-bibliograficznej.  Nie  ma  równie  rozpowszechnionej  klasyfikacji
uniwersalnej,  która  mogłaby  z  nią  konkurować  w  najbardziej  typowych  zastosowaniach:
katalogach  bibliotecznych,  bibliografiach  i  organizacji  zbiorów  bibliotecznych.  Mówiąc
o UKD, mamy na myśli taki język informacyjno-wyszukiwawczy, który jest:
–

uniwersalny,

–

ma strukturę klasyfikacji,

–

wykorzystuje system dziesiętny [10, s. 67].
UKD oparta jest na Klasyfikacji Dziesiętnej Dewey’a. Na grunt europejski przenieśli ją

Paul  Otlet  i  Henri  La  Fontaine.  Odkupili  oni  prawa  autorskie  od  Dewey’a  oraz  rozszerzyli
tablice  klasyfikacyjne,  częściowo  je  zmieniając.  Od  1  stycznia  1992  roku  właścicielem  praw
autorskich do UKD był FID – Międzynarodowa Federacja Informacji i Dokumentacji. Z dniem
1 stycznia 1992 roku FID przekazał prawo własności intelektualnej do UKD wraz z całkowitą
odpowiedzialnością  za  tę  klasyfikację  i  jej  dalszy  rozwój  nowo utworzonemu Konsorcjum  do
spraw UKD (UDCC). Organizacja ta jest niedochodową fundacją, działającą w ramach prawa
holenderskiego  i  mającą  swą  siedzibę  w  Hadze.  Polskich  użytkowników  UKD  o  wszelkich
zmianach  i  aktualizacjach  poszczególnych  działów  informuje  IINTE  (Instytut  Informacji
Naukowej, Technicznej i Ekonomicznej) [10, s. 62].

UKD jest klasyfikacją uniwersalną, ponieważ obejmuje wszystkie dziedziny wiedzy.

Podstawową cechą formalną charakterystyczną dla symboliki UKD jest podział dziesiętny,
z którego wynika nieograniczona pionowa rozbudowa systemu. UKD jest systemem
dedukcyjnym, czyli takim, który przechodzi od pojęć ogólnych do szczegółowych. Im dłuższy
jest symbol, tym mniejszy zakres ma pojęcie oznaczone tym symbolem.

Elementarnymi jednostkami leksykalnymi UKD są symbole główne i symbole pomocnicze.

Symbole  główne  służą  do  wyrażania  zasadniczej    treści  dokumentów,  reprezentują  więc
zwykle  przedmioty  główne  ich  treści,  niekiedy  także  przedmioty  poboczne  czy  drugorzędne,
jeśli  uzna  się  za  zasadne  wprowadzenie  informacji  o  nich  do  charakterystyki  dokumentu.
W strukturze  UKD  symbole  główne  tworzą  jej  część  zasadniczą,  a  więc  są  elementami
monohierarchicznego  układu  systematyki  wiedzy,  ujętej  w  działach  głównych.  Przyjęto  dla
nich  charakterystyczną  formę  ciągów  cyfr  arabskich  podzielonych  na  trójelementowe
segmenty,  rozdzielone  kropką  w  funkcji  znaku  delimitacyjnego.  Żaden  z  tych  segmentów nie
może się zaczynać od cyfry 0:
0 Zagadnienia ogólne
1 Filozofia. Psychologia. Logika
2 Religia. Teologia
3 Nauki społeczne. Prawo. Administracja
4 Dział wolny
5 Matematyka. Nauki przyrodnicze
6 Nauki stosowane. Medycyna. Technika. Rolnictwo.
7 Sztuka. Rzemiosło artystyczne. Architektura. Fotografia. Muzyka. Gry. Sport
8 Język. Lingwistyka. Filologia. Literatura piękna
9 Archeologia. Prehistoria. Geografia. Biografia. Historia

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Wśród symboli pomocniczych UKD wyróżnia się następujące podkategorie: symbole

poddziałów wspólnych, symbole poddziałów analitycznych i syntetycznych oraz znaki łączące
(delatory).

Symbole poddziałów wspólnych wyrażają pewne uniwersalne charakterystyki treści lub

formy dokumentów. Mają nieograniczony zakres stosowania. Jako symbole poddziałów
pomocniczych nie mogą samodzielnie znakować żadnego dokumentu. Są one dołączone do
symbolu głównego i tworzą z nim symbol rozwinięty. Istnieją następujące poddziały wspólne:
–

języka, wyrażone wskaźnikiem = (znak równości),

–

formy, wyróżnione wskaźnikiem (0…) (nawias okrągły zero),

–

miejsca, o wskaźniku (1/9) (nawias okrągły, wewnątrz ciągi cyfr od 1 do 9),

–

rasy, narodowości i grupy etnicznej, wyróżnione wskaźnikiem (=…) (nawias okrągły znak
równości),

–

czasu, wyróżnione za pomocą wskaźnika ”…” (cudzysłów),

–

punktu widzenia i sposobu ujęcia tematu o wskaźniku .000 (kropka zero zero zero),

–

z kreską: materiału, ze wskaźnikiem – 03 (kreska zero trzy),

–

osoby, ze wskaźnikiem – 05 (kreska zero pięć).
Z wyjątkiem symboli poddziałów wspólnych punktu widzenia i sposobu ujęcia tematu,

liczba poddziałów wspólnych, które można dołączyć do jednego symbolu głównego nie jest
ograniczona.

Symbol poddziałów analitycznych definiuje się jako symbole poddziałów pomocniczych

służące do oznaczania pojęć wspólnych dla danej dziedziny, których powtarzanie przy każdym
symbolu  głównym  odnoszącym  się  do  tej  dziedziny,  zwiększyłoby  znacznie  objętość  tablic.
Symbole  poddziałów  analitycznych  formalnie  wyróżnia  się  za  pomocą  dwóch  rodzajów
wskaźników:  .01/.09  (poddziały  analityczne  z  kropką  i  zerem)  i  -1/-9  (poddziały  analityczne
z kreską.

Symbole poddziałów syntetycznych są specjalnym rodzajem symboli pomocniczych,

tworzonych  drogą  rozbudowy  równoległej.  Wskaźnikiem  symboli  poddziałów  syntetycznych
jest  ‘  (apostrof).  Symbole  syntetyczne  stosuje  się  tylko  w  tych  działach  UKD,  w  których
możliwość  korzystania  z  nich  jest  wyraźnie  wskazana  odpowiednią  uwagą  w  tablicach
klasyfikacyjnych.

Znaki łączące UKD służą do wyrażania związków zachodzących między pojęciami,

tematami  i  przedmiotami  treści  dokumentów,  wyrażonymi  za  pomocą  symboli  głównych.  Za
pomocą znaków łączących tworzymy symbole złożone. Istnieją następujące znaki łączące:
+ (plus) – używany do łączenia odległych od siebie symboli,
/ (kreska ukośna) – służy do łączenia symboli, które w tablicach występują obok siebie,
:  (dwukropek)  –  łączy  symbole,  między  którymi  występują  pewne  relacje,  człony  takiego
symbolu złożonego mogą ulegać przestawianiu,
::  (podwójny  dwukropek)  – łączy  symbole, które tworzą  sygnatury dla przedmiotów i pojęć,
nie występujących w tablicach. Człony takiego symbolu nie ulegają przestawianiu,
[] (nawias prostokątny) – używa się go dla upraszczania zapisu przy symbolach złożonych.

Ze względu na budowę wyróżnia się trzy typy zdań UKD: symbol prosty, symbol

rozwinięty i symbol złożony. Porządek symbolu rozwiniętego jest następujący:

symbol główny
symbole poddziałów syntetycznych
symbole poddziałów analitycznych
symbole poddziałów wspólnych: punktu widzenia, ujęcia tematu, materiału, osoby, miejsca,

grupy etnicznej, czasu, formy, języka.

Słownikiem przekładowym UKD są jej tablice klasyfikacyjne i uzupełniający je indeks

przedmiotowy. Tablice zawierają wykaz symboli UKD oraz ich odpowiedniki słowne. Funkcję

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

słownika przekładu z języka naturalnego na symbole UKD pełni indeks przedmiotowy. Tablice
klasyfikacyjne mogą być publikowane w następującej formie:
–

wydanie pełne,

–

wydanie pośrednie – 30% symboli,

–

wydanie skrócone – 10% symboli,

–

wydanie skondensowane – 2% symboli,

–

wydanie specjalne (branżowe).
Tablice klasyfikacyjne UKD zostały przetłumaczone na prawie 20 języków i stanowią

najpopularniejszy i najszerzej stosowany uniwersalny język informacyjny o zasięgu światowym.
Swą pozycję UKD zawdzięcza licznym zaletom:
–

prostocie języka, którym się posługuje,

–

bogactwu środków używanych do tworzenia rozbudowanych symboli,

–

cyfrowemu oznaczeniu, zrozumiałemu na całym świecie,

–

możliwości precyzyjnego oddania najbardziej skomplikowanych pojęć,

–

nieograniczonej możliwości rozbudowy,

–

łatwości dostosowania do potrzeb bibliotek różnych typów.

Klasyfikacja UKD jest powszechnie stosowana w bibliotekach szkolnych.

4.12.2. Pytania sprawdzające

Odpowiadając na pytania, sprawdzisz, czy jesteś przygotowany do wykonania ćwiczeń.

1.  Jakie są działy główne UKD?
2.  Jak zbudowane są tablice UKD?
3.  Jakie wyróżnia się typy zdań w UKD?
4.  Jaka jest kolejność symboli zbioru informacyjnego UKD?
5.  Jakie są zasady budowy symboli rozwiniętych?
6.  Za pomocą jakich znaków tworzymy symbole złożone?
7.  Co to są poddziały wspólne?
8.  Na czym polega istota symboli poddziałów analitycznych i syntetycznych?
9.  W jakiej formie publikowane są tablice klasyfikacyjne UKD?
10. Jakie są zalety UKD?

4.12.3. Ćwiczenia

Ćwiczenie 1

Dokonaj klasyfikacji encyklopedii sportu.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

1)  dokonać analizy treści dokumentu,
2)  odszukać w tablicach głównych symbol dziedziny sport,
3)  w tablicach pomocniczych odnaleźć poddziały wspólne formy,
4)  w poddziałach wspólnych formy odnaleźć symbol encyklopedii,
5)  stworzyć symbol rozwinięty według obowiązujących zasad.

Wyposażenie stanowiska pracy:

–

tablice UKD.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Ćwiczenie 2

Sklasyfikuj według UKD „Słownik języka polskiego” pod redakcją M. Szymczaka.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

1)  znać zasady tworzenia symboli złożonych,
2)  znać zasady łączenia symboli złożonych z poddziałami symboli poddziałów wspólnych,
3)  odnaleźć w tablicach głównych symbol złożony 0/9 wskazujący ogólny zakres słowników,
4)  odnaleźć w tablicach pomocniczych symbol poddziału wspólnego miejsca – Polska,
5)  połączyć obydwa symbole,
6)  dodać symbol poddziałów wspólnych języka polskiego,
7)  połączyć te trzy symbole.

Wyposażenie stanowiska pracy:

–

klasyfikowana pozycja książkowa,

–

tablice UKD.

Ćwiczenie 3

Dokonaj klasyfikacji „Małej Encyklopedii Techniki”.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

1)  dokonać analizy treści książki,
2)  w tablicach głównych odnaleźć symbol dziedziny – Technika,
3)  w tablicach pomocniczych odnaleźć symbol poddziału wspólnego formy,
4)  połączyć te dwa symbole.

Wyposażenie stanowiska pracy:

–

klasyfikowana pozycja książkowa,

–

tablice UKD.

Ćwiczenie 4

Za pomocą znaków łączących oraz symboli UKD przełóż na język symboli UKD zdanie:

historia Kanady i USA.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

1)  w tablicach głównych UKD znaleźć symbol historii powszechnej,
2)  w tablicach pomocniczych odnaleźć poddziały wspólne miejsca: Kanada i USA,
3)  połączyć obydwa symbole poddziałów wspólnych miejsca za pomocą znaku łączącego,
4)  stworzyć symbol rozwinięty, odpowiadający treści zdania.

Wyposażenie stanowiska pracy:

–

tablice UKD.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Ćwiczenie 5

Symbol: 324:352](438)”1990” przełóż na temat.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

1)  w tablicach głównych odnaleźć symbole 324 i 352,
2)  odczytać sposób łączenia symboli za pomocą znaku : (dwukropek),
3)  odczytać znak grupowania symboli,
4)  w tablicach pomocniczych odnaleźć symbol poddziału wspólnego miejsca (438),
5)  w tablicach pomocniczych odnaleźć symbol poddziału wspólnego czasu „1990”,
6)  dokonać analizy słownej symbolu.

Wyposażenie stanowiska pracy:

–

tablice UKD.

Ćwiczenie 6

Odczytaj symbol: 821.162.1(091)”18”

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

1)  w tablicach głównych odnaleźć symbol 821.162.1,
2)  w tablicach pomocniczych odnaleźć symbole poddziałów wspólnych i czasu,
3)  w poddziałach wspólnych formy odnaleźć symbol (091), oznaczający dokumenty w ujęciu

historycznym,

4) w poddziałach wspólnych czasu odnaleźć symbol „18”, oznaczający wiek XIX,
5) dokonać analizy słownej poszczególnych symboli.

Wyposażenie stanowiska pracy:

–

tablice UKD.

4.12.4. Sprawdzian postępów

Czy potrafisz:

Tak

Nie

1) tworzyć symbole proste UKD?

2) stworzyć symbol rozwinięty za pomocą poddziału wspólnego

języka?

3) łączyć symbole główne?

4) utworzyć symbol rozwinięty?

5) zastosować znaki łączenia?

6) właściwie ułożyć symbole UKD?

7) tworzyć symbole złożone?

8) dokonać analizy treści dokumentu?

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

5. SPRAWDZIAN OSIĄGNIĘĆ

INSTRUKCJA DLA UCZNIA

1.  Przeczytaj uważnie instrukcję.
2.  Podpisz imieniem i nazwiskiem kartę odpowiedzi.
3.  Sprawdź, czy test zawiera 20 zadań.
4.  Uważnie czytaj wszystkie polecenia.
5.  Tylko jedna odpowiedź jest prawidłowa. Wybierz ją i zaznacz „X”.
6.  Udzielaj odpowiedzi na załączonej karcie odpowiedzi.
7.  Staraj się nie popełniać błędów przy zaznaczaniu odpowiedzi. Jeśli się pomylisz, to błędne

zaznaczenie otocz kółkiem i zaznacz inną odpowiedź.

8. Na rozwiązanie testu masz 45 min.

Powodzenia!

ZESTAW ZADAŃ TESTOWYCH

1. Język informacyjno-wyszukiwawczy jest językiem:

naturalnym,

specjalistycznym,

sztucznym,

branżowym.

2. Biorąc pod uwagę charakter koordynacji jednostek leksykalnych wyróżniamy języki

informacyjno-wyszukiwawcze:
a)

politematyczne i postkoordynowane,

postkoordynowane i prekoordynowane,

prekoordynowane i naturalne,

specjalistyczne i sztuczne.

3. Języki syntagmatyczne to języki, które:

wykorzystują słownictwo paranaturalne i sztuczne,

posługują się wyrażeniami o postaci sztucznych kodów,

mają postać wyrażeń języka naturalnego,

przyjmują postać kodów numerycznych.

4. Z gramatyką pozycyjną mamy do czynienia wówczas, gdy:

w danym języku nie istnieją żadne reguły łączenia elementarnych jednostek
leksykalnych w zdania JIW,

zdanie JIW jest podzielone na pewne grupy składniowe, których miejsce w ramach
danego zdania może ulec zmianie,

szyk elementarnych jednostek leksykalnych w zdaniu jest dowolny,

miejsce elementarnych jednostek leksykalnych w zdaniu JIW jest ściśle określone.

5. Słownictwo języka haseł przedmiotowych tworzą:

tematy i określniki,

dopowiedzenia i określniki,

tematy z dopowiedzeniami,

tematy lub tematy z dopowiedzeniami i określniki.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

6. Hasło rozwinięte w języku haseł przedmiotowych może zawierać następującą liczbę

określników formalnych:
a)  jeden,
b)  dwa,
c)  trzy,
d)  cztery.

7. Elementarną jednostką leksykalną języka deskryptorowego jest:

a) askryptor,
b) deskryptor,
c) słowo kluczowe,
d) temat.

8. Tezaurus to:

a)  słownik języka haseł przedmiotowych,
b)  zbiór deskryptorów,
c)  słownik języka deskryptorowego,
d)  zbiór skryptorów.

9. Język słów kluczowych przejmuje wyrażenia z języka:

a)  naturalnego,
b)  sztucznego,
c)  haseł przedmiotowych,
d)  deskryptorowego.

10. Uniwersalna Klasyfikacja Dziesiętna jest klasyfikacją:

a)  polihierarchiczną,
b)  częściowo monohierarchiczną,
c)  monohierarchiczną,
d)  fasetową.

11. Klasyfikacja uniwersalna to taka, która:

a)  stosuje jedną zasadę podziału,
b)  obejmuje całokształt wiedzy,
c)  ma słownictwo uporządkowane według faset,
d)  obejmuje kilka zbliżonych dziedzin wiedzy.

12. Hasło przedmiotowe w jhp BN ma następujący porządek:

a) określnik formalny – określnik geograficzny – określnik formalny – określnik ogólny

– temat,

b) temat – określnik chronologiczny - określnik ogólny – określnik geograficzny –

określnik formalny,

c) temat – określnik formalny – określnik chronologiczny – określnik geograficzny –

określnik ogólny,

d) temat – określnik ogólny – określnik geograficzny – określnik chronologiczny –

określnik formalny.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

13. Akronim KABA oznacza:

a)  Kartoteka Akademickich Bibliotek Austriackich,
b)  Katalogi Automatyczne Bibliotek Akademickich,
c)  Kartoteka Automatyczna Biblioteki Aleksandryjskiej,
d)  Katalog Akademickich Bibliotek Autonomicznych.

14. Określniki swobodne i określniki związane występują w języku:

a)  deskryptorowym,
b)  słów kluczowych,
c)  KABA,
d)  haseł przedmiotowych.

15. Właścicielem praw autorskich do UKD jest:

a)  Konsorcjum ds. UKD,
b)  FID,
c)  Devey,
d)  SINTO.

16. Elementarnymi jednostkami leksykalnymi UKD są:

a)  askryptory i deskryptory,
b)  wyrażenia języka naturalnego,
c)  tematy z dopowiedzeniami,
d)  symbole główne i symbole pomocnicze.

17. W UKD wszystkie dziedziny wiedzy podzielone są na działy główne w liczbie:

a)  10,
b)  8,
c)  7,
d)  5.

18. Za pomocą znaków łączących tworzymy w UKD symbole:

a)  proste,
b)  rozwinięte,
c)  złożone,
d)  rozbudowane.

19. Wydanie skrócone UKD zawiera:

a)  30% symboli,
b)  10% symboli,
c)  2% symboli,
d)  1% symboli.

20. Poddziały wspólne czasu w UKD oznaczamy symbolem:

a)  „…” (cudzysłów),
b)  (1/9) (nawias okrągły, wewnątrz ciągi cyfr od 1 do 9),
c)  (0…) (nawias okrągły, zero),
d) = (znak równości).

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

KARTA ODPOWIEDZI

Imię i nazwisko ................................................................................................

Opracowywanie rzeczowe dokumentów

Zakreśl poprawną odpowiedź.

zadania

Odpowiedź

Punkty

Razem:

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

6. LITERATURA

1. Batorowska H., Czubała B.: Wybrane zagadnienia nauki o informacji i technologii

informacyjnej. Wydawnictwo Naukowe Akademii Pedagogicznej, Kraków 2000

2. Bielicka L.A., Ścibor E.: Wprowadzenie do teorii języków informacyjnych. CINTE,

Warszawa 1981

3. Bojar B. (red): Słownik encyklopedyczny terminologii języków i systemów informacyjno-

wyszukiwawczych. Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego, Warszawa 1993

4. Głowacka T.: Kartoteka wzorcowa języka KABA. Stosowanie w katalogowaniu

przedmiotowym. SBP, Warszawa 1997

5. Padziński A.: Stosowanie polskich norm w zautomatyzowanych katalogach

bibliotecznych. SBP, Warszawa 2000

6.  PN-92/N-09018 Tezaurus jednojęzyczny. Zasady tworzenia, forma i struktura
7.  Sadowska J.: Instrukcja tematowania i katalogu przedmiotowego. SBP, Warszawa 1991
8.  Sadowska  J.,  Turowska  T.:  Języki  informacyjno-wyszukiwawcze.  Katalogi  rzeczowe.

SBP, Warszawa 1990

9. Słownik języka haseł przedmiotowych Biblioteki Narodowej. T.1-2. Biblioteka

Narodowa, Warszawa 2001

10. Sosińska-Kalata B.: Podręcznik UKD dla bibliotekarzy i pracowników informacji. SBP,

Warszawa 1995

11. Uniwersalna Klasyfikacja Dziesiętna. Wydanie skrócone dla bieżącej bibliografii

narodowej i bibliotek publicznych. Biblioteka Narodowa, Warszawa 1997

12.  Woźniak J. (red): Kartoteka wzorcowa języka KABA. SBP, Warszawa 1994
13.  www.bn.org.pl (21 kwiecień 2006)
14.  www.nukat.edu.pl (21 kwiecień 2006)