Poglądy historyków, a ich postawa w sprawie św

Michał Janik

Światopogląd historyków, a ich postawa w sprawie św.

Stanisława

Jednym z podstawowych postulatów badań historycznych, jest obiektywizm.
Jest to warunek podstawowy,  i jednocześnie bardzo trudny do dotrzymania.
Historia jest materią, w której osobiste poglądy autora mogą wpływać na jego
sposób   postrzegania   źródeł.   Mogą   warunkować   ich   dobór,   ocenę
wiarygodności, oraz interpretację. Dzieje się tak szczególnie w odniesieniu do
historii   najnowszej,   gdzie   najłatwiej   o   identyfikację   z   badaną   postacią,   o
zbliżonych do badacza poglądach (bądź odwrotnie, oczywiście). Bywa jednak,
że   sprawa,   wokół   której   emocje,   wydawać   by   się   mogło   dawno   ostygły,
wywołuje gwałtowne polemiki, a postawa badacza zdaje się wypływać bardziej
z jego światopoglądu, niż z obiektywnej analizy źródeł.
Problemem takim była właśnie sprawa św. Stanisława.
Dramat rozegrał się (o ile wiemy) w roku 1079 w Krakowie. Uznany później za
świętego, biskup Stanisław został zabity przez (lub z rozkazu) króla Bolesława
Śmiałego.   Zabójstwo   to   miało   być   jednym   z   powodów   obalenia   króla   i
wypędzenia go na Węgry.
  Do historii tego konfliktu mamy dwie relacje. Początkowo  była znana tylko
relacja   Kadłubka

. Według niej cała wina w konflikcie leży po stronie

Bolesława. Stanisław próbował powstrzymać jego okrucieństwo i dlatego padł
na niego gniew króla. Król zaś miał własnoręcznie zabić biskupa przy ołtarzu: „
sam podnosi świętokradcze ręce, sam odrywa oblubieńca od oblubienicy,
pasterza od owczarni Sam zabija ojca w objęciach córki i syna w matki
wnętrznościach”

Drugim źródłem jest „Kronika polska” Galla Anonima

. Tekst nieskażony

kroniki Galla, został wydany w roku 1824 przez Jana Wincentego Bandtkego.
We wcześniejszych wydaniach, fragment dotyczący konfliktu króla i biskupa
był   przepisany   z   kroniki   Kadłubka.   Relacja   Galla   różniła   się     znacznie   od
opowiadania Kadłubka. Gall wyraźnie nie chce napisać wprost, co wydarzyło
się   w   Krakowie.   Czytamy   w   kronice:   „   Jak   doszło   do   wypędzenia   króla
Bolesława   z   Polski,   długo   byłoby   o   tym   mówić;   tyle   wszakże   można
powiedzieć, że sam będąc pomazańcem [Bożym] nie powinien był [drugiego]
pomazańca   za   żaden   grzech   karać   cieleśnie.   Wiele   mu   to   bowiem

Mistrz Wincenty (tzw. Kadłubek) „Kronika polska” Zakład Narodowy im. Ossolińskich Wrocław 1996

Mistrz Wincenty (tzw. Kadłubek) „Kronika polska” ks. II rozdz 20

Anonim tzw. Gall „Kronika polska” Zakład Narodowy im. Ossolińskich. Wrocław 1989

Strona 1

22.5.2013

zaszkodziło, gdy przeciw grzechowi grzech zastosował i za zdradę wydał
biskupa na obcięcie członków. My zaś ani nie usprawiedliwiamy biskupa –
zdrajcy, ani nie zalecamy króla, który tak szpetnie dochodzi swych praw – lecz
pozostawmy te sprawy, a opowiedzmy, jak przyjęto go na Węgrzech”

Od tej pory historycy wiedli spór, co do powodu zatargu między

Bolesławem Szczodrym, a biskupem Stanisławem. Przedstawienie poglądów
w sprawie i światopoglądów wszystkich historyków, jacy brali w niej udział,
znacznie przekracza rozmiary pracy, jakie sobie wyznaczyłem. Postanowiłem
sie skupić na postaciach czterech historyków, którzy brali udział w dyskusji,
jaką wywołały „Szkice historyczne XI wieku” Tadeusza Wojciechowskiego

Będą to: sam Wojciechowski, Ludwik Gumplowicz, Stanisław Smolka i
Kazimierz Krotoski. Postaram się przybliżyć ich postawę światopoglądową i
polityczną, i zbadać, czy mogła mieć ona wpływ na ich ocenę konfliktu.

Podstawowym źródłem dla tej pracy były wypowiedzi powyższych

historyków   w   sprawie   św.   Stanisława,   a   mianowicie:     „Szkice”
Wojciechowskiego,   „Ankieta   w   sprawie   św.   Stanisława”   Przeglądu
Powszechnego,   artykuły   w   „Przeglądzie   historycznym”,   a   także   broszurki
autorów na różne tematy, wydawane własnym sumptem.

Życiorysy.

Trudno zrozumieć postawę człowieka, nie znając jego wcześniejszych losów.
Wydaje mi się koniecznym zarysować dzieje kariery naukowej i życiowej
postaci, którymi się zająłem.

Tadeusz Wojciechowski pochodził z krakowskiej rodziny inteligenckiej, o

świeżych jeszcze tradycjach mieszczańsko – szlacheckich

. Urodził się w roku

1838. Jego ojciec, nauczyciel, zmarł, gdy Wojciechowski miał 10 lat

. Jego

wychowaniem kierowała matka. Mając lat 16, rozpoczął studia na Wydziale
Prawa Uniwersytetu Jagiellońskiego

. Warto dodać, że w ostatnim roku

gimnazjum zaprzyjaźnił sie mocno z Józefem Szujskim, przyszłym ideologiem
partii Stańczyków

. Dopiero po dwóch latach Wojciechowski przeniósł się na

Wydział Filozoficzny, na którym wówczas uprawiano historię

W 1861 roku Wojciechowski podjął pierwsze starania o doktorat, które

zakończyły się niepowodzeniem

. Jego praca doktorska została odrzucona z

bardzo złą recenzją, a jemu samemu zasugerowano, żeby zajął się czymś
innym, a nie historią. Niezrażony Wojciechowski dalej kontynuował
samodzielne studia.

Anonim tzw. Gall „Kronika polska” ks. I rozdz 27 Tekst łaciński brzmi. Jego tłumaczenie wywoływało wiele

kontrowersji. Przede wszystkim słowo ‘traditor’ próbowano interpretować inaczej niż zdrajca.

Tadeusz Wojciechowski „Szkice historyczne z wieku XI” ...

Henryk Barycz „Dwa trudne żywoty. Na drogach rozwoju naukowego Tadeusza Wojciechowskiego i

Ludwika Kubali”, „Życie i myśl”, t.26 s.370

H. Barycz „Dwa trudne żywoty...” Op. cit. s. 371

Tamże s. 271

Tamże s. 372

Tamże. s. 373

Tamże s. 379 - 381

Strona 2

22.5.2013

Wobec powstania styczniowego, przyjął postawę krytyczną.. Mimo to,
prawdopodobnie brał udział w konspiracji przedpowstaniowej

. Został

uwięziony przez władze w końcu roku 1863, i uwolniony w 1864. Zaraz potem
przystąpił do pisania nowej pracy doktorskiej. Tym razem praca została
oceniona na dostateczny. Potem, jako pracownik biblioteki, mógł przystąpić do
pracy naukowej.

Lata po powstaniu styczniowym stanowiły dla Wojciechowskiego lata

przeobrażenia ideowego

. Dla całego pokolenia, powstanie było przeżyciem,

które kazało zrewidować dotychczasowe postawy. Dla Wojciechowskiego
oznaczało to przejście z pozycji romantyzmu i mesjanizmu, do pozytywizmu i
liberalizmu politycznego

Wojciechowskiemu nie udało się zrobić kariery naukowej w Krakowie.

Niewątpliwie wpłynęła na to zła opinia, jaką miał w konserwatywnym Krakowie.
Oto   jak   mówił   o   nim   jego   przełożony   z   biblioteki,   Karol   Estreicher:
„Wojciechowski   to   pozytywista   szkoły   Bucklego...   Religia,   związki   rodzinne,
szacunek powagi, tradycja,  to u niego przesądy”

. Poza tym Wojciechowski

miał problemy z pewną damą, która usiłowała wymusić na nim alimenty

Profesorem został dopiero we Lwowie, na nowo utworzonej katedrze historii
polskiej

. We Lwowie pracował (na ile pozwalała mu choroba oczu) do

śmierci, w roku 1919.

Ludwik Gumplowicz był przyjacielem Wojciechowskiego z uniwersytetu.
Chodź równy wiekiem, był od Wojciechowskiego młodszy studiami

Pochodził z zasymilowanej rodziny żydowskiej. Na Uniwersytecie
Jagiellońskim studiował prawo

. W 1862, po pobycie w Wiedniu, doktoryzował

się w Krakowie z zakresu prawa cywilnego

Gumplowicz prowadził działalność publicystyczną. Współpracował z

lwowskim „Dziennikiem literackim”

. Było to pismo pisarzy o poglądach

liberalnych. Współpracował też z „Jutrzenką”, organem warszawskich
asymilatorów

Do powstania Gumplowicz odniósł się niechętnie. Nie można jednak
wykluczyć jego udziału, choć wiemy, że był przeciwny walce zbrojnej

Po powstaniu, pracując jednocześnie jako adwokat, starał się o

habilitację z powszechnej historii prawa

. Jego podanie zostało odrzucone.

Tamże s. 382

Tamże s. 385

Tamże s.88 z K.Estreicher Pamietniki s. 337-342

H. Barycz „Dwa trudne żywoty...” Op. cit s. 388

Tamże s. 393

Tamże s. 386

Polski Słownik Biograficzny, t. któryśtam s.150

Tamże s, 150

Tamże s. 150

Tamże

Tamże.

Tamże s.151

Strona 3

22.5.2013

Zaważyły na tym prawdopodobnie akcenty antyklerykalne, jakie zawierała jego
praca: „ Prawodawstwo polskie względem Żydów”

Po tym niepowodzeniu, Gumplowicz zwrócił się ku pracy dziennikarskiej

w piśmie „Kraj”(1869). Pod wpływem Gumplowicza stało się to pismo organem
liberalnym i wolnomyślicielskim, a zarazem amtyklerykalnym

. Gumplowicz

brał jednocześnie udział w życiu miasta. W latach 1873- 75 był radnym
miejskim

Po bankructwie „Kraju”, Gumplowicz, nie widząc możliwości pracy

naukowej w Krakowie, wyjechał wraz z rodziną do Grazu

. Tu poświęcił się

pracy naukowej. Został profesorem i zyskał światowy rozgłos

. W kwestii św.

Stanisława i króla Bolesława wypowiadał się już jako utytułowany profesor
socjologii.
Zmarł w roku 1909. Nieuleczalnie chory popełnił wraz z żoną (również chorą)
samobójstwo

Stanisław Smolka urodził się we Lwowie, w roku 1854, w więc ponad
piętnaście lat po Gumplowiczu i Wojciechowskim

. Był człowiekiem

nieprzeciętnie uzdolnionym i pracowitym. W 1870 roku wstąpił na Uniwersytet
Lwowski jako wolny słuchacz. W 1873, w wieku 19 lat, doktoryzował się z
historii na Uniwersytecie w Getyndze

. Był jednym z najwybitniejszych

polskich historyków średniowiecza. Zajmował się też poszukiwaniem i
wydawaniem źródeł.
Oprócz intensywnej pracy na Uniwersytecie Lwowskim, a potem Jagiellońskim
( habilitował się tam w roku 1875), Smolka udzielał się w krakowskim
„Czasie”

. W 1881 został kierownikiem działu literackiego, a później stanął na

czele pisma i redagował je do 1887. „Czas” był pismem konserwatywnym,
organem partii „Stańczyków”.
Smolka intensywnie pracował, aż do roku 1901, gdy zapadł na ciężka chorobę
nerwową

. Po 1904 wraca do działalności w środowisku krakowskim. W

czasie pierwszej wojny działał na rzecz niepodległości Polski odczytami i
publikacjami za granicą

. Umiera w roku 1924.

Kazimierz Krotoski pochodził a Wielkopolski. Urodził się w roku 1860 w

Zbąszyniu

. Był synem nauczyciela ludowego

. Pierwotnie nazywał się

Tamże.

Tamże,

Tamże.

Tamze.

Tamże s. 152

PSB tom takiataki, s. 320.

Tamże

Tamże, s. 322

Tamże s. 323

Tamże s. 323 - 324

PSB t. Jakimśtam s. 346

Tamże.

Strona 4

22.5.2013

Szkaradek i w 1887 zmienił nazwisko

. W 1881//82 rozpoczął studia na UJ.

Uczęszczał na seminarium prof Smolki

. Był współzałożycielem uczelnianego

Koła Filaretów

Po pobycie w Lipsku złożył w roku akademickim 1886/87 rygory doktorskie.

Krotoski pracował jako nauczyciel w gimnazjach

. Był nawet autorem

podręcznika do historii

. Po 1904 był dyrektorem gimnazjum w Nowym

Targu

. Ponadto działał politycznie. Związał się ze stronnictwem Katolicko –

Narodowym

. Bez powodzenia startował dwukrotnie w wyborach

. Jako

publicysta dał się poznać artykułami w „Dzienniku Poznańskim” i „ Przeglądzie
Wielkopolskim”, w których atakował galicyjskie partie „postępowe”, tj.
ludowców i socjalistów

. Pisywał też w „Przeglądzie powszechnym” i w

„Ateneum kapłańskim”. Po 1918 powrócił do Wielkopolski i przeszedł do
Stronnictwa Chrześcijańsko – Narodowego.

Zmarł w roku 1937.

Nie   pisałem   jeszcze   o   poglądach   powyższych   historyków   na   sprawę   św.
Stanisława. Niemniej, uprzedzając nieco wywód, można wysnuć wniosek, że
zwolennicy   św.   Stanisława   (Krotoski   i   Smolka),   byli   o   pokolenie   młodsi   od
Gumplowicza   i   Wojciechowskiego   –   zwolenników   zdrady   biskupa.   Poglądy
Wojciechowskiego   i   Gumplowicza   kształtowały   się   w   czasie   po   Powstaniu
Styczniowym,   kiedy   docierały   do   Polski   nowe   prądy   umysłowe   z   zachodu.
Smolka i Krotoski nie ulegają im już bezkrytycznie.

Poglądy autorów w sprawie św. Stanisława

Powodem   nasilenia   się   dyskusji   o   św.   Stanisławie   było   wydanie   przez
Wojciechowskiego   w   1898   roku   „Szkiców   historycznych   XI”   wieku.   Szkice
zostały przyjęte przez koła naukowe bardzo dobrze. Wojciechowski otrzymał
za   nie   nagrodę   im.   Barczewskiego   za   najleprzą   pracę   historyczną   w   roku
1905.   Szybko   tez   wywołały   polemiki   ze   strony   historyków   o   poglądach
klerykalnych.
Wojciechowski   stwierdził   więc,   że   relacja   Kadłubka   jest   niewiarygodna

Jedynym źródłem do dziejów konfliktu, jaki można brać pod uwagę jest relacja
Galla. Z niej wyciągnął wniosek, że król został wypędzony na skutek spisku

Tamże.

Tamże, s .346 - 347

Tamże s. 347

Tamże,

Tamże . 347

Tamże s. 347

Tamże s. 346

Tamże. s. 347

Tadeusz Wojciechowski „Szkice historyczne Xi wieku”, Przygotował do druku i wstępem poprzedził

Aleksander Giejsztor , wydanie 3, PIW 1952, s. 221

Strona 5

22.5.2013

młodszego księcia - Hermana, i możnowładców

. Spisek popierał biskup

Stanisław, i za to został zabity, być może z wyroku sądu.

Historycy   liberalni   odnieśli   się   do   tez   Wojciechowskiego   z   entuzjazmem.
Jednym   z   nich   był   przyjaciel   Wojciechowskiego,   Ludwik   Gumplowicz.
Gumplowicz   pisał   z   Gratzu:   „Pytasz   mi   się,   czy  znam   Tadeusza   ‘Szkice’...
‘Szkice’ są znakomite,  ale kochany Tadeusz wiele rzeczy przemilcza! Kilka
ważnych kwestii obchodzi z daleka. Będę ja o tym pisał w nowym Przeglądzie
Historycznym”

Kwestie, jakie miał obchodzić z daleka Wojciechowski, to przede

wszystkim sprawa reform Grzegorza VII. Według Gumplowicza
prawdopodobnym jest, że spór mógł dotyczyć właśnie reform gregoriańskich,
których zwolennikiem mógł być Bolesław – sojusznik papieża. Ich
przeciwnikiem mógł być zaś biskup, być może z pobudek osobistych, tzn mógł
być żonaty

. Gumplowicz zgadza się ponadto z Wojciechowskim, że relacja

Kadłubka jest bezwartościowa

. Niemniej jednak, uważa „Szkice” za „tryumf

krytyki historycznej, rezultat stuletnich badań i trudów nad zbyt szczupłym
niestety zasobem źródeł do dziejów polski średniowiecznej”

W kilka lat po wydaniu „Szkiców historycznych”, Kazimierz Krotoski

zorganizował ankietę

wśród uczonych, dotyczącą sprawy św. Stanisława.

Sam Krotoski w artykule wstępnym bardzo ostro zaatakował
Wojciechowskiego. Napisał o „Szkicach”: „ Na historię nie ma materjału w tych
słowach, tylko na historyczną powieść. (...) Wojciechowski padł ofiarą
złudzenia, które mu odjęło trzeźwość sądu”

.Z wyraźną irytacja pisał o dobrym

przyjęciu „Szkiców” przez publiczność: „ I rzecz ciekawa, choć smutna – mimo,
że   Wojciechowski   narodową   świętość,   głównego   Patrona   Polski   obrzucił
najhaniebniejszymi zarzutami antygregorjanizmu, politycznej zdrady na rzecz
Czechów   i   juniora   Hermana   Władysława,   a   błog.   Kadłubkowi   insynuował
pobożne oszustwo (...), mimo tak straszliwych zarzutów , publicystyka polska
w   znacznej   części   przyjęła   ten   werdykt   i   >>Szkice   historyczne<<     p.
Wojciechowskiego z uwielbieniem”

Zaatakował też Maksymiliana Gumplowicz – syna Ludwika, który w

pracy     „Zur   geschichte   Polens   im   Mittelalter”   wyraził   poglądy   zbliżone   do
Wojciechowskiego,   choć   znacznie   słabiej   udokumentowane   i   pełne   fantazji
autora.   Krotoski nazwał tę prace „pamfletem historycznym”

. Przytacza też

Tamże s. 225

Henryk Barycz dwa trudne Żywoty” op.cit.s. 387 z listu Gumplowicza do Stanisława Szczepanowskiego.

Ludwik Gumplowicz „Z okazji szkiców historycznych Tadweusza Wojciechowskiego”, odbitka z Przeglądu

Hisotrycznego, Warszawa Druk Wł. Łazarskiego, Marszałkowska 114 r. 1906 s. 25

Tamże s. 8

Tamże, s. 1

„W wprawie św. Stanisława Biskupa”, Ankieta zainicjowana przez redakcję „Przeglądu Powszechnego” ,

wydanie II, Kraków 1926 Nakładem Wydawnictwa księży Jezuitów.

„W sprawie św. Stanisława ...” op. cit. s. 18

„W sprawie św. Stanisława Biskupa...” op. cit s. 10

Tamże s. 1

Strona 6

22.5.2013

wypowiedź z listu prof. Semkowicza: „Czytałem uważnie – pisze ś. p.
Semkowicz – książkę Gumplowicza, i przyszedłem także do wniosku, że jest
to praca dowodząca wielkich zdolności blagierskich autora – żyda, a przytem
nieuczciwa, bo krzywdząca ludzi, spaczająca wypadki”

Krotoski próbuje też umniejszyć znaczenie nagrody Akademii

Umiejętności,   jaką   otrzymał   Wojciechowski   za   szkice:   „Entuzjastyczny
panegiryk   na   cześć   >>Szkiców<<   z   r.1905   był   zatem   zdaje   się   więcej
wybuchem osobistych uczuć jego autora, tj. prof. Ulanowskiego niż zbiorowym
osądem   członków   Akademii   Umiejętności.   Działalność   zaś   tego   właśnie
sekretarza   generalnego   Akademii   semickiego   pochodzenia   nie   zależała   do
jasnych   kart   w   dziejach   Akademii”

. Jak widzimy, czyjeś „pochodzenie

semickie” miało spore znaczenie dla Krotoskiego i nie bez podstaw zarzucano
mu antysemityzm.

Sam Krotoski uważał, że spór między biskupem a królem dotyczył

właśnie reform gregorjańskich w czym zgadzał się z Gumplowiczem, tylko rolę
króla i biskupa pojmował odwrotnie

. Tu widział też główny błąd

Wojciechowskiego,   niedocenienie   przez   niego   wątku   kościelnego   konfliktu.
Uważa   kronikę   Kadłubka   za   źródło   wiarygodne.   Co   do   Galla,   to   Krotoski
uważa, że pisał on pod dyktando dworu królewskiego. I to jest , jego zdaniem,
powód,   dla   którego   św.   Stanisław   jest   przedstawiony   w   kronice   Galla   w
niekorzystnym świetle.

Swoją wypowiedź kończy kategorycznie: „Biskup Stanisław był i jest

grzesznym zdrajcą w oczach regalistów i wrogów kościoła; albo był, jest i
pozostanie męczennikiem i ofiarą w obronie zasad chrześcijańskich w oczach
gregorjan i zwolenników kościoła. Tetium non datur”

. Należy jednak

pamiętać, że przytoczone cytaty pochodzą z drugiego wydania ankiety z 1926
roku, w której Krotoski rozszerzył swoją wypowiedź. Podejrzewam, że
pierwotnie nie była ona tak ostra w tonie (do pierwszego wydania niestety nie
dotarłem). Poglądy Krotoskiego wyraźnie radykalizowały się z wiekiem.

W ankiecie „Przeglądu” wziął udział Stanisław Smolka. Prof. Giejsztor ocenił
jego wypowiedź  najwyżej,  spośród   artykułów w „Ankiecie”.  Smolka zarzuca
Wojciechowskiemu,   że   dał   się   ponieść   emocjom,   których   nie   powinien
dopuszczać do siebie badacz. Jednak broni bezstronności Wojciechowskiego.
Napisał: „ Tendencji - >>sympatycznej<< czy >>niesympatycznej<<  - nie ma
bezwarunkowo w badaniach Wojciechowskiego. (...) Brak tendencji nie broni
jednak   badacza   od   innych   niebezpieczeństw,   niemniej   szkodliwie
oddziałujących   na   niezależność   sądu.   Mistrz   w   tworzeniu   hipotez,   olśniony
blaskiem złudnych spostrzeżeń i wniosków, które mu wiążą się w harmonijną
pozornie   całość   i   w   subjektywnem   jego   rozumieniu   nabierają   znaczenia
naukowej prawdy, musi niekiedy walczyć z niesłychanymi trudnościami, żeby
zachować równowagę autokrytycznego, trzeźwego sądu”

Tamże s.1

Tamże s. 12

Tamże s.14

Tamże s. 31

„W sprawie św. Stanisława Biskupa... ” op. cit s. 74

Strona 7

22.5.2013

Sam Smolka cofa się przed rozstrzyganiem sporu. Jego zdaniem niedostatek
źródeł niedopuszcza do rozstrzygnięcia sprawy, „Patrona Polski (...)
historyczna postać uchyla się niestety od krytycznych dociekań, w tym czy
innym kierunku – dla braku źródeł”

. Poza tym, uzasadnia swoje stanowisko

zbytnim   upolitycznieniem   sprawy,   w   której   dowolność   interpretacji   źródeł
pozwala snuć autorom fantazje, z reguły zależne od ich osobistych przekonań.
„Impuls do tych dociekań wychodził niemal zawsze z motywów obcych nauce i
nic   wspólnego   z   nią   nie   mających.   Man   markt   die   Absicht...   Te   wrażenie,
którego   zwykle   doznawałem,   odczytując   obfitą   już   literaturę   przedmiotu.
Dlatego też milczałem”

Smolka uważa więc, że sprawy nie da się rozstrzygnąć z powodu
niedostatecznych źródeł, zaś ustalenia Wojciechowskiego są wielce wątpliwe.

Światopoglądy historyków.

Aby dociec, na ile wypowiedzi w sprawie św. Stanisława były

uwarunkowane osobistymi przekonaniami autorów, musimy się zapoznać z ich
formacją intelektualna. Mam na myśli przede wszystkim ich światopogląd, a
także ich poglądy polityczne, o ile dadzą się ustalić. Nie wszyscy wypowiadali
się na tematy polityczne bezpośrednio. Ich poglądy muszą więc być wyławiane
z wypowiedzi na tematy pozornie od polityki niezależne.

Tadeusz Wojciechowski stronił, po powstaniu styczniowym, od

bezpośredniego zaangażowania w politykę. W czasie powstania był, jak już
wspomniałem, przeciwnikiem kontynuowania walki bez szans na zwycięstwo

Przed powstaniem, jak pisze Barycz, miał ulegać romantyzmowi i ideologii
mesjanistycznej

. Później zaś miały przyjść lata przeobrażeń, pod wpływem

rozczarowania powstaniem i nowych prądów filozoficznych nadchodzących z
zachodu. Wojciechowski czytał zapewne Spencera i Buckle’a i innych
pozytywistów i socjologów

Sam napisał w wykładzie „Co to jest historia i poco się jej uczymy”, jacy

myśliciele są, jego zdaniem, pożyteczni dla historii. Są to Voltaire, Kant,
Herder. Przeciwstawia ich Schellingowi, Heglowi i Fichtemu, którzy, jego
zdaniem brnęli w metafizykę, która nie poddaje się badaniu

. Znamienne, że

Wojciechowski nie wymienił żadnego filozofa chrześcijańskiego - religijnego.
Za postęp Wojciechowski uważa rozwijanie się zdolności ludzkich, przez
budowanie coraz większej społeczności. To zaś prowadzić ma do budowy

Tamże s.145

Tamże s.74

Henryk Barycz „Dwa trudne żywoty ...” op. cit. s. 382

Tamże s. 385

Tamże.

Tadeusz Wojciechowski „Co to jest historia i poco się jej uczymy?” Wykłady wstepne historyi polskiej na

wszechnicy lwowskiej – w kwietniu i maju 1883. Wydane we Lwowie nakładem autora, w drukarni
Władysława Łozińskiego 1883. s.26

Strona 8

22.5.2013

coraz większych państw, aż powstanie państwo obejmujące wszystkie narody
świata

. Dzieje zaś, jako takie nie mają, jego zdaniem celu, bo wymagało by

to woli nimi kierującej, a wolę posiada tylko człowiek

Społeczeństwo ma tylko cel, jaki jest sumą celów ludzi, którzy się na nie
składają. Cele te sumują się w chęci utrzymania bytu

. Ostatecznie celem

społeczeństwa jest oświata: „Bo społeczeństwa nie mają innego zadania,
oprócz oświaty. Mówimy też w historii, że dzieje oświaty to główna część
dziejów, część normalna i prawidłowa. W tej części widać zjawisko jedyne –
ciągły i nieustanny postęp ku czemuś lepszemu i doskonalszemu”

Widzimy   więc,   że   Wojciechowski   wierzył   w   rozwój   ludzkości,   następujący
przez oświatę, którego końcem miałoby być powszechne państwo wszystkich
narodów   świata.   Ta   optymistyczna   filozofia   powstała   niewątpliwie   pod
wpływem   myślicieli   szkoły   pozytywistycznej.   Takie   podejście   do   dziejów   i
świata     zwykle   łączyło   się   z   ateizmem,   bądź   z   odrzuceniem   oficjalnego
kościoła.
  Co   do   religii,   to   sam   Wojciechowski   wyraża   się   o   niej   oględnie   i   z
szacunkiem

. Trudno powiedzieć na ile były to wypowiedzi szczere, a na ile

asekuracja, służąca oddaleniu ewentualnych oskarżeń autora o stronniczość.
Wypowiadał się wszak w kwestiach kontrowersyjnych. Stanisław Smolka pisał,
że żadnej tendencji w pisaniu Wojciechowskiego nie było, i że z pewnością nie
było mu łatwo napisać o patronie Polski to, co napisał

. Inną metrykę wystawił

mu Karol Estreicher. Przytoczę jeszcze raz cytat: „ Wojciechowski (...) to
pozytywista szkoły Bucklego... Religia, związki rodzinne, szacunek powagi,
tradycja, to u niego przesądy”

. Wojciechowski nie napisał nigdzie nic takiego.

Niemniej   w   wykładzie   o   historii   czytamy:   „Wszakżeż   tak   wielka   rzecz   jak
chrześcijaństwo   jest   niczem   dla   Araba   lub   Chińczyka,   i   była   niczem   dla
naszych przodków, zanim je przejęli; a dla nas samych jest tylko tem, czem
jest   w   naszych   własnych   dziejach”

. Postawa ta jest niezbyt daleka od

relatywizmu. Na tej podstawie można przypuszczać, że Wojciechowski
szanował chrześcijaństwo jako dziedzictwo kultury, nie zaś jako własną wiarę.

Postawa Ludwika Gumplowicza była znacznie bardziej zdecydowana. Jak już
wspomniałem, jego pierwsza praca doktorska na UJ została odrzucona
prawdopodobnie z powodu akcentów antyklerykalnych

. W Gratzu

zdecydował się jednak ochrzcić w wierze ewangelickiej

. Na ile był to ruch

koniunkturalny, który miał pomóc w zaadoptowaniu się w nowym środowisku,
a na ile szczery – trudno ocenić.

Tadeusz Wojciechowski „Co to jest historia...” op. cit. s.26

Tamże s.26-27

Tamże s.7

Tamże s.14

Tadeusz Wojciechowski „Szkice historyczne...” op.cit., s. jakaśtam „Plemie kadłubkowe” s. jakaśtam

„W sprawie św. Stanisława Biskupa...” op. cit s. jakaśtam

Henryk Barycz „Dwa trudne żywoty...” op. cit s. 388

Tadeusz Wojciechowski „Czym jest historia...” op. cit s.

PSB tom. któryśtam op. cit s. 151

PSB tom któryś tam, s. 151

Strona 9

22.5.2013

Gumplowicz był więc wolnomyślicielem, hołdującym, podobnie jak
Wojciechowski, nowym prądom w nauce. Byli zresztą przyjaciółmi z czasów,
gdy obaj pracowali w Krakowie.
Gumplowicz wyznawał poglądy materialistyczne

jeśli chodzi o miejsce

człowieka w świecie. Uważa on, że do wyjaśnienia ludzkiego życia wystarczy
socjologia, tj. poznanie reguł, jakim człowiek podlega żyjąc w społeczeństwie.
Regułą główną była, jego zdaniem, walka klas społecznych

. Powody tej walki

bywają różne, ale walka miałaby być faktem.
Gumplowicz   wyraźnie   dystansuje   się   od   partii   politycznych   Galicji.   Nieco
żartobliwie   daje   ich   przykład,   jako   klas   społecznych,   które   biorą   udział   w
walce, choć ich bytowi nic nie zagraża: „Gdyby głód był jedyną sprężyną walki
społecznej, toby np. magnaci galicyjscy siedzieli spokojnie na swoich zamkach
i   nie   potrzebowaliby   całej   organizacji   partyjnej   stańczykowskiej,   wysileń
organizacyjnych, zabiegów i intryg politycznych: boć im przecie nie tylko na
chlebie nie zbywa, ale nawet na truflach i strasburskich pasztetach i starym
węgrzynie.   Albo   weźmy   np.   partję   klerykalną,   takich,   dajmy   na   to,
wojowniczych biskupów, walczących w „obronie kościoła”. Tych głód nie pędzi
– a walczą namiętnie”

. Przykład ten miał pokazać, że samo pojęcie walki o

byt nie wystarczy do zrozumienia walki społecznej.
Ponadto, zdaniem Gumplowicza uwaga badaczy przesuwa się (i powinna się
przesuwać)   z   pojedyńczego   człowieka   na   zbiorowości.   „Dziś   socjologia
wypiera z naczelnego stanowiska psychologię i filozofię, a wchłania w siebie
antropologię. Działanie i dzieła jednostek, choćby i najwybitniejszych, są dziś
uznane   za   wytwory   społeczne,   zależne   od   środowiska   i   przez   nie
uwarunkowane.   to   też   uwaga   myślicieli   skierowana   jest   teraz   nie   ku
działaniom ani dziełom jednostek, lecz ku życiu, ku rozwojowi społeczeństw i
ich wytworów”

. Dalej Gumplowicz wymienia tematy godne współczesności,

wraz z dziełami, które uważa za cenne:„‘Historya cywilizacyi’ (Buckle) ,’Rozwój
cywilizacyi’ (Droper), ‘Prawa cywilizacyi’ (Brooks Adams) czy też ‘Historya
kultury’ (Hellwald i inni) oto są tematy nowożytne, zajmujące miejsce dawnych
‘Krytyk rozumu’ i przeróżnych psychologii”

Tak   więc   Gumplowicz   wierzył   w   walkę   społeczną,   ale   nie   zgadzał   się   z
marksistami   we   wszystkich   założeniach,   jak   i   we   wnioskach.   Gumplowicz
uważał za bezsens twierdzenie o tym, że proletariat powinien przejąć władzę.
Jego   zdaniem   władzę   sprawuje   zawsze   mniejszość   nad   większością

Widzimy więc, że Gumplowicz jeszcze bardziej niż Wojciechowski poddawał
się nowym, pozytywistycznym i materialistycznym (na czele z darwinizmem )
prądom w nauce, niemniej potrafił być oryginalny i myśleć niezależnie. W
Gratzu sam stał się cenionym na świecie myślicielem.

W znaczeniu potocznym. Sam Gumplowicz nie zgadza się z materializmem w znaczeniu ścisłym– systemem

stworzonym przez Marksa.

Ludwik Gumplowicz „Socjologiczne pojmowanie historii”, odbitka z „Przeglądu filozoficznego”, Warszawa,

Druk Józefa Sikorskiego, 1899

Ludwik Gumplowicz „Socjologiczne pojmowanie historii” op. cit s. 5

Ludwik Gumplowicz „Cywilizacja”, Przegląd historyczny T. VII z.1 s.1

Tamże.

Polski Słownik Biograficzny Tom jakiśtam s.152

Strona 10

22.5.2013

Zupełnie inaczej do nowych prądów w nauce ustosunkowywał się Smolka. Nie
negował on ich osiągnięć, ale z dystansem odnosił się do prób stworzenia
społecznej „ogólnej teorii wszystkiego”, dla której historia była by tylko nauką
pomocniczą. W artykule polemicznym wobec broszury Bobrzyńskiego „W imię
dziejowej prawdy. Rzecz o zadaniu historii i dziesiejszym jej stanowisku”

napisał: „Tylko to zaznaczyć muszę stanowczo, że jeszcze bynajmniej nie
stwierdzono, jakoby takie prawa niezłomne i niewzruszone istotnie rządziły
życiem i rozwojem ludzkości, nie podniesiono tego zapatrywania do wysokości
pewnika naukowego, i wskutek tego mamy zupełną swobodę zgadzać się z
niem lub nie zgadzać, nie opuszczając przez to gruntu naukowej dyskusyi”

Co do poglądów politycznych, to Smolka należał do partii Stańczyków. Był
współpracownikiem i redaktorem pisma „Czas”, uważanego za organ tej
partii

. Był też następcą Szujskiego na katedrze historii Polski na

Uniwersytetu Jagiellońskiego

. Na ile podzielał poglądy głównego ideologa

Stańczyków, możemy przeczytać w jego artykule, drukowanym w odcinkach w
„Czasie”, wkrótce po śmierci Szujskiego

Przyjrzyjmy   się   jego   recenzji   głównych   tez   Szujskiego:   „   ‘Dawna
rzeczypospolita   i  jej  pogrobowce’   to  analiza   patologiczna  głównych  chorób,
jakie pchnęły Polskę do upadku politycznego: ostatnim słowem tej analizy, że
nam brak było zawsze ducha krytycyzmu, który zastępowaliśmy wszędzie siłą
zapału,  poświęcenia  i bohaterstwa,   nawet  tam, gdzie  nie  ma  pola  dla tych
wzniosłych  i szlachetnych  czynników,  ale jest ale jest wyłączna krytycyzmu
dziedzina”

. I dalej: „Wbrew fałszywej teoryi, która w idei wolności dopatrywała

się zasadniczej myśli dziejów polskich, rozwija Szujski nową zupełnie, a tak
prawdziwą tezę, którą sam charakteryzuje jako niespodziankę. Oto dowodzi,
że idea wolności w początkowych  dziejach narodu polskiego obca mu była
zupełnie., że ją dopiero Kościół wniósł w historyę polską, jak również w dzieje
zachodu, że przez to rozbił surową bryłę pierwiastkowego organizmu państwa
i   pchnął   Polskę   na   drogę   dalszego   społecznego   rozwoju.   Musiała   Polska
wstąpić   na  tę  drogę,  aby  nie  zginąć  w  zaraniu   swego  bytu   wśród  bardziej
rozwiniętych narodów: postępując zaś na niej dalej, miała chwile pełne blasku
w   wieku   XIV,   XV   i   XVI,   nie   zdołała   jednak   w   dalszym   jej   biegu   rozwikłać
skomplikowanych zagadnień społecznych i politycznych XVI i XVII stólecia, a
to wskutek owych olbrzymich trudności wewnętrznych i zewnętrznych (...) Na
takie to prawdy  miotała się tak często rzekoma krytyka, rzeczywiście nie –
historyczna,   z   czarną   potwarzą,   że   to   Stańczykowiskie   wymysły,   ukute   dla
zohydzenia przeszłości, dla odzierania jej z ideałów. A przecież nic tak jak one
nie naprawiedliwia błędów tej przeszłości, której znów nikt nie zdoła z historyi

„W imie prawdy dziejowej. Rzecz o zadaniu historyi i dzisiejszem jej stanowisku, z powodu głosów

dziennikarskich o swojej książce ‘Dzieje polski w zarysie,’ skreślił Michał Bobrzyński” Warszawa Nakład
Gebethnera i Wolffa. 1879

Stanisław Smolka „O pojęciu , zadaniu i stanowisku historyi”, Ateneum. Pismo naukowe i literackie. T. 15

1879, Warszawa

Polski Słownik Biograficzny t. jakiśtam s. 322

Tamże.

Stanisław Smolka „Józef Szujski”. Pierwszy z serii odcinków w „Czas” nr. 31 z dnia 8 lutego (piątek), 1883

roku.

„Czas” nr. 41, 21 lutego 1883 rok.

Strona 11

22.5.2013

wymazać. W tem tkwi  właśnie potęga owych  prawd,  że nie poprzestają na
krytyce,że nie stwierdzają zimno choroby moralnej, która Polskę zgubiła: ale
właśnie tłumaczą istotną przyczynę objawów patologicznych nie dla samego
usoprawiedliwienia   błędów,   lecz   dlatego,   że   tłumaczenie   takie   jest   rzeczą
nauki,   która   na   patologii   oprze   terapię,   z   trzeźwego   rozpoznania   przyczyn
choroby zdobędzie się na zbawczych środków wyszukanie”

Widzimy   więc,   że   Smolka   podziela   zdanie   Szujskiego   na   temat   przyczyn
upadku   Rzeczypospolitej. Co więcej, zgadza się z nim co do dziejowej roli
Polski:” (...) nasz cały, przecież tak świetny cywilizacyjny dorobek, bohaterska
obrona   naszego   bytu   przed   zdradzieckiemi   zamachami   Zachodu,   a   dalej
męczeńska   obrona   cywilizacyi   przed   Wschodem   i   jej   rozszerzanie   na
Wschód”

. Ta rola naszego narodu jest, jego zdaniem tak ważna, że nie

zawahał się napisać (i powiedzieć w wykładzie wstępnym przy obejmowaniu
katedry historii Polski): „nie zginiemy nie dlatego, że nam żyć miło, ale że nam
zginąć nie wolno”

Smolka podzielał więc zdanie Szujskiego co do roli Polski w historii i co do
przyczyn jej upadku. Nie bez powodu objął opróżnioną po nim katedrę historii
Polski. Jego światopogląd można więc określić jako stańczykowski:
konserwatywny, lecz nie bezkrytyczny wobec tego, co dawne.

Tu   dochodzimy   do   najzajadlejszego   polemisty   Wojciechowskiego,   do
Kazimierza Krotoskiego. Jego poglądy można by określić jako chrześcijańsko
– narodowe. Odmienny w tym jest od takich ruchów narodowych, jak Endecja,
którą   oskarżał   o   pogaństwo:   „Ruch   ten   był   nam   zdrową   reakcją   przeciw
pokutującemu   w początkach   XX  wieku   trójlojalizmowi,   a  zwłaszcza   przeciw
rozpanoszonemu   wtedy   socjalizmowi,   popieranemu   przez   radykałów   bez
miary,   żydów   i   masonerję.   (...)   Pod   względem   katolicki   jednak,   aczkolwiek
pretenduje do miana obrończycielki kościoła, jako wiary narodowej, popełniła
fatalne błędy przez zwalczanie etyki katolickiej zarówno w programach, jak i
swej   działalności   praktycznej.   W   Endecji   więc,   w   jej   doktrynie   i   taktyce
skrystalizował   się   nacjonalizm   polski   najjaskrawiej   i   jako   herezja   wroga
Kościołowi, zdemaskował"

Krotoski   surowo   oceniał   swoją   epokę.   Mamy   okazje   się   o   tym   przekonać,
czytając   jego   autorstwa   opis   stosunków   w   starożytnej   Grecji   okresu
klasycznego: „ Obok własności ziemskiej, przemysł i handel przychodzą do
znaczenia,   ba   wiek   IV   możnaby   nazwać   wiekiem   industryi.   Wielki   kapitał
zyskuje   czy   w   przemysle,   czy   w   handlu,   czy   w   rolnictwie   coraz   większą
przewagę, praca zaś staje się coraz więcej własnością kapitalisty i częścią
kapitału,   o   ile   w   przemyśle   coraz   częściej   używani   niewolnicy.   Wprawdzie
produkcya społeczna się wzmaga, lecz nie na korzyść całego społeczeństwa,
lecz   nieznacznej   ilości   kapitalistów.   I   chłop   i   rzemieślnik   ,   nie   mogąc
wytrzymać   konkurencyi   z   wielkim   kapitalistą   wyzyskującym   rolnictwo   i

Tamże

Tamże.

Stanisław Smolka „Wstępny wykład przy objęciu kaetdry historii polskiej na Uniwersytecie Jagiellońskim”,

„Czas” , nr. 242-4 , Kraków 1883

Kazimierz Krotoski „Nacjonalizm a kościół katolicki” 1930 r.

Strona 12

22.5.2013

przemysł   za   pomocą   niewolników,   podupadają   materyalnie   i   moralnie,
albowiem  tracąc własne gospodarstwa,  stają się robotnikami , których los i
egzystencjya niewiele się różniła od niewolniczej. Nie dziw , że strejki są tak
samo   znane   w   Grecyi   jak   i   u   nas”

. Poglądy Krotoskiego są więc nieco

dezorientującą miksturą poglądów kościelnych i .. socjalistycznych,
przynajmniej jeśli chodzi o krytykę kapitalizmu. Dalej czytamy: „Kapitalistyczna
gospodarka objawia się nadto w szeregu innych, ujemnych symptomów, w
niezdrowej konkurencyi, chciwości zysku, gorączce złota, piętnowanej przez
starożytnych tak samo, jak za naszych czasów”

Oczywiście, Krotoski nie jest socjalistą. Socjalizm potępia, gdyż podobnie jak
kapitalizm, jest w sprzeczności z Ewangelią. „W przeciwieństwie do liberalnej
filozofii   ekonomiczno   –   socyalnej   powstaje   z   głębin   społecznych   żądanie
sprawiedliwego podziału dóbr, a z niem kwestya socyalna staje się, jak dziś,
piekącą, a w późniejszej historyi grekiej występuje coraz groźniej na pierwszy
plan.   I   rzecz   ciekawa;   te   same   środki   zaradcze,   jakie   dzisiejszy  socyalizm
głosi,   głoszą   reformatorzy   socyalni   w   Grecyi,   nie   wyjmując   Platona   i
Arystotelesa   nawet.   Są   nimi   kolektywizm,   są   nimi   socyalizm   państwowy”

Kolektywizm,   a   więc   nie   wypływający   z   Biblii   personalizm.   Na   takie   środki
zaradcze Krotoski nie mógłby się zgodzić. Kościół stał  wszak na stanowisku
świętości   własności   prywatnej,   co   znalazło   wyraz   w   encyklice   „Rerum
nowarum”.
Co do nowych prądów w nauce o człowieku, Krotoski odnosi się do nich wielce
nieufnie: „ Socyolodzy zbyt wiele pisali i piszą o stanie pierwotnym ludzkości, o
początkach   kultury,   aby   ich   przedstawienie   prastosunków   nie   nosiło   piętna
bujnej,   ba   ,   czasami   nieokiełznanej   fantazyi.   Spekulacje   socyologiczne,
wysnute często z fałszywych zupełnie premis i jednostronnych obserwacyj, nie
bez   tendencyjności,   stworzyły   obrazy   prastosunków,   będące   antytezą   owej
aurea prima sata est aetas, nie mniej przeto fantastyczne od Owidyuszowych
sielanek. Dziś specyalne badania muszą co chwila kłam zadawać naukowym
legendom,   stworzonym   przez   pozytywistyczno-materialistyczną   szkołę
socyologów,   a   powtarzanym   przez   cały   legion   literatów,   dyletantów   i
niedouczonych   specyalistów,   postarzanych   nawet   niekiedy   w   poważnych
pismach   naszych”

. Widzimy tu ogromny kontrast z postawą

Wojciechowskiego, nie mówiąc już o entuzjaźmie Gumplowicza.
Krotoski   uważa   się   więc  za   patriotę  i  katolika,  i  stara  się   te  dwie   postawy
łączyć.   Co   więcej   uważa,   że   tylko   taka   postawa   jest   prawdziwym
patriotyzmem. Napisał: „Patriotyzm atoli, nie ogrzany miłościa Boga, jako ojca
wszystkich   narodów  i  całej   ludzkości,  nie  opromieniony   miłoscią  bliźniego   i
ludzkością   wobec   innych   narodów,   wyradza   się   w   nacjonalizm,   w
najstraszniejszą   żagiew   wojenną,   źródło   niepokojów   i   krwawych   wojen
międzynarodowych,   oraz   bratobójczych   walk   domowych,   wszelkich   waśni

Kazimierz Krotoski „Sprawozdanie z ruchu religijnego, naukowego i społecznego” „Przegląd Powszechny”,

R. 16 T. 61 Kraków 1899, s. 148

Tamże s.149

Tamże s. 152

Tamże s.146

Strona 13

22.5.2013

polityczno – społecznych”

100

. Warto dodać, że był aktywnym publicystą.

Drukował w „Dzienniku Poznańskim” i „Przeglądzie Wielkopolskim”

101

Kandydował tez do Rady Państwa w 1897 roku, a potem do Sejmu Krajowego
w 1900. W pierwszym przypadku przegrał. Za drugim razem, za namową M.
Bobrzyńskiego wycofał się z listy, by dać szansę na zwycięstwo księdzu

102

Poglądy historyków na historię, Rola historyka w

społeczeństwie. Obiektywizm historyka.

Pozostaje jeszcze zbadać, jak wymienieni historycy pojmowali swoje

rzemiosło. Pozwoli to rzucić światło na ich pojmowanie obiektywności
historyka. Łatwo dostrzec, że ich pojmowanie historii wynika z całokształtu ich
przekonań.

I tak wg. Gumplowicza, historia bez socjologii nie zasługuje na miano nauki.
Jego   zdaniem   historia   nie   może   skupiać   się   na   opisywaniu   wybitnych
jednostek.   Napisał:   „Oczywiście   z   powyższego   nie   wynika,   jakoby   o
osobnikach w historii być nie miało. Odgrywają one pewną rolę w dziejach, ale
tylko jako przywódcy,  w których ogniskują się dążności odnośnych  grup”

103

Powinna natomiast dostrzegać procesy społeczne: „Zadaniem dziejopisarstwa
nie   może   być   nic   innego,   jak   przedstawienie   tego   procesu   naturalnego,
prowadzącego   do   ustrojów   państwowych,   nie   będących   niczym   innym,   jak
urządzeniami, dążącymi do zrównoważenia nierówności, tj. do takiego układu
społecznego,   w   którym   różne   co   do   sił   grupy   ludzkie   w   miarę   sił   swych
znajdują   możność   zaistnienia   się   i   dostatecznego   wyżycia”

104

. Uważa tylko

takie wyjaśnienie  za naukowe:  „ Dziejopisarstwo  naukowe  nie zadowoli  się
formułką   panegiryczną   ‘ten   zrobił,   chwała   jemu’,   ale   wykaże   nam   prący
społeczne , walczące o przeprowadzenie tego dzieła i czynniki ekonomiczne,
które wywołały te prądy. To będzie przedstawienie tego faktu ze stanowiska
socjologicznego,   z   którego   pojmując   dzieje,   jedynie   można   dojść   do
naukowego  ich wyjaśnienia”

105

. Widzimy więc, że dla Gumplowicza, historia

nie może obejść się bez socjologii, bez socjologicznego wyjasnienia wszelkich
zjawisk.
Dziwić może przy tym, że Gumplowicz tak stanowczo występuje w sprawie św.
Stanisława, która wszak z punktu widzenia „pojmowania socjologicznego”, jest
tylko mało znaczącym epizodem. Wszystkie następstwa wypędzenia króla
Bolesława nastąpiły by i tak, bo to byłaby socjologiczna konieczność. Tu
,między innymi, różni się Gumplowicz od Smolki, dla którego (jak zobaczymy

100

Kazimierz Krotoski „Nacjonalizm a kościół katolicki. Uwagi na czasie.” op. cit. s.1

101

Polski Słownik Biograficzny Tom którystam s. 347

102

Michał Bobrzyński „Z moich pamiętników” Wrocław – Kraków 1957 s. jakastam. Poświęcenie Krotoskiego

nie pomogło. Ksiądz przegrał przeciw I. Daszyńskiemu.

103

Ludwik Gumplowicz „Socjologiczne pojmowanie...” op. cit. s.11

104

Tamże s. 6

105

Tamże s.10

Strona 14

22.5.2013

dalej) wypędzenie króla pociągnęło za sobą lawinę wypadków, a w
konsekwencji rozbicie dzielnicowe.

Również   Wojciechowski   nie   wszędzie   zgadzał   się   ze   swym   przyjacielem   z
Gratzu. W liście do Gumplowicza, Wojciechowski wyjaśnia tę różnicę: „ Tam
gdzie   piszesz   o   społeczeństwie,   kolektywie,   socjalności,   jednym   słowem   o
masach,   tam   prawie   wszędzie   zgadzam   się   z   tobą;   gdzie   zaś   piszesz   o
jednostce, indywidualiźmie itp. tam najczęściej nie zgadzam się. Pochodzi to
zapewne   z   różnicy   naszych   specjalności   i   warsztatu:   prawnego   i
historycznego”

106

Co do podobieństw, to również Wojciechowski, jako najważniejsze zadanie
historyka stawia poznanie dawnego społeczeństwa: „... poznanie społeczności
to najważniejsze i najtrudniejsza część pracy historyka. W dziejach każdego
narodu, kto je chce poznać dokładnie, musi przede wszystkim badać
społeczeństwo, jakiem było w każdej epoce”

107

Ponad to, Wojciechowski stawia historii zadania praktyczne. „ W starożytności
nie było i nie pojmowano innego życia, oprócz politycznego, t.j. państwowego.
To była owa vita, której mistrzynią uważano historyę. Dziś uznajemy również,
że historya jest mistrzynią życia, ale samo życie zmieniło się o tyle, że
rozumiemy je teraz jako życie społeczne. Tę przemianę życia, a razem i pojęć
o zadaniach życia, rozpoczęło chrześcijaństwo, a dokonały idee tak zwane
demokratyczne. (...) A po tej przemianie zrozumieliśmy, że historia magistra
vitae musi być mistrzynią życia społecznego”

108

Dalej napisał:” A teraz łatwo ocenić, jak pożyteczną, powiem więcej,

niezbędną jest ta nauka [tj historia.przyp. MJ]. Dzieje społeczne i wyniki tych
dziejów są wszędzie koło nas, we wszystkim, i w nas samych. (...) Ale też nie
możemy żyć społecznie, jeżeli nie poznamy społeczeństwa. Aby je poznać i
zrozumieć, trzeba je znać genetycznie, a więc historycznie. To jest ta
niezbędna potrzeba naszej wiedzy, której nie zaspokoi żadna inna nauka,
oprócz historyi”

109

. Co więcej: „Poznać dzieje, to osobisty interes każdego z

nas; tem bliższy, im pełniej żyjemy w społeczeństwie”

110

. Widzimy więc, że

według Wojciechowskiego, na historyku spoczywa niemała odpowiedzialność.
Ma być nauczycielem życia społecznego, przez to życia w ogóle, bo innego
niż społeczne – nie ma. W takim razie jasnym się staje, dlaczego historyk nie
może wahać się atakować utarte poglądy, narodowe mity i świętości, o ile wie,
że prawda jest gdzie indziej. Inne postępowanie byłoby nieodpowiedzialne
wobec roli, jaka historyk ma pełnić w społeczeństwie.

Spróbujmy odpowiedzieć jeszcze na pytanie, czy Wojciechowski był

obiektywny w badaniu sprawy św. Stanisława, czy podchodził do przedmiotu
„sine ira et studio”. Stanisław Smolka uważał, że Wojciechowski nie ustrzegł
się stronniczości. Jego zdaniem Wojciechowski zbyt zaangażował się
uczuciowo w temat. „ Trzeba wmyślić się w psychologię zacnego erudyty,

106

Henryk Barycz „Dwa trudne żywoty...” op. cit s. 387

107

Tadeusz Wojciechowski „Co to jest historia i poco się jej uczymy” op. cit. s. 10

108

Tamże s. 30

109

Tamże s. 31

110

Tamże.

Strona 15

22.5.2013

oddanego   badaniom   dalekich   czasów,   gdzie   skąpe   błyski   stwierdzonych
faktów   migocą   w   ciemni   długich   okresów.   (...)   A   przecież   Polak,   świadom
przeszłości,   odczuwa   żywiej   od   innych   wszystkie   bóle   narodu,   dzisiejsze,
szarpiące duszę, i dawnych wieków bóle, zagojone(...)  Im większy dar intuicji,
tem wyraźniejsze rysy czasów i ludzi odtwarzają się w wyobraźni, a blady tylko
ich blask wychodzi na jaw, bo pióro w ręku, bądź co bądź, trzyma na wodzy
polot fantazji. Ale w wewnętrznem życiu badacza drga żywość uczuć, o której
nie   sądzić   drugim   z   oschłych   dociekań,   obciążonych   balastem   źródłowych
cytat. Nie trzeba na to takich postaci jak ks. Józef albo Kościuszko, czy też
Poniński   lub   Radziejowski   –   nawet   Bolesław   Śmiały   przemówi   żywo   do
wyobraźni, poruszy do głębi duszę, jeśli ktoś z nim obcuje całemi miesiącami,
z   myślą   ku   niemu   wyłącznie   skierowaną,   przetrząsając   bez   końca   stosy
foliałów, z daremnem często oczekiwaniem, że znajdzie w nich coś nowego.
Bolesław   Śmiały!...   Błysnął   ten   meteor   w   mroku   XI   wieku   blaskiem   niby
Chrobrego, prawego  ojca Piastowskiej Polski, i zgasł, a przepaść do której
runął,   pochłonęła   na   zawsze   potęgę   Bolesławów,   odporność   młodego
państwa, chwałę, królewską godność. Przy koronacji Bolesława Śmiałego, pod
rokiem   1077,   trudno   powstrzymać   lot   wyobraźni,   dokąd   szła   Polska,   gdzie
mogła  dotrzeć,  gdyby nie ten  kataklizm, zagadkowy  kataklizm  roku 1079,  i
jego skutki, dwuwiekowe  rozbicie. Nie bezpośrednie to w prawdzie, w całej
swej   rozciągłości,   ale   widoczne,   nieuchronne   następstwo   upadku   mężnego
króla. Niech przy tem zamajaczy błędny ognik >>odkrycia<<: kto winien, kto
sprawcą   tej   katastrofy   –   a   oburzenie   na   rzekomego   winowajcę   czy
winowajców   weźmie   niepowstrzymany   rozpęd,   wraz   z   domysłami,
wyczytanemi   z   błędnej   interpretacji   tekstów,   pod   wpływem   podnieconej
imaginacji, której ubóstwo źródeł nie może pohamować. (...) Ten brak realnej
podstawy   do   naukowych   badań   i   żywość   uczuć   w   piersiach   badacza,   pod
pozorem   zimnego   krytycyzmu   –   to   dwa   składniki   w   Wojciechowskiego
>>Faktum biskupa Stanisława<<”

111

Z twierdzeniami Smolki należy się przynajmniej częściowo zgodzić.

Wydaje się, że Wojciechowski rzeczywiście najpierw buduje konstrukcję idąc
za intuicją, a potem ją dokumentuje źródłowo. Co do „żywości uczuć w
piersiach badacza”, to sam Wojciechowski daje poszlaki ku temu, aby go o
takową podejrzewać. Sam napisał: „Dzieje nasze, to dzieje blisko tysiąca lat.
Kto je pozna do głębi, to prawie tak, jak żeby sam przeżył te dziesięć wieków, i
jak żeby sam na sobie doświadczył, najprzód – chwały i potęgi, a potem –
upadku i rozbicia. Oto nasza przeszłość, którą każdy z nas nosi w sobie, i oto
przedmiot naszej nauki”

112

Tak więc, mimo całej przemiany światopoglądowej, mimo zaczytywania się
literaturą socjologiczną, mimo Buckle’a i Darwina, w Wojciechowskim wciąż
pozostało coś z romantyka - wizjonera.

Rolę historyka jako nauczyciela społeczeństwa pojmował również

Smolka. Brał w tym przykład z przyjaciela Wojciechowskiego z młodości, z

111

„W sprawie św. Stanisława biskupa...” op. cit. s. 145

112

Tadeusz Wojciechowski „Co to jest historia i poco sie jej uczymy” op. cit s. 1

Strona 16

22.5.2013

Szujskiego. Oni także wierzyli, że na historyku ciąży odpowiedzialność wobec
społeczeństwa, że powinien pokazywać narodowi jego błędy z przeszłości i
wskazywać drogę na przyszłość

113

. Co do obiektywności, to Smolka rozróżnia

obiektywność   w   badaniu,   i   obiektywność   w   ocenie.   Tak   więc,   historyk
badający i uczący innych metody badawczej powinien zachować jak najdalej
idącą   bezstronność.   Smolka   napisał   o   tym   w   załączniku   do   podania   o
habilitacje   na   Uniwersytecie   Jagiellońskim   pod   tytułem   „O   obowiązkach   i
zadaniach docenta historii”: „...uważam jednak za największą niestosowność,
jakiej się docent dopuścić może, jeżeli nadużywa  katedry do apostołowania
swych osobistych przekonań politycznych, społecznych i religijnych, do czego
zbytnie   upodobanie   w   wywodach   historiozoficznych   tak   łatwo   doprowadzić
może.   Aby   się   ustrzec   tego,   potrzeba   zdaniem   moim   trzymać   się   tylko
konsekwentnie zasady, której każdy historyk hołdować powinien: w ocenieniu
stosunków   jakiejś   epoki   nie   wypada   kierować   się   wyłącznie   osobistymi
przekonaniami,   ale   uwzględniać   należy   ducha   czasu,   prądy   polityczne,
społeczne i religijne, właściwe owej epoce”

114

Jednak Smolka uważa, że stronniczość jest nie do uniknięcia w ocenie

wydarzeń:   „Niedorzecznością   jest   wymagać   bezwzględnej   bezstronności   w
sądzie historycznym, który z istoty swej nie jest niczem innem, jak wykwitem
indywidualnych,   na   fachowem   wykształceniu   i   wynikach   historycznego
badania   opartych   przekonań”

115

. Taka postawa wydaje się zrozumiała.

Przykładowo,   inaczej   bitwę   pod   Grumwaldem   oceniają   Polacy,   inaczej
Niemcy.
Jednak Smolka także w subiektywnej ocenie wydarzeń stawia ograniczenia.
Stanowisko   musi   wypływać   z   przekonań   opartych   na   badaniach,   a   nie   ze
ślepej, wynikającej z osobistych uprzedzeń, stronniczości. Dodatkowo uważa,
że   „Nieodłączną   właściwością   takiej   stronniczości   bywa   zresztą   zawsze
anachronistyczny   koloryt   obrazu   dziejowego,   szkodliwe   prawdzie   dziejowej
modernizowanie stosunków przeszłych”

116

Jak się już przekonaliśmy na przykładzie artykułu z opisem stosunków w

starożytnej  Grecji, ostatnia  uwaga  mogłaby się odnosić  z powodzeniem  do
Krotoskiego.   On   zresztą   także   uważa,   że   historia   uczy   potomnych
postępowania w życiu politycznym i społecznym. Przytoczony anachroniczny
obraz   Grecji   miał   za   zadanie   pokazać,   że   nasza   cywilizacja   zmierza   do
upadku.   Krotoski   nie   waha   się   używać   argumentów   historycznych   w
polemikach   politycznych.   Przykładem   może   być   przytaczana   już   broszurka
przeciwko Endecji (wydana w roku 1930): „Nikt też katolicyzmu i Kościoła nie
wyzyskuje   dla   swego   nacjonalizmu   tak   brutalnie,   tak   wszechstronnie,   jak
Niemcy.   Proszę   sobie   tylko   uprzytomnić   25–letniego   Henryka   IV,   który   w
odpowiedzi   na   słuszne   upomnienie   Grzegorza   VII   zwołuje   26   biskupów
niemieckich do Wormacji (Worms) i każe im papieża pozbawić  władzy. (...)
Episkopat   czy   kler   niemiecki   był   głównym   narzędziem   nacjonalizmu

113

Stanisław Smolka „Józef Szujski”, cytowany na stronie 10 fragment artykułu w „Czasie”.

114

Henryk Barycz „Do charakterystyki Stanisława Smolki”, Życie i myśl.R. 2: 1951 s. 405

115

Stanisław Smolka „O pojęciu, zadaniu i stanowisku historyi”, op. cit. s. 513

116

Stanisław Smolka „O pojęczie, zadaniu, i przedmiocie historii”, op. cit. s. 513

Strona 17

22.5.2013

niemieckiego   w   jego   najjaskrawszej   działalności,   tj.     germanizacji.
Franciszkanie   niemieccy   odrywają   Śląsk   od   prowincji   polskiej,   a   niemiecki
biskup   z   Kamienia,   Henryk,   zapośredniczył   buntowniczy   układ   między
zdradzieckim rodem Święców, a margrabiami brandenburskimi celem zaboru
Pomorza   Gdańskiego.   -   Jaką   rolę   w   dziejach   nacjonalizmu   niemieckiego
odegrał   katolicki   zakon   krzyżacki,   nie   trzeba   wyjaśniać”

117

. Krotoski daje tu

przykład Niemiec, wskazując na niebezpieczeństwa wynikające z endeckiego
„egoizmu narodowego”.

Co do obiektywności, Krotoski bynajmniej nie twierdzi, że jest

obiektywny. Przyznaje, że do obrony św. Stanisława staje z przekonania, ale i
z obowiązku, jako katolik. „Sąd ten W. Kętrzyńskiego [ który brał udział w
ankiecie „Przeglądu Powszechnego” – przyp. MJ] tem bardziej waży na szali,
iż to nie jest sąd wierzącego katolika, który z obowiązku winien bronić zarówno
prawdy, jak i świętości Kościoła”

118

Podsumowanie.

Przytoczyłem opinie czterech historyków o zróżnicowanych światopoglądach,
na sprawę św. Stanisława, a także na historię i jej zadania. Pierwszorzędnym
zadaniem historyka jest, zdaniem każdego z nich, rzetelne i naukowe
odsłanianie prawdy. Każdy z nich na swój sposób rozumie jednak słowo
„rzetelnie”, jak i „naukowo”.

Ich własne poglądy odbijają się zarówno na ich metodach pracy

(Gumplowicz),   jak   i   na   interpretacji   wydarzeń.   Widzimy,   że   ich   postawa
naukowa wynika z ich innych przekonań. Jakże łatwo byłoby przewidzieć jakie
zajmą stanowisko, znając ich opcję polityczną. Wojciechowski i Gumplowicz,
ze   starszego   pokolenia,   które   pamiętało   fiasko   i   bezsens   powstania
styczniowego,   o   światopoglądzie   pozytywistycznym,   byli   przekonani   o
zdradzie   biskupa.   Konserwatywny   Smolka   wolał   ominąć   cała   sprawę   i
pozostawić ją nierozstrzygniętą, zaś polsko – katolicki Krotoski był zaciekłym
obrońcą niewinności biskupa i odbierał całą sprawę jako atak na kościół.
Powody   nieobiektywnej   postawy   mogą   być   różne.   Historia,   badając
przeszłość.   może   dotykać   fundamentów   czyjejś   postawy   religijnej   bądź
światopoglądowej. Dla wierzącego katolika trudnym  do zaakceptowania jest
fakt, że święty wcale takim świętym nie był, i został wyniesiony na ołtarze z
przyczyn politycznych. Trudno w takiej sytuacji o obiektywność.

Postawa nie całkiem obiektywna, która nawet nie kłamie, ale akcentuje

to, co wygodne autorowi, może też wynikać z zaangażowania w temat, jak
było w przypadku Wojciechowskiego.
Trudno   byłoby   mi   wydać   werdykt,   który   z   historyków   wydał   najbardziej
obiektywny osąd. Wydaje mi się, że najmniej obiektywni  byli Gumplowicz –
odszedł w ogniu polemiki od własnej, socjologicznej metody,  oraz Krotoski,
który popełnia ewidentne anachronizmy (Gumplowicz w zasadzie też).

117

Kazimierz Krotoski „Nacjonalizm a kościół katoliski...” op. cit. s.6

118

„W sprawie św. Stanisława Biskupa...” op. cit s. 17

Strona 18

22.5.2013

Smolka wydał sąd, wydawać by się mogło, najbardziej wyważony, ale

nie docenił tłumaczenia tekstu Galla Wojciechowskiego, które utrzymało się w
do dziś.

W żadnym z przypadków nie chodzi jednak o świadome

przekłamanie

119

. Historycy ci, w swoim przekonaniu, mówią prawdę, a to ich

adwersarze są uprzedzeni z powodu swych materialistycznych,
pozytywistycznych, bądź klerykalnych przekonań. Napawa to pesymizmem, co
do możliwości i w ogóle istnienia czegoś takiego , jak bezstronność badacza.
Jest to też ostrzeżenie dla nas. Być może ktoś za sto lat, czytając nasze
prace, z równą łatwością będzie odgadywał, jaka postawa światopoglądowa
kazała nam wygłosić taki, lub inny sąd na dany temat.

Bibliografia:

Henryk Barycz „Do charakterystyki Stanisława Smolki”, „Życie i myśl”, t. 27  s.
400-418
Henryk   Barycz     „Dwa   trudne   żywoty.   Na   drogach   rozwoju   naukowego
Tadeusza  Wojciechowskiego i Ludwika Kubali”, „Życie i myśl”, t.26, s.   366-
397
Ludwik   Gumplowicz   „Z   okazji   szkiców   historycznych   Tadeusza
Wojciechowskiego”,

odbitka z Przeglądu Hisotrycznego, Warszawa 1906

Ludwik Gumplowicz „Socjologiczne pojmowanie historii”, odbitka z „Przeglądu

filozoficznego”, Warszawa 1899

Ludwik Gumplowicz „Cywilizacya”, Przegląd historyczny T. VII z.1 s. 1 -
Kazimierz Krotoski „Nacjonalizm a kościół katolicki. Uwagi na czasie”, Kraków
1930,
Kazimierz Krotoski „Sprawozdanie z ruchu religijnego, naukowego i
społecznego”

„Przegląd Powszechny”, R. 16 T. 61 Kraków 1899 s. 147-

156
Sawicki   Witold     „’Plemię   Kadłubka’   i   ‘Szczep   Anonima’”   (Na   marginesie
zatajonego  źródła), „Zeszyty naukowe KUL”, R. 13, Lublin 1970, nr.1
Stanisław   Smolka   „O   pojęciu   ,   zadaniu   i   stanowisku   historyi”,     „Ateneum.
Pismo

naukowe i literackie”, T.15 1879, Warszawa, s.201–230, 494-514

Stanisław Smolka „Józef Szujski”. „Czas” nr. 31 – 45,1883 roku.
„W wprawie św. Stanisława Biskupa”, Ankieta zainicjowana przez redakcję

„Przeglądu Powszechnego” , wydanie II, Kraków 1926

119

W pracy „’Plemię Kadłubka’ i ‘Szczep Anonima’ (na marginesie zatajonego żródła)” Zeszyty naukowe KUL,

R.13, Lublin 1970, nr. 1 Witold Sawicki zarzuca Wojciechowskiemu świadome zatajenie źródła
ikonograficznego (z Dolnego Śląska) , które mogło stanowić dowód na trwanie kultu św. Stanisława w XII
wieku - na długo przed jego oficjalną kanonizacją. Upadałaby więc teza o „pobożnych zmyśleniach” Kadłubka.
Z drugiej jednak strony, Wojciechowski widząc te szkice (bo zabytek nie dotrwał do naszych czasów), mógł
mieć wątpliwości co do ich autentyczności we wszystkich szczegółach, a także co do autentyczności podpisu
(nie całkiem zrozumiałego), który mógł zostać dodany później. Istotnie jednak, Sawicki ma rację, że
Wojciechowski mógł wspomnieć o tym źródle, a tego nie uczynił.

Strona 19

22.5.2013