plik

Ił nie wykonał polecenia kontrolerów
Nasz Dziennik, 2011-03-02

Błędem jest powszechne nazywanie ppłk. Pawła
Plusnina kontrolerem. Jego odpowiedzialność jest
w rzeczywistości znacznie większa. Powierzono mu
bowiem kierowanie przestrzenią powietrzną, a nie
jedynie jej obserwację. Sęk w tym, że pojęcie
"kontrola lotów" ma znaczenie i techniczne, i
prawne. W języku rosyjskim, aby wyrazić, że oficer
na wieży nie tylko "kontroluje", ale "kieruje"
ruchem statków powietrznych, nazywa się go

"kierownikiem lotów" (ros. rukowoditiel poliotow). Niewłaściwie odczytywany jest też
fragment korespondencji wieży z Iłem-76. Po komendzie do odejścia na drugi krąg
jeden z członków załogi wypowiada słowo "szcziass". Większość tłumaczy
zinterpretowała je jako przyjęcie wykonania rozkazu. Tyle że w wojskowym lotnictwie
jest to zwrot żargonowy i ma znaczenie przeciwstawne - ironicznie wyrażonej odmowy
wykonania polecenia.

Szczegółowej analizie przebiegu ostatniej fazy lotu polskiego Tu-154M do Smoleńska z
perspektywy sytuacji w kokpicie nie towarzyszy analogiczna praca ekspertów nad zapisami
rozmów na wieży smoleńskiego "Korsarza". Tymczasem bez wnikliwej analizy tej
korespondencji nie dowiemy się, co naprawdę działo się w ostatniej i decydującej fazie lotu
polskiego tupolewa. W ocenie pracy zespołu kierującego lotami na lotnisku wojskowym w
Smoleńsku podstawowym źródłem informacji są nagrania rozmów osób znajdujących się na
wieży. Pod presją ujawnienia przez polskich specjalistów fragmentów zapisu, MAK, już po
opublikowaniu swojego raportu końcowego, zdecydował się na ujawnienie pełnej transkrypcji
zawartości taśm. Strona polska dysponuje zapisem rozmów z mikrofonu otwartego w
pomieszczeniu, z którego prowadzono kontrolę ruchu powietrznego w rejonie lotniska
Siewiernyj oraz sprowadzano samoloty (40 stron) oraz nagrań korespondencji radiowej (25
stron) i telefonicznej (18 stron). Wszystkie one rozpoczynają się około 6.30 czasu
warszawskiego i kończą się tuż po katastrofie o 8.43.
Eksperci Międzypaństwowego Komitetu Lotniczego poświęcają około dwóch stron swojego
raportu omówieniu zainstalowanych w punkcie kierowania ruchem lotniczym urządzeń
rejestrujących, wymieniają rodzaj i liczbę zainstalowanych magnetofonów i opisują ich
działanie 10 kwietnia. Stwierdzono, że zapis jest poprawny i z pominięciem jednego
fragmentu kompletny, zaś nagranie wideo pracy radiolokatora nie zostało wykonane z
powodu usterki technicznej (zwarcia zasilania jednego z elementów magnetowidu).
W odniesieniu do treści zapisów MAK nie przeprowadził jednak żadnej analizy. W całym,
liczącym 210 stron raporcie nie pada ani jeden cytat ze słów oficerów kierujących lotami.
Poza tabelami z przepisanymi z nagrań wypowiedziami nie wykonano żadnej pracy nad tym
materiałem. Świadczą o tym między innymi drobne rozbieżności w zapisach tych samych
zdań z kilku źródeł (na przykład z mikrofonu otwartego i telefonu), a także zupełny brak
odniesień do rozmów grupy kierującej lotami w całej opublikowanej przez MAK
dokumentacji. Zupełnie inaczej ma się sprawa z zapisem zarejestrowanym w kabinie
polskiego samolotu. Tu nie tylko znacznie wcześniej powstały transkrypcje i przekazano je
zaraz stronie polskiej, ale poddano je dogłębnej analizie. Wykonano tłumaczenie całego
materiału i przedstawiono go w postaci kilkukolumnowej w celu ułatwienia czytania tekstów.

Nagranie analizował zespół złożony z psychologów zajmujących się badaniem pilotów oraz

innych ekspertów lotniczych, również sprowadzonych z Polski. Aby uprawdopodobnić
hipotezy MAK odnośnie do znajdowania się różnych osób w kokpicie samolotu,
zaangażowano firmę "Forenex" z Sankt Petersburga, zajmującą się audioskopią i
odzyskiwaniem uszkodzonych zapisów dźwiękowych. Efektem pracy tych ekspertów było
zresztą odczytanie tylko jednego zdania, które przypisano dyrektorowi Protokołu
Dyplomatycznego MSZ Mariuszowi Kazanie.
Tymczasem dla właściwego zrozumienia tego, co naprawdę działo się w baraku, szumnie
nazywanym wieżą, służącym do kierowania ruchem powietrznym na lotnisku Smoleńsk
Siewiernyj, nie wystarczy opublikowanie zapisów rosyjskich zdań. Konieczna jest także
analiza uwzględniająca cały kontekst sytuacyjny i używany żargon profesjonalny. Do
poprawnej analizy musimy uwzględnić, że mówią to ludzie na niskim szczeblu hierarchii
wojskowej, niespodziewający się, że ktokolwiek będzie odsłuchiwał ich wypowiedzi.
Posługują się skrótami myślowymi, pojęcia lotnicze wyrażają w sposób niekiedy odbiegający
od podręczników i oficjalnej dokumentacji technicznej. Nakładają się na to cechy rosyjskiego
żargonu wojskowego, we współczesnej Polsce mało znane.
Stąd narzuca się konieczność przeprowadzenia analizy całego zapisu, najlepiej w oparciu o
posiadane przez MAK nagrania, a nie tylko ich transkrypcje, ze względu na niezwykle istotną
w języku rosyjskim intonację. Aby taka analiza była efektywna, należałoby zaangażować nie
tylko ekspertów w dziedzinie filologii rosyjskiej i lingwistyki, ale również doświadczonych
lotników wojskowych z Rosji i Polski. Współpraca znawców zagadnień językowych z
praktykami mogłaby zaowocować wyjaśnieniem szeregu elementów, o które do dziś pytają
polscy specjaliści.
Polska może przecież także zaangażować psychologów, również rosyjskich, którzy wzbogacą
interpretację dramatycznych wydarzeń z 10 kwietnia o ich tło, wynikające z osobowości i
stanu emocjonalnego uczestników zdarzeń.
Zrozumienie używanych w lotnictwie wyrażeń w języku rosyjskim bywa często tylko
pozornie łatwe. Samo słowo "lotnik" może w języku polskim oznaczać nie tylko pilota
samolotu, ale szerzej również ludzi związanych z lotnictwem, szczególnie wojskowym. W
języku rosyjskim "liotczik" to jedynie ten, kto lata, a ludzi lotnictwa w szerszym rozumieniu
określa słowo "awiator". Na lecący samolot Rosjanie mówią nie tylko "samoliot", ale w
kontekście profesjonalnym często pada słowo "bort" (dosłownie "pokład"), które może
oznaczać też cały lot maszyny, szczególnie gdy towarzyszy temu numer rejsu.
Znaczenie nie tylko techniczne, ale i prawne może mieć sens pojęcia "kontrola lotów".
"Kontrola" to słowo rozpowszechnione za pośrednictwem języka angielskiego, w którym
może oznaczać nie tylko nadzór i sprawdzanie czyjejś pracy, ale również władzę w szerokim
sensie. Jednak w lotnictwie używa się oddzielnych terminów "air traffic control" (kontrola
ruchu lotniczego, ATC) i "air traffic management" (zarządzanie ruchem lotniczym, ATM). W
języku rosyjskim także, aby wyrazić, że oficer na wieży nie tylko "kontroluje", ale "kieruje"
ruchem statków powietrznych, nazywa się go "kierownikiem lotów" (ros. rukowoditiel
poliotow). Błędem jest więc rozpowszechnione w mediach nazywanie ppłk. Plusnina
kontrolerem. Jego odpowiedzialność jest znacznie większa. Powierzono mu bowiem
kierowanie przestrzenią powietrzną, a nie jedynie obserwację, ocenianie i odnotowywanie
przebiegu sytuacji, jak można byłoby zrozumieć słowo "kontrola".
Gdy po raz pierwszy próbował lądować w Smoleńsku rosyjski Ił-76, po komendzie do
odejścia na drugi krąg pada słowo "szcziass", wypowiedziane prawdopodobnie przez załogę
iła. W języku rosyjskim oznaczane jest ono skrótem od "siejczas" ("zaraz, już"), które
większość tłumaczy zinterpretuje w tym kontekście jako przyjęcie rozkazu do wykonania. -
Ale to w wojskowym lotnictwie stwierdzenie żargonowe i ma znaczenie przeciwstawne -
ironicznie wyrażonej odmowy wykonania polecenia! - wyjaśnia nam Siergiej Wieriewkin,
rosyjski publicysta, który przez 13 lat pracował na rosyjskich lotniskach, również