CECHY CHARAKTERYSTYCZNE I PODSTAWOWE ZASADY 

ORGANIZACJI NOWOŻYTNEJ ADMINISTRACJI PAŃSTWOWEJ 

KLASYCZNE ZASADY ORGNIZACJI ADMINISTRACJI PUBLICZNEJ 

ZASADA RESORTOWOŚCI 

Wykształciła  się  za  panowania  Ludwika  XIII  i  Ludwika  XIV.  Zgodnie  z  jej  założeniami,  wykonywanie 

administracji  państwa  podzielono  pomiędzy  niezależne  od  siebie  struktury  organizacyjne,  zwane 

resortami. Początkowo stawiano na ich czele organy kolegialne, a od XIX w. jednoosobowych ministrów.   

Zbytnia  rozbudowa  struktur  resortowych,  przejawiająca  się  w  tworzeniu  nowych  organów  obok  już 

istniejących.  (np.  spory  kompetencyjne,  dublowanie  czynności)  →  przeciwdziałać  temu  miało 

koordynowanie działań różnych resortów na szczeblu centralnym (np. za pośrednictwem kolegialnej rady 

ministrów); natomiast w terenie zespolenie agend kilku ministrów w ręku jednego i tego samego pionu 

organizacyjnego  (administracja  zespolona  –  pozwalała  zmniejszyć  skrajne  skutki  resortowości)  oraz 

tworzenie  odrębnych  pionów  administracji,  podporządkowanych  hierarchicznie  poszczególnym 

ministrom  (administracja  niezespolona,  administracja  specjalna  –  prowadziła  do  silniejszego  związania 

pionów  administracji  specjalnej  [np.  wojskowej,  wymiaru  sprawiedliwości]  z  administracją  centralną, 

zwiększała stopień fachowości oraz koncentracji na specyficznym przedmiocie działania). 

[Francja,  Prusy,  Austria,  inne  państwa  niemieckie,  księstwa  włoskie,  Belgia,  Holandia,  kraje 

skandynawskie, Rosja, a także Polska w II połowie XVIII w.] 

ZASADY CENTRALIZACJI I DECENTRALIZACJI WŁADZY 

zasada centralizmu ≠ zasada de centralizmu 

Zasada  centralizmu – podporządkowanie organów niższego  stopnia organom  naczelnym oraz skupienie 

decyzji w organach naczelnych i centralnych. Centralizacja zakłada brak samodzielności organów niższego 

szczebla i ścisłe ich uzależnienie od struktur nadrzędnych, które kierują ich pracą. Na pojęcie centralizacja 

składają się dwa pojęcia: zależność osobowa i służbowa.   

Zależność  osobowa  –  związana  była  z  decydowaniem  o  przyjęciu  do  służby,  dysponowaniem  osobą 

pełniącą  funkcje  w  organie  administracyjnym.  Zależność  służbowa  –  wiązała  się  z  upoważnieniem  do 

wydawania poleceń służbowych, czy też wyznaczeniem kierunków działania organu podległego.   

Zasada  decentralizmu  –  rozkład  uprawnień  decyzyjnych  pomiędzy  organy  centralne  i  organy  lokalne 

(terytorialne).  Domniemanie  samodzielności  i  niezależności  podmiotów.  Organ  taki  nie  może  być 

adresatem poleceń służbowych, a jego decyzje nie mogą być uchylane lub zmieniane w trybie nadzoru. 

W  XIX  w.  podstawową  formę  decentralizmu  stanowił  samorząd  [jego  istotą  było  powierzenie  zarządu 

sprawami publicznymi samym zainteresowanym].   

SAMORZĄD  –  może  mieć  charakter  terytorialny  (zrzeszenie  mieszkańców  danego  obszaru),  lub 

zawodowy  (korporacje  lekarskie,  adwokackie,  notarialne)  lub  gospodarczy  (korporacje  przemysłowo  – 

handlowe, rzemieślnicze, rolnicze).   

ZASADY KONCENTRACJI I DEKONCENTRACJI 

Zasada koncentracji – z tą zasadą mamy do czynienia głównie, gdy kompetencje przyznane administracji 

państwowej  mają  być  spełnione  przez  szczeble  wyższe,  zwłaszcza  przez  szczebel  centralny.  Następuje 

wówczas  skupienie  decyzji  w  jednych  rękach  (np.  ministra,  wojewody). 

Koncentracja  występuje  w 

połączeniu z zasadą centralizacji.   

Zasada  dekoncentracji  –  polega  na  powierzeniu  kompetencji  administracyjnych  także  organom 

terenowym,  zwłaszcza  szczebla  podstawowego,  co  prowadzi  do  rozłożenia  prawa  decyzji  i 

odpowiedzialności.   

ZASADY KOLEGIALNOŚCI I JEDNOOSOBOWEGO KIEROWNICTWA 

Zasada  kolegialności  –  stanowiła  charakterystyczną  cechę  administracji  XVII i  XVIII  w.  Decyzje  wówczas 

były podejmowane większością głosów członków organu administracyjnego.   

Zasada  jednoosobowości  (tzw.  System  ministerialny)–  wprowadzona  w  XIX  wieku,  pod  wpływem 

rozwiązań przyjętych we Francji.     

ZASADA BIUROKRATYZMU 

-  pojawiła  się  w  okresie  monarchii  absolutnej,  w  związku  z  potrzebą  specjalizacji  i  fachowości  organu 

urzędniczego. Pobieranie stałego wynagrodzenia przez personel. Przy obsadzie stanowisk kierowano się 

kwalifikacjami,  co  powodowało  powierzenie  też  urzędów  osobą  nieuprzywilejowanym.  (powstanie  tzw. 

Szlachty urzędniczej noblesse de robe – szlachta w todze) 

- Biurokratyzm łączył się ściśle z centralizmem i hierarchicznością władzy.   

- Pejoratywny charakter – negatywne rozumowanie pojawiło się w latach 30 i 40 XIX w. w Niemczech, a 

następnie  w  innych  krajach.  Związane  było  to  z  pojawieniem  się  ze  skłonnościami  do  nadmiernego 

formalizowania pracy i stanowiska, a także z postępującym przerostem personelu administracyjnego.   

Zasada biurokratyzmu według Maksa Webera 

1)  zawodowy  charakter  administracji,  oznaczający  pełnienie  funkcji  urzędniczych  w  sposób  fachowy  i 

profesjonalny,  związany  ponad  to  z  określonym  wynagrodzeniem,  stanowiący  podstawowe  źródło 

utrzymania.     

2) specjalizacja w załatwianiu określonych kategorii spraw 

3)  hierarchiczność  struktury  władzy,  zakładająca  podległość  organów  niższego  szczebla  organom 

wyższego.   

4) tworzenie norm generalnych, określających działalność aparatu biurokratycznego w sposób jednolity.   

GRANICE DZIAŁALNOŚCI ADMINISTRACYJNEJ 

ZASADA LEGALNOŚCI I ZASADA ODPOWIEDZIALNOŚCI ZA WYRZĄDZONE SZKODY 

Zasada  legalności  –  polegająca  na  związaniu  administracji  prawem,  Fizjokraci  w  ramach  programu 

despotisme lègal (praworządny absolutyzm) domagali się przestrzegania przepisów prawnych przez cały 

aparat państwowy, w tym także przez monarchę. Dopiero w XIX w., a zwłaszcza okres państwa prawnego 

przyczynił się do wymogów zgodności aktów administracyjnych z ustawami. 

Zasada odpowiedzialności – zarówno urzędnika, jak i państwa, za szkody wyrządzone obywatelom przez 

administrację w związku z wykonywaniem jej funkcji.