Zadania do wykonania na tablicy:

- 3 -

1EF sem. 1, Laboratorium -

Wstęp do programowania

Ten i inne dokumenty są dostępne w folderze P:\Pascal.

Laboratorium 1

Laboratorium 1 może odbywać się przed wykładem, stąd
zadania są szczegółowo opisane.

Przygotowanie do pracy i uruchomienie kompilatora
Lazarus (Free Pascal).

1. Na dysku U:

utworzyć folder Pas a w nim folder Lab1.

Przekopiować do niego zawartość foldera
P:\1EF-DI\Wstep_do_Programowania\Lab1.Lazarus

Uruchomić środowisko (program) Lazarus

Otwórz plik z opcją nowego projektu typu Program

Podczas pracy z programem należy pamiętać o czę-
stym zapisywaniu na dysk

pliku źródłowego [Ctrl+S]

lub  całego  projektu  (Projekt  |  Zapisz  projekt  jako]).
Przy pierwszym zapisie nowego programu  należy po-
dać sensowną nazwę (Nie "Rysiek1" lecz nazwa, która
coś  mówi  o  funkcji  programu).  Nazwa  projektu  jest
równocześnie  nazwą  programu  *.EXE.  Przy  pisaniu
programów  powinno  się  każdy  projekt  zapisywać  w
osobnym  folderze,  ze  względu  na  pewną  ilość  plików
dodatkowych towarzyszących projektowi.

Po zakończeniu kolejnego etapu pisania kodu warto
dokonywać próby kompilacji programu (Uruchom | Bu-
duj [Ctrl+F9]).

7. Po kompilacji można uruchomić program (Uruchom |

Uruchom

=[F9]), lub wykonywać krok po kroku (Uru-

chom |

Przejdź przez =[F8] ). Można też samodzielnie

ustawić punkty zatrzymań w miejscach, w których chcemy
obserwować wartości zmiennych. W tym celu należy ustawić
kursor w linii programu, gdzie mamy się zatrzymać i wybrać
menu: Uruchom | Odpluskwiacz | Zastaw Pułapkę. a jeszcze
krócej przez kliknięcie myszy z lewej strony wybranej linii
(przy lewej ramce okna edycji). Linia zaznaczana jest kolo-
rem czerwonym. Po tym śledzimy program naciskając [F9]

8. Uwaga! nie powinno się przerywać pracy programu za

pomocą Alt+F4 (lub [x] w prawym górnym rogu). Za-
miast tego

do przerwania pracy należy używać

Uruchom | Zatrzymaj (Ctrl+F2).

Ćwiczenia dla początkujących

Zad. 1.1.

(podstawowe elementy programu)

Wczytać program Witaj.pas – w środowisku Lazarus: Plik |
Otwórz lub ikoną „otwórz”. Wybraniu pliku pija iwą się okna
gdzie trzeba wybrać nowy projekt typu Program. Urucho-
mić program [F9] zielony trójkąt i obejrzeć wynik działania.
W instrukcji "writeln" pomiędzy apostrofami znajduje się tekst
do wyświetlenia na ekranie.

Zad. 1.2.
Zmodyfikować ten program tak aby w jednym wierszu wy-
prowadzał imię i nazwisko studenta.

Ćwiczenia dla wszystkich

Zad. 1.3.

(zmienna, typ zmiennej, readln)

Wczytać program Dodaj.pas. Uruchomić go, wprowadzić
dwie liczby całkowite jako a i b i obejrzeć wyniki działania.
Wprowadzić niepoprawne dane (niecałkowite czy nie-
liczby jako a czy b. Jaka jest reakcja programu?

Zad. 1.4.

(operacja podstawiania wartości do zmiennej)

Wczytać program Suma.pas. Uruchomić go. Zamienić
wyrażenie a+b podstawianie do c na (a+b)/3. Jaka jest
reakcja kompilatora i jak ją uzasadnić.
Wyjaśnienie: znak ":=" oznacza operację podstawiania pewnej
wartości do zmiennej, której nazwa występuje z lewej strony. Z
prawej strony znaku podstawiania może wystąpić jakieś wyraże-
nie (stałe, zmienne ich kombinacje połączone operatorami) .

Zad. 1.5.

(praca krokowa, śledzenie wartości zmiennych)

Wczytać program Sum_2.pas. Wykonać pierwszy krok
śledzenia (F8 lub Uruchom | Przejdź przez). W środowisku
Lazarus

trzeba otworzyć okienko śledzenia Widok | Okno

odpluskwiacza | Czujki). Do okna Czujki

dodać zmienne

a, b i c - ustawiamy kursor na oknie Lista czujek i naci-
skamy klawisz [Insert

] Następnie należy uruchomić pro-

gram krok po kroku (F8)

i śledzić zmiany wartości zmien-

nych. Warto

wyłączyć opcję optymalizacji: Projekt | Opcje

kompilatora | Kod | Sprawdzaj (zakres,

przepełnienie).

Zad. 1.6.

(pętla)

Wczytać program Silnia.pas. Uruchomić go. Następnie w
oknie Czujki

umieścić wszystkie 3 zmienne i obserwować

ich zmiany przy pracy krokowej programu.

Zad. 1.7.

(kontrola zakresu wartości zmiennych)

Przy wczytanym programie Silnia.pas

i przy wyłączonych

opcjach kompilatora sprawdzających zakres wartości
zmiennych (tak jak to jest domyślnie): Projekt | Opcje kom-
pilatora | Kod | Sprawdzaj

– Przepełnienie lub/i Zakres -

uruchamiać wielokrotnie program i ustalić dla jakiej warto-
ści dodatniej n program przestaje działać poprawnie. Usta-
lić graniczne wartości n, przy których następuje jakościowa
zmiana  wyników,  np.  wyniki  ujemne.  Włączyć  opcje
sprawdzania  zakresów  (zawsze  po  zmianie  opcji  należy
wymuszać  ponowną  kompilację:  Uruchom    |  Buduj  lub
Buduj  wszystko

) i odczytać komunikat po podaniu zbyt

dużej wartości n. Należy stworzyć dużą tabelę z 3 kolum-
nami i w niej notować wyniki prób:
N

n! R- Q-

n! R+ Q+

-522715136

błąd zakresu

...

Zad. 1.8.
Zapisać  projekt  Silnia  pod  inną  nazwą.  Zmodyfikować
program,  aby  obliczał  on  wyrażenie  n! / m!  ,  gdzie  m < n ,
czyli iloczyn liczb od (m+1) do n. Prześledzić krokowo pra-
cę programu. Wypróbować 1000! / 998! (=999000)
Ćwiczenia dla zaawansowanych
Zad. 1.9.

(Złożony warunek przerwania pracy programu)

Dla zad. 1.6 dodać wewnątrz pętli punkt zatrzymania pro-
gramu (Pu

łapkę) przy spełnieniu warunku s > 500. Jaka

jest wartość zmiennej s po zatrzymania programu? (edycja
„właściwości” prawym klawiszem myszki w oknie Pułapki)
Zad. 1.10.
Dla zad. 1.6 dodać wewnątrz pętli punkt zatrzymania pro-
gramu po 2-

krotnym spełnieniu warunku s > 20. Jaka jest

wartość zmiennej s po zatrzymania programu.

- 4 -

1EF sem. 1, Laboratorium -

Wstęp do programowania

Ten i inne dokumenty są dostępne w folderze P:\Pascal.

Laboratorium 2

Instrukcje, dane strukturalne

Celem laboratorium jest użycie instrukcji warunko-
wych, wyboru oraz iteracyjnych do tworzenia pro-
stych programów.

Na laboratorium

należy napisać kilka programów do tema-

tów zadań podanych poniżej

Ilość zależy od możliwości studentów..
Należy włączać opcje sprawdzania zakresów. Trzeba
zwracać uwagę na styl pisania algorytmów, np. na wcięcia.

Zad. 2.1.





   







4 1

1
3

1
5

1
7

...

Wyznaczyć przybliżoną wartość



wykorzystując N skład-

ników szeregu (N daną wejściową algorytmu)
Wskazówka: składniki szeregu można często opisać wzorami,

np. tutaj





)

(

. Ale dla obliczeń komputerowych lepsze

jest unikanie wzorów i używanie zmiennych pomocniczych. Np.
jeśli zmienna zn pamięta znak składnika +1 albo -1, a zmienna
m mianownik, to w ciele pętli mamy instrukcje: su-
ma:=suma+zn/m; zn:=-zn; m:=m+2;

Podczas test

owania wyniku posłuż się stałą pi do-

stępną w Pascalu – poniżej wyniku algorytmu wypisz:

writeln( pi );

Ustal eksperymentalnie ile iteracji potrzeba dla uzy-
skania 7 cyfr dokładnych cyfr liczby π.

Kilka wyników zapisz w tabelce

ile cyfr dokładnych

...

Co się stanie jeśli zapiszesz projekt pod nazwą "pi" ?

Zad. 2.2.
Do obliczenia pierwiastka kwadratowego z liczby dodatniej
A można posłużyć się zależnością:



















gdzie xi jest kolejnym przybliżeniem pierwiastka poczyna-
jąc od dowolnej wartości dodatniej x

, np x

=1. Wyznaczyć

przybliżenie pierwiastka spełniające zależność:









Tutaj zamiast wypisywać wynik po zakończeniu pętli wypi-
suj go w każdym kroku pętli (to jest sposób na śledzenie
programu).
W ilu krokach obliczany jest pierwiastek z 10000?
Wskazówka: w Pascalu 5e-12 jest literałem liczby 5•10

-12

|x| to w Pascalu abs(x).

Wskazówka: ciąg wartości x

może być w przypadku algorytmu

ciągiem wartości jednej zmiennej. Czyli w ciele pętli będzie
jedna instrukcja x:=(1/2)*(x+A/x), a warunkiem stopu będzie
abs((x*x – A)/A) < 5e-12.

Zad. 2.3.

apisać program (algorytm) obliczający

sumę częściową szeregu uwzględniając
M

składników. Kolejny obliczany w pętli

składnik przechowywać w zmiennej a , sumę częściową
szeregu wyznaczać w zmiennej s.
Wskazówka: W rozwiązaniu obliczanie silni n! oraz potęgi licz-
by dwa nie jest konieczne.

Zad. 2.4.
Wyznaczyć  sumę  2  liczb  dziesiętnych  naturalnych  N  -
cyfrowych.  Zakładamy,  że  N  może  być  dużą  liczbą  np.
N=100.    Cyfry  argumentów  i  wyniku  zapisane  w  trzech
tablicach a, b, c tego

samego typu (dzięki temu wynik na-

daje się jako argument do dalszych obliczeń). Cyfra jedno-
ści występuje pod indeksem 0. Komórki tablic mogą prze-
chowywać tylko wartości 0..9. Wewnątrz pętli ma wystąpić
dodawanie dwóch cyfr 0..9 i przeniesienia 0..1.

Propono

wane rozwiązanie

Zapisz w stałej ilość cyfr: np. const N=4 (dla testów). Zadeklaruj
tablice do przechowywania cyfr

– zauważ, że wynik c jest tego

samego typu co argumenty a, b

więc nadaje się jako argument

do dalszych obliczeń: var a, b, c :array [0..N-1 ] of 0..9;
Włącz sprawdzanie zakresów. Wpisz tablice a, b, c do okna
Czujki

. Na początek w celach testowych można wpisać stałe

wartości do komórek tablic, np:
a[4] := 1; a[3] := 2; a[2] := 4; a[1] := 9; a[0] := 7;
b[4] := 1; b[3] := 3; b[2] := 5; b[1] := 3; b[0] := 2;

Zad. 2.5.
Wyznaczyć różnicę 2 liczb dziesiętnych naturalnych N -
cyfrowych (zadanie podobne do 2.4).

Zad. 2.6.

Wyznaczyć wartość maksymalną i wartość maksymalną modułu
elementów tablicy A. Tablica ma N elementów typu rzeczywiste-
go tj. A[i]



R, i=1..N.

Zad. 2.7.

Dla danej tablicy dwuwymiarowej A[i,j], i,j=1..N wyznaczyć tablicę
transponowaną (kolumny zamienione na wiersze)

Zad. 2.8.
Napisać program (algorytmu), który dla danej tablicy kwa-
dratowej  X  o  indeksach  (1..N)x(1..N)  ustala  poziom  jej
symetryczności.  Program  zwraca  iloraz  ilości  elementów
symetrycznych  poza  główną  przekątną  (takich,  że  X

w,k

k,w

) do ilości wszystkich elementów poza główną prze-

kątną. Czyli dla macierzy symetrycznej wynikiem jest 1.0,
jeżeli wszystkie elementy poza przekątną są symetryczne).

Zad. 2.9.

Tablica T[i], i=0..N zawiera tekst, zaś tablica
W[j], j=0..M zawiera tekst-wzorzec do wyszukania w T[i]. Wy-
znacz pierwsze miejsce wy

stąpienia wzorca.

Uwagi

Dla każdego zadania należy prześledzić zmiany wartości zmien-
nych

uwzględniając co najmniej kilka kroków pętli







- 5 -

1EF sem. 1, Laboratorium -

Wstęp do programowania

Ten i inne dokumenty są dostępne w folderze P:\Pascal.

Wybrane rozwiązania do Laboratorium 2

program zad2_5; {odejmowanie_liczby 100 cyfrowej};
{$mode objfpc}{$H+}
const N=4;
var A,B,C:array[0..N-1]of 0..9;
  roznica,poz,i : shortint;

  Begin
  for i:=0 to N-1 do
  readln(A[i]);
  for i:=0 to N-1 do
  readln(B[i]);
poz:=0;
for i:=0 to N-1 do
begin
  roznica:=A[i]-B[i]-poz;
  if roznica < 0 then begin
                       roznica:=roznica+10;
           poz:=1;
         end
       else poz:=0;
C[i]:=roznica;
  end;
for i:=N-1 downto 0 do  write(A[i],' ');
writeln;
for i:=N-1 downto 0 do   write(B[i],' ');
writeln;
for i:=N-1 downto 0 do       write(C[i],' ');
  readln;
END.

program zad2_7; {transpozycja}
{$mode objfpc}{$H+}
const n=3;
var i,j :byte;
a,b,c :array[1..n,1..n]of integer;
  Begin
  randomize;
for i:=1 to n do
for j:=1 to n do
  readln(a[i,j]);        //wypelnianie reczne
  //a[i,j]:=reandom(10); //wyp. autmatyczne
  {********************    sposob 1 }
  randomize;
  for i:=1 to n do
for j:=1 to n do
b[j,i]:=a[i,j];
  {-------------------  sposob 2 }
j:=1;
Repeat
i:=1;
repeat
c[j,i]:=a[i,j];
i:=i+1;
until i > n;
j:=j+1;
until j > n;

for i:=1 to n do
  begin
  for j:=1 to n do
  write(a[i,j],' ');
  writeln;
  end;

writeln;
for i:=1 to n do
  begin
  for j:=1 to n do  write(b[i,j],' '); writeln;
  end;      writeln;
for i:=1 to n do
  begin
  for j:=1 to n do  write(c[i,j],' '); writeln;
  end;
  readln;
END.

Program zad2_9;  {tablica_wzorzec_zad29 }
{$mode objfpc}{$H+}
const n=80;
var wzorzec ,tekst      : array[1..n] of char;
m,k,i,j  :byte;
pocz     :integer;
Begin
write('podaj dlugosc tekstu=');readln(m);
for i:=1 to m do  readln(tekst[i]);
write('podaj dlugosc wzorca=');readln(k);
for j:=1 to k do  readln(wzorzec[j]);
i:=1;
j:=1;
pocz:=-1;
repeat
if tekst[i]=wzorzec[j] then begin
         if j=1 then pocz:=i;
         inc(j)
         end
   else begin
          j:=1;
          pocz:=-1;
         end;
i:=i+1;
until (i>m)or(j>k);
if pocz=-1 then writeln('Nie znaleziono wzorca')
   else writeln('Pozycja wzorca wynosi',pocz);
for i:=1 to m do  write(tekst[i]);writeln;
if pocz > 1 then for i:=1 to pocz-1 do write(' ');
for j:=1 to k do  write(wzorzec[j]);
readln;
End.

- 6 -

1EF sem. 1, Laboratorium -

Wstęp do programowania

Ten i inne dokumenty są dostępne w folderze P:\Pascal.

Laboratorium 3

Procedury i funkcje

Celem laboratorium projektowanie i wykorzystywanie
w programowaniu funkcji i procedur.

Zad. 3.11.
a)

Zmodyfikować program dodawania lub odejmowania N-

cyfrowych liczb dziesiętnych zapisanych w tablicy (zob.
zad.2.4. lub zad.2.5

) dzieląc go na części zapisane w pod-

programach:  dla  const  MaxN=4  zadeklaruj  typ  tablicy  do
przechowywania  cyfr:  type  TLiczba=array  [  0..MaxN-1  ]
of  0..9;

Przenieś algorytm dodawania do function dod(a,

b :TLiczba) :TLiczba; -

wszystkie odwołania do tabl. wy-

nikowej c[ ] zamie

nień na Result[ ]. Wypisanie tablicy c[ ]

umieść  w  procedure  Pisz(c  :TLiczba);  Zamiast  wczyty-
wania  tablic  a  (oraz  b)  użyj  function  CzytajA:TLiczba;
zamieniając a[ ] na Result[ ] (i analogicznie w f. CzytajB).
W programie nie powinno być żadnych zmiennych global-
nych!  W  programie  głównym  będzie  tylko  wiersz:
Pisz( dod(CzytajA, CzytajB) );

(Włącz spr. zakresów).

Zmodyfikować funkcje czytania i pisania z zad. 3.1a, z

użyciem pętli. Funkcja czytania ma wczytywać ciąg liczb
(cyfr 0..9) oddzielony spacjami i

zakończony enterem. Czy-

li np. 9 8 7 6(Enter)

będzie czytane w pętli za pomocą

read(Result[i]), po czym Result[]=(6, 7, 8, 9). (Readln po
pętli przeczyta Enter).

c) (L)

Zamienić funkcje czytania i pisania z zad. 3.1b, na

funkcję zamiany łańcucha cyfr, np. '15479' (string) na

tablicę wartości cyfr (można odejmować kod zera, tj,
ord('0') lub byte('0') od kodu cyfry aby uzyskać jej wartość).
Uzupełniaj zerami puste komórki tablicy.

funkcję tworzącą dla tablicy cyfr łańcuch znaków (string)

gotowy do wypisania na ekranie

Zad.3.2.
Liczby rzeczywiste zakodowane w formacie zmiennoprze-
cinkowym należą do skończonego zbioru wartości. Czyli
jest tak mała liczba dodatnia, że mniejsza od niej jest ze-
rem. Program wyznacza metodą numeryczną - trzeba ją
wymyślić - najmniejszą dodatnią liczbę rzeczywistą typu

Single, Real (=Double) i
Exteneded.

Zad.3.3.
Plik "DuzeZnaki.dpr" zawiera
zalążek programu do druko-
wania banerów tekstowych.
W tablicy WzorZn zapisane
są wzorce znaków 'A'..'Z' .
Wysokość każdego wzorca to
5 wierszy, a szerokość jest
różna, ale dla danego znaku
każdy łańcuch wiersza ma tą
samą długość. Uzupełnij al-
gorytm programu
P:\Pascal\doc\ DuzeZna-
ki.dpr.

(w programie użyj funkcji lub procedur)

Zad. 3.4.
Zaprogramować rekurencyjny algorytm obliczania silni.

Zad. 3.5.
Program  odczytuje  liczbę  rzymską  do  łańcucha  (string)  i
wypisuje jej wartość dziesiętną. Uwzględnić liczby z zakre-
su:  I...MMM.  Użyć  podprogramu  do  zamiany  znaku  rzym-
skiego na wartość liczbową. Do konwersji cyfry rzymskiej z
tabeli  na  arabską  użyj  funkcji.  Do  konwersji  całej  liczby
rzymskie na arabską zaprojektuj drugą funkcje.

Zad. 3.6.
Rok jest przestępny (czyli luty ma 29 a nie 28 dni), gdy
jego numer dzieli się przez 4, ale nie dzieli się przez 100,
bądź też, gdy dzieli się przez 400. 1 stycznia 1800 przypa-
dał w środę. Napisz program, który wczytuje dowolną datę
(kolejno rok, miesiąc i dzień) i wypisujący jaki to dzień ty-
godnia.
(w programie użyj funkcji lub procedur)

Zad. 3.7.
Napisz  program,  w  którym  funkcja  zwraca  jako  łańcuch
(String)  zapis podanej liczby  naturalnej  w systemie o  pod-
stawie B.

Zad. 3.8.
Napisz  program  który  dokonuje  konwersji  liczby  binarnej
(max długość liczby to 16  bitów)  na  liczbę dziesiętną. Za-
projektuj odpowiednią funkcję konwertującą.

Zad. 3.9.
Napisać program i rekurencyjną funkcję odwracania ciąg
liter tj. napis. J

eden z parametrów formalnych funkcji jest

napis typu string oraz indeks typu byte.

Zad. 3.10.
Napisać program i rekurencyjną funkcję obliczania naj-
większego wspólnego dzielnika NWD

100

500

III

...

M 1000

type TZnak =
array[1..5] of
string;
const

//lub var

WzorZn : array

[

'A'

'Z'

] of

TZnak =(

(

# #

####

# #

),(
'

###

# #

###

# #

###

),(
...

- 7 -

1EF sem. 1, Laboratorium -

Wstęp do programowania

Ten i inne dokumenty są dostępne w folderze P:\Pascal.

Wybra

ne rozwiązania do Laboratorium 3

program zad3_5; {liczby rzymskie}

{$mode objfpc}{$H+}
var rzymska :string;
function cyfra(cyfra_rzymska:char):longint;
begin
case cyfra_rzymska of
'I','i'   : Result:=1;
'V','v' : Result:=5;
'X','x' : Result:=10;
'L','l'  : Result:=50;
'C','c' : Result:=100;
'D','d' : Result:=500;
'M','m' : Result:=1000;
else  Result:=0;
end;
end;
function rzymska2arabska(liczba_rzymska:string):longint;
var i,akt,pop,wynik :LongInt;
begin
wynik:=0;
pop:=0;
  for i:=length(liczba_rzymska) downto  1 do begin
  akt:=cyfra(liczba_rzymska[i]);
  if (akt=0) then writeln('Niepoprawna liczba!!!!');
  if pop > akt then  wynik:=wynik-akt
       else wynik:=wynik+akt;
  pop:=akt;
  end;
Result:=wynik;
end;

BEGIN
  write('Podaj liczbe rzymska:');
  Readln(rzymska);
  writeln(rzymska2arabska(rzymska));
  readln;
END.

program zad_3_6  {dni_tyg.pas}
{$mode objfpc}{$H+}
type
TMiesiac=1..12;
TDzien =1..31;
TDzTyg =0..6;
const dt:array[0..6]of
string[12]=('Niedziela','Poniedzialek','Wtorek',
       'Sroda','Czwartek','Piatek','Sobota');

function przestepny(rok:longint):boolean;
begin
  przestepny:=false;
  if ((rok mod 400)=0) or
(((rok mod 4)=0) and  ((rok mod 100)<>0))
   then przestepny:=true;
  end;
  function dni_mies(m:TMiesiac):TDzien;
  begin
  case m of
1,3,5,7,8,10,12 :Result:=31;
2               :Result:=28 ;
else Result:=30;
  end;

end;
function dni_tyg(DzTyg:TdzTyg):string;
begin
case DzTyg of
0 : dni_tyg:='Niedz';
1 : dni_tyg:='Pondz';
2 : dni_tyg:='Wtorek';
3 : dni_tyg:='Sroda';
4 : dni_tyg:='Czwartek';
5 : dni_tyg:='Piatek';
6 : dni_tyg:='Sobota';
end;
  End;

  var r,dni,i :longint;
  d: TDzien;
  m:TMiesiac;
  DzTyg: TDzTyg;
  BEGIN
  write('podaj rok=');readln(r);
write('podaj miesiac=');readln(m);
write('podaj dzien=');readln(d);
dni:=d;
for i:=1 to m-1 do
     dni:=dni+dni_mies(i);
if przestepny(r)and(m>2) then dni:=dni+1;
for i:=1800 to r-1 do
if (przestepny(i)) then dni:=dni+366
              else dni:=dni+365;
DzTyg:=(dni+2) mod 7;
writeln('To by

ˆ:',dni_tyg(DzTyg));

writeln('To by

ˆ:',dt[DzTyg]);

readln
END.

program zad3_9; {Rekurencyjne_odwracanie}

{$mode objfpc}{$H+} {$O-,Q+,R+}
Uses SysUtils;

function rewers(indeks :integer; tekst :string):string;
begin
  if indeks <= length(tekst) then
rewers := rewers(indeks+1,tekst) + tekst[indeks]
  else rewers := '';
end;

var tekst :string;
   i:integer;
Begin
i:=1;
//atak, rak, Hetman, ??
write('Podaj tekst='); readln(tekst);
writeln(rewers(i,tekst));
  readln;
end.

- 8 -

1EF sem. 1, Laboratorium -

Wstęp do programowania

Ten i inne dokumenty są dostępne w folderze P:\Pascal.

Laboratorium 4
Operacje na plikach

Celem lab. 4 jest praca danymi umieszczonymi w pli-
kach dyskowych.

Zad. 4.1.
a) Program czyta kolejne znaki z jednego pliku tekstowe-
go,

zamienia małe litery 'a'..'z' na wielkie a wielkie 'A'..'Z' na

małe i zapisuje do innego pliku.

Program czyta wiersze pliku tekstowego do łańcucha,

wywołuje funkcję (parametr: string, zwraca string), która
przekształca znaki jak opisano w cz. a) i wypisuje na ekra-
nie numer wiersza oraz przekształcony łańcuch.

Zad. 4.2.
W pliku tekstowym "liczby.txt" zapisane są liczby rzeczywi-
ste

– po dwie liczby w każdym wierszy oddzielone białymi

znakami. Program czyta te pary liczb i jeśli ich iloczyn jest
większy od zera to zapisuje ten iloczyn do pliku tekstowe-
go "dod.txt". Jeśli iloczyn jest mniejszy od zera to zapisuje
go do pliku "ujem.txt".

Zad. 4.3.
W pliku tekstowym zapisana jest tablica kwadratowa

– w

każdym wierszu pliku jest wiersz tablicy, a kolejne liczby są
oddzielone białymi znakami. Rozmiar tablicy jest mniejszy
od 100 (rozmiar tablicy wynika z ilości liczb we wierszu, co
jest równocześnie równe ilości wierszy). Należy odczytać
tą tablicę do tablicy statycznej 100x100 i zapisać taką
transponowaną tablicę do innego pliku tekstowego. Wska-
zówka: koniec wiersza można badać funkcją EoLn().

Np. dla pliku wej.:

0.1e4 –7.2

0.038 25

w pliku wyjściowym będzie:

1.00000000E+03 3.80000000E-02
-7.20000000E+00 2.50000000E+01

Zad. 4.4.
W pliku tekstowym "we4.txt

" zapisane są wyrażenia skła-

dające  się  z  liczb,  operatorów  działań  i  wielokrotnie  za-
gnieżdżonych  nawiasów  "(....)".  Program  przegląda  plik
sprawdzając,  czy  dla  każdego  nawiasu  otwierającego  "("
istnieje  nawias  zamy

kający ")" i wypisuje na ekranie

"TRUE" jeśli tak jest, lub "FALSE" w przeciwnym wypadku.
Wskazówka 1: Wystarczy czytać plik znak po znaku i pa-
miętać poziom zagnieżdżeń nawiasów dla poszczególnych
wierszy

. Musi on być nieujemny i na koniec wiersza wy-

nieść 0. Przykłady (z zaznaczonym poziomem zagnież-
dżeń obok znaków nawiasów):
TRUE: (

... (

.... )

.... (

.....)

...)

FALSE

, mimo, że na koniec jest 0: )

-1

...(

Wskazówka 2: Fragment programu sprawdzającego na-
wiasy zapisać jako funkcję która zwraca wartość logiczną.

Zad. 4.5.
W pliku tekstowym "we5.txt" jest kilka wieszy tekstu.
Napisać

program

funkcję

nazwie

Parzystosc_A(s:string),

która sprawdza czy w danym

wierszu jest parzysta liczba zanków ‘a’ i ‘A’. Funkcja
zw

raca wartość „TRUE” jeżeli liczba znaków ‘a’ i ‘A’ jest

parzysta (z

ero też jest parzyste) oraz zwraca wartość

„FALSE”

przeciwnym

przypadku.

Argumentem

wejściowym funkcji (s) jest kolejny wiersz pliku. Wynik
działania funkcji przedstawić na ekranie.

Zad. 4.6.
Program czyta wiersze pliku tekstowego we6.txt. Za ka

ż-

dym  razem  po  napotkaniu  wiersza,  którego  pierwszym
znakiem  jest  'A'..'Z'  rozpoczyna  łącze-
nie  (sklejanie)  kolejnych  wierszy,  roz-
dzielając je spacją. Sklejony wiersz jest
zapisywany do pliku wy6.txt, przy czym
n

a początku w nawiasach jest wpisy-

wana jego ilość znaków. Np. dla
we6.txt

jak w ramce zawartość pliku

wy6.txt

będzie następująca:

(56)Wskazówka: Można sklejać wier-
sze w tymczasowym łańcuchu.
(34)Zapisywać przed kolejną kumulacją.

Zad.4.7.
Program czyta plik tekstowy "zad47.lpr" wiersz po wierszu
i jeśli we wierszu znajduje się ciąg dwóch ukośników '//' to
zapisuje dalszy ciąg tego wiersza do pliku tekstowego
"koment.txt". oraz na ekran. Np.
zad47.lpr

koment.txt

program zad4; //zest. 11

zest. 11

function max(a,b :byte):byte;

wyzn. większą wartość

begin //wyzn. większą wartość

Zad.4.8.
W kolejnych wierszach pliku tekstowego "we8.txt" zawarta
jest albo liczba naturalna albo jakiś napis. Wiersz z liczbą
naturalną  tym  różni  się  od  napisu,  że  występują  w  nim
wyłącznie  cyfry  '0'..'9'  oraz  zanki  ’+’,’-‘.  Napisać  program,
który  odczytuje  kolejne  wiersze  wspomnianego  pliku  i
zapisuje  do  pliku  tekstowego  "wy8.txt

" wyłącznie wiersze

zawierające  napisy.  Trzeba  napisać  funkcję  JestLiczba
zwracającą  dla danego wiersza true/false jeśli zawiera on
liczbę/napis.

Zad. 4.9.
Zdefiniować typ liczby zespolonej TCmplx jako rekord z
polami re, im :real

. Napisać funkcje 4 działań na tych licz-

bach wykonujące +, -, *, /. Każda funkcja ma dwa argu-
menty przekazywane przez wartość oraz wynik typu TCm-
plx

. Napisać funkcję CmplxToStr, która dla argumentu

TCmplx wytwarza string

, np. w postaci '3.14+j4.6' (użyj

funkcji FloatToStr). Przetestuj wykonywanie ciągu operacji,
np, dla x, y, z :TCmplx

Zadanie: z := MUL(ADD(x,y), x);

to będzie
pominięte...
Wskazówka:
Można
sklejać wiersze
w tymczasowym
łańcuchu.
Zapisywać
przed kolejną
kumulacją.

- 9 -

1EF sem. 1, Laboratorium -

Wstęp do programowania

Ten i inne dokumenty są dostępne w folderze P:\Pascal.

Wybra

ne rozwiązania do Laboratorium 4

program zad.4_3;
{$mode objfpc}{$H+}
Uses   SysUtils;
const N=100;
type tablica=array[1..N,1..N]of real;
var plik1,plik2:textFile;
  liczba:real;
  tab:Tablica;
  i,j,k:integer;

begin
  assign(plik1,'tablica.txt');
  assign(plik2,'tablica1.txt');
  reset(plik1);
  j:=1;
while not Eof(plik1) do
  begin
  i:=1;
  while not Eoln(plik1) do
   begin
      read(plik1,liczba);
      tab[j,i]:=liczba;
      i:=i+1;
   end;
  readln(plik1);
  j:=j+1;
  end;
  j:=j-1;
  i:=i-1;

  rewrite(plik2);
for i := 1 to j do
begin
for k := 1 to j do
   begin
     write(plik2,tab[k,i]:5:3,' ');
   end;
  writeln(plik2);
end;
close(plik1);
close(plik2);
end.

program zad4_6;
{$mode objfpc}{$H+}

Uses   SysUtils;
var
wiersz, zdanie: string;
k: integer;
we, wy: Textfile;
zapis: boolean;

begin
  assignfile(we,'we6.txt');
  reset(we);
  assignfile(wy,'wy6.txt');
  rewrite(wy);
  zapis:=false;
  zdanie:='';
  k:=0;
  while not EoF(we) do
  begin
readln(we,wiersz);

if wiersz[1] in ['A'..'Z'] then
  begin
  if zapis then

writeln(wy,'(',k,')',zdanie);

writeln('(',k,')',zdanie);
k:=0;

  zdanie:=wiersz;
  k:=k+length(wiersz);
  zapis:=true;
  end
else
  begin
  zdanie:=zdanie+' '+wiersz;
  k:=k+length(wiersz);
  end;
  end;
  if zdanie[1]in ['A'..'Z'] then
  writeln(wy,'(',k,')',zdanie);
  writeln('(',k,')',zdanie);
  closefile(wy);
  closefile(we);
  readln;
end.

program zad4_7;

{$APPTYPE CONSOLE}
Uses   SysUtils;   /
var
znak,pop :char;
k: byte;
we, wy: Textfile;

begin
  assignfile(we,'zad47.lpr');
  reset(we);             //odczyt
  assignfile(wy,'komentarz.txt');
  rewrite(wy);   //zapis
  k:=0;
  pop:=#0; //znak pusty
  while not EoF(we) do
  begin
while not eoln(we) do
begin
read(we,znak); //czytaj znak
//kiedy zapis
if (znak='/') and (pop=#0) then k:=0;
if k=1 then write(wy,znak); //zapis
if (znak='/') and (pop='/') then
k:=1; //flaga zapisu ustawiona
  pop:=znak;

   end;
  readln(we);
  if k=1 then writeln(wy);
  pop:=#0;
  k:=0;
  end;
  closefile(wy);
  closefile(we);
  readln;    //koniec
end.

- 10 -

1EF sem. 1, Laboratorium -

Wstęp do programowania

Ten i inne dokumenty są dostępne w folderze P:\Pascal.

Laboratorium 5

Wskaźniki i obiekty

Na laboratorium należy korzystać z zadań omawianych na
wykładzie. Zalecane jest wykonanie zadania 5.1 i 5.2. W
zadaniach należy zastosować (a) zmienne dynamiczne
oraz (b)

technikę obiektową.

Przed kodowaniem algorytmów należy rysować grafy po-
kazujące

zmianę

wskaźników

przy

dodawa-

niu/usuwaniu/przeglądaniu elementów.

Zad.5.1.

a. Tablica wskaźników.

Dane: Tablica 100 wskaźników do rekordów, w rekordzie:
imie, nazwisko :string[80].
Program czyta:
-

indeks komórki do wypełnienia

- dane
aż podamy indeks spoza zakresu (uwaga: można podać
indeks wielokrotnie)
Na koniec wypisuje wszystkie dane i niszczy zmienne dy-
namiczne.

Zad.5.1

.b. Tablica wskaźników do obiektów.

Dane: Tablica 100 komórek typu class, w klasie: imie,
nazwisko :string[80], konstruktor. Dalej jak w zad. 5.1.a.

Zad.5.2.a.

Stos

(wierzchołek St typu PStos, PStos=^TStos;)

Dane: liczba zespolona: TZesp=rekord re, im
:real; end;
Operacje:
a) wkładanie na stos: procedure push(var
St:PStos;D:TZesp); i zdejmowanie ze stosu func-
tion pop(var St:PStos):TZesp;.
b) dodawanie, odejmowanie i mnożenie pary z wierzchołka
stosu: function dod(a,b:TZesp):TZesp;,
function odej(a, b:TZesp):TZesp;., ...
W  programie  głównym  wykonać  ciąg  operacji  zgodnie  z
zasada  odwrotnej  notacji  polskiej.  Np.  obliczanie  wyraże-
nia

c:=a+(b*c)

odwrotnej

notacji

polskiej

c:=a b c * +

, tj. wkładamy na stos a, b, c i zastępujemy

parę z wierzchołka najpierw iloczynem, a potem sumą):
a.re:=1; a.im:=2;

b.re:=3; b.im:=4;

c.re:=5; c.im:=6;

St:=nil;

push(St,a);

push(St,b);

push(St,

c);

push(St,mnoz(pop(St),pop(St));
push(St,dod(pop(St),pop(St)); c:=pop(St);. W
sprawozdaniu wyznacz poprawny wynik dla tych danych.

Zad.5.2.b. Stos
Jak  w  zadaniu  5.2.a,  ale  obiekt  class  zamiast  record.
Klasy:  TZesp,  TElemSt,  TStos.  W  klasie  TZesp
oprócz  konstruktora  Create  ustawiającego  pola  re,  im
dodatkowe  konstruktory  (może  być  ich  wiele):  con-
structor dod(a,  b:TZesp);  podobnie  odej  i
mnoz. W tych konstruktorach także należy wywołać inhe-
rited Create; oraz (na końcu) a.Free; b.Free;.

Program główny: St:=TStos.Create;
St.push(TZesp.Create(1,2)); St.push(TZesp.
Create(3,4)); St.push(TZesp.Create(5,6));
St.push(TZesp.mnoz(St.pop,St. pop));
St.push(TZesp.dod(St.pop,St.pop));
c:=St.pop; c.Free; St.Free;
Wskazówka: zmienna var c :TZesp; jest wskaźnikiem
do obiektu. Nie trz

eba dla niej wywoływac konstruktora, bo

w instrukcji c:=St.pop;

przekażemy do c adres istnieją-

cego obiektu (stworzonego konstruktorem dod).

Zad.5.2.c.
Do zad. 5.2.b dopisz konstruktor z parametrem typy string
(przykład parametru: '1+j2')

Zad.5.3.a,b Lista jednokierunkowa.
Dane: Imię, nazwisko, rok urodzenia
Operacje:
a)

dodawanie, tak że nazwiska są ułożone rosnąco alfabe-
tycznie.

usuwanie elementu o określonym nazwisku

wyświetlanie całej listy

usuwanie całej listy

Zad.5.4.b Kolejka.
Dane: I

mię, nazwisko

Operacje:
a) dodawanie

na końcu kolejki

b) usuwanie pierwszego elementu z kolejki
c)

wyświetlanie całej kolejki

usuwanie całej kolejki

Zad. 5.5. Drzewo binarne.
Dane: Imię, nazwisko, rok urodzenia
Operacje:
a) dodawanie nowego liścia, tak że dla każdego węzła jego

lewe poddrzewo ma mniejsze alfabetycznie nazwiska
(rekurencja).

b) wyszukiwanie elementu o określonym nazwisku (reku-

rencja, metoda preorder)

c) wyświetlenie wszystkich węzłów (rekurencja, metoda

inorder)

d) Usunięcie całego drzewa (rekurencja, metoda postor-

der)

- 11 -

1EF sem. 1, Laboratorium -

Wstęp do programowania

Ten i inne dokumenty są dostępne w folderze P:\Pascal.

Wybrane rozwiązania do Laboratorium 5

program zad5_1b;

{$mode objfpc}{$H+}
type
TKlasa= class //def. klasy
public
  imie:string[80];
  nazwisko:string[80];
  constructor Create;
  procedure wypisz;
end;
Wsk_klasy=^TKlasa;   //wskaźnik do klasy
  Tablica = array [1..100]  of Wsk_klasy;
var
  Tab: tablica; //tablica wskaźników
  i :byte;
constructor TKlasa.Create;   //konstruktor
Begin
  imie:='';
  nazwisko:='';
end;

procedure TKlasa.wypisz;
begin
  writeln(imie+ ' ' +nazwisko);
end;

begin
i:=1;
while true do
begin
  write('Podaj indeks ');
  Readln(i);
  if (i<1) or (i>100) then break;
  if tab[i]<>nil then writeln('indesk zajety')
  else
  begin
new(Tab[i]);
  Tab[i]^:=TKlasa.Create;
write('Podaj imie: ');
Readln(Tab[i]^.imie);
write('Podaj nazwisko: ');
Readln(Tab[i]^.nazwisko);
  end;
end;

  for i := 1 to 100 do
  if Tab[i] <> nil then     begin
Tab[i]^.wypisz;
Tab[i]^.Free;
dispose(Tab[i]);
  end;

  readln;
end.

Rozwiązanie zad_5_2a;
{$mode objfpc}{$H+}
uses    SysUtils;
type    TZesp = record
  re,im: real;
  end;
PStos = ^Tstos;
  TStos=record
  Poprz :PStos;
  Dane :TZesp;
  end;
procedure push(var St:PStos; const D :TZesp);
var     w :PStos;
begin
  w := St;
  new(St);
  St^.Dane := D;
  St^.Poprz := w;
end;
function pop(var St:PStos): TZesp;
var     w: PStos;
begin
  w:=St;
  St := w^.Poprz;
  Result:=w^.Dane;
  dispose(w);
end;
function mnoz(a,b:TZesp): TZesp;
begin
  Result.re:=a.re*b.re-a.im*b.im;
  Result.im:=a.re*b.im+b.re*a.im;
end;
function dod(a,b:TZesp): TZesp;
begin
  Result.re:=a.re+b.re;
  Result.im:=a.im+b.im;
end;
function odej(a,b:TZesp): TZesp;
begin
  Result.re:=b.re-a.re;
  Result.im:=b.im-a.im;
end;
var     St :PStos;
  a,b,c: TZesp;
begin
  a.re:=1;    a.im:=2;
  b.re:=3;    b.im:=4;
  c.re:=5;    c.im:=6;
  St:=nil;
  push(St,a);
  push(St,b);
  push(St,c);
  push(St,mnoz(pop(St),pop(St)));
  push(St,dod(pop(St),pop(St)));
  c:=pop(St);
  writeln('a+(b*c) = ',c.re:5:2,' + ',c.im:5:2,'*i');
  readln;
end.

- 12 -

1EF sem. 1, Laboratorium -

Wstęp do programowania

Ten i inne dokumenty są dostępne w folderze P:\Pascal.

Laboratorium 6

Aplikacje okienkowe

Cel:

Tworzenie aplikacji w środowisku Lazarus

Uwaga.

Dla każdego z zadań należy stworzyć na dysku U:

specjalny folder, gdzie będzie przechowywany plik projektu z
plikami pomocniczymi.

Zad. 6.1

. (na podst. wykładu)

Własnoręcznie stworzyć jedną z aplikacji „StoperX” przed-
stawioną na wykładzie.
Stoper1:

Zbudować na postawie komponentów: TLabel i

Ttimer stoper elektroniczny (zliczanie sekund i minut, start
od wartości 00:00)
Stoper2:

Zmodyfikować Stoper1 tak aby zliczanie sekund

następowało co 100ms, oraz zbudować funkcję wyświetla-
nia czasu, która minuty i sekundy zawsze wyświetla dwu-
cyfrowo.
Stoper3:

Zbudować na postawie komponentów: TPanel

(x2), Ttimer, TButton (x3) stoper elektroniczny: (zliczanie
sekund i minut, start od wartości 00:00, przycisk Star uru-
chamia stoper od nowa, przycisk Stop zatrzymuje stoper,
przycisk Koniec zamyka aplikację, cyfry stopera umieścić
na panelu 2, na panelu 1 umieścić napis „Stoper”)
Stoper4:

Zbudować na postawie komponentów: TPanel

(x2), Ttimer, TButton (x4), Label, stoper elektroniczny:
(zliczanie sekund i minut, start o

d wartości 00:00, przycisk

Reset uruchamia stoper od nowa, przycisk Stop zatrzymu-
je stoper, Start kontynuuje liczenie sekund, przycisk Ko-
niec zamyka aplikację, cyfry stopera umieścić komponen-
cie Label, na panelu

2 umieścić wszystkie przyciski, na

panelu 1 u

mieścić stoper, zliczanie co 200ms.

Zad. 6.2. (na podst.

wykładu lub zad.6.1)

Zmodyfiko

wać aplikację StoperX tak, aby 5 sekundy po

starcie stopera na płótnie formy pojawiało się koło z czar-
nym brzegiem i wnętrzem migającym na czerwono / czar-
no co sekundę. Użyć właściwości Canvas – najlepiej dla
komponentu Image

, ewentualnie dla głównej formy pro-

gramu.

Zad. 6.3

. Dynamiczna zmiana właściwości

W aplikacji z zad 6.1 po 4 sekundach od startu stopera
cyfry zmieniają stan co 200ms zamiast co 1sek., a nagłó-
wek programu zmienia się na „Czas szybko mija”.

Zad. 6.4. Zegar
Napisać aplikację, która w oknie głównym pokazuje aktu-
alny czas.
Wskazówka: funkcja Now (lub funkcja Time) oraz Time-
ToStr.

Zad. 6.5. Poprawiony stoper z przyciskami Start/Stop
Napisać aplikację stopera, która wyświetla różnicę czasu
aktualnego i czasu startu wykorzystując funkcję Time lub
Now

. Program ma posiadać przyciski START (liczenie

czasu od 0) i STOP. Uwaga:

Aplikacja Stoper z wykładu

gubi czas np. podczas uśpienia systemu. To rozwiązanie
ma usunąć tę wadę.

Zad. 6.6.

Dynamiczna zmiana wielkości cyfr

W aplikacji z zad 6.1 wielkość cyfr zmienia się stosownie
do zmiennych rozmiarów okna aplikacji.
Wskazówki: Aby okno mogło zmieniać rozmiary trzeba
właściwość BorderStyle ustawić na bsSizeable. Użyć w
programie właściwości ClientHeight, ClientWidth

Wybrane r

ozwiązania do Laboratorium 6

Zad.6.1. Stoper1

Var min, sek :Integer;
procedure TForm1.Timer1Timer(Sender: TObject);
begin

inc(sek); //tu będziemy co 1000ms

  if sek >= 60 then
  begin
  sek := 0;
  inc(min);
  end;
  Label1.Caption := IntToStr(min)+':'+IntToStr(sek) ;
end;

Zad.6.1. Stoper3

procedure TForm1.ButtonKoniecClick(Sender: TObject);
begin
  Self.Close;
end;

procedure TForm1.ButtonStartClick(Sender: TObject);
begin
  min := 0; sek := 0;
  Panel2.Caption := '00:00';
  Timer1.Enabled := TRUE;
end;

procedure TForm1.ButtonStopClick(Sender: TObject);
begin
  Timer1.Enabled := FALSE;
end;

- 14 -

1EF sem. 1, Laboratorium -

Wstęp do programowania

Ten i inne dokumenty są dostępne w folderze P:\Pascal.

Laboratorium 7. Aplikacje

Zad.7.1.

Zbudować Aplikację „kalkulator” arytmetyczny.

Założenia: (a)dane wprowadzane w dwóch oknach teksto-
wych; (b) wyniki w oknie tekstowym (lub etykiecie); (c) 4
przyciski na działania (+,-,*,/) (d) dwa przyciski: C (czyść), i
Koniec

; (e) działania arytmetyczne wykonywane będą na

dwóch liczbach całkowitych a wynik będzie liczbą całkowi-
tą/rzeczywistą (f) lub działania arytmetyczne wykonywane
będą na dwóch liczbach rzeczywistych .
Każdemu przyciskowi będzie odpowiadał metoda (funkcja)
która będzie wykonywała określone działanie arytmetycz-

ne. Np. przyciskowi

będzie odpowiadała metoda:

procedure TForm1.Button1Click(Sender: TObject);
begin
  a:=strtoint(Edit1.text);
b:=strtoint(Edit2.text);
  c:=a+b;
  Edit3.text:=inttostr(c);
Label1.caption:='suma';
End;
Gdzie: a,b,c; zmienne globalne typu integer zdefiniowane
w klasie Form1 lub  w zmiennych globalnych
(po linii: var Form1 :TForm1)

Zad.7.2.

Zbudować Aplikację „Silnia”, która będzie obliczać

wartość silni dla podanej liczby (Komponenty: Button x1; 1
Edit x1; 1 Label x1)

Zad.7.3 Zbud

ować Aplikację „Licznik”, która będzie zliczać

kliknięcia na przycisku1 oraz zliczać do tyłu po kliknięciu
na przycisku 2, w oknie edycyjnym będzie można ustalić
krotność zliczania (od 1 do 10).

Zad.7.4.

Zbudować Aplikację „Potęgowanie”, która będzie

oblic

zać wartość potęgi danej liczby : a) wersja podstawo-

wa czyli tylko potęga całkowita dodania; b) potęga całkowi-
ta; c) potęga rzeczywista.

Zad.7.5.

Zbudować aplikację, „Równanie” w której można

rozwiązać równanie kwadratowe. Założenia
a) wsp. równania „a, b, c” będą podawane w 3 okienkach
edycyjnych;
b) wyniki rozwiązania (dowolnie, zalecane w 2 okienka
Edit);
c) wersja podstawowa gdzie wsp. a<>0 oraz rozwiązania
rzeczywiste; b) wersja „plus” tzn. równanie stałej, liniowe i
kwadratowe; e) pole wyboru z typem wyniku: rzeczywisty
lub zespolony.