plik

Co to są pszczoły?

Pszczoła – definicja

Pojęcie pszczoła kojarzy się przeciętnemu człowiekowi przede wszystkim z pszczołą miodną Apis
mellifera. Oprócz powszechnie znanej i hodowanej na całym świecie pszczoły miodnej, w rodzaju Apis
mamy jeszcze 3 inne gatunki: malutką pszczołę karłowatą Apis florea, pszczołę olbrzymią Apis dorasta
i pszczołę wschodnią Apis cerana. Spośród nich jedynie pszczoła wschodnia bywa częściej hodowana
przez mieszkańców Azji, pozostałe 2 gatunki nie sprawdziły się w tej roli.

Tymczasem pszczoły to dość liczna gatunkowo grupa owadów, zwana dla odróżnienia od pszczoły
miodnej, pszczołami dziko żyjącymi (rodzina Apoidea). Szacuje się, że na Ziemi żyje ich ok. 30 tysięcy
gatunków, z czego w Polsce zanotowano obecność ponad 470. Zdecydowana większość z nich to
pszczoły samotne.

pszczolinka

obrostka

murarka

smuklik

pszczolinka

trzmiel

Pszczoły  są  blisko  spokrewnione  z  grzebaczowatymi  (to  takie  samotne  osy).  Od  swoich  bliskich
krewnych  różnią  się  przede  wszystkim  rodzajem  spożywanego  pokarmu:  dorosłe  grzebaczowate
chętnie odwiedzają kwiaty, gdzie żywią się pyłkiem i nektarem, jednak swoje larwy żywią pokarmem
mięsnym (z upolowanych i sparaliżowanych jadem owadów), natomiast pszczoły, zarówno w postaci
dorosłej,  jak  i  larwalnej,  zjadają  jedynie  nektar  i  pyłek,  czasem  też  spadź  mszyc.  Wyjątkiem  są  tu
tropikalne  pszczoły  bezżądłowe  Meliponini,  które  okazjonalnie  żywią  się  także  padliną.  Pewnym
„łącznikiem”  pomiędzy  grzebaczowatymi  a  pszczołami  są  tzw.  kleptopasożyty  (pszczoły,  które
korzystają z cudzych gniazd i zapasów): ich larwy zjadają, oprócz zapasu pyłku zgromadzonego przez
samice gospodarza, często również jajo lub młodą larwę prawowitej „właścicielki” gniazda. A więc są
w pewnym stopniu drapieżne.

Przodkowie pszczół pojawili się na Ziemi około 70 mln lat temu, a ewolucja tych błonkówek jest ściśle
związana  z  ewolucją  roślin  kwiatowych:  równolegle  z  powstawaniem  nowych  form  w  budowie
kwiatów  (np.  długie  rurki  kwiatowe)  u  pszczół  pojawiały  się  odpowiednie  przystosowania  do  tych
nowości (np. wyjątkowo długie języczki).

2. Budowa pszczoły

Ciało pszczoły zbudowane jest, podobnie jak u innych owadów, z głowy, tułowia i odwłoka. Na głowie
występuje para oczu złożonych, 3 przyoczka, para czułków oraz aparat gębowy typu gryząco-ssącego
(według niektórych autorów gryząco-liżącego). Do tułowia przytwierdzone są dwie pary skrzydeł oraz
trzy pary odnóży, natomiast na końcu odwłoka u samic (i robotnic gatunków społecznych) znajduje
się żądło. Długość ciała pszczoły, w zależności od gatunku, może się wahać od 2 do 30 mm (w
tropikach nawet do 40 mm). Najmniejszymi pszczołami spotykanymi w Polsce są smukliki, np.
Evylaeus morio (ok. 4-5 mm), a największymi samice trzmielca Psithyrus rupestris (25 mm).

Pszczoła miodna (apis mellifera)

3. Zachowanie społeczne

Wśród  pszczół  spotykamy  wszystkie  stopnie  organizacji  społecznej.  Zdecydowaną  większość
gatunków  stanowią  pszczoły  samotne.  Każda  samica  samodzielnie  buduje  gniazdo,  zaopatruje
je w zapas pokarmu, składa jajo i na tym kończy się jej kontakt z potomstwem. Taki typ zachowania
występuje np. u lepiarek, samotek, obrostek, murarek, pszczolinek i części smuklików.

W  przypadku  zachowania  podspołecznego  samica  jeszcze  przez  jakiś  czas  opiekuje  się  swoimi
larwami,  natomiast  w  zachowaniu  półspołecznym  dochodzi  podział  pracy,  polegający  na  tym,  że
kasta  robotnic  opiekuje  się  młodymi  z  kasty  płciowej.  Przykłady  takich  zależności  znajdujemy  np.
u niektórych smuklików.

Ciekawym  zjawiskiem  jest  wśród  pszczół  tzw.  kleptopasożytnictwo,  czyli  pasożytnictwo  gniazdowe.
Polega  ono  na  tym,  że  samica  kleptopasożyta  nie  buduje  własnego  gniazda  i  nie  gromadzi  w  nim
zapasu pokarmu dla swego potomstwa, ale korzysta z gotowego, zbudowanego i zaprowiantowanego
przez pszczołę innego gatunku.

3.1.

Życie w ulu

Rój pszczeli składa się z królowej-matki, robotnic oraz trutni. Każda rodzina buduje gniazdo złożone
nawet  z  50  tysięcy  osobników.  Pszczoły  przechodzą  przeobrażenie  zupełne,  to  znaczy,  że  z  jaj
wylęgają  się  larwy  (czerw),  a  te  przekształcają  się  w  nieruchomą  poczwarkę.  Dopiero  z  poczwarki
(która  zresztą  kształtem  przypomina  dorosłą  pszczołę)  wykluwa  się  postać  dorosła  -  imago.
Z  jaj  diploidalnych,  które  składa  tylko  matka,  wylęgają  się  samice.  W  zależności  od  sposobu

odżywiania z larw wyrastają albo robotnice, albo królowe-matki. Larwy są karmione miodem (który
nie zawiera substancji białkowych) i mleczkiem (zawierającą białkową wydzieliną gruczołów
ślinowych) oraz papką miodowo-pyłkową. Larwy, które mają się przeistoczyć w robotnice i samce są
karmione mleczkiem tylko 3 dni, natomiast larwy-królowe są karmione mleczkiem do samego
przeistoczenia w poczwarkę.

Życie królowej-matki

Komórki, w których rozwijają się samice-potencjalne matki, są wyraźnie większe i mają wypukłe
wieczka. Królowa ma za zadanie składanie jaj. Każda matka kopuluje tylko raz w życiu i odbywa się to
w trakcie tzw. "lotu godowego”, który odbywa się w wiosenny, ciepły, bezwietrzny dzień, z reguły
między godz. 12.00 a 18.00. Trutnie bezpośrednio po akcie umierają z powodu wynicowania aparatu
kopulacyjnego i utraty dużej ilości energii, jaką pochłania sam akt kopulacji.

Życie robotnicy

Robotnice,  podobnie  jak  królowa,  są  stałymi  mieszkańcami  ula.  Zwykle  jest  ich  ok.  50  tysięcy.
Robotnice  żyją  ok.  38  dni  latem  i  6  miesięcy  zimą.  Przez  całe  życie  są  posłuszne  sygnałom
chemicznym (feromonom), które wydziela królowa. W sześciokątnych komorach plastra znajduje się
średnio  6  tys.  jaj,  9  tys.  larw  i  20  tys.  poczwarek.  Wszystkie  te  stadia  rozwojowe  pszczoły
są  dokarmiane  i  obsługiwane  (czyszczone)  przez  robotnice.  Do  podstawowych  funkcji  robotnic
należy:



czyszczenie komórek, do których królowa składa jaja



pielęgnowanie larw



wypacanie wosku i budowa plastrów



odbieranie nektaru od robotnic-zbieraczek



stróżowanie u wejścia oraz wentylowanie ula



zbieranie pokarmu (nektaru, pyłku) i wody.

Zaraz  po  przepoczwarzeniu  robotnica  przystępuje  do  pracy.  W  zależności  od  przydzielonej  akurat
funkcji  może  się  ona  zajmować  pielęgnowaniem  gniazda  lub  jego  obroną,  czy  też  pracami
porządkowymi.  Szczególną  rolę  pełnią  pszczoły  zbieraczki.  Ich  zadanie  polega  na  wędrowaniu  po
okolicy  oraz  poszukiwaniu  kwiatów  nektarowych  i  pyłkodajnych.  Odnalezione  pożywienie
rozprowadzane  jest  sprawiedliwie  wśród  mieszkańców  gniazda.  Zbieraczki  produkują  z  substancji
zawartych  w  pożywieniu  miód  oraz  wosk.  Miód  jest  gromadzony  w  plastrach  zbudowanych
z sześciokątnych woskowych komórek. Wosk jest materiałem budulcowym.

Pszczoła zbieraczka

Robotnica  zostaje  zbieraczką  mniej  więcej  w  21  dniu  życia;  jest  to  ostatni  etap  jej  "kariery
społecznej".  Każda  pszczoła  zbieraczka  obiera  sobie  tylko  jeden  rodzaj  kwiatów  i  do  gniazda  znosi
tylko  jeden  rodzaj  pożytku.  Każda  pszczoła  w  trakcie  poszukiwania  pożytku  odżywia  się  miodem,
którego zapas zgromadziła w wolu przed opuszczeniem ula.

Zbieraczki pyłku

Pszczoły znoszące do ula pyłek rozdzierają pylniki kwiatów żuwaczkami i zlepiają ziarna pyłku w kulkę
miodem,  którego  zapas  zabrały  do  wola  przed  opuszczeniem  gniazda.  W  górnym  członie  tylnych
odnóży  znajduje  się tzw.  koszyczek,  do  którego  pszczoła  przesuwa  pyłkowe  kulki.  Gdy  koszyczki  na
obu odnóżach napełnią się i zaczynają wyglądać jak wypchane siatki z zakupami, pszczoła wraca do
ula  i  oddaje  pożytek  pszczole  magazynierce.  Zawartość  koszyczka  (obnóże)  ulega  fermentacji
i przekształca się w pierzgę, która jest jednym z głównych pokarmów młodych pszczół.

Tańczące pszczoły

Niezwykle  interesującym  fenomenem  życia  społecznego  pszczół  miodnych  jest  specjalny  taniec
sygnalizacyjny,  który  pszczoła  zbieraczka  odbywa  w  gnieździe  po  odkryciu  nowego  źródła  pożytku.
Jeśli  znajduje  się  ono  blisko,  pszczoła  tańczy,  zataczając  koło,  jeśli  dalej  (10-40  m)  tańczy  po  linii
tworzącej  półksiężyc.  Jeszcze  dalsze  źródło  pożytku  sygnalizowane  jest  ósemkami.  Krzywe  i  kąty,
które  "rysuje"  w  tańcu  zbieraczka,  są  dodatkowymi  informacjami  o  położeniu  źródła  pożytku
w stosunku do słońca. Rodzaj podrygów informuje o skali trudności przedsięwzięcia.

Jak to wszystko funkcjonuje?

Jedyną funkcją matki, poza składaniem jaj, jest wytwarzanie feromonów zachęcających robotnice do
opieki nad matką oraz określających chemiczną identyfikację roju. Dzięki substancjom wydzielanym
przez  nią,  każda  pszczela  rodzina  ma  pewien  charakterystyczny  zapach.  Pozwala  on  robotnicom
rozpoznawać członków własnej społeczności. Jeżeli   w gnieździe pojawi się pszczoła z innej rodziny,
może  zostać  zabita.  Przeżyje,  jeśli  przyniosła  nektar  bądź  pyłek.  Również  młoda  pszczoła,  która
jeszcze  nie  nabyła  zapachu  własnego  roju,  może  przeżyć.  Organizacja  pracy  roju  opiera  się  na
przekazywaniu sygnałów feromonowych pomiędzy robotnicami.

Pszczele społeczeństwo może istnieć wiele lat, również w klimacie umiarkowanym, ponieważ matka
i  robotnice  mogą  w  ulu  przezimować.  Samce  przed  zimą  zostają  z  ula  siłą  wypraszane  i  czeka  je
niechybna  śmierć  na  wygnaniu.  Przed  zimą  robotnice  gromadzą  zapasy,  a  zimą  nie  opuszczają  ula.
Aktywność pszczół w tym okresie znacznie maleje. Zahamowane zostaje nawet wydalanie odchodów,
które gromadzą się w powiększonym  w tym okresie rectum. Zimą rodzina jest mniej liczna - nie ma
ani trutni, ani larw, ani jaj. Robotnice gromadzą się w kłębie, ogrzewając się wzajemnie i utrzymując
wewnątrz kłębu temperaturę 32-36 °C.

II.

Znaczenie pszczół w przyrodzie i w życiu człowieka

Podstawową  rolą,  jaką  pszczoły  pełnią  w  przyrodzie,  jest  zapylanie  roślin  okrytozalążkowych.
Wprawdzie  w  zapylaniu  niektórych  roślin  ważną  rolę  pełnią  inne  grupy  owadów,  np.  motyle,
muchówki  i  chrząszcze,  jednak  większość  roślin  zapylana  jest  przez  różne  gatunki  pszczół.  Ciało
pszczoły  przystosowane  jest  do  przenoszenia  pyłku  –  obficie  pokrywające  je  włoski  są  często
rozwidlone,  przez  co  zwiększa  się  przyczepność  ziaren  pyłku.  Pszczoły  wykształciły  też  specjalne
organy  do  transportowania  pyłku,  w  postaci  szczotek  brzusznych  (np.  u  miesiarek)  –  takie  pszczoły
nazywamy  brzuchozbieraczkami  -  lub  odpowiednio  owłosionych  nóg  trzeciej  pary,  zwanych
nogozbieraczkami.  U  pszczoły  miodnej  i  trzmieli  powstał  jeszcze  bardziej  wyspecjalizowany  twór,
zwany  koszyczkiem:  na  goleniu  trzeciej  nogi  znajduje  się  gładkie  zagłębienie  otoczone  wieńcem
gęstych,  długich  włosków.  Gromadzony  w  koszyczku  pyłek  zbijany  jest  w  owalną  grudkę,  zwaną
obnóżem. Najprymitywniejsze pszczoły, jak np. samotki, nie mają specjalnych urządzeń do transportu
pyłku – zebrany pokarm przenoszą w wolu.

trzmiel ma specjalne koszyczki do

przenoszenia pyłku

długi języczek pozwala sięgać do

dna kielichów

widoczny po lewej grzebyk służy

do sczesywania pyłku

smuklik należy do nogozbieraczek

miesiarka jest typową

brzuchozbieraczką

samotki przenoszą pokarm

w wolu

Poza  tym  pszczoły  wchodzą  w  skład  skomplikowanych  łańcuchów  troficznych,  stanowiąc  źródło
pokarmu  dla  innych  organizmów.  Są  bardzo  ważnym  składnikiem  całego  ekosystemu  –  roślin,
zwierząt i człowieka, ponieważ poprzez przenoszenie poprzez przenoszenie przez owady pyłku czym
powodują  zapylenie1 kwiatów.  Plony  trzech  czwartych  gatunków  i  odmian  uprawianych  przez  nas
roślin zależą od obecności pszczół. Nawet jeśli rośliny mogą być częściowo wiatro- lub samopylne, ich
plony są wtedy znacznie mniejsze, a owoce mają mniejszą  wartość spożywczą.  Ponadto od wieków
człowiek  korzysta  z  produktów  pszczoły  miodnej,  jakimi  są  miód,  wosk  pszczeli,  mleczko  pszczele
i  tym  podobne  substancje  powstające  w  ulu.  Jad  pszczoły  miodnej  wykorzystywany  jest  w  tzw.
apiterapii  do  leczenia  wielu  schorzeń,  np.  natury  reumatycznej,  a  propolis  do  produkcji  cenionych
kosmetyków.

W ostatnich czasach nie tylko pasieki są dowożone w pobliże upraw w czasie ich kwitnienia. Jako
zapylacze wykorzystywane są również inne pszczoły, takie jak trzmiele, czy murarki Osmia rufa,
miesiarki Megachile rotundata i spójnice Melitta leporina.

Zapylenie- zapylenie to pozostawienie pyłku na słupku. Z tego połączenia właśnie powstaje owoc.

III. Środowisko życia pszczół

W związku z rodzajem pokarmu, jaki jest pszczołom niezbędny do życia, jest faktem oczywistym, że
występują one wszędzie tam, gdzie istnieje odpowiednia ilość i rodzaj odpowiadającego im pokarmu.
Drugim  ważnym  czynnikiem  warunkującym  występowanie  pszczół,  jest  obecność  odpowiednich
miejsc  do  gniazdowania.  Pszczoły  gniazdujące  w  ziemi,  takie  jak  pszczolinki,  smukliki  czy  obrostki,
będą  budowały  gniazda  na  różnego  rodzaju  przydrożach,  skarpach  i  miedzach.  Te  gniazdujące  w
suchych  łodygach  roślin,  np.  murarki  i  miesiarki  –  w  miejscach,  gdzie  takie  suche  rośliny  pozostają
nieusunięte z poprzedniego roku, czyli na ugorach, polanach leśnych, itp.

W  zależności  od  upodobań  wyróżniamy  pszczoły  charakterystyczne  dla  terenów  otwartych,  np.
obrostki,  smukliki,  gatunki  leśne,  np.  trzmiel  leśny,  czy  pszczolinka  oraz  gatunki  zaroślowe,  czyli
występujące  w  parkach,  niedużych  śródpolnych  zadrzewieniach  oraz  na  styku  lasu  i  terenów
otwartych,  jak  trzmiel  ogrodowy,  czy  trzmiel  parkowy.  Istnieją  też  pszczoły  gniazdujące  w  tak
nietypowych  miejscach,  jak  opuszczone  muszle  ślimaków  –  takie  zachowanie  przejawia  murarka
Osmia bicolor i żeby znaleźć jej gniazdo musimy najpierw wypatrzyć puste muszle ślimaków.

Jeśli chcemy zwiększyć różnorodność pszczół w naszym środowisku, musimy zapewnić im zatem nie
tylko obecność odpowiednich roślin pokarmowych o różnych spektrach kwitnienia, ale również
odpowiednie miejsce do gniazdowania, np. w postaci sztucznych gniazd.

w glinianych ścianach budynków

żyje wiele owadów,

w tym i pszczoły

tam, gdzie ich nie ma buduje się

siedliska zastępcze

każdy może sobie zrobić takie

sztuczne gniazda dla pszczół

IV. Problem masowego wymierania pszczół

Od wielu już lat pszczelarze na całym świecie alarmują opinię publiczną w związku z obserwowanym
masowym wymieraniem całych rodzin pszczelich. Doczekało się ono nawet fachowej nazwy – CCD od
Colony Collapse Disorder. Mówiąc najprościej, u pszczół dotkniętych syndromem masowego ginięcia
CCD, występuje dużo wyższa liczba patogenów, pestycydów i pasożytów, podczas gdy u pszczół
niedotkniętych syndromem ich liczba jest niższa.

Trwają  dyskusje  nad  przyczyną  tego  zjawiska,  powstają  wciąż  nowe  teorie.  Wydaje  się  jednak,
że rację mają ci, którzy winą za ten fakt obarczają nie jeden, konkretny czynnik, ale nałożenie się na
siebie  kilku jednocześnie występujących zagrożeń. Głównym jest oczywiście wzrastająca chemizacja
upraw  –  wprawdzie  zakazuje  się  stosowania  znanych  silnych  trucizn  (głownie  pestycydów),  jednak
ciągle wprowadza się nowe środki ochrony roślin, nie do końca poznając ich długoterminowy wpływ
na  owady,  w  tym  pszczoły.  Drugim  jest  ogólny  spadek  odporności  pszczół,  spowodowany
najprawdopodobniej  niekontrolowanym  obrotem  rodzinami  pszczelimi  pomiędzy  różnymi  krajami,
a  nawet  kontynentami,  prowadzący  do  przenoszenia  chorób  i  pasożytów  pszczół  na  nowe miejsca.
Niektórzy uważają, że rozrastająca się w szybkim tempie sieć telefonii komórkowej zakłóca orientację
pszczół w terenie, uniemożliwiając robotnicom bezpieczny powrót do uli.

Oprócz  zmniejszającej  się  szybko  liczby  rodzin  pszczelich,  obserwuje  się  także  spadek  populacji
pszczół  dziko  żyjących.  Problem  jest  zatem  znacznie  poważniejszy  i  nie  dotyczy  jedynie  hodowców
pszczół miodnych.

W wielu krajach podejmuje się różne kroki w celu poprawy sytuacji pszczół w środowisku. W Polsce
niektóre z tych owadów objęto ochroną gatunkową.

Pod  ścisłą  ochroną  znajdują  się:  rozrożka  chabrowa,  porobnica  mularka,  porobnica  opylona,
porobnica  włochatka,  zadrzechnia  czarnoroga,  zadrzechnia  fioletowa  oraz  wszystkie  gatunki
trzmieli  (z  wyjątkiem  trzmiela  kamiennika  i  trzmiela  ziemnego),  które  znajdują  się  pod  częściową
ochroną.  Ochrona  częściowa  umożliwia  handel  rodzinami  trzmieli,  wykorzystywanymi  do  zapylania
upraw.

W  ostatnich  latach  zyskały  sobie  popularność  różne  akcje  związane  z  poprawą  warunków  pszczół
dziko  żyjących  w  naszym  kraju.  Można  to  osiągnąć  poprzez  odpowiedni  dobór  roślin  uprawianych
w  ogrodach,  na  balkonach  oraz  w  tzw.  zieleni  miejskiej,  zapewniający  stałe  źródło  pokarmu  wielu
gatunkom  pszczół  w  ciągu  całego  sezonu  wegetacyjnego.  Drugim  ważnym  działaniem  jest
zapewnienie  pszczołom  odpowiedniej  ilości  miejsc  do  założenia  gniazda.  Dlatego  wskazane  jest
pozostawianie w ogrodzie „dzikich zakątków”, gdzie ziemia nie jest skopana przez 2-3 lata,  a suche
rośliny  pozostawione  na  miejscu  lub  przeniesione  na  kompost  nie  są  spalane.  Ponadto  można
umieszczać  w  odpowiednich  miejscach  sztuczne  gniazda  dla  pszczół  oraz  domki  dla  trzmieli.  Liczne
propozycje znaleźć można w internecie.

Pozornie  ocieplenie  klimatu  wpływa  na  pszczoły  pozytywnie  –  w  końcu  są  organizmami
zmiennocieplnymi, które nie mogą funkcjonować w niskich temperaturach. Jeśli więc zimy są krótsze,
a  okres  wegetacyjny  dłuższy,  pszczoły  mogą  dłużej  być  aktywne.  Być  może  z  tego  powodu  gatunki
południowe  będą powoli rozszerzać  swoje areały na północ.  Jednak jeśli chodzi o pszczołę miodną,
to  sprawa  wygląda  inaczej.  Pszczoły  w  ulu  nie  zapadają  w  stan  hibernacji  na  okres  zimy,  jedynie
pozostają  w  stanie  niższej  aktywności.  Jeśli  jednak  temperatura  na  zewnątrz  podniesie  się
wystarczająco, robotnice rozpoczynają za wcześnie loty w poszukiwaniu pokarmu, chociaż rośliny nie
reagują tak szybko na zmiany pogody, zwłaszcza jeśli zima była sucha. Robotnice wydatkują energię
na loty, nie dostając nic w zamian  – nie ma jeszcze kwiatów produkujących nektar i pyłek. Może to
doprowadzić do głodowania całych rodzin pszczelich, jeśli wcześniej wyczerpią im się zapasy miodu,
którego  nie ma z czego produkować.

Pszczoła w najbliższym środowisku

Aby  pokazać  najmłodszym  pszczoły  w  ich  naturalnym  środowisku,  należy  się  udać  do  najbliższego
ogrodu, ewentualnie  na kwiecistą łąkę  lub na tereny podmiejskie,  z dużą ilością roślin ruderalnych.
Należy  obserwować  rośliny  aktualnie  kwitnące  –  prędzej  czy  później  na  pewno  przylecą  do  nich
pszczoły.  Będą  to  zarówno  pszczoły  miodne,  o  charakterystycznej,  znanej  wszystkim  sylwetce
i  zachowaniu  (ważne  jest  np.  to,  że  nie  boją  się  człowieka  i  nie  uciekają,  gdy  się  zbliżamy),  jak  i  te
dziko  żyjące.  Ponieważ  ta  druga  grupa  pszczół  jest  bardzo  zróżnicowana  (od  trzmieli,  poprzez
porobnice  i  miesiarki,  aż  do  drobnych  pszczolinek  i  smuklików),  istnieje  możliwość  pomylenia  ich
z  innymi  owadami,  np.  osami  grzebaczowatymi  lub  z  muchówkami  z  rodziny  bzygowatych
(Syrphidae).  Co do muchówek, to najlepszą cechą, odróżniającą je od pszczół jest obecność jedynie
1  pary  skrzydeł  (druga  jest  zredukowana  do  buławkopodobnych  „przezmianek”),  podczas  gdy
wszystkie  pszczoły  mają  po  2  pary  skrzydeł.  Sprawa  z  grzebaczami  jest  trochę  trudniejsza,  jednak
bardziej  przypominają  one  osy  niż  pszczoły  i  często  są  kontrastowo,  żółto-czarno  ubarwione  oraz
słabo owłosione. Pszczoły z kolei, są często pokryte gęstymi włoskami, a przeważające u nich kolory
to brąz i czarny. Niezaprzeczalnym dowodem na to, że widzimy przed sobą pszczołę, będzie obecność
na  jej  nogach  włosków  gęsto  pokrytych  pyłkiem  (u  brzuchozbieraczek  natomiast  obecność  szczotki
brzusznej na spodzie odwłoka).

Jeśli chodzi o pszczołę miodną to warto obejrzeć dokładniej pracujące na kwiatach robotnice – przy
odrobinie szczęścia można będzie zauważyć przedstawicielki różnych ras (jeśli w okolicy jest więcej
niż jedna pasieka), różniące się m.in. kolorami odwłoka. Dobrze jest zrobić im kilka fotografii,
a następnie zestawić ze sobą na jednej stronie – różnice będą bardziej widoczne.

W każdym rodzaju środowiska na pewno nie zawiodą trzmiele. Spotykamy je zarówno w ogrodach,
jak i na łąkach, na obrzeżach lasów i na śródleśnych polanach. Odwiedzają nawet rośliny kwitnące na
naszych balkonach w środku miasta. Dodatkową zaletą trzmieli jako obiektów do obserwacji jest to,
że aktywne są przez cały sezon wegetacyjny, są nieagresywne i nie użądlą, jeśli się ich nie próbuje
chwytać, nie są też tak płochliwe jak inne dziko żyjące pszczoły. Są również duże – można bez użycia
lupy obejrzeć ich budowę i zachowanie podczas odwiedzania kolejnych kwiatów.

Najlepszym rozwiązaniem jest stworzenie w pobliżu szkoły ogródka przyjaznego pszczołom (patrz
poniżej), w którym będzie można podglądać te niezwykłe owady przy pracy.

Gatunki roślin proponowane do ogrodu „sprzyjającego pszczołom”:

Ogródek skalny: rozchodnik, rojnik, macierzanka, skalnica, zawciąg, dąbrówka rozłogowa, wrzosiec,
żagwin, dzwonek karpacki, kocanki, płomyk szydlasty i inne, lawenda, miodunka.

Wokół oczka wodnego: bergenia, mięta, kozłek lekarski, tojeść, funkie.

Na suchej skarpie: dziewanna, sasanka, posłonek, różne rodzaje goździków, mikołajek, dziurawiec,
wiesiołek–bardziej dla motyli.

Na rabatach: serduszka wspaniała, łubin, orliki, dzwonki, naparstnice, krwawnik żółty, pierwiosnki,
jeżówki, pysznogłówka, słonecznik, zawilce, ostróżka, tawułki, facelia, nagietki, nasturcje, malwy.

Ogródek ziołowy: bazylia, cząber, lebiodka (oregano), tymianek, melisa, szałwia, ogórecznik,
szczypiorek „siedmiolatka”, hyzop lekarski, kolendra, kminek, majeranek, lubczyk, koperek.

Dziki zakątek: mniszki, nostrzyki, wrotycz, rumianek, koniczyna biała i czerwona, osty, chabry
(np. nadreński), krwawnik, stokrotki, dzika marchew.

Drzewa: owocowe (jabłonie, wiśnie, śliwy, grusze), jarzębina, lipa, klon zwyczajny.

Krzewy: dzika róża, jaśminowiec, kalina, śnieguliczka, tawuła, tarnina.