Tam, gdzie stało ZOMO...
Instytucje milicyjne okresu PRL
Tam, gdzie stało ZOMO...
Instytucje milicyjne okresu PRL
1943/1944 r. dwie koncepcje organów przymusu
w obozie polskich komunistów
PPR
polscy komuniści
w ZSRR
podporządkowanie organów
przymusu radom narodowym
powielenie modelu radzieckiego
21 lipca 1944 r. manifest PKWN
[…] Rodacy! (…) Polski Komitet Wyzwolenia
Narodowego nakazuje natychmiastowe rozwiązanie
tzw. granatowej policji. Rady Narodowe tworzą
niezwłocznie podlegającą im Milicję Obywatelską,
której zadaniem będzie utrzymanie porządku i
bezpieczeństwa. […]
21 lipca 1944 r. manifest PKWN
27 lipca 1944 r. dwa dekrety PKWN:
1) rozwiązujący Policję Państwową
2) ustanawiający Milicję Obywatelską
15 sierpnia 1944 r. KRN zatwierdza dekrety
Dekret PKWN z dn. 15 sierpnia 1944 r.
o ustanowieniu Milicji Obywatelskiej
[…] Art. 1. Każda Rada Narodowa Miejska, czy Gminna ustanawia
Milicje, dla strzeżenia bezpieczeństwa i porządku publicznego na terenie
swego działania.
Art. 2. Miejscowa Milicja Obywatelska podlega pod względem
gospodarczym i budżetowym oraz z punktu widzenia kontroli społecznej
Radzie Narodowej, która ją ustanowiła, i działa na podstawie
rozporządzeń, zarządzeń i instrukcji wydanych przez Kierownika
Resortu Bezpieczeństwa Publicznego.
Art. 3. Władzą nadzorczą i zwierzchnią w stosunku do Milicji
Obywatelskiej jest władza Bezpieczeństwa Publicznego I instancji.
Art. 4. Dekret niniejszy wchodzi w życie z dniem ogłoszenia.
Art. 5. Wykonanie dekretu porucza się Kierownikowi Resortu
Bezpieczeństwa Publicznego.
Dekret PKWN z dn. 7 października 1944 r. o MO
[…] Art. 1. MO jest prawno-publiczną formacją służby Bezpieczeństwa Publicznego.
Art. 2. Do zakresu działania MO należy: a) ochrona bezpieczeństwa, spokoju i
porządku publicznego; b) dochodzenie i ściganie przestępstw; c) wykonywanie zleceń
władz administracyjnych, sądów i prokuratury w zakresie prawem przewidzianym.
[…] Art. 4. MO podlega Kierownikowi Resortu Bezpieczeństwa Publicznego. Na
czele MO stoi Komendant Główny.
Art. 5. Komendanta Głównego MO mianuje i zwalnia Polski Komitet Wyzwolenia
Narodowego na wniosek Kierownika Bezpieczeństwa Publicznego. […]
Art. 6. […] organizację wewnętrzną, szczegółowy zakres działania władz MO,
stosunki służbowe w MO, jak również prawa i obowiązki, odpowiedzialność
dyscyplinarną członków MO określi rozporządzenie Kierownika Resortu
Bezpieczeństwa Publicznego.
Art. 7. Kontrolę społeczną nad działalnością MO […] sprawują rady narodowe
terytorialnie właściwe, za pośrednictwem swoich prezydiów względnie przez
wyłonione komisje.
18 marca 1949 r. rozkaz kierownika aparatu
bezpieczeństwa publicznego dotyczący pełnego
organizacyjnego podporządkowania MO
aparatowi bezpieczeństwa publicznego
§ 1 rozkazu → działalność organów MO na wszystkich
szczeblach zespolona i powiązana z pracą całego aparatu
bezpieczeństwa pod kierownictwem ministerstwa i
urzędów bezpieczeństwa publicznego
Ideologizacja służby bezpieczeństwa
por.: pion polityczno-wychowawczy w
strukturze MO
por.: nowe obowiązki MO, np. zwalczanie
pijaństwa, zabezpieczanie akcji skupu zboża,
walka ze stonką ziemniaczaną
1954 r. audycje płk Józefa Światły
i burza na szczytach władzy
dekret z dn. 7 grudnia 1954 r. Rady Państwa PRL
o naczelnych organach administracji państwowej
w zakresie spraw wewnętrznych
i bezpieczeństwa publicznego
Dekret z dn. 7 grudnia 1954 r.
W celu usprawnienia działalności organów bezpieczeństwa
publicznego,
wzmocnienia,
ochrony
własności
społecznej,
bezpieczeństwa i mienia obywateli, pogłębienia kontroli społecznej
i zacieśnienia więzi organów państwowych z masami pracującymi,
dalszego umocnienia praworządności ludowej, rozszerzenia
uprawnień rad narodowych w zakresie zabezpieczenia porządku i
ładu wewnętrznego powierza się kierownictwo administracją
spraw wewnętrznych i ochronę bezpieczeństwa publicznego
odrębnym organom – Ministerstwu Spraw Wewnętrznych i
Komitetowi do spraw Bezpieczeństwa Publicznego przy Radzie
Ministrów.
Dekret z dn. 7 grudnia 1954 r.
[…] Art. 1. Tworzy się urząd Ministra Spraw Wewnętrznych.
Art. 2. Zakres działania Ministra Spraw Wewnętrznych obejmuje:
1) kierownictwo działalnością MO […].
Art. 4. 1. Do zakresu działania rad narodowych i ich prezydiów
należą: nadzór i kontrola nad działalnością MO [...].
Art. 6. 1. Komitet do Spraw Bezpieczeństwa Publicznego jest
organem Rządu PRL w zakresie bezpieczeństwa publicznego. […]
Art. 9. Znosi się urząd Ministra Bezpieczeństwa Publicznego. […]
Koniec separacji MO i aparatu bezpieczeństwa
ustawa z dn. 13 listopada 1956 r.
o zmianie organizacji naczelnych oragnów administracji publicznej
w zakresie bezpieczeństwa publicznego
Art. 1. 1. Znosi się Komitet ds. Bezpieczeństwa Publicznego przy
Radzie Ministrów.
2. Sprawy ochrony ustroju ludowo-demokratycznego ustalonego w
Konstytucji PRL i interesów Państwa przed wrogą dzialalnością
szpiegowską i terrorystyczną przechodzą do zakresu działania
Ministra Spraw Wewnętrznych.
Wewnętrzne reformy MO w latach 1955-80
por.: przywrócenie pionu techniki kryminalistycznej
prof. P. Majer: (…) stosunkowo najmniejsze sukcesy w
dziale wewnętrznej reformy milicja odnotowała przy
próbie zracjonalizowania jej kontaktów ze społeczeństwem
(...)
por.: akcja Porządek, uspołecznianie MO i jej wizerunek
w społeczeństwie
działalność ZOMO a wizerunek MO
Zmotoryzowane Odwody Milicji Obywatelskiej
(ZOMO)
4 grudnia 1956 r. decyzja Rady Ministrów o powołaniu ZOMO
najważnijsze zadania:
- prowadzenie działań milicyjnych w warunkach poważnego
zagrożenia lub naruszenia porządku i bezpieczeństwa
publicznego,
- prowadzenie pościgów za szczególnie niebezpiecznymi
przestępcami,
- ochrona porządku publicznego podczas akcji ratowniczych,
klęsk żywiołowych i katastrof,
- ochrona bezpieczeństwa i porządku publicznego podczas
przejazdów pociągów specjalnych, kolumn samochodowych,
imprez i uroczystości publicznych
Ku alienacji MO – lata 1980-89
koniec lat 70. i początek lat 80. - rola SB i MO w wygaszaniu
strajków i demonstracji – milicja-gestapo i atmosfera wrogości
19 marca 1981 r. prowokacja bydgoska
nadzieje na współpracę MO i „Solidarności”, idea związku
zawodowego milicjantów
13 grudnia 1981 r. - 22 lipca 1983 r. stan wojenny
internowania i rozmowy profilaktyczno-wychowawcze
16 grudnia 1981 r. tragedia w kopalni „Wujek”
ustawa z dn. 14 lipca 1983 r. o urzędzie ministra spraw
wewnętrznych i zakresie działania podległych mu organów
Ustawa z dn. 14 lipca 1983 r.
Art. 1. 1. Minister Spraw Wewnętrznych jest naczelnym organem
administracji państwowej w dziedzinie ochrony bezpieczeństwa i
państwa i porządku publicznego, a także ochrony przed
bezprawnymi zamachami na życie i zdrowie ludzkie oraz dorobek
materialny i kulturalny społeczeństwa.
2. Minister Spraw Wewnętrznych, w ramach swoich kompetencji,
strzeże praworządności ludowej oraz współdziała z innymi
organami państwowymi w zakresie ochrony praw i wolności
obywatelskich. […]
Art. 5. 1. Minister Spraw Wewnętrznych wykonuje swoje zadania
poprzez Służbę Bezpieczeństwa, MO, podległe jednostki wojskowe i
straż pożarną. […]
Okrągły Stół i jego konsekwencje
co dalej?
22 sierpnia 1989 r. uchwała Rady Ministrów dotycząca struktury
resortu spraw wewnętrznych
7 września 1989 r. zniesienie ZOMO
23 listopada 1989 r. zniesienie ORMO
6 kwietnia 1990 r. przyjęcie przez Sejm tzw. pakietu ustaw
policyjnych → urząd Ministra Spraw Wewnętrznych i dwie
podległe mu formacje – Urząd Ochrony Państwa i Policja
Ochotnicza Rezerwa Milicji Obywatelskiej
(ORMO)
22 lutego 1946 r. zarządzenie Ministra Spraw Wewnętrznych
dotyczące trybu i formy organizowania Oddziałów ORMO
cel: wzmożenia walki z bandytyzmem, rabunkami i innego rodzaju
przestępstwami oraz wzmocnienie ochrony spokoju i porządku
publicznego
organizacyjna podległość formacji MO
służba: bezpłatna, honorowa i dobrowolna
upolitycznienie formacji – por.: rola ORMO w okresie wyborów,
szkolenia polityczne, ORMO i tzw. bitwa o handel
Ochotnicza Rezerwa Milicji Obywatelskiej
(ORMO) [c.d.]
rozkaz Komendanta Głównego MO z dn. 20 października 1951r.
dotyczący realizacji instrukcji organizacji i pracy ORMO
zadaniem ORMO pomoc MO w utrzymaniu porządku, ładu
publicznego w Polsce Ludowej, w zwalczaniu jej wrogów, bandytów,
terrorystów, dywersantów i wszystkich innych szkodników
[...] dobrze zorganizowana ORMO otoczona należytą opieką,
wyszkolona i uświadomiona politycznie stanowi przedłużone ramię
organów MO, docierające do najdalszych zakątków wrogiej
działalności reakcyjnej, spekulantów i złodziei dobra narodowego [...]
Ochotnicza Rezerwa Milicji Obywatelskiej
(ORMO) [c.d.]
1955-56 r. od partyjnej bojówki do organizacji społecznej
profilaktyczno-wychowawcza funkcja ORMO i ogniwa
specjalistyczne
ustawa z dn. 13 czerwca 1967 r. o ORMO:
ORMO organizacją o charakterze społecznym zrzeszającą
oddanych socjalizmowi i Polsce Ludowej obywateli, gotowych
czynnie i w sposób zorganizowany uczestniczyć w ochronie ładu i
porządku publicznego
najważniejsze zadania:
- rozwijanie i umacnianie wśród szerokich rzesz społeczeństwa
poszanowania zasad współżycia społecznego oraz kształtowanie
właściwego stosunku do mienia społecznego,
- uczestnictwo w czynach społecznych,
- współdziałanie z MO i administracją państwową w ochronie
porządku i mienia obywateli
Ochotnicza Rezerwa Milicji Obywatelskiej
(ORMO) [c.d.]
15 lipca 1967 r. minister spraw wewnętrznych: statut ORMO:
min. jedna ośmiogodzinna służba w miesiącu; służba bezpłatna,
honorowa i pełniona samodzielnie lub wraz z MO
społeczny wizerunek ORMO w kontekście roli organizacji w
tłumieniu strajków i demonstracji
19 marca 1987r. trzy kategorie członków ORMO
Bibliografia
Majer P., Milicja Obywatelska w systemie organów władzy PRL
(zarys problematyki i źródła), Wyd. Adam Marszałek, Toruń 2003
Majer P., Model Milicji Obywatelskiej realizowany w latach 1944-
1990 [w:] Policja w Polsce. Stan obecny i perspektywy. Tom 1,
Szymaniak A., Ciepiela W. (red.), Wyd. Naukowe INPiD UAM,
Poznań 2007, s. 27-49
Misiuk A., Historia Policji w Polsce od X wieku do współczesności,
Wydawnictwa Akademickie i Profesjonalne, 2008
Pytel J., Ochotnicza Rezerwa Milicji Obywatelskiej (1946-1989),
Wyd. Comandor, Warszawa 2009
Osęka P., Jako ORMO czuwało [w:] Polityka nr 8/2011