Trzy pierwsze ornamenty z XVI wieku na terenie Polski – geneza roślinna i włoska  

- datowad można np. wg. kapiteli  z Franków – związane z dwoma warsztatami działającymi w Czernej 
pod Krakowem – warsztat Michała Pomana orz Jakuba, Jana i Stanisława Bielaskich – kapitel jooski z 
festonem kwiatów, owoców itp. – podobne w stylu Wazów – z chustami wazowskimi. Duże znaczenie 
dla  takiego kapitela w  kośd,  św.  Anny  –  pierwsze  przykłady  w  pół  lat  70ych  XVII  –  blumenbarock  – 
motywy dekoracyjne wywodzące się ze sztuki LXIV. Ostatnie przykłady to połowa II dekady XVIII 

JEST TO ELEMENT POMOCNICZY 

Duży rozrzut – Warszawa, Karków, Lwów,  Śląsk 

- tzw. czarny marmur dębnicki – tez można datowad – na większą skale pojawia się około roku 1600 – 
ale to mimo wszystko dośd nieprecyzyjne, pierwszym przykładem datowanym w małej architekturze 
jest tablica Katarzyny Korycioskiej w Wiślicy, zmarłej około 1605 roku.  

Inne – Kraków, dominikanie, epitafium Krzecieckiego 1610 

Kalisz, kośd jezuitów, prymasa Karkowskiego (zmarł w 1603) nagrobek 1611 

Warszawa, achrikolegiata, nagrobek Adama Parzniewskiego (zm. 1614)  

- oprócz mód ornamentalnych datuje tez forma – powtarzalna, wzornikowa, wykonywana czasem na 
sposób  przemysłowy.  Trwałośd  formy  też  pozwala  datowad.  Ale  są  przypadki  powtórzenia  formy 
wcale  nie  datującej.  Jest  powtarzana  nie  tylko  ze  względów  artystycznych,  ale  też  ze  wzgl.  na 
TRADYCJĘ MIEJSCA – jedna forma epitafium może byd powielana znacznie później – robię epitafium 
moje i ojca takie jak miał i gdzie miał dziadek 

Np. epitafium Grzegorza Januszowicza zm. 1700 w kośd. mariackim – stylistyka XVII wieczna typowa 
dla małej arch., dominuje wykrój i linearyzm, ograniczone ornamenty, XVII wieczne uszaki 

Identyczne epitafium w Bruchnalu – epitafium Szeptyckich ALE z roku 1888.  

- powtarzalnośd form 

*Kilka  form  z  XVIII  –  epitafium  składające  się  wyłącznie  z  zredukowanego  belkowania,  z  motywem 
zegarowym, połączonym ze zwisającą tkaniną z napisem – char dla 1740 - 1756  -np. Kraków, kośd św. 
Józefa, epitafium Franciszka i Katarzyny Cuchi 1756 lub mariacki, epitafium Krzysztofa Szembeka zm. 
1740. 

*Wykorzystywanie  jednego  konkretnego  wzorca  –  epitafium  Michałowskich  1743  z  kośd. 
Bernardynów,  Bieoskowskiego  w  katedrze  1793,  Sędziszów  epitafium  Dębioskiej  1825  –  wszystkie 
odwołują  się  do  wzoru  Paula  Heinekena  opublikowanego  w  1714  roku,  poj.  Ok  1740  –  obelisk  z 
trzonem  pokrytym  tkaniną/pofałdowaną  kartą  z  inskrypcją  –  też  tu  zredukowana,  uproszczona, 
delikatna ornamentyka, pojawia się za to muszla palmetowa.  

*Epitafium o wydłużonych proporcjach, motyw zegarowy, kontaminacja motywów wcześniejszych – 
dokładny przedział czasowy, kiedy było modne – lata 50  XVIII – 1756 – 1763 

*Epitafium  o  kaligraficznym,  delikatnym  wykroju,  z  mocnym  wydłużeniem  proporcji,  o 
wklęsłowypukłym  przebiegu  tablicy,  z  kampanullami  i  motywem  zegarowym  –  powstało  jednak  w 
latach 80 i 90 XVIII wieku  

Warszawa, kośd. Dominikanów, epitafium Potkaoskiego 1780 

Kraków, katedra, epitafium Chomentowskiego 1787 

Sokal, kośd. Bernardynów, epitafium potockich  

Św. Anna – epitafium Żołędziowskiego 1783 

Epitafium Krzyczowskiego 1785 

Znowu olbrzymi rozrzut terenowy 

 

ARABESKA  –  pierwszy  z  ornamentów  renesansowych,  geneza  antyczna  (rzymski  antyk),  w 
architekturze odwołanie się do wszystkich ornamentów i porządków antycznych. 

W  ornamentyce  dominuje  ornamentyka  roślinna 

o  realistycznej  stylizacji 

–  wicie  roślinne,  festony, 

girlandy. W późniejszym okresie ta ornamentyka ulega przestylizowaniu – robi się maureska.  

Ornamentyka  renesansowa  jest  symetryczna,  jest  równowagą  między  elementem  zdobionym  a 
ornamentem, spokojem. Ale ta równowaga bywa zakłócona – ornament może zdominowad strukturę 
– to np. w Płn. Europie. 

W  pierwotnej  swoje  fazie  ornamentyka  renesansowa  mocno  koegzystuje  z  ornamentem 
średniowiecznym – astrwerkiem. 

Nazwa od słowa ,arabski” ale to bzdura i nie ma nic wspólnego z arabami 

Wid roślinna stylizowane realistycznie, czasem naturalistycznie, symetryczna o wyraźnym, klarownym 
przebiegu zaczynającym się  od motywu początkowego (pęk  owoców,  bukiet, zwinięty  liśd,  talerzyk, 
dzbanuszek, miska itp.), układy pionowe lub poziome. Czasem z motywu początkowego wyrasta nie 
jedna wid, ale kilka. Wicie te często spiralni zwijają się na koocach, zazwyczaj uzyskują te spirale jakiś 
akcent, zakooczenie w postaci kwiatu lub spiralnie zwiniętego liścia akantu.  

Ornamentyce  arabeskowej  bardzo  mocno  towarzyszą  elementy  towarzyszące  –  putta,  ludzie, 
zwierzęta, przedmioty – 

ALE NIE SĄ INTEGRALNIE Z WICIĄ POŁĄCZONE.  

Charakterystyczne  dla  wici  roślinnej  arabeskowej,  zwłaszcza  w  układzie  pionowym  –  pojawiają  się 
tam  w  dużej  ilości  motywy  pomocnicze/  towarzysząe  abstrakcyjne  –  dzbanuszki,  wazy,  talerzyki 
przełożone kuleczkami, panoplia – w późniejszej stylizacji to badziewie dominuje nad wicią rośliną, w 
późnych  przykładach  bardzo  często  zatarcie,  likwidacja  wici  na  rzecz  motywów  towarzyszących  – 

arabeska w układzie kandelabrowym lub ornament kandelabrowy. 

Arabeska  z  reguły  wypełnia  pole,  z  rzadka  obramuje,  występuje  w  arch.  –  trzony  pilastrów, 
postumenty, fryzy. Ale jednak jest we wszystkich dziedzinach sztuki. 

Do jej rozpowszechnienia przyczyniły się ryciny – i włoskie, i niemieckie. 

HISTORIA 

Pojawiła się w sztuce rzymskiego antyku na początku naszej ery – ARA PACIS ok. 13 – 9 r. p.n.e.  

Rozpowszechniła się w całym świecie starożytnym, wpłynęła tez na sztukę islamu, w Bizancjum jest 
mocno przestylizowana 

Rzadko i w zbarbaryzowanych, przestylizowanych formach jest w sztuce romaoskiej 

W XV wieku we Włoszech arabeska w klasycznej formie. Pierwsze arabeski 

 – Donato Bramante, freski w Mediolanie, kośd. Santa Maria Presso San Satiro 1420 - 1425 

- Donato Bramante freski w zamku w Urbino po 1473 

- tabernakulum ze Zwiastowaniem w Santa Croce we Florencji Donatello 

- Nagrobki Mino da Fiesole, Benedetto da Maiano,  

- twórczośd Perugina – kaplica Buffalinich w Rzymie, kośd Santa Maria in Aracoeli, 1483 -1485 

XVI wiek 

- loggie watykaoskie Rafaela – 1518 – 1519 

-Już  w  XV  wieku  pojawia  się  na  Węgrzech,  na  początkach  XVI  wieku  w    sztuce  francuskiej, 
niderlandzkiej,  niemieckiej  –  tu  byli  kleinemeister  –  rozpowszechniali  wzory  rycin  –  Hans  Zemald 
Behem, Heinrich Aldergrever 

- kaplica Fuggerów w Augsburgu 

- ornament, który rozpowszechnił się w śr. Europie ma specyficzną stylizacje  – jest bogata, tłoczna, 
putta dominują w całej aranżacji 

-  manieryzm,  barok,  rokoko  bardzo  niechętnie  stosują  arabeskę,  odrzucają  ją.  Powraca  do  niej 
klasycyzm.  Ale  arabeska  klasycystyczna  jest  bardzo  sucha,  sztywna,  przewaga  tła  nad  motywem 
materialnym. 

Książka o malowanej arabesce – ukazała się w ostatnich latach – Aleksandra Bernatowicz 

- w POLSCE – 

pierwsze przykłady w obramieniu nagrobka Jana Olbrachta – 1502 – 1505 – w wersji 

czysto włoskiej, czysto florenckiej, 

 

- pałac króla Aleksandra – częśd Wawelu przebudowana na pocz. XVI wieku 

- karierę temu ornamentowi zapewniła 

kaplica zygmuntowska 

– tam dwojaka stylizacja arabeski. Od 

form  typowo  włoskich,  powtarzających  wzory  graficzne  Andrei  Zoan  oraz  arabeski  nieudane, 
ciastowate,  odwołujące  się  do  wzorów  środkowoeuropejskich  –  o  sztywnej  wici,  z  krótkimi  liśdmi, 
gdzie dominuje tło.  

- ornament kandelabrowy – portret bp. Tomickiego, Stanisław Samostrzelnik ok. 1530 

Portret bp. Gamrata, ok 1548 

 

GROTESKA  –  pozostaje  w  ścisłym  związku  z  arabeską.  Wid  roślinna,  o  stylizacji  realistycznej, 
zaczynającą  się  od  motywu  początkowego 

ALE  MOTYWY  TOWARZYSZACE  SĄ  Z  NIĄ  ŚCIŚLE 

ZWIĄZANE, wyrastają z tej wici roślinnej, są jej integralną częścią.  

Główną  jego cechą jest całkowita  alogicznośd. Motywy cięższe  podtrzymywane przez lżejsze, ludzie 
latają, przekształcają się w kwiatki, te motywy w chimery lub monstra. Liście zamiast łapek, zadków i 
inne takie.  

Groteska  zawiera  w  sobie  bardzo  silnie  rozbudowany  element  irracjonalności,  fantastyki.  Jej 
ekspresja  jest  inna  niż  w  arabesce,  przeładowana,  pełna  niepokoju,  akonstrukcyjna  –  towarzyszy 
przede wszystkim dziełom manierystycznym.  

Wypełnia pola, ale może też tworzyd obramienia 

HISTORIA 

-  geneza  późniejsza  w  antyku  –  pod  koniec  I  wieku  n.e.  pojawia  się,  bardzo  często  występuje  w 
malarstwie pompejaoskim i krytykował to Witruwiusz 

- w nowożytności duża rola dla jej rozwoju – wykopanie Term Trajana – i to nazwane grotami (i stąd 
nazwa) 

- w dziełach XVI wiecznych wymiennie stosowane z arabeską – np. w kaplicy Bufalinich 

- duża rola rycin – Agostino Veneziano  

- Domus Aurea – odkopane w 1493 – to stanowiło bardzo mocny impuls dla rozwoju tego ornamentu, 
zwłaszcza w twórczości Pinturichia (apartamenty Borgii w Rzymie – Aleksander VI vel Rodrigo Borgia) 
czy Perugina (kaplica della Rovere w Santa Maria de Popolo 1495 – 97)  

Dekoracja biblioteki Piccolominich w Sienie – Pinturicchio 1502  

Loggia del Cambio w Perugii Perugino 

Kaplica Carafa w Santa Mara sopra Minerwa – pocz. lat 90tcyh, Filippino Lippi i jego freski 

Loggie watykaoskie Rafaela 

Palazzo del Te w Mantui – lata 30 XVI Giulio Romano 

Friderico i Francesco Zucchari, zamek Caprarola, lata 60 XVI 

Groteska zawsze przeładowana, nerwowa, irracjonalna, horror vacui  

Ryciny z XVI wieku z ARABESKĄ – Enea Vico np. 

GROTESKA bardzo szybko poj. się w XVI wieku na płn. od Alp i jest rozpowszechniana przez ryciny – 
Lucas van Leyden, Heinrich Aldegrever 

!  W  XVI  wieku  arabeska  i  groteska  na  płn.  Europy  łączy  się  w  okuciem  i  rollwerkiem.  Na  kanwie 
rollwerku  powstaje  specyficzna  odmiana  tych  ornamentów  –  arabeska/groteska  stelażowa  –  stelaż 
tworzony  przez  okucie  lub  rollwerk  przez  który  przebija  się  wic  roślinna  ->  Cornelis  Floris,  Cornelis 
Bos. 

W baroku ornament groteskowy NE zanika, nie jest popularny ale funkcjonuje – groteska na stelażu 
ze schweifferku oraz na małżowinie – ryciny Lucasa Killiana 1627 

W  sztuce  XVIII  wieku  groteska  też  żyje  i  ma  się  dobrze  –  na  przełomie  XVII  i  XVIII  w.  w  twórczości 
Jeana Berraina – propagatora ornamentyki regencyjnej.  

Funkcjonuje też w sztuce klasycystycznej – ale ma charakter historyzujący, odwołuje się ówczesnych 
odkryd  archeologicznych  czyli  wzorów  malarstwa  pompejaoskiego.  Jest  bardzo  sucha,  motywy 
towarzyszące nie dominują, przewaga tła  

- W POLSCE – pojawia się bardzo wcześnie, bo już w kapicy Zygmuntowskiej  trwa przez cały wiek XVI, 
bardzo rzadkie przykłady z XVII wieku 

- wnęki ołtarzowe w Bożym Ciele, kaplica św. Jacka przy Dominikanach. 

Na prowincji dominują wzory środkowoeuropejskie, głównie niemieckie, o mniejszej elegancji. 

Kandelabr,  ornament  kandelabrowy  tez  może  się  składad  z  motywów  z  ornamentu  groteskowego. 
Ornament kandelabrowy stosował już Bramante w Santa Maria Presso San Sapiro 

 

MAURESKA  –  roślinna,  nierealistyczna  –  płaska,  dwuwymiarowa,  kaligraficzna,  przestylizowana, 
zgeometryzowana,  bardzo  abstrakcyjna,  płynna,  o  zmiennej  grubości  i  szerokości,  formy 
przypominające obrysowane liście. Pomimo genezy roślinnej, wobec tak daleko posuniętej stylizacji 
ma  charakter  ABSTRAKCYJNY,  bardzo  duża  typizacja,  symetria.  W  swoich  najbardziej  klasycznych 
przykładach  tworzy  układy  koncentryczne  w  obrysie okręgu,  kwadratu  lub  rombu.  Bardzo  często w 
kompozycjach tych można jasno wyróżnid diagonale. Są małe otworki, sprawiające wrażenie bardziej 
delikatnych. 

Jest idealna do wypełnienia pola, płaszczyzny, występuje we wszystkich rodzajach sztuk plastycznych, 
szczególnie często występuje w rzemiośle artystycznym i grafice, zwłaszcza książkowej. Podobnie jak 
arabeska i groteska współgra i w przypadku sztuki polskiej (przede wszystkim!) z okuciem.  

HISTORIA 

Początki sytuują się z arabeska i groteską, chod tak naprawdę samodzielnie ukonstytuowała się w XVI 
wieku  we  Włoszech,  istotna  rola  wzorów  wschodnich,  sztuki  islamu.  Na  tereny  środkowej  Europy 
dostaje się bardzo szybko, właśnie przez to rzemiosło. 

W  POLSCE 

stosunkowo  rzadka,  pierwsze  przykłady  we  wzorniku  Erazma  Kamyna  wydanym  w 

Poznaniu w 1552 był to wzornik złotniczy, oprócz maureski miał też wzory okucia i rollwerku. Drugie 

wydanie  w  1592  i  to  w  dodatkowy  sposób  przyczyniło  się  do  spopularyzowania  zawartych  w  nim 
ornamentów.  

Pozostałe  przykłady  w  latach  80tych  XVI,  są  to  wzory,  które  nie  wykorzystują  rycin  włoskich,  tylko 
niderlandzkie  –  maureska  spleciona  z  okuciem,  gł.  wg.  wzorów  Cornelisa  Florisa,  Bosa  i  Johanna 
Vredemana de Vries.  

Występowanie tego ornamentu zbiegło się z okresem manieryzmu,  

Hans Deutsch 1564