PATRYK WAWRZYŃSKI I IN.
134
ARTYKUŁY
„Polityka i Społeczeństwo” 4(13) / 2015
DOI: 10.15584/polispol.2015.4.9
Patryk Wawrzyński
*
Ralph Schattkowsky
**
Marek A. Muszyński
***
Gabriela Czarnek
****
POSTAWY WOBEC
POLSKIEJ POLITYKI HISTORYCZNEJ:
WYNIKI EKSPERYMENTU
1
ATTITUDES TOWARDS POLISH GOVERNMENT'S REMEMBRANCE
POLICY: RESULTS FROM A EXPERIMENT
A b s t r a c t
The paper presents the preliminary results of the interdisciplinary study on the
influence of the government's remembrance policy. The key aspect of the project was
a measurement of 364 students' attitudes towards management of collective memory in
laboratory conditions. Its objective was a diagnosis of Polish youth's disposition to the
management of collective memory by a state, but also a measurement of attitude change
resulting from a narrative (which imitated the remembrance policy). The paper discusses
general results of the study and three aspects of attitudes: cognitive, emotional and
behavioral. It presents both results from the first measurement and effects of emotions'
and commitment's manipulation. Collected data was used to formulate four research
*
Wydział Politologii i Studiów Międzynarodowych, Uniwersytet Mikołaja Ko-
pernika w Toruniu, ul. Batorego 39L, 87-100 Toruń, e-mail: patryk.wawrzynski
@gmail.com
**
*
Katedra Historii Stosunków Międzynarodowych, Wydział Politologii i Stosun-
ków Międzynarodowych, Uniwersytet Mikołaja Kopernika w Toruniu, ul. Batorego 39L,
87-100 Toruń, e-mail: rascha@umk.pl
***
*
Instytut Socjologii, Wydział Filozoficzny, Uniwersytet Jagielloński w Krako-
wie, ul. Grodzka 52, 31-044, Kraków, e-mail: m.muszynski@uj.edu.pl
****
*
Instytut Psychologii, Wydział Filozoficzny, Uniwersytet Jagielloński w Kra-
kowie, ul. Ingardena 6, 30-060 Kraków, e-mail: gabriela.czarnek@uj.edu.pl
1
Niniejszy artykuł stanowi dorobek projektu „Zaangażowanie, emocje pozytywne
i negatywne a skuteczność polityki historycznej” sfinansowanego ze środków Narodo-
wego Centrum Nauki w Krakowie, przyznanych na podstawie decyzji numer DEC-
2013/09/N/HS5/03103.
Postawy wobec polskiej polityki historycznej: wyniki eksperymentu
135
conclusions which consider attitudes towards the government's remembrance policy, their
change and their relevance to a question on the distribution of influence between
a government and a civil society.
Key words: the government's remembrance policy, political attitudes, emotions,
commitment
Wstęp
W XXI wieku temat polityki historycznej stał się jednym z najczę-
ściej pojawiających się w polskim dyskursie publicznym (Wolff-
Powęska 2007: 3). Na jej przykładzie wyjaśniane są – realne i wyobra-
żone – podziały ideologiczne polskiego społeczeństwa, zaś używanie
samej kategorii do opisu rzeczywistości politycznej często postrzegane
jest jako manifestacja poparcia dla konserwatywnej wizji Polski, podczas
gdy jej krytyka uznawana jest za przejaw liberalnego sprzeciwu wobec
nadużywania przeszłości jako legitymizacji celów politycznych (Magier-
ska 2008: 9–27; Wolff-Powęska 2007: 39–40). Polityka historyczna jest
zatem polem, na którym ścierają się dwa odmienne wyobrażenia prze-
szłości i przyszłości kraju. Strony sporu Paweł Machcewicz (2012: 172–
176) nazwał „obrońcami” i „krytykami” dorobku III Rzeczypospolitej,
zaś Zdzisław Krasnodębski (2008: 17–21) – „spadkobiercami tradycji
II RP” i „potomkami budowniczych Polski Ludowej”.
Emocjonalność dyskusji dotyczących realizowania przez polski rząd
polityki historycznej nie wynika wyłącznie z podziałów ideologicznych
społeczeństwa. Istotną rolę w jej intensyfikacji odegrały także wykorzy-
stywanie argumentów historycznych w stosunkach międzynarodowych
przez władze Niemiec i Rosji (Kuźniar 2012: 289–290), zakończenie
okresu przemian demokratycznych i rynkowych (Dudek 2011: 12–26)
oraz wzmagająca się potrzeba rozmowy o stosunkach polsko-
żydowskich w czasie II wojny światowej i trudnym doświadczeniu bycia
– jako naród – świadkiem Szoah (Korzeniewski 2010: 182). Specyficzny
kontekst społeczny skutkował licznymi pracami publicystycznymi oraz
dyskusjami wewnątrz środowisk historycznego i politologicznego, jed-
nak – ze względu na kontrowersyjność tematu – wydaje się, że wyha-
mował rozwój empirycznych badań nad polityką historyczną w grani-
cach nauk politycznych.
Niniejszy artykuł, jak i prace badawcze będące jego podstawą sta-
nowić mają próbę zapełnienia istotnej luki w naszej wiedzy o polityce
historycznej i jej roli w życiu politycznym polskiego społeczeństwa.
Skupiając uwagę na jednym z aspektów zrealizowanego projektu eks-
perymentalnego, chcemy omówić w nim postawy polskich studentów
wobec polityki historycznej i znaczenia przeszłości w życiu politycz-
PATRYK WAWRZYŃSKI I IN.
136
nym społeczeństwa. Tym samym, naszym podstawowym celem jest
wstępne zdiagnozowanie postaw młodych Polaków wobec polityki
historycznej i ich zmian, wynikających z ekspozycji na narrację. Roz-
ważając rezultaty naszych badań, nie sposób będzie uniknąć pytania
o – początkowo niedostrzegalny – związek między poparciem dla roli
państwa jako zarządzającego pamięcią zbiorową narodu
2
a oczekiwaną
dystrybucją wpływu między rządem i społeczeństwem obywatelskim
(Khalili 2007: 222; Wawrzyński i in. 2015: 21; Westen 2008: 21–29),
czy szerzej – kulturą polityczną społeczeństwa (Almond, Verba 1965;
Lijphart 1999).
Przedstawione w niniejszym artykule wyniki są efektem pracy ze-
społu badawczego, którego zadaniem było dokonanie pomiaru czynni-
ków mogących wpływać na skuteczność oddziaływania opowieści polityki
historycznej. W tym celu zaprojektowaliśmy eksperyment społeczny, któ-
rego istotną częścią był pomiar postaw wobec polityki historycznej
i znaczenia przeszłości w życiu politycznym społeczeństwa z użyciem –
stworzonego na podstawie pretestu z udziałem 449 uczestników – nowe-
go narzędzia badawczego: kwestionariusza postaw, mającego dwie wer-
sje równoległe
3
. Każda z wersji kwestionariusza składa się z siedemnastu
pozycji, w tym dwóch pozycji odwróconych. Uczestnicy pomiarów pro-
szeni byli o wyrażenie swojego poparcia dla zaprezentowanych stwier-
dzeń na siedmiostopniowej skali typu Likerta
4
, a zatem wynik minimal-
ny może wynieść 17 a maksymalny 119 pkt.
W zrealizowanych przez zespół badaniach eksperymentalnych
uczestniczyło 364 studentów obojga płci w wieku 18–29 lat (średnia
wieku: 21 lat) z Uniwersytetu Mikołaja Kopernika w Toruniu i Colle-
gium Medicum UMK w Bydgoszczy. Procedura rekrutacyjna opierała
się na dobrowolnym uczestnictwie w pomiarze, zaś zaprojektowane ba-
danie nie dążyło do reprezentatywności próby, lecz odzwierciedlać miało
warunki opowiadania polityki historycznej. Jednakże naszym celem było
maksymalne zróżnicowanie próby badawczej, stąd w pomiarach wzięli
udział studenci reprezentujący odmienne kierunki: bezpieczeństwo we-
wnętrzne, biotechnologię, dziennikarstwo, ekonomię, farmację, filologię
2
Zarządzanie pamięcią zbiorową oznacza nie tylko pełnienie funkcji narratora i in-
terpretatora wydarzeń przeszłości, lecz także uczestnika polityki pamięci, który posiada
zdolność selekcjonowania wydarzeń będących przedmiotem opowiadania o przeszłości.
3
Stworzenie dwóch wersji równoległych umożliwiło nam ponowny pomiar postaw
wobec polityki historycznej w krótkim odstępie czasowym. Ponadto, na podstawie prete-
stu skonstruowany został także kwestionariusz skrócony, składający się z 20 pozycji.
4
1 – zdecydowanie się nie zgadzam; 2 – nie zgadzam się; 3 – raczej się nie zga-
dzam; 4 – ani się zgadzam, ani się nie zgadzam; 5 – raczej się zgadzam; 6 – zgadzam się;
7 – zdecydowanie się zgadzam.
Postawy wobec polskiej polityki historycznej: wyniki eksperymentu
137
polską, finanse i rachunkowość, informatykę, kognitywistykę, matema-
tykę, pedagogikę, pracę socjalną, stosunki międzynarodowe oraz zarzą-
dzanie. Ponadto, jak wskazały wyniki projektu, w próbie znalazły się
osoby o różnym zakresie wiedzy historycznej, odmiennym stopniu zain-
teresowania historią i polityką oraz innych wynikach dla następujących
cech osobowości: preferencji porządku, preferencji przewidywalności,
negacji wieloznaczności, zamknięcia umysłowego i zdecydowania
5
.
Wszystkie pomiary przeprowadzone zostały w oparciu o jednolitą
procedurę. Na wstępie uczestnicy poproszeni zostali o przekazanie pod-
stawowych danych (płeć, wiek, kierunek studiów) oraz ocenę swojego
zainteresowania historią i polityką. Następnie wypełnili pierwszą wersję
kwestionariusza postaw, kwestionariusz potrzeby domknięcia poznaw-
czego i test wiedzy o zbrodniach komunistycznych w Polsce. Potem
badani zostali losowo przypisani do obejrzenia jednego z trzech krótkich
filmów dotyczących obławy augustowskiej, które miały wzbudzać róż-
ne emocje odbiorców
6
. Po zakończeniu projekcji uczestnicy wypełnili
formularz oddziaływania filmu oraz odpowiedzieli na cztery proste py-
tania dotyczące jego treści (było to sprawdzenie oddziaływania ekspe-
rymentu, tzw. manipulation check). Następnie zostali losowo przydzie-
leni do napisania krótkiego tekstu informacyjnego lub perswazyjnego
związanego z tematem narracji
7
. Potem zaś badani poproszeni zostali
o wypełnienie drugiej (równoległej) wersji kwestionariusza postaw. Tym
samym zastosowana procedura badawcza pozwoliła na pomiar postaw
w dwóch sytuacjach – przed i po obejrzeniu filmu, imitującego narrację
polityki historycznej.
Postawy wobec polskiej polityki historycznej
Ogólnie, w pierwszym pomiarze postaw uczestników wobec polityki
historycznej i przeszłości uzyskaliśmy przeciętny wynik 73,90 pkt, co
wskazuje na umiarkowane poparcie dla zarządzania przez rząd pamięcią
zbiorową. Bardziej pozytywnie nastawieni byli mężczyźni (76,30) niż
kobiety (73,18), zaś biorąc pod uwagę wiek wyższe wyniki mieli uczest-
5
Cechy te mierzone były polskojęzyczną wersją kwestionariusza potrzeby do-
mknięcia poznawczego (Kossowska 2003; Kossowska i in. 2012; Kossowska i in. 2014).
6
W ten sposób manipulowaliśmy pierwszą zmienną niezależną – wzbudzeniem
emocji. Pierwszy film prezentował wersję emocjonalnie neutralną, drugi wzbudzał emo-
cje pozytywne (dumę), zaś trzeci wzbudzał emocje negatywne (żal z powodu straty).
7
W ten sposób manipulowaliśmy drugą zmienną niezależną – wzbudzeniem za-
angażowania. Napisanie tekstu informacyjnego było warunkiem braku zaangażowania, zaś
tekstu perswazyjnego – warunkiem niskiego zaangażowania w akt opowiadania.
PATRYK WAWRZYŃSKI I IN.
138
nicy poniżej 23. roku życia, choć relacja między uzyskanym rezultatem
a wiekiem nie była liniowa. Wśród grup stworzonych na podstawie kie-
runku studiów badanego najwyższe przeciętne wyniki wystąpiły dla
stosunków międzynarodowych (79,42), finansów i rachunkowości (77,61),
bezpieczeństwa wewnętrznego (76,98) oraz dziennikarstwa (76,27), zaś
najniższe dla pedagogiki (65,39), matematyki i informatyki (65,80) oraz
zarządzania (65,93).
Wyraźnie dostrzegalny był związek zainteresowania historią z po-
parciem dla polityki historycznej – im wyższe było zainteresowanie, tym
bardziej prawdopodobne było pozytywne lub bardzo pozytywne nasta-
wienie do roli państwa w opowiadaniu o przeszłości. Mniej jednoznacz-
na, choć wciąż zauważalna była analogiczna relacja między zaintereso-
waniem polityką a poparciem dla polityki historycznej. Interesujące jest
również, że wynik uzyskany w stworzonym przez zespół na podstawie
pretestu z udziałem 101 uczestników teście wiedzy o zbrodniach komu-
nistycznych także mógł być wykorzystany do przewidzenia nastawienia
badanego, a im większa była wiedza, tym silniejsze okazywało się po-
parcie dla polityki historycznej. Pokazuje to, że tak poziom zaintereso-
wania przeszłością i sprawami państwa, jak i stan wiedzy historycznej
wpływają na stopień, w jakim obywatele skłonni są do wspierania zarzą-
dzania przez rząd pamięcią zbiorową.
W pomiarze postaw zrealizowanym po oddziaływaniu na emocje (za
pomocą prezentacji filmów) i zaangażowanie (poprzez napisanie krót-
kiego tekstu) uczestników eksperymentu uzyskaliśmy przeciętny wynik
75,82 pkt, co wskazuje na przesunięcie w kierunku raczej pozytywnego
nastawienia badanych do polityki historycznej. Ekspozycja na narrację
zmniejszyła różnicę między mężczyznami (76,82) a kobietami (75,52),
zaś biorąc pod uwagę wiek pozostało widoczne bardziej przychylne
podejście uczestników poniżej 23. roku życia. Wśród grup stworzo-
nych na podstawie kierunków studiów badanych dostrzec można inte-
resujące zmiany – najwyższe średnie wyniki zaobserwowano u studen-
tów stosunków międzynarodowych (81,18), farmacji (79,68, wzrost o po-
nad 6%), kognitywistyki (79,67, wzrost o ponad 5%), bezpieczeństwa
wewnętrznego (79,19) oraz finansów i rachunkowości (78,11), zaś najniż-
sze u studentów matematyki i informatyki (66,00), pedagogiki (69,00,
pomimo wzrostu o ponad 5%), zarządzania (69,00) i biotechnologii
(69,89). Co istotne, przesunięcie rozpoznane w całej populacji nie do-
tyczyło jedynie grup, w których poparcie było od początku wysokie,
lecz także tych, które wcześniej były zdecydowanie mniej przychylne
polityce historycznej.
W drugim pomiarze postaw ponownie widoczny był związek wyni-
ku z zainteresowaniem historią. Ponadto relacja ta dostrzegalna była
Postawy wobec polskiej polityki historycznej: wyniki eksperymentu
139
także w kontekście zainteresowania polityką. W obu przypadkach istot-
ny jest fakt, że najsilniejszy wzrost procentowy poparcia dla polityki
historycznej wystąpił wśród badanych, którzy określili się jako zdecy-
dowanie nimi zainteresowani (odpowiednio: 4,96% i 4,34%), jak i nimi
niezainteresowani (odpowiednio: 4,58% i 5,91%), zaś spadek obecny
był wyłącznie w grupie zdecydowanie niezainteresowanej historią i poli-
tyką (odpowiednio: -2,82% i -0,08%). Pokazuje to, że działania insty-
tucji powołanych do opowiadania o przeszłości powinny być ukierun-
kowane także na poszukiwanie sposobu dotarcia z narracją do obywa-
teli, którzy sami nie dążą do jej poznania. Ponownie rozpoznaliśmy tak-
że zależność między wynikiem testu wiedzy a rezultatem pomiaru po-
staw, choć i w tym przypadku dostrzec można, że najsilniejszy wzrost
wystąpił tak w grupie z najlepszym wynikiem (siedem i więcej punktów:
3,72%), jak i wśród uczestników o bardzo podstawowej wiedzy histo-
rycznej (dwa punkty: 4,42%), zaś spadek zaobserwowano tylko wśród
badanych o najniższej znajomości tematu zbrodni komunistycznych
(mniej niż dwa punkty: -10,08%). Tym samym w drugim pomiarze po-
twierdzona została zależność między zainteresowaniem historią i polity-
ką oraz poziomem wiedzy historycznej a stopniem poparcia dla polityki
historycznej.
Zrealizowany projekt pozwolił także na wskazanie, w którym z wa-
runków eksperymentalnych zachodził najsilniejszy wzrost pozytywnego
nastawienia dla zarządzania przez państwo pamięcią zbiorową. Dostrze-
gliśmy, że – spośród różnych strategii wzbudzania emocji – najkorzyst-
niejsze było inspirowanie dumy, które prowadziło do wzrostu poparcia
o 2,59 pkt (3,54%). Nieco mniej efektywna była narracja emocjonalnie
neutralna, w której przypadku zaobserwowaliśmy zmianę o 2,34 pkt
(3,10%), zaś zdecydowanie mniej skuteczne było wzbudzanie żalu z po-
wodu straty, które prowadziło do wzrostu o zaledwie 0,83 pkt (1,15%).
Różnice zauważyć można także w przypadku wzbudzanego zaangażo-
wania – inspirowanie niskiego zaangażowania przyniosło zmianę o 2,57
pkt (3,42%), podczas gdy w warunku kontrolnym (brak zaangażowa-
nia) poparcie wzrosło o 1,75 pkt (2,37%). W przypadku wszystkich
sześciu grup, stworzonych na podstawie projektu badań zdecydowanie
najskuteczniejsze było równoczesne inspirowanie dumy i zaangażowania
(+3,42 pkt, 4,60%; wzrost o jedną trzecią wyższy niż w przypadku braku
zaangażowania). Najmniej efektywne było połączenie wzbudzenia żalu
i nieobecności czynu angażującego (+0,48 pkt, 0,66%; wzrost czterokrotnie
niższy niż w przypadku występowania inspiracji zaangażowania). Nato-
miast w przypadku opowieści neutralnej emocjonalnie nieco korzystniej-
szy był brak czynu angażującego (+2,52 pkt, 3,33% wobec +2,42 pkt,
3,13% w przypadku jego obecności).
PATRYK WAWRZYŃSKI I IN.
140
Wymiar poznawczy postaw wobec polityki historycznej
Szczegółowy opis uzyskanych wyników warto rozpocząć od wymia-
ru poznawczego postaw
8
, którego dotyczyło 16 spośród 34 pozycji w kwe-
stionariuszu. Ogólnie, w pierwszym pomiarze (łącznie w obu wersjach
kwestionariusza) uczestnicy uzyskali przeciętnie 4,30 pkt na jedno
stwierdzenie, zaś w drugim – 4,42 pkt, co oznacza, że zaobserwowali-
śmy wzrost poparcia w wymiarze poznawczym równy 2,80%. Z dziesię-
ciu do trzynastu zwiększyła się także liczba stanowisk, w których średni
wynik przekroczył cztery punkty, co oznaczało raczej pozytywne nasta-
wienie do nich. Spośród różnych możliwości uporządkowania poszcze-
gólnych stwierdzeń wybraliśmy – w niniejszym artykule – kolejność od
najwyższego do najniższego poparcia w pierwszym pomiarze.
Najbardziej pozytywnie uczestnicy eksperymentu ustosunkowali się
do tezy, że państwo powinno wypłacać kombatantom Armii Krajowej
specjalne dodatki do emerytur (przeciętnie: 5,05 pkt; średnio w drugim po-
miarze: 5,01 pkt; najkorzystniejsza strategia wzbudzania emocji i zaanga-
żowania: D + C0
9
, 7,53%). W drugim pomiarze najsilniejsze poparcie zaob-
serwowano dla oczekiwania, że urzędnicy państwowi wyższego szczebla
uczestniczyć będą w obchodach rocznic ważnych wydarzeń historycznych,
nawet jeśli kolidowałoby to z ich innymi obowiązkami (4,92; 5,13; Ż + C1,
15,56%). Z kolei najbardziej wsparcie spadło dla stwierdzenia, że obchody
rocznic powinny być obchodzone uroczyście (4,75; 4,56; Ż + C0, 6,87%),
zaś nieco mniej dla uznania historii za jeden z najważniejszych przedmio-
tów szkolnych i jej roli w kształtowaniu świadomych obywateli (4,73; 4,62;
D + C1, 8,19%) oraz nastawienia do upamiętniania wydarzeń z historii Pol-
ski jako elementu budowania wspólnoty narodowej, nawet gdy wiąże się to
z narzuceniem jednej wizji przeszłości (4,70; 4,65; D + C1, 11,29%).
Oprócz czterech wspomnianych powyżej stwierdzeń we wszystkich
pozostałych przypadkach drugi pomiar postaw wskazywał na bardziej
pozytywne nastawienie badanych. Poparcie wzrosło dla przekonania, że
państwo powinno rozwiązywać niewyjaśnione wydarzenia, nawet jeśli
pogarsza to stosunki z innymi krajami (4,48; 4,57; N + C1, 26,75%),
uznania pomników przeszłości za dobry, choć kosztowny wydatek (4,47;
8
Więcej o komponentach postaw zobacz w: Rosenberg i Hovland (1960).
9
W odniesieniu do najkorzystniejszych strategii stosowane będą następujące skró-
ty: w odniesieniu do wzbudzanych emocji – N dla warunku neutralnego, D dla warunku
z dodatkową inspiracją dumy, Ż dla warunku z dodatkową inspiracją żalu, zaś w odnie-
sieniu do wzbudzania zaangażowania – C0 dla braku czynu angażującego, C1 dla obecności
czynu angażującego. Po podaniu strategii wskazany zostanie wzrost procentowy poparcia
zaobserwowany między pomiarami, liczony jako różnica wyniku pierwszego i drugiego
pomiaru w odniesieniu do wyniku pierwszego pomiaru: [(R1 – R2)/R1]* 100%.
Postawy wobec polskiej polityki historycznej: wyniki eksperymentu
141
4,53; Ż + C1, 13,15%) oraz stanowiska, że w szkole powinno poświęcać
się więcej czasu na poznanie szkolnych patronów, nawet kosztem innych
zajęć (4,35; 4,55; Ż + C0, 8,59%). Ponadto uczestnicy w drugim pomia-
rze korzystniej ocenili oczekiwanie, by polski rząd starał się o upamięt-
nienie wydarzeń i miejsc ważnych dla polskiej historii, nawet jeśli po-
woduje to spory z innymi państwami (4,23; 4,43; D + C1, 19,02%),
twierdzenie, że pomimo kosztów państwo powinno finansować dodat-
kowe formy upowszechniania wiedzy historycznej (4,16; 4,21; D + C1,
6,44%), zaś w przypadku stwierdzenia, że bohaterowie z przeszłości
powinni być stawiani za wzór postaw obywatelskich, nawet jeśli wybór
postaci byłby kontrowersyjny, wystąpił największy ogólny wzrost po-
parcia równy 10,99% (4,00; 4,44; N + C1, 26,75%).
W pierwszym pomiarze średni wynik poniżej czterech punktów za-
obserwowaliśmy dla pięciu pozycji w kwestionariuszu, lecz tylko trzy
ostatnie uzyskały taki wynik już po ekspozycji badanych na narrację.
Zmiana miała miejsce w wypadku uznania, że utrzymywanie instytucji
dokumentujących polską historię jest zasadne, nawet kosztem realizacji
innych celów rządu (3,99; 4,11; N + C0, 9,60%) oraz – jeszcze wyraź-
niej – w kontekście stanowiska, że programy o tematyce historycznej
powinny stanowić pokaźny procent programów w telewizji publicznej,
mimo że nie generują one dochodów (3,91; 4,18; Ż + C1, 20,01%). Bar-
dziej pozytywne – choć wciąż umiarkowanie sceptyczne – było także na-
stawienie do finansowania z podatków powstawania nowych muzeów
historycznych, mimo kosztów ich budowy i utrzymania (3,80; 3,92; N +
C0, 13,68%), wydzielania specjalnej puli środków na badania najnowszej
historii Polski, nawet kosztem innych tematów badań (3,69; 3,94; Ż + C1,
26,40%) oraz zwiększenia liczby godzin historii w szkole, nawet gdy po-
wodowałoby to redukcję innych zajęć (3,52; 3,85; N + C1, 24,23%).
Wymiar emocjonalny postaw wobec polityki historycznej
Do zbadania wymiaru emocjonalnego nastawienia uczestników eks-
perymentu do polityki historycznej wykorzystanych zostało dziesięć
pozycji, w tym cztery pozycje odwrócone. Ogólnie, charakteryzował się
on najwyższym poparciem badanych: w pierwszym z pomiarów uczest-
nicy uzyskali przeciętnie 4,72 pkt, zaś w drugim – 4,83, co oznaczało
wzrost o 2,35%, nieco niższy niż w wymiarze poznawczym. O ile, po-
czątkowo w jednym przypadku średni wynik wyniósł poniżej czterech
punktów, o tyle po ekspozycji na narrację wszystkie dziesięć stanowisk
spotkało się z bardziej pozytywną niż negatywną oceną badanych.
PATRYK WAWRZYŃSKI I IN.
142
Uczestnicy najsilniej zgodzili się ze stwierdzeniem, iż żałują, że
wiele spraw z najnowszej historii Polski pozostaje wciąż niewyjaśnio-
nych (5,62; 5,49; Ż + C1, 2,67%), zaś nie zgodzili się z tezą, że pozosta-
ją obojętni, gdy czytają lub słuchają o polskich bohaterach z przeszłości
(pytanie odwrócone – 5,16; 5,18; N + C1, 5,26%) oraz z twierdzeniem,
że pomniki poświęcone ważnym postaciom z przeszłości są im obojętne
(pytanie odwrócone – 4,91; 4,82; Ż + C1, 5,68%). W drugim pomiarze
istotnie wzrosło poparcie dla stwierdzenia, że zwiedzanie wystaw w muze-
ach historycznych skłania do refleksji i zadumy nad historią Polski (4,90;
5,12; D + C1, 10,77%), zaś nieznacznie zmniejszyło się dla tezy, że fil-
my dokumentalne o przeszłości kraju są nieinteresujące (pytanie odwró-
cone – 4,87; 4,89; D + C1, 11,93%).
Ponadto silniejszy był także smutek badanych z powodu braku upa-
miętnienia polskich bohaterów z przeszłości (4,75; 4,80; D + C1, 5,40%),
lecz nieznacznie spadło poparcie dla uznania odwiedzania miejsc pamięci
narodowej za przyczynę odczuwania silnych emocji (4,57; 4,52; D + C0,
4,72%). Wzrosło ono o niespełna 3% dla stwierdzenia, że patrzenie na po-
mniki upamiętniające polskich bohaterów wywołuje dumę, nawet jeśli naj-
częściej nie byli oni postaciami bez skazy (4,47; 4,59; D + C0, 13,49%), zaś
o ponad 13% spadło ono dla tezy, że oglądanie uroczystości obchodów
wydarzeń historyczny nie wywołuje żadnych emocji (4,02; 4,55; D + C0,
25,69%). Wreszcie, przeciętna dla uznania, że czytanie lub słuchanie
o sławnych bitwach w historii Polski powoduje ożywienie uczestników,
także wzrosła o więcej niż 10% (3,91; 4,34; D + C1, 16,78%).
Wymiar behawioralny postaw wobec polityki historycznej
Ostatnim z omawianych aspektów postaw wobec zarządzania przez
państwo pamięcią zbiorową był wymiar behawioralny, którego dotyczyło
osiem pozycji w kwestionariuszu. Ogólnie cechował się on najmniej pozy-
tywnym nastawieniem badanych: w pierwszym pomiarze średnio uzyskali
w nim zaledwie 3,98 pkt, zaś w drugim – 4,05, co oznaczało najmniejszy
wzrost, który wyniósł 1,75%. Początkowo tylko w trzech przypadkach
wynik przekroczył cztery punkty, zaś w drugim pomiarze miało to miejsce
w odniesieniu do połowy pozycji odnoszących się do tego aspektu.
Najsilniejszym poparciem wśród uczestników cieszyło się oczekiwanie
zwiększenia oferty obchodów ważnych rocznic historycznych o czynne
aktywności, np. gry miejskie lub wycieczki (4,88; 4,90; N + C1, 10,00%).
Nieco mniej pozytywne było – choć znacząco osłabło w drugim pomiarze –
nastawienie badanych do stwierdzenia, że oglądanie filmów o tematyce
historycznej w telewizji publicznej jest interesującym doświadczeniem
Postawy wobec polskiej polityki historycznej: wyniki eksperymentu
143
(4,48; 4,12; D + C1, -0,25%), zaś nieco mniej spadła chęć uczestniczenia
w debacie organizowanej przez Instytut Pamięci Narodowej (4,03; 3,90;
D + C1, 11,50%). Choć znaczące, były to jedyne dwa przypadki zmniejsze-
nia się przeciętnego średniego wyniku dla wymiaru behawioralnego.
O ponad 6% wzrosło w drugim pomiarze poparcie dla stanowiska,
że ważne jest uczestniczenie w obchodach wydarzeń historycznych,
nawet gdy jest się zapracowanym lub zajętym (3,90; 4,14; N + C1,
15,90%). Badani wyrazili także nieco większą chęć przeczytania dodatku
historycznego do gazety niż dodatku na inny temat (3,84; 3,92; N + C0,
18,92%), zaś o ponad 10% wzrosło wśród nich preferowanie uczestni-
czenia w obchodach święta narodowego nad spacerem w parku (3,71;
4,10; N + C1, 17,96%). Zauważalnie bardziej pozytywne nastawienie
dostrzegliśmy także w odniesieniu do dwóch pozycji, które miały najniż-
szy średni wynik – zwiększyła się chęć przeznaczenia pieniędzy z podat-
ków na projekt o tematyce historycznej, jeśli konkurowałby o finanso-
wanie z projektem dotyczącym infrastruktury sportowej (3,55; 3,81; D +
C1, 15,76%), a także wola częstszego oglądania telewizyjnych progra-
mów informacyjnych, gdyby więcej miejsca poświęcały one tematyce
historycznej (3,48; 3,76; D + C0, 28,09%). Pomimo zaobserwowanej
zmiany pozycje te także w drugim pomiarze charakteryzowało najmniej-
sze poparcie uczestników eksperymentu.
Zakończenie
Zrealizowane przez zespół badania pozwoliły na dokonanie waż-
nych i interesujących spostrzeżeń. Po pierwsze, zauważyliśmy, że
(uczestniczący w przeprowadzonych pomiarach) polscy studenci w stop-
niu umiarkowanym wspierają prowadzenie przez rząd polityki histo-
rycznej i wpływa na to raczej zdystansowane nastawienie do osobistego
zaangażowania w te działania, na co wskazują wyniki uzyskane dla wy-
miaru behawioralnego postaw. Jest to zaskakujące, gdyż równocześnie
opowiadanie o przeszłości wywołuje w uczestnikach pomiarów silne
emocje, a także oczekują oni od przywódców politycznych zaangażowa-
nia w upamiętnianie ważnych wydarzeń historycznych, miejsc pamięci
i bohaterów narodowych. Uznać można to za obserwację wskazującą, że
młode pokolenie Polaków w kontekście zarządzania pamięcią zbiorową
preferuje uprzywilejowaną pozycję rządu względem społeczeństwa
obywatelskiego oraz jednokierunkowy (elitarny), a nie dwukierunkowy
(masowy) charakter narracji polityki historycznej.
Po drugie, badania pozwoliły wstępnie udowodnić, że nawet krótka
ekspozycja na opowieść imitującą narrację polityki historycznej prowa-
PATRYK WAWRZYŃSKI I IN.
144
dzi do bardziej pozytywnego nastawienia odbiorcy do zarządzania przez
państwo pamięcią zbiorową. Nie wywołuje to wprawdzie takiego efektu
u wszystkich, lecz istotne jest, że oddziaływanie może być efektywne
zarówno w przypadku osób zainteresowanych historią czy polityką oraz
posiadających znaczącą wiedzę historyczną, jak i w przypadku osób nimi
niezainteresowanych oraz cechujących się mniejszą wiedzą o przeszło-
ści. Oznacza to, że kluczowym wyzwaniem, z którym zmierzyć się mu-
szą instytucje realizujące polską politykę historyczną, jest konieczność
znalezienia metody popularyzacji narracji również wśród obywateli,
którzy sami nie przejawiają zainteresowania przeszłością.
Po trzecie, kluczowym osiągnięciem projektu badawczego jest
wstępna weryfikacja hipotez teoretycznych dotyczących kluczowej roli
wzbudzania emocji pozytywnych i zaangażowania dla skuteczności od-
działywania polityki historycznej, w szczególności w sytuacji ich rów-
noczesnego występowania. Strategia ta była najkorzystniejsza dla zmia-
ny postaw uczestników w wymiarze emocjonalnym (przeciętny wzrost
o 5,95%) oraz behawioralnym (przeciętny wzrost o 6,39%), choć w przy-
padku wymiaru poznawczego efektywniejsze było równoczesne inspiro-
wanie żalu z powodu straty i zaangażowania (przeciętny wzrost o 4,89%).
Oprócz połączenia dumy i zaangażowania wynik pomiaru postaw we
wszystkich trzech aspektach wzrósł tylko w przypadku narracji emocjo-
nalnie neutralnej, zarówno gdy występowała wraz z czynem angażują-
cym, jak i bez niego. Rezultaty skłaniają nas do zasugerowania, że to
właśnie inspirowanie emocji pozytywnych, zwłaszcza dumy, oraz zaan-
gażowania powinno stać się trwałym elementem realizowania przez rząd
i instytucje wyspecjalizowane polskiej polityki historycznej. Oczywiście
ta konkluzja wymaga potwierdzenia w dalszych badaniach.
Wreszcie, po czwarte, nie sposób – jak zauważyliśmy na wstępie –
uniknąć odniesienia uzyskanych wyników do pytania o związek wspar-
cia dla zarządzania przez państwo pamięcią zbiorową a dystrybucją
wpływu między rządem a społeczeństwem obywatelskim. Rezultaty
przeprowadzonych badań wskazują na preferowanie przez polskich stu-
dentów wiodącej pozycji rządu w systemie polityki pamięci, przy rów-
noczesnej mniejszej chęci samodzielnego zaangażowania w upamiętnia-
nie wydarzeń przeszłości. Stanowisko to uzasadniają omówione w arty-
kule wyniki szczegółowe badań, w szczególności poparcie dla narzuce-
nia jednej wizji przeszłości czy promowania bohaterów, nawet gdy ich
wybór powodowałby kontrowersje lub wiązałby się z przemilczeniem
ich błędów. Tym samym stwierdzić można, że uczestnicy pomiarów
umiarkowanie wsparli wizję, w której polityka historyczna służyć ma
ujednoliceniu wyobrażeń przeszłości, zaś rząd pełni rolę zarządcy pa-
mięci zbiorowej. Przy równoczesnej słabszej chęci osobistego zaangażowa-
Postawy wobec polskiej polityki historycznej: wyniki eksperymentu
145
nia w opowiadanie o przeszłości uznać można, że wyniki badań sugerującą
raczej autorytarny charakter kultury pamięci polskich studentów.
Niewątpliwie przedstawione w niniejszym artykule rezultaty badań
stanowić mają krok w kierunku rozwoju eksperymentalnych badań poli-
tologicznych, których celem jest pomiar oddziaływania polityki histo-
rycznej. Nie sposób uznać ich za ostateczne czy przesądzające. Jesteśmy
przekonani, że kierunek ten wymaga kontynuacji i pogłębienia, zaś prze-
prowadzony eksperyment – replikacji. Ponadto niniejsza prezentacja
wyników ma nie tylko poszerzyć obecny stan wiedzy o zarządzaniu
przez państwo pamięcią zbiorową, lecz także stanowić inspirację dla
innych badaczy zainteresowanych tym zagadnieniem.
Bibiografia
Almond G.A., Verba S., 1965, The Civic Culture, Boston.
Dudek A., 2011, Instytut. Osobista historia IPN, Warszawa.
Khalili L., 2007. Heroes and Martyrs of Palestine. The Politics of National Commemoration,
Oxford – New York. DOI: http://dx.doi.org/10.1017/CBO9780 511492235
Korzeniewski B., 2010, Transformacja pamięci. Przewartościowania w pamięci przesz-
łości a wybrane aspekty funkcjonowania dyskursu publicznego w Polsce po 1989
roku, Poznań.
Kossowska M., 2003, Różnice indywidualne w potrzebie poznawczego domknięcia,
„Przegląd Psychologiczny” 46, s. 355–375.
Kossowska M., Bukowski M., Czarnek G., 2014, Two routes to closure: Time pressure
and goal activation effects on executive control, „Polish Psychological Bulletin” 45: 3,
268–274. DOI: http://dx.doi.org/10.2478/ppb-2014-0033
Kossowska M., Hanusz K., Trejtowicz M., 2012, Skrócona wersja skali „Potrzeby
poznawczego domknięcia”. Dobór pozycji i walidacja skali, „Psychologia Spo-
łeczna” 1(20), s. 89–99.
Krasnodębski Z., 2008, Rozmowy istotne i nieistotne [w:] Pamięć jako przedmiot władzy,
red. I. Sariusz-Skąpska, Warszawa, s. 17–21.
Kuźniar R., 2012, Polityka zagraniczna III Rzeczypospolitej, Warszawa.
Lijphart A., 1999, Patterns of Democracy: Government Forms and Performance in
Thirty-Six Countries, New Haven.
Machcewicz P., 2012, Spory o historię 2000–2011, Kraków.
Magierska A., 2008, Polityka historyczna – politycy – historia, „Społeczeństwo i Polityka” 4,
s. 9–27.
Rosenberg M.J., Hovland C.J., 1960, Cognitive, affective, and behavioral components of
attitudes [w:] M.J. Rosenberg, C.J. Hovland, W.J. McGuire, R.P. Abelson, J.W.
Brehm, Attitude organization and change, New Haven, s. 1–14.
Wawrzyński P., Ratke-Majewska A., Marszałek-Kawa J., 2015, The Transformation of
National Identity and the Remembrance during Post-Authoritarian Transitions:
case studies of Spain and South Africa, „Journal of Identity and Migration Studies”
9:1, s. 19–32.
Westen D., 2008, The Political Brain. The role of emotion in deciding the fate of the
Nation, New York.
Wolff-Powęska A., 2007, Polskie spory o historię i pamięć. Polityka historyczna, „Prze-
gląd Zachodni” 1, s. 3–44.