Krótka historia gospodarki międzywojennej
Dodany przez: Redakcja KNM
Międzywojnie to pod względem ekonomicznym niewątpliwie trudny okres dla Europy, która musiała borykać się nie tylko ze spuścizną
„wielkiej wojny”, ale takŜe z kryzysem ekonomicznym o niespotykanej dotąd skali. Dla Polski to takŜe czas budowania od podstaw
krajowej gospodarki, okres biedy panującej wśród duŜej części ludności i podejmowania starań zmiany tej sytuacji przez wybitne
jednostki, które do dziś dla wielu są wzorami w swoich dziedzinach. Jeszcze przez wiele lat z utęsknieniem wracano pamięcią do
czasów, gdy Polska mogła sama stanowić o swej polityce w kaŜdej dziedzinie, takŜe gospodarczej.
W 1919 roku Europa powoli otrząsała się z koszmaru wojny nazywanej wtedy „wielką”. Rządy państw Starego Kontynentu stanęły przed zadaniem
odbudowy gospodarczej swoich krajów, a nie było to zadanie łatwe: w wyniku działań wojennych zginęło ok. 20 mln ludzi, a głód i choroby zebrały Ŝniwo
kolejnych 20 mln, zniszczonych zostało wiele zakładów przemysłowych i budynków mieszkalnych. Spowodowane wydatkami wojskowymi deficyty
budŜetowe pokrywano poprzez dodatkową emisję pieniądza (dodruk), co wywołało wysoką inflację. W wielu przypadkach nawet po podpisaniu pokoju nie
zaprzestano tej praktyki, aby spłacać wysokie zadłuŜenie zewnętrzne (głównym wierzycielem były Stany Zjednoczone). W najtrudniejszej sytuacji
znajdowały się państwa, które wojnę przegrały oraz te, które dzięki niej pojawiły się na mapie świata, wśród nich Polska.
Początki II RP.
Terytorium naszego kraju było bardzo zróŜnicowane pod względem rozwoju gospodarczego w wyniku wieloletniego podziału między trzech zaborców.
Ziemie dawnego zaboru pruskiego były najlepiej rozwinięte, rosyjskiego – najsłabiej (poza terenami dawnego Królestwa Polskiego, które były dość dobrze
uprzemysłowione). Co ciekawe, równieŜ dziś moŜna zaobserwować podobną zaleŜność między zamoŜnością poszczególnych regionów, a ich
przynaleŜnością do danego zaboru. Ponadto w obiegu znajdowały się róŜne waluty, powodując chaos i utrudniając wymianę handlową.
Tocząca się w latach 1919 – 1921 wojna polsko–bolszewicka nie ułatwiała prób reformowania finansów publicznych i poprawy trudnej sytuacji
ekonomicznej kraju. Zwiększone zapotrzebowanie na wyroby przemysłowe przez wojsko, stymulowało jednak rozwój gospodarczy kraju, a rosnąca inflacja
(w wyniku finansowania deficytu budŜetowego dodrukiem pieniądza) początkowo takŜe przynosiła pewne korzyści. Mowa tu zwłaszcza o wzroście
konkurencyjności polskich produktów na rynku międzynarodowym dzięki tzw. inflacyjnej premii eksportowej. Była ona moŜliwa do uzyskania ze względu
na szybsze tempo deprecjacji (spadku wartości pieniądza) zewnętrznej wewnętrznej. Oznacza to, kursy obcych walut rosły szybciej ceny na rynku
krajowym. Tym samym eksporterzy, po przeliczeniu otrzymanej zapłaty na pieniądz krajowy, uzyskiwali wyŜszy dochód. Niewątpliwie niekorzystnym
efektem występowania wysokiej inflacji były trudności ze zrównowaŜeniem budŜetu, bowiem uzyskane w postaci podatków dochody szybko traciły na
wartości, zakupy dokonywane przez państwo wiązały się z wyŜszymi wydatkami. To powodowało powstawanie deficytu, który finansowano drukowaniem
pieniądza, co z kolei powiększało inflację. Ten samonapędzający się mechanizm, którego nie udało się zatrzymać Ŝadnemu z dotychczasowych rządów,
ostatecznie doprowadził do hiperinflacji nie przynoszącej Ŝadnych korzyści. nie moŜna było zwlekać. Konieczna była reforma.
Reformy Grabskiego.
W styczniu 1923 r. prezydent Stanisław Wojciechowski naradę byłych ministrów skarbu (odpowiednik dzisiejszego ministra finansów), by poznać ich
pomysły na wyjście z trudnej sytuacji. Wśród nich znalazł się Władysław Grabski, który tę funkcję od grudnia 1919 r. do listopada 1920 r. Jego pomysły
okazały się na tyle cenne, 13 stycznia został ponownie mianowany ministrem skarbu. Planował przeprowadzić dwie reformy: najpierw skarbową, a
następnie walutową. Skarbowa miała na celu zrównowaŜenie budŜetu państwa, aby nadmierny deficyt nie prowadził do wzrostu inflacji, walutowa
dotyczyła usunięcia skutków tej ostatniej. Minister przystąpił do realizacji swych projektów, lecz w wyniku tarć z członkami powstałego w maju 1923 r.
rządu Wincentego Witosa, w którego skład sam wszedł oraz z powodu odkładania przez Sejm decyzji o uchwaleniu jego projektów ustaw 30 czerwca
Grabski podał się do dymisji. Niecałe roku później rząd Witosa upadł, a nowym premierem ministrem skarbu został Grabski. Jednak roku straty przy
szalejącej inflacji zmusiło go do zmodyfikowania swego planu – postanowił wprowadzić obie reformy jednocześnie. W celu zwiększenia dochodów
podwyŜszył niektóre podatki, wprowadził nowe (od nieruchomości) oraz przyspieszył ich spłatę, jednocześnie redukując wydatki państwa: ograniczył
dofinansowanie kolei (co pociągnęło za sobą wzrost cen transportu szynowego) oraz zmniejszył wydatki na administrację państwową (łącznie tym
sektorze pracę straciło 29 tys. osób). Równolegle postępowała reforma walutowa. Jak wspomniano, po odzyskaniu niepodległości w obiegu było kilka
róŜnych walut, które w latach 1919 – 1922 stopniowo zastępowano marką polską emitowaną przez Polską Krajową Kasę PoŜyczkową (utworzoną jeszcze
przez niemieckie władze okupacyjne). Uznana w kwietniu 1920 r. za oficjalną jednostkę monetarną, miała być walutą tymczasową, bowiem ówczesny
minister skarbu, Józef Englich, przygotował projekt zakładający utworzenie Banku Polskiego wprowadzenie nowej waluty, (Sejm przed zatwierdzeniem
projektu zmienił nazwę na Zamówiono nawet banknoty o nowych nominałach, ale przeleŜały one w skarbcu do czasów reform Grabskiego. Z jego
inicjatywy PKKP rozpoczęła skup marki polskiej w celu ustabilizowania jej kursu, co umoŜliwiłoby wymianę na nową walutę. 28 kwietnia 1924 r. rozpoczął
działalność Bank Polski, którego pierwszym prezesem został Stanisław Karpiński. Tego samego dnia BP zainicjował emisję złotego polskiego, którego
wartość miała być równa wartości franka szwajcarskiego. Tym samym 1 800 000 marek polskich wymieniano na 1 złotego. Proces ten ostatecznie
zakończono w lipcu tego samego roku.
Aby uniknąć finansowania deficytu dodrukiem pieniądza, BP otrzymał wyłączne prawo do emisji banknotów oraz pewną niezaleŜność (jako spółka akcyjna,
w której państwo miało jedynie 1 % udziałów), gdyŜ rząd nie mógł zmusić go do zwiększenia podaŜy pieniądza. Jednak bicie bilonu pozostało w
kompetencji ministerstwa skarbu, co w przyszłości miało doprowadzić do dwuwalutowości.
Warto zaznaczyć, polskie reformy, jako jedyne w ówczesnej Europie, przeprowadzono wyłącznie z wykorzystaniem finansowania wewnętrznego. Polska
była do tego zmuszona, gdyŜ, aby otrzymać kredyt zagraniczny, musiałaby się zgodzić na rewizję swych zachodnich granic.
Droga do stabilizacji. Reformy Grabskiego, zwłaszcza te, które miały zwalczyć inflację, spowodowały schłodzenie gospodarki. Dodatkowo, po wygaśnięciu
w 1925 r. zawartej w traktacie wersalskim klauzuli najwyŜszego uprzywilejowania państw Ententy w handlu z Niemcami oraz postanowień konwencji
śląskiej gwarantującej Polsce roczne dostawy 6 mln ton węgla do Niemiec bez opłat granicznych, nasz zachodni sąsiad rozpoczął wojnę celną. Miało to
zrujnować polską gospodarkę i skłonić rząd do rewizji zachodniej granicy. Mimo przed 1925 r. Niemcy były największym partnerem handlowym Polski, nie
doszło do załamania krajowej gospodarki. Z pewnością jednak konflikt ten spotęgował nieuniknione koszty reform Grabskiego. Wiele przedsiębiorstw
upadło, a bezrobocie w kraju wzrosło. celu uzyskania środków rząd Grabskiego podjął decyzję o zwiększonej emisji bilonu, co spowodowało wystąpienie
zjawiska dwuwalutowości: aby wymienić bilon na banknot, trzeba było zapłacić więcej wynosiła jego wartość nominalna. Prezes BP, Stanisław Karpiński,
nie uległ naciskom Grabskiego, by ratować spadający kurs złotego. Spór ten bezpośrednim powodem podania się premiera Grabskiego do dymisji 13
listopada 1925 r. Wszystkie te wydarzenia doprowadziły do powstania niepokojów społecznych, które wkrótce miały ułatwić Józefowi Piłsudskiemu
przeprowadzenie zamachu stanu.
W 1926 r. ustąpiły negatywne skutki reform, a dobra koniunktura i odpowiednia polityka gospodarcza (nadal za główny cel uwaŜano utrzymanie
równowagi budŜetowej i zapobieganie zbyt wysokiej inflacji) sprawiły, polski złoty stał się jedną z najbardziej stabilnych walut europejskich. Okres
szybkiego rozwoju miał trwać do roku 1929, w którym światem wstrząsnął największy kryzys gospodarczy wszechczasów.
Wielki kryzys.
Strona 1 z 2
