U¿ytkowanie_Lasu

Niniejsze sprawozdanie związane jest z wykonaniem umowy z dnia 27 sierpnia 2008

roku zawartej pomiędzy Państwowym Gospodarstwem Leśnym Lasy Państwowe – Dyrekcją

Generalną Lasów Państwowych a Szkołą Główną Gospodarstwa Wiejskiego w Warszawie,

Katedrą UŜytkowania Lasu na określone zadanie: „Certyfikacja gospodarki leśnej w

uŜytkowaniu lasu w Polsce”.

Niniejsze sprawozdanie zostało wykonane pod kierunkiem prof. dr. hab. Piotra

Paschalis-Jakubowicza przez Zespół:

Prof. dr hab. Dieter Franciszek Giefing

Dr inŜ. Krzysztof Jodłowski

Dr hab. Tadeusz Moskalik - prof. SGGW

Dr inŜ. Jarosław Oktaba

Prof. dr hab. Piotr Paschalis-Jakubowicz

Prof. dr hab. Janusz Sowa

Dr inŜ. Paweł Staniszewski

Spis treści

I. Wstęp

II. Problemy certyfikacji

1. Międzynarodowe systemy certyfikacji związane ze środowiskiem

a) ISO 14001

b) EMAS

2. Polskie Centrum Akredytacji

3. Społeczne (niezaleŜne) systemy certyfikacji

III. Polskie kryteria i wskaźniki trwałego i zrównowaŜonego zagospodarowania

lasów dla potrzeb certyfikacji lasów

IV. Określenie wymagań audytu certyfikacyjnego, wraz z łańcuchem dostaw,

dotyczących technik i technologii pozyskiwania drewna

A. Komunikacyjne udostępnienie lasu

1. Drogi leśne

2. Planowanie i wykonywanie szlaków gospodarczych (zrywkowych)

a) Tereny nizinne
b) Tereny górskie

3. Składowanie pozyskanego surowca

B. Minimalizacja szkód w środowisku leśnym powstałych na skutek prac
związanych z pozyskiwaniem i zrywką drewna

1. Zalecenia prośrodowiskowe

2. Procesy technologiczne pozyskiwania drewna

a) Prace przygotowawcze

b) Operacje technologiczne wykonywane za pomocą pilarki

c) Operacje technologiczne wykonywane za pomocą maszyn
wielooperacyjnych

3. Zrywka drewna

4. Systemy i procesy technologiczne pozyskiwania drewna w
drzewostanach podczas czyszczeń późnych i trzebieŜy wczesnych

5. Systemy i procesy technologiczne pozyskiwania drewna w
drzewostanach podczas późnych trzebieŜy

6. Systemy i procesy technologiczne pozyskiwania drewna w cięciach
rębnych na zrębach zupełnych

7. Systemy i procesy technologiczne pozyskiwania drewna w cięciach
rębnych w rębniach złoŜonych

8. Systemy i procesy technologiczne pozyskiwania drewna w
drzewostanach na terenach górskich, ze stokami o nachyleniu ponad 40 %
oraz w innych bardzo trudnych warunkach terenowych, we wszystkich
kategoriach cięć i rębniach

C. Wymagania certyfikacyjne audytu w zakresie ergonomii i bezpieczeństwa
pracy

1. Ergonomiczne zagroŜenia na stanowisku roboczym

a) Wymagania audytu w zakresie zagroŜenia gazami spalinowymi 34
b) Wymagania audytu w zakresie zagroŜenia drganiami
mechanicznymi

c) Wymagania audytu w zakresie zagroŜenia hałasem

d) Wymagania audytu w zakresie ograniczania wydatku
energetycznego przy pozyskaniu drewna.

2. Wymagania audytu w zakresie ograniczania wypadkowości

przy pozyskaniu drewna

a) Kierunki działań w zakresie bezpieczeństwa pracy

D. Wymagania certyfikacyjne audytu w zakresie szkolenia operatorów i nadzoru
prac w leśnictwie

E. Zasady prac w uŜytkowaniu lasu na terenie wielkopowierzchniowych
szkód spowodowanych klęskami Ŝywiołowymi

1. Procesy technologiczne pozyskiwania drewna zalecane do
stosowania przy likwidacji skutków klęski Ŝywiołowej

a) Technologie standardowe

b) Technologia zmechanizowana z uŜyciem harwesterów i
forwarderów

c) Technologia pozyskiwania drewna z zastosowaniem
pracy ręczno-maszynowej

2. Składowanie drewna w lesie

V. Określenie wymagań audytu certyfikacyjnego, dotyczących

ubocznego uŜytkowania lasu

1. Zakres, wymagania i regulacje ubocznego uŜytkowania lasu

2. Wymagania certyfikacyjne w zakresie uŜytkowania leśnych surowców
ubocznych

a) Udostępnienie drzewostanów oraz zasady pozyskiwania leśnych
surowców niedrzewnych

b) Zasoby surowcowe oraz czynniki limitujące ich uŜytkowanie

c) Pozyskiwanie leśnych roślin uŜytkowych oraz grzybów jadalnych

d) Pozyskiwanie Ŝywicy

e) Pozyskiwanie soku brzozowego

f) Pozyskiwanie cetyny

g) Gospodarka łowiecka

h) Pozyskiwanie kopalin na terenach leśnych

i) Wypalanie węgla drzewn5go

VI. Podstawowe przepisy, rozporządzenia oraz obowiązujące instrukcje,

składające się na porządek prawny w leśnictwie

VII. Definicje pojęć uŜywanych w niniejszym opracowaniu

Sprawozdanie końcowe z wykonywanego tematu badawczego:

”Certyfikacja gospodarki leśnej w uŜytkowaniu lasu w Polsce”

Katedra UŜytkowania Lasu
Wydział Leśny SGGW w Warszawie

I. Wstęp

Konieczność uwzględnienia zmieniającego się otoczenia leśnictwa w warstwie

odniesień socjalnych, uwarunkowań rynkowych i powiązań międzysektorowych, w świetle
funkcji pełnionych przez lasy wymaga czytelnej kodyfikacji leśnego postępowania.

Wykorzystanie wyników postępującej wiedzy z zakresu funkcjonowania ekosystemów

leśnych  i  interakcji,  jakie  zachodzą  pomiędzy  środowiskiem  leśnym,  a  stosowanymi  przez
człowieka  rozwiązaniami  organizacyjnymi,  technicznymi  i  technologicznymi,  umoŜliwia
przyjęcie rozwiązań zmniejszających stopień negatywnych oddziaływań na środowisko leśne,
a  jednocześnie  –  zwiększa  poziom  bezpieczeństwa  wykonawcom  prac.  Jednocześnie,  ten
obszar  zagadnień,  związanych  z  uŜytkowaniem  lasu,  jest  szczególnie  wraŜliwym  elementem
w postrzeganiu przez społeczeństwo - a więc odbiorcę – stosowanych zasad gospodarowania
lasami.

Głównym zadaniem niniejszej pracy jest przedstawienie koncepcji, zasad i reguł

certyfikacji  gospodarki  leśnej  w  uŜytkowaniu  lasu  w  systemie  PEFC,  a  następnie  –
podanie  opracowanych  zasad  i  reguł  postępowania  umoŜliwiających  spełnienie
wymogów  stawianych  przez  PEFC  i  uzyskanie  przez  jednostkę  podlegającą  audytowi
PEFC – odpowiedniego certyfikatu.

Realizacja powyŜszego zadania i uzyskane wyniki, są nowością w polskiej literaturze

fachowej, stanowiąc jednocześnie, w warstwie implementacyjnej, prawdziwe wyzwanie dla
prowadzenia gospodarki leśnej.

Nie wyklucza to stosowania innych systemów certyfikacyjnych we wszystkich

obszarach prowadzonej gospodarki leśnej w Polsce.

Wykonanej przez zespół niniejszej pracy towarzyszy uzasadnione przekonanie

autorów,  Ŝe  szczególnie  istotna  dla  obecnego  i  przyszłego  rozwoju  polskiego  leśnictwa,  jest
konieczność  wprowadzenia  zasad  uŜytkowania  lasu  w  Polsce,  spełniającego  wymogi
certyfikacyjne systemu certyfikacji PEFC.

II. Problemy certyfikacji

Problemy certyfikacji odnoszące się do działań gospodarczych, nie tylko w leśnictwie,

są  kontrowersyjne  z  wielu  względów.  NaleŜą  do  nich:  rachunek  kosztów  i  strat,  strategia
obrotu  produktami  i  usługami  w  leśnictwie,  granice  wolności  i  konkurencji,  przejrzystość  i
jasność  sformułowania  zasad,  suwerenność  podmiotowa  i  państwowa,  podstawy  prawne  i
naukowe  zasad  certyfikacyjnych,  rola  zarządu  przedsiębiorstwa  lub  rola  rządu  państwa,  a
takŜe - profesjonalna duma wykonawców, którzy muszą się poddać zewnętrznej kontroli.

Poddanie się certyfikacji jest więc wyzwaniem dla sektora leśnego i drzewnego w

Europie, w tym szczególnie dla Polski, gdzie zdecydowana większość powierzchni leśnej jest
własnością Państwa, zarządzaną przez Lasy Państwowe, a z drugiej strony – sektor drzewny
jest prawie w całości własnością prywatną.

Jednocześnie Polska, jako jeden z pierwszych krajów w Europie, zdecydowała się na

przeprowadzenie certyfikacji Lasów Państwowych (według zasad FSC), rozpoczynając
proces szerokiego uspołecznienia przepływów decyzyjnych wprowadzanych do leśnictwa
polskiego, i artykułowanych przez grupy społeczne niezwiązane profesjonalnie z leśnictwem.

1. Międzynarodowe systemy certyfikacji związane ze środowiskiem

Certyfikacja jako proces, niezaleŜnie od dziedziny stosowania, jest domeną rządowych

i międzynarodowych organizacji wyspecjalizowanych w tworzeniu i nadzorowaniu działania
norm światowych (ISO – International Organization for Standarization, IAF – International
Accreditation Forum), regionalnych (np. EA – European cooperation for Accreditation), czy
narodowych (np. PCA – Polskie Centrum Akredytacji).

Organizacje te uzgodniły definicję certyfikacji jako procesu, w którym trzecia,

niezaleŜna strona, udziela pisemnego zapewnienia, Ŝe produkt lub usługa spełnia specyficzne
wymagania. Z otrzymaniem pisemnego zapewnienia wiąŜe się najczęściej prawo do
posługiwania się logo danego systemu certyfikacyjnego.

Z punktu widzenia branŜy leśno drzewnej, certyfikacje związane bezpośrednio z

oddziaływaniem na środowisko, mogą odbywać się w ramach systemu norm ISO serii 14001
(EMS- systemy zarządzania środowiskowego) lub europejskiego systemu EMAS.

a) ISO 14001

Spośród międzynarodowych systemów zarządzania środowiskiem, działających od

dłuŜszego czasu na rynku certyfikatów mających zastosowanie w leśnictwie, wymienić naleŜy
system  zarządzania  oparty  na  normach  ISO  z  serii  14000.  System  ten  ma  za  zadanie
umoŜliwić  i  udokumentować  osiągnięcia  z  zakresu  ochrony  środowiska  poprzez
kontrolowanie  wpływu  działalności  danej  organizacji  na  środowisko  oraz  wymaga,  aby
organizacja ustanowiła, udokumentowała, wdroŜyła, utrzymywała i ciągle doskonaliła system
zarządzania środowiskowego wraz z określeniami, jak będzie spełniać te wymagania.

WaŜnymi aspektami tego programu, jest równowaŜenie potrzeb środowiska z

potrzebami  socjoekonomicznymi  przedsiębiorstw  oraz  uwzględniona  przez  normy,
konieczność wdraŜania najlepszych, dostępnych technologii. System ten przewidziany jest do
wprowadzenia  w  róŜnych  podmiotach  (nie  tylko  gospodarczych)  i  zawiera  wyłącznie
wymagania,  które  mogą  być  obiektywnie  weryfikowane,  nie  obejmując  jednak  wymagań
związanych z BHP, które zawarte są w systemie ISO 18000.

W ramach systemu zarządzania środowiskiem, zgodnie z zapisami norm serii ISO

14000, formułuje się cele polityki organizacji związane z wymaganiami prawnymi, wpływem
na środowisko oraz tych elementów działalności organizacji, które moŜna kontrolować i mieć
na nie wpływ.

b) EMAS

Rozwinięciem systemu ISO 14001 na terytorium Unii Europejskiej jest system EMAS

(Eco-Management  and  Audit  Scheme),  czyli  Europejski  System  Eko-Zarządzania  i  Audytu.
System  ten  jest  w  pełni  zgodny  z  wymaganiami  norm  ISO  14000  i  wprowadzony  został  na
obszarze  Unii  Europejskiej  rozporządzeniem  Rady  Europy  Nr  1836/93.  Polska,  w  dniu
przystąpienia  do  Unii  Europejskiej  została  zobowiązana  do  stworzenia  odpowiednich
warunków  dla  funkcjonowania  tego  systemu  w  naszym  kraju.  EMAS,  podobnie  jak  system
związany z normami ISO 14001, jest dobrowolnym systemem przewidzianym dla wszystkich
organizacji  (przedsiębiorstw,  organów  administracji,  placówek  edukacyjnych,  usługowych,
itp.),  jeśli  oddziaływają  one  w  jakikolwiek  sposób  na  środowisko  poprzez  ciągłe
udoskonalanie podstaw swojej działalności.

2. Polskie Centrum Akredytacji

Polskie Centrum Akredytacji zarówno w systemach ISO jak i w systemie EMAS

zajmuje  się  prowadzeniem  akredytacji,  czyli  wydawaniem  świadectwa  kompetencji  dla
prowadzenia  działalności  przez  weryfikatorów  (audytorów)  instytucjonalnych,  a  w  ramach
określonych  sektorów  lub  branŜ  takŜe  weryfikatorów  indywidualnych,  prowadzenie  ich
rejestru,  kontrolowanie  i  nadzorowanie  systemu  i  jakości  pracy  wykonywanej  przez
weryfikatorów.

3. Społeczne (niezaleŜne) systemy certyfikacji

W obszarze leśnictwa, w certyfikacji społecznej, dominują dwa systemy: Forest

Stewarship  Council  (FSC),  obejmujący  swoimi  certyfikatami  ponad  116  mln  ha
(http://www.fsc.org/)    oraz  PEFC  –  Programme  for  the  Endorsement  of  Forest  Certification
schemes (dawniej Pan-  European Forest Certification), który obejmuje swoimi certyfikatami
ponad 223 mln ha lasów (http://register.pefc.cz/statistics.asp).

Podkreślić naleŜy, Ŝe wzrost powierzchni lasów certyfikowanych według systemu

PEFC wykazuje duŜą dynamikę. W ciągu ostatnich 10 lat powierzchnia leśna certyfikowana
w tym systemie wzrastała od roku 2000 – w którym certyfikacja objęła 32 mln ha lasów, w
roku 2003 - 50 mln ha, 2005 – 187 mln ha, do stanu obecnego w roku 2009 – 223 mln ha na
wszystkich kontynentach pokrytych lasami wszystkich form własności.

Obydwa systemy działają na zasadzie współuczestnictwa wielu podmiotów w

tworzeniu szczegółowych, narodowych standardów certyfikacji. Punktem wyjścia tworzonych
polskich standardów certyfikacji FSC są zasady ustalone przez FSC jako uniwersalne dla
lasów świata.

System PEFC opiera się na wynikach regionalnych ustaleń związanych z większością

procesów międzynarodowych, których domeną jest ustalanie kryteriów i wskaźników
zrównowaŜonego rozwoju powstałych po konferencji w Rio de Janeiro w 1992 r. jak np.
proces Helsiński (dla lasów Europy), proces Montrealski (dla lasów Ameryki Północnej), itp.

W procesie tworzenia narodowych standardów prowadzenia zrównowaŜonej

gospodarki leśnej uczestniczą zarówno właściciele i zarządcy lasów, jak i organizacje
społeczne oraz instytucje i organy samorządowe lub profesjonalne.

W obydwu systemach wyróŜnić moŜna dwa obszary certyfikacji: pierwszy związany

bezpośrednio z prowadzeniem gospodarki leśnej oraz drugi związany ze śledzeniem
przepływu towarów od certyfikowanego źródła pochodzenia do punktu sprzedaŜy.

Istniejące i funkcjonujące w świecie programy certyfikacji w zakresie uŜytkowania

zasobów naturalnych, zostały opracowane przede wszystkim pod kątem drewna i produktów
rolnictwa. Programy na poziomie międzynarodowym, krajowym i regionalnym, skupione są
przede wszystkim na produktach drzewnych; najczęściej marginalnie traktują surowce i
produkty ubocznego uŜytkowania lasu.

Idea certyfikacji leśnych surowców ubocznych jest realizowana od niedawna; w

porównaniu  z  drewnem  i  produktami  rolnictwa  nie  jest  naleŜycie  przeanalizowana  i
udokumentowana.  Powoduje  to  brak  opisanych  i  zatwierdzonych  rozwiązań  procedur  i
doświadczeń  ogólnych  i  szczegółowych,  w  tym  zakresie.  NaleŜy  jednak  podkreślić,  Ŝe
prowadzone  dotychczas  prace  zmierzają  do  objęcia  specjalnymi  procedurami  tego  działu
gospodarki  leśnej,  umoŜliwiając  dokonania  certyfikacji  leśnych  surowców  i  produktów
niedrzewnych. Rozpatruje się przy tym moŜliwość dokonania certyfikacji leśnych surowców
produktów  w  ramach  certyfikacji  gospodarki  leśnej.  Przygotowywany  program  certyfikacji
gospodarki  leśnej  uwzględnia  głównie  aspekty  zarządzania  zasobami,  włączając  w  to
certyfikację łańcucha dostaw.

Systemy certyfikacji społecznej odnoszą się równieŜ do kwestii etyki w handlu; mają

zapewniać, Ŝe warunki pracy są godziwe, a otrzymywane korzyści równomiernie podzielone
pomiędzy podmioty zaangaŜowane w produkcję i handel. Takie zasady handlu obejmują
partnerstwo w biznesie i zarządzanie dostawami. WaŜne kryteria skupiające się na aspektach
społecznych obejmują:

obowiązujące prawo i zwyczajowe zasady;

bezpieczne i zdrowe środowisko pracy;

wpływ na lokalne społeczności;

opłacalność;

kwestię niezatrudniania nieletnich;

etyczny marketing.

Prowadzone są równieŜ prace nad certyfikacją produkcji naturalnej (ekologicznej)

związanej z pojęciem rolnictwa ekologicznego (organicznego), które naleŜy rozumieć jako
specyficzną formę gospodarowania i produkcji Ŝywności.

W szerokim ujęciu, dotyczy to takŜe pojęć i zakresu prowadzenia gospodarki leśnej w

zakresie ubocznego uŜytkowania lasu. Posługując się odniesienie „per analogiam”, w
odniesieniu do leśnych surowców niedrzewnych, pozyskiwanie ich ze stanowisk naturalnych
moŜe być równieŜ rozumiane jako „ekologiczne” czy teŜ „naturalne”– dotyczy to orzechów,
innych owoców, grzybów, ziół itp.

Natomiast certyfikacja jakości produktu gwarantuje przestrzeganie standardów

dotyczących procesu produkcji. Te parametry odnoszą się do szerokiej gamy leśnych
surowców i produktów niedrzewnych, będących w obrocie międzynarodowym i dotyczą
głównie przemysłu farmaceutycznego i produkcji Ŝywności.

III. Polskie kryteria i wskaźniki trwałego i zrównowaŜonego zagospodarowania lasów
dla potrzeb certyfikacji lasów

System certyfikacji PEFC, jest systemem certyfikacji akredytowanej. Systemy tego

typu, zgodnie z ustawodawstwem naszego kraju, mają wpisane w wymagania m.in.
konieczność posiadania przez jednostkę certyfikującą świadectwa kompetencji (akredytacji)
wydanego przez Polskie Centrum Akredytacji.

Obowiązujący system certyfikacji gospodarki leśnej, zgodny z wymaganiami PEFC,

narzuca pewne wymagania odnoszące się do prowadzenia gospodarki leśnej w zakresie
uŜytkowania lasu.

Wymagania te opisane są w dokumencie „Kryteria i Wskaźniki Trwałego i

ZrównowaŜonego Zagospodarowania Lasów dla Potrzeb Certyfikacji Lasów” Polskiego
Systemu Certyfikacji Leśnictwa PEFC.

Wymagania stawiane przez system certyfikacji zgodny z zasadami PEFC muszą

zawierać wszystkie wymagania opisane w dokumentach opracowanych w ramach
Ministerialnego Procesu Ochrony Lasów w Europie (MPOLE), jednak sposób realizacji tych
wymagań określany jest przez członków Rady PEFC Polska.

Kryteria i wskaźniki trwałego i zrównowaŜonego zagospodarowania lasów dla potrzeb

certyfikacji lasów w Polskim Systemie Certyfikacji Leśnictwa PEFC wyróŜniają 6 kryteriów
oceny  prowadzenia  gospodarki  leśnej  zgodnych  z  ustaleniami  MPOLE.  Realizacja  kaŜdego
kryterium oparta jest na:
1. Przestrzeganiu zasad  kierunkowych (Zk) - które wyznaczają  główne  ramy i wytyczne dla
planowania  i  realizacji  tego  działu  gospodarki  leśnej,  dla  którego  dane  kryterium  zostało
sformułowane.
2.  Wskaźnikach  wymiernych  (Ww)  –  które  są  parametrami  mierzalnymi,  określanymi  dla
pięcioletnich  okresów,  które  pokazują  kierunki  zmian  oraz  stopień  zgodności  działań
praktycznych z przyjętymi zasadami kierunkowymi.
3.  Wskaźnikach  opisowych  (Wo)  -  stanowiących  uzupełnienie  wskaźników  wymiernych  w
przypadku  braku  moŜliwości  lub  celowości  ich  sformułowania.  Zawierają  one  informacje
związane  ze  sposobem  realizacji  zasad  kierunkowych  oraz  dokumentację  prowadzonych
przez wnioskodawcę działań.

W systemie PEFC mamy, zatem do czynienia z hierarchicznością kryteriów. Za

podstawowe wymagania, które muszą być spełnione przez zarządców lasu naleŜy uznać
zasady kierunkowe; wskaźniki pełnią jedynie rolę pomocniczą w ocenie zgodności i
efektywności stosowanych zasad prowadzenia gospodarki leśnej.

Oprócz kryteriów i wskaźników odnoszących się do ustaleń MPOLE, Polski System

Certyfikacji Leśnictwa PEFC podkreśla konieczność przestrzegania regulacji prawnych
skierowanych bezpośrednio do leśnictwa (np. Ustawa o lasach, Ustawa o ochronie przyrody,
itd.), jak równieŜ stanowiących ogólny porządek prawny na terenie naszego kraju (Ustawa o
zagospodarowaniu przestrzennym, Kodeks pracy, Konwencje ILO i inne).

Rada PEFC Polska składająca się z 35 członków reprezentujących zarówno

właścicieli, zarządców lasów, jak i przemysł drzewny, organizacje  ekologiczne, zawodowe i
naukowe  związane  z  szeroko  rozumianym  sektorem  leśnym  zbudowały  w  maksymalnym
stopniu  elastyczny,  bez  określania  granicznych  wartości  parametrów  mierzalnych,  system
wymagań odnoszący się do prowadzenia gospodarki leśnej w Polsce.

System ten pozwala na dostosowanie działań leśnych do realnych warunków

przyrodniczych i gospodarczych leśnictwa, tworząc system otwarty, umoŜliwiający
dostosowanie działań leśnych do zapisów systemu, jednocześnie wymuszając:

Posiadanie jasnych, czytelnych zasad związanych z podejmowaniem decyzji
dotyczących gospodarki leśnej oraz reguł ustalania tych zasad,

Szczegółowe

dokumentowanie

celowości,

efektywności

sposobów

podejmowanych działań przez właścicieli/zarządców lasów,

Wysoki stopień profesjonalizmu osób zaangaŜowanych w planowanie i realizację
gospodarki leśnej,

Wysokie kwalifikacje audytorów przeprowadzających audyty certyfikacyjne.

PoniŜej przedstawiono szczegółowe wymagania stawiane przez Polski System

Certyfikacji  Leśnictwa  PEFC  dla  wszystkich  kryteriów  oceny,  a  pogrubioną  czcionką
wyróŜniono  zapisy  odnoszące  się  do  uŜytkowania  lasu.  Jednocześnie  podkreśla  się,  Ŝe
poniŜsze  zapisy  są  oficjalnym  dokumentem  systemu  certyfikacji,  opracowanym  przez  Radę
PEFC  Polska,  mogącym  ulec  zmianie  jedynie  po  powtórzeniu  całej  procedury  akceptacji
przez  Radę  PEFC,  a  szczegółowe  wymagania  mogą  być  formułowane  przez  akredytowaną
przez PCA jednostkę certyfikującą na podstawie aktualnej wiedzy leśnej.

Wyciąg

POLSKIE KRYTERIA I WSKAŹNIKI TRWAŁEGO
I ZRÓWNOWAśONEGO ZAGOSPODAROWANIA LASÓW DLA POTRZEB CERTYFIKACJI LASÓW

1. Wstęp

2. Kryteria i wskaźniki certyfikacji gospodarki leśnej

Kryterium I – Utrzymanie, odpowiednie wzmocnienie oraz powiększanie

i podnoszenie wartości zasobów leśnych i ich udział

w globalnym bilansie węgla.

Kryterium II – Zachowanie i wzmocnienie zdrowia i witalności

ekosystemów leśnych.

Kryterium III – Utrzymanie i wzmocnienie produkcyjnych funkcji lasów.

Kryterium IV – Zachowanie, ochrona o odpowiednie wzbogacenie

leśnej róŜnorodności biologicznej.

Kryterium V – Utrzymanie i rozszerzenie ochronnych funkcji lasów

zwłaszcza funkcji glebo- i wodochronnych.

Kryterium VI – Utrzymanie i rozwój innych społeczno-ekonomicznych

funkcji lasów.

I. Wstęp

Załączone kryteria i wskaźniki trwałego i zrównowaŜonego zagospodarowania lasu tworzą podstawę do

przeprowadzenia  oceny  stanu  gospodarki  leśnej  wszystkich  form  własności  lasów,  we  wszystkich  rodzajach
prowadzenia  certyfikacji,  przez  niezaleŜny  organ  certyfikujący  w  ramach  systemu  PEFC  oraz  zawierają
zdefiniowane  kryteria  certyfikacji  zarówno  dla  poziomu  regionalnego  jak  i  pojedynczych  obszarów.  W
szczególności  słuŜą  określeniu  przedmiotu  i  zakresu  auditu  oraz  ustaleniu  zgodności  stanu  i  prowadzenia
gospodarki leśnej z wymogami systemu certyfikacji.

W niniejszym dokumencie nie określono minimalnego poziomu ani ograniczeń przy ustalaniu

zgodności prowadzonej gospodarki leśnej z kryteriami trwałego i zrównowaŜonego zagospodarowania lasów.
Ustalenie tej zgodności leŜy w kompetencjach jednostki certyfikującej.

Polskie Kryteria i Wskaźniki Trwałego i
ZrównowaŜonego Zagospodarowania Lasów
dla Potrzeb Certyfikacji Lasów

Uaktualniono: lipiec 2007

Polski System Certyfikacji Leśnictwa
PEFC
dokument nr 4
luty 2005

II. Kryteria i wskaźniki certyfikacji gospodarki leśnej

KRYTERIUM I

UTRZYMANIE, ODPOWIEDNIE WZMOCNIENIE ORAZ POWIĘKSZANIE I PODNOSZENIE
WARTOŚCI ZASOBÓW LEŚNYCH I ICH UDZIAŁU W GLOBALNYM BILANSIE WĘGLA.

(A) ZASADY KIERUNKOWE

A. Trwałe, zrównowaŜone i wielofunkcyjne gospodarowanie lasami ma na celu utrzymanie i

powiększanie  powierzchni  lasów  i  innych  obszarów  zadrzewionych,  wzmocnienie  ich  wartości
ekonomicznej,  ekologicznej,  społecznej  i  kulturowej  oraz  zwiększenie  i  podniesienie  jakości  zasobów
leśnych.  Siedliska  leśne,  a  zwłaszcza  zasoby  glebowe  i  wodne,  powinny  być  traktowane  jako  integralna
część  krajowych  zasobów  przyrody,  na  których  skupiają  się  funkcje  ochronne  lasów.  Gospodarowanie
lasami  powinno  być  wspierane  przez  inne  jednostki,  które  korzystają  za  darmo,  często  w  sposób
nieuświadomiony, z dóbr i usług dostarczanych przez lasy i leśnictwo.

B. Inwentaryzacja i kartowanie zasobów leśnych powinny stanowić trwałe przedsięwzięcia

gospodarki leśnej a wyniki powinny być przechowywane jako dane historyczne i integralne elementy
planów przestrzennego zagospodarowania gminy, regionu, województwa.

C. Plany urządzenia lasu (lub opracowania równowaŜne jak np. uproszczony plan urządzania) powinny

być okresowo weryfikowane. Realizacja planów urządzenia lasu powinna być okresowo poddana ocenie
społecznej. Plany urządzenia lasu powinny być silnie powiązane funkcjonalnie z planami zagospodarowania
przestrzennego.

D. Realizacja planów urządzenia lasu winna uwzględniać ochronę jakości i ilości zasobów leśnych

w krótko- i długoterminowych okresach. Podstawowym warunkiem jest odpowiednie równowaŜenie
rozmiaru pozyskania uzyskiwanym przyrostem miąŜszości W trakcie wykonywanych czynności
gospodarczych powinno się unikać technik i procesów, które powodują znaczne, bezpośrednie i pośrednie,
zniszczenia siedlisk leśnych, gleby i zakłócania stosunków wodnych.

E. Zapas na pniu powinien być pielęgnowany przez naleŜyte działania hodowlane, wykonywane

przy uwzględnieniu zasad ekologii i przestrzeganiu reguł ekonomicznych. Odpowiednie operacje
hodowlane, zwłaszcza cięcia pielęgnacyjne, powinny być prowadzone z zachowaniem stabilności
drzewostanów, przestrzeganiem zasad ochrony gleby i z troską o utrzymanie odpowiedniej ilości i jakości
wody w zlewni.

WSKAŹNIKI WYMIERNE

1. Charakterystyka uŜytkowanej powierzchni leśnej

Lp.

Opis wskaźnika

Miara

1 Powierzchnia leśna ogółem i jej zmiany w ostatnim 5-leciu

[ha/%]

2 Powierzchnia lasów wg struktury klas wieku i jej zmiany w ostatnim 5-leciu

[ha / klasa]

3 Powierzchnia leśna wg typów siedliskowych lasu

[ha]

4 Powierzchnia odnowień wg pochodzenia (sztuczne, naturalne)

[ha]

5 Powierzchnia lasów na gruntach porolnych

[ha]

6 Powierzchnia leśna wg gat. rzeczywistych i jej zmiany w ostatnim 5-leciu

[%]

7 Powierzchnia plantacji drzew szybkorosnących

[ha]

8 Udział powierzchni leśnej ze zdezaktualizowanym (starszym niŜ 10 lat) planem urządzenia

lasu (uproszczonym planem urządzenia lasu)

[%]

2. Zapas / zasobność drzewostanów na pniu

Lp. Opis wskaźnika

Miara

9 Ogólny zapas grubizny w korze na pniu wg gatunków i jego zmiany w ostatnim 5-leciu

, %]

10 Przeciętna zasobność ogólna i jej zmiany w ostatnim 5-leciu

/ ha, %]

11 Przeciętna zasobność wg klas wieku i jej zmiany w ostatnim 5-leciu

/ klasa]

3. Równowaga węgla

Wiązanie węgla w ekosystemach leśnych (określone wg IPCC Standard Methodology) w
grubiźnie (>7cm) lub w ilości drewna na 1 ha lasu

[1000 kg C / ha, lub
m

drewna /ha]

Uregulowane prawo własności oraz uporządkowany stan posiadania i uŜytkowania ziemi.

Uczestnictwo w pracach zapewniających integrację planowania przestrzennego z gospodarką
leśną.

Uczestnictwo w programach włączających gospodarkę leśną w rozwój regionalny i
zapewniających współpracę z organami samorządowymi.

Przestrzeganie prawna chroniącego lasy i grunty leśne przed ich przeznaczaniem na cele
nieleśne.

Uczestnictwo w krajowym lub regionalnym (gminnym) programie zwiększania lesistości i
zadrzewień.

Uczestnictwo w tworzeniu mechanizmów ekonomicznych, prawnych lub finansowych
promujących zwiększanie zapasu na pniu gatunków drzew zarówno o wartości handlowej jak i
niehandlowej.

Funkcjonowanie ram instytucjonalnych do podejmowania i prowadzenia regularnych
ocen rozwoju i stanu zasobów leśnych oraz doskonalenia metod ich szacowania i
inwentaryzacji przez uznane instytucje naukowe lub podobne organizacje.

Uczestnictwo  w programach informacyjnych  i edukacyjnych prezentujących zalety drewna  w
licznych  jego  zastosowaniach  oraz  wspierających  badania  nad  długością  cyklu  uŜytkowania
produktów drzewnych.

Udostępnianie danych dla krajowego banku danych o lasach.

KRYTERIUM II

ZACHOWANIE I WZMOCNIENIE ZDROWIA I WITALNOŚCI EKOSYSTEMÓW LEŚNYCH

(A) ZASADY KIERUNKOWE

A. Metody i technika realizacji zagospodarowania lasu powinna umoŜliwiać utrzymanie i

podnoszenie stanu zdrowotnego, witalności ekosystemów leśnych oraz regeneracji ekosystemów
zniekształconych.

B. NaleŜy rozpoznać czynniki wysokiego ryzyka zdrowotności i witalności leśnych ekosystemów,

takich

jak:

nadmierne

występowanie owadów, grzybów chorobotwórczych, poŜarów lasu,

zanieczyszczenia powietrza, ekstremalne czynniki meteorologiczne i klimatyczne, zniszczenia wynikające z
działań gospodarki leśnej, kłusownictwo lub inne, oraz naleŜy ustanowić odpowiednie systemy ich
monitorowania.

C. Wykonywane zabiegi gospodarcze powinny mieć na celu podnoszenie zdrowotności oraz witalności

lasów i ich stanu zdrowotnego. W moŜliwie szerokim zakresie powinny być wykorzystywane procesy naturalne
regeneracji ekosystemów, biologiczne metody profilaktyczne i terapeutyczne oraz stosowane materiały
naturalne, wszędzie i w takim zakresie jak to jest moŜliwe i ekonomicznie racjonalne. Stosowanie adekwatnych
genetycznych, gatunkowych i strukturalnych zróŜnicowań w zagospodarowaniu ekosystemów leśnych, powinno
wzmacniać i utrzymywać wysoką stabilność, witalność i odporność lasów promując naturalne mechanizmy
regulacyjne.

D. Nie mogą mieć miejsca praktyki gospodarcze, polegające na niezgodnym z obowiązującym

prawem i wprowadzaniu organizmów modyfikowanych genetycznie, obcych gatunków i pochodzeń drzew,
przy odnawianiu powierzchni leśnych lub zalesianiu, jak równieŜ polegające na stosowaniu technik
pielęgnacji, pozyskania i transportu, które mogą powodować trwałe zniszczenia gleby lub innego typu
szkody w ekosystemie leśnym lub innych ekosystemach.

E. UŜycie środków chemicznych w kaŜdym przypadku powinno być dobrze umotywowane i

zrealizowane w sposób kontrolowany.

F. Posiadanie aktualnych danych dotyczących zanieczyszczenia środowiska z Państwowego

Monitoringu Środowiska.

(B) WSKAŹNIKI WYMIERNE

1

ZagroŜenia powodowane przez biotyczne czynniki szkodotwórcze

Lp.

Opis wskaźnika

Miara

13 Powierzchnia lasów objęta zabiegami ochronnymi przed owadami liścioŜernymi

[ha]

14 MiąŜszość drzew pozyskanych w ramach ograniczania występowania szkodników

wtórnych

]

lub

/ha]

15 Powierzchnia lasów uszkodzonych przez choroby grzybowe

[ha]

16 Powierzchnia upraw, odnowień i drzewostanów uszkodzonych przez zwierzynę

[ha / rok]

2. Uszkodzenia i zagroŜenia powodowane przez abiotyczne czynniki szkodotwórcze

17 Powierzchnia lasów objętych poŜarami

[ha / rok]

18 Średnia powierzchnia jednego poŜaru

19 Powierzchnia lasów uszkodzonych przez wiatr

[ha / rok]

20 MiąŜszość drzew pozyskanych z terenów pohuraganowych

/ rok]

3. Stosowanie pestycydów i nawozów

Powierzchnia lasów, na której stosowano pestycydy

[ha]

ZuŜycie poszczególnych grup pestycydów

[kg / ha]

Powierzchnia lasów, na której stosowano nawozy mineralne i wapnowanie:

Ha / rok

ZuŜycie czystego składnika

kg / ha / rok

Korzystanie z istniejących rozwiązań instytucjonalnych i prawnych mających na celu
utrzymanie zdrowia lasu, jego Ŝywotności oraz śledzenie stanu środowiska przyrodniczego.

Współpraca i korzystanie ze specjalistycznych słuŜb oraz rozwiązań organizacyjnych (typu
ZOL) powołanych do kontrolowania występowania uszkodzeń i czynników niszczących
(Państwowy Monitoring Środowiska, Monitoring Lasów).

Uczestniczenie  w  tworzeniu  lub  działaniu  instrumentów  prawnych,  finansowych  i
informacyjnych  niezbędnych  dla  wdraŜania  zasad  pro-środowiskowej  polityki
gospodarczej  oraz  umoŜliwiających  regularny  monitoring  stanu  zdrowia  lasu  i  zmiany
pH  gleb,  a  takŜe  pozwalających  na  zapobieganie  powaŜnym  uszkodzeniom
powodowanym przez niewłaściwą gospodarkę leśną.

KRYTERIUM III

UTRZYMANIE I WZMOCNIENIE PRODUKCYJNYCH FUNKCJI LASÓW

(A) ZASADY KIERUNKOWE

A. Właściciele/zarządcy lasów powinni dąŜyć do zaspokajania w szerokim zakresie i na trwałych

podstawach, społecznych potrzeb na produkty i świadczenia leśne.

B. Właściciele/zarządcy lasów powinni starać się osiągać rozsądną wydajność ekonomiczną.

DąŜąc do osiągania dochodów powinni brać pod uwagę wszystkie ekonomiczne, ekologiczne i społeczne
koszty swojego działania.

C. Plany urządzenia lasu (lub równowaŜne) powinny uwzględniać moŜliwości uzyskiwania korzyści z

róŜnorodnych funkcji lasu. Dla funkcji produkcyjnych powinien być ustalany poziom planowanego pozyskania
wraz z określonym sposobem zagospodarowania.

D. Właściciele i zarządcy lasów powinni zapewniać terminowe odnowienie uŜytkowanych obszarów, a

operacje odnowienia, pielęgnacji i pozyskania powinny być wykonywane w terminie i sposobem, który nie
zmniejszy zdolności produkcyjnej ekosystemów leśnych.

E. Wielkość pozyskania zarówno produktów drzewnych jak i niedrzewnych nie powinna

przekroczyć poziomu, który stwarza ryzyko dla utrzymania długoterminowej trwałości i ciągłości
uŜytkowania lasu.

F. Powinna być utrzymana i odpowiednio rozbudowywana właściwa infrastruktura, taka jak

drogi, szlaki zrywkowe, mosty oraz wyposaŜenie techniczne. Infrastruktura powinna zagwarantować
sprawne wykonywanie operacji leśnych w sposób minimalizujący zarówno wysiłek ludzki jak i negatywny
wpływ na środowisko leśne.

(B) WSKAŹNIKI WYMIERNE

1. Produkcja drewna

Lp. Opis wskaźnika

Miara

redni przyrost bieŜący miąŜszości brutto

(okresowy – 10 letni)

/ ha]

redni przyrost bieŜący wg gatunków

/ ha]

Roczne pozyskanie drewna

/ rok]

UŜytkowanie rębne wg gatunków rzeczywistych

/ rok]

UŜytkowanie przedrębne wg gatunków rzeczywistych

/ rok]

UŜytkowanie przygodne i sanitarne

/ rok]

25 Stosunek ogólnego pozyskania drewna do przyrostu

[%]

26 Średni wiek drzewostanów

[lata]

27 Ilość i wartość sprzedanego drewna okrągłego

, zł]

2. Produkty niedrzewne

28 Ilość produktów niedrzewnych (np. dziczyzna, choinki, stroisz)

[kg / szt. rok]

29 Udział procentowy przychodów ze sprzedaŜy usług w przychodach ogółem.

[%]

30 Wskaźnik nasycenia lasów drogami

/ ha lub

km / ha]

Funkcjonowanie mechanizmów zapewniających doskonalenie metod urządzania i
sporządzania

planów

urządzania

lasu

opartych

odpowiednich

danych

inwentaryzacyjnych,

oraz

najnowszej

wiedzy

naukowej

praktycznych

doświadczeniach z uwzględnieniem produktów niedrzewnych.

Przestrzeganie i udział w tworzeniu przepisów i zasad regulujących rekreacyjne
zagospodarowanie lasu oraz zbiór produktów niedrzewnych.

Rozwijanie

zasad

polityki

gospodarczej

instrumentów

prawno/finansowych

promujących niedrzewne funkcje lasu i dąŜenie do ich urynkowienia.

Rozwijanie infrastruktury technicznej ułatwiającej dostęp do produktów i usług
leśnictwa.

Funkcjonowanie systemu doskonalenia zawodowego pracowników w zakresie zrównowaŜonej
gospodarki leśnej.

KRYTERIUM IV

ZACHOWANIE, OCHRONA I ODPOWIEDNIE WZBOGACENIE LEŚNEJ RÓśNORODNOŚCI
BIOLOGICZNEJ

(A) ZASADY KIERUNKOWE

A. Gospodarowanie lasami zmierza do zachowania, ochrony i wzmocnienia leśnej róŜnorodności

biologicznej na poziomie genetycznym, gatunkowym, ekosystemowym oraz na poziomie krajobrazu.

B. Biotopy leśne o szczególnych wartościach przyrodniczych powinny być inwentaryzowane i

kartowane.  Powinny  one  zawierać  chronione,  rzadkie,  wraŜliwe  i  reprezentatywne  leśne  ekosystemy,  jak
równieŜ  środowiska  występujących,  naraŜonych  i  zagroŜonych  gatunków,  gatunków  endemicznych,  zgodnie  z
krajowymi  listami  gatunków  chronionych  i  zagroŜonych.  Szczególną  uwagę  prace  te  powinny  zwracać  na
obszary nadbrzeŜne, siedliska wilgotne, zalewowe i inne o specjalnej waŜności przyrodniczej, w tym róŜnorodne
formy ochrony zasobów genowych in situ.

C. Powinna być preferowana naturalna regeneracja gatunków rodzimych, gwarantująca odpowiednią

jakość i ilość zasobów leśnych. Do sztucznego odnowienia i do zalesień powinny być uŜyte przede wszystkim
gatunki  rodzime  i  lokalnego  pochodzenia,  które  są  dobrze  zaadaptowane  do  danych  warunków  siedliskowych.
Wprowadzanie  innych  gatunków  niŜ  rodzime  powinno  być  stosowane  tylko  wtedy,  kiedy  oszacowano  ich
wpływ  na  ekosystem  i  na  genetyczną  integralność  lokalnego  pochodzenia  oraz  moŜliwości  przystosowawcze.
Nie  wolno  wprowadzać  do  ekosystemów  leśnych  organizmów  modyfikowanych  genetycznie  (oprócz  selekcji
naturalnej).

D. Działania gospodarki leśnej powinny promować róŜnorodność struktur drzewostanów: pionową,

poziomą, gatunkową, wiekową i budować mozaikową strukturę lasu, będącą warunkiem trwałości i
„spręŜystości” ekosystemu, rozpraszającym ryzyko powstawania szkód wobec zagroŜeń zewnętrznych.

E. Cele gospodarki leśnej uzasadniają odpowiednie zastosowanie środków zmniejszających presję

zwierzyny na lasy, zwłaszcza jej negatywny wpływ na efekty prac odnowieniowych oraz ograniczanie
bioróŜnorodności lasu.

F. Martwe drzewa stojące, leŜanina, drzewa dziuplaste oraz wyjątkowo rzadkie gatunki biocenotyczne

(np. czereśnia ptasia) powinny być pozostawiane w lesie w ilości i w rozproszeniu niezbędnym do utrzymania
wysokiej róŜnorodności biologicznej. Pozostawianie drzew martwych, w szczególności posuszu czynnego, nie
moŜe jednak stwarzać zagroŜenia zdrowotności i stabilności lasu oraz ekosystemów z nim sąsiadujących.

G. Infrastruktura transportowa i podział przestrzenny powinien być planowany i realizowany w

sposób minimalizujący podziały naturalnych biotopów i reprezentatywnych ekosystemów, zasobów
genowych, zasięgów kluczowych gatunków, dróg ich migracji i obszarów zasiedlenia zwierząt.

H. Zalesienia nie powinny naruszać cennych biocenoz nieleśnych.

(B) WSKAŹNIKI WYMIERNE

Obszary leśne objęte prawną ochroną przyrody.

Lp. Opis wskaźnika

Miara

31 Powierzchnia lasów ochronnych (wg rodzajów)

[ha]

Powierzchnia leśna objęta powierzchniową formą ochrony w tym:

[ha]

Powierzchnia lasów na terenie parków narodowych

[ha]

Powierzchnia lasów na terenie parków krajobrazowych

[ha]

Powierzchnia lasów na obszarach chronionego krajobrazu

[ha]

Powierzchnia obszarów „Natura 2000”

[ha]

Powierzchnia rezerwatów ogółem / ochrona ścisła

[ha] / [ha]

33 Pomniki przyrody

[pozycje
rejestru]

2. ZagroŜone gatunki.

34 Wykaz zinwentaryzowanych gatunków chronionych fauny i flory

[gat.]

3. Biologiczna róŜnorodność w lasach produkcyjnych

35 Powierzchnia litych drzewostanów iglastych (powyŜej 80% udziału w składzie gatunkowym)

[ha]

36 Powierzchnia litych drzewostanów liściastych (powyŜej 80% udziału w składzie gatunkowym)

[ha]

37 Udział powierzchni drzewostanów mieszanych w ogólnej powierzchni lasów

[%]

38 Powierzchnia lasów objęta przebudową drzewostanów

[ha]

39 Udział powierzchni odnowień naturalnych w skali roku w odniesieniu do ogólnej powierzchni

odnowień

[%]

40 Powierzchnia drzewostanów z panującym gatunkiem introdukowanym,

[ha]

41 RóŜnorodność genetyczna:

Ogólna powierzchnia obiektów nasiennych zagospodarowanych w celu ochrony i uŜytkowania
leśnych zasobów genowych wg gatunków i form ochrony;

[ha]

Wg form ochrony:
wyłączone drzewostany nasienne
gospodarcze drzewostany nasienne
plantacje nasienne
plantacyjne uprawy nasienne
uprawy pochodne
uprawy zachowawcze

lub leśny materiał podstawowy z kategorii:
ze zidentyfikowanego źródła (źródła nasion, drzewostan),
wyselekcjonowany
kwalifikowany (drzewa mateczne, plantacje nasienne)
przetestowany

[ha /
szt.]

Drzewa doborowe (wg gatunków )

[szt.]

42 Udział materiału znanego pochodzenia na uprawach leśnych

Udział w opracowywaniu zasad polityki gospodarczej i instrumentów finansowych wiąŜących wartość

gospodarczą lasów ze stanem róŜnorodności biologicznej oraz zapewniających ocenę wpływu gospodarki leśnej
na stan leśnej róŜnorodności biologicznej lub korzystanie z istniejących rozwiązań.

Udział w opracowaniu zasad i instrukcji zapewniających uwzględnianie w planach zagospodarowania

lasu ochronę reprezentatywnych, rzadkich i wraŜliwych ekosystemów leśnych, gatunków zagroŜonych,
gatunków wskaźnikowych, gatunków kluczowych i ich Ŝywotnych populacji oraz innych działań
przewidzianych planami ochrony przyrody.

Przestrzeganie zasad i praktyk zapewniających pozostawianie martwych drzew stojących i leŜących w

lesie.

Prowadzenie ewidencji dotyczącej źródeł pochodzenia materiału reprodukcyjnego.

KRYTERIUM V

UTRZYMANIE I ROZSZERZANIE OCHRONNYCH FUNKCJI LASÓW ZWŁASZCZA FUNKCJI
GLEBO- I WODOCHRONNYCH

(A) ZASADY KIERUNKOWE

A. Odpowiednie zagospodarowanie lasów identyfikuje i rozwija waŜne dla społeczeństwa funkcje

ochronne, szczególną troską zaś otacza i wzmacnia funkcje ochronne lasów w stosunku do zasobów glebowych i
wodnych oraz powietrza zwłaszcza na obszarach, na których lasy przeciwdziałają występowaniu powodzi i
tworzeniu się lawin.
Funkcje glebo- i wodochronne naleŜą do funkcji publicznych, a ich utrzymanie i rozszerzanie oraz finansowanie
powinno być powinnością państwa. Lasy spełniające takie funkcje wymagają dofinansowania oraz stałych
obserwacji (monitorowanie) i dokumentowania ich stanu (kartowanie).

B. Specjalną uwagę naleŜy poświęcić działaniom hodowlanym na wraŜliwych glebach i obszarach

podatnych  na  uszkodzenia  (np.  górskie  stoki),  gdzie  operacje  te  i  nieodpowiednie  techniki,  takie  jak
głęboka uprawa gleby, uŜywanie cięŜkiego sprzętu, a takŜe zbyt intensywne cięcia pielęgnacyjne na wielką
skalę,  mogą  doprowadzić  do  nadmiernej  erozji  gleby,  obniŜenia  zdolności  retencyjności  powierzchni
leśnej, przyspieszenia spływu wód itp.

C. Specjalną troską powinny być objęte obszary wodochronne w celu uniknięcia niekorzystnych

efektów gospodarki leśnej dla jakości i ilości zasobów wodnych.

Projektowanie,

wykonywanie

utrzymanie

dróg,

mostów

innych

urządzeń

infrastrukturalnych na terenie lasów, powinno uwzględniać pełnienie przez nie funkcji glebo- i
wodochronnych.

(B)

WSKAŹNIKI

WYMIERNE

1. Lasy ochronne

Lp. Opis wskaźnika

Miara

43 Powierzchnia oraz udział lasów pełniących funkcje ochronne w ogólnej powierzchni leśnej wg

kategorii.

[ha/%]

Realizacja zasad prowadzenia gospodarki leśnej w lasach ochronnych, zwłaszcza regulujących zabiegi

gospodarczo-leśne na obszarach podatnych na erozję gleb oraz na terenach o dominującej roli ochronnej lasów w
stosunku do wody i zasobów wodnych.

Udział w programie zalesień i zadrzewień wspomagającym i wzmacniającym ochronną rolę lasu w

stosunku do zasobów glebowych, wodnych oraz powietrza atmosferycznego.

KRYTERIUM VI

UTRZYMANIE I ROZWÓJ INNYCH SPOŁECZNO - EKONOMICZYCH FUNKCJI LASÓW

(A) ZASADY KIERUNKOWE

A. Trwałe i zrównowaŜone, wielofunkcyjne zagospodarowanie lasów jest związane z innymi

działami gospodarki narodowej. Gospodarowanie w taki sposób uwzględnia reakcję zarówno na
pozytywne jak i negatywne ich wpływy. Szczególne zainteresowanie leśnictwa powinno dotyczyć
regionalnego rozwoju ekonomicznego oraz łagodzenia problemów zatrudnieniowych.

B. Prawo własności w stosunku do wszystkich lasów powinno być jasno określone, wyraźnie

zdefiniowane i udokumentowane.

C. Respektowanie zagwarantowanego prawem powszechnego dostępu do lasów oraz do korzystania z

dóbr leśnych.

D. Powszechny dostęp do lasów oraz uŜytkowanie dóbr i korzystanie z usług leśnych przez instytucje i

osoby prawne, powinno respektować wkład gospodarki leśnej w ochronę i rozwój uŜytkowanych dóbr i usług,
przez odpowiednie uczestnictwo w kosztach ponoszonych przez gospodarkę leśną lub przez ulgi podatkowe.

E. Tereny leśne o specyficznym kulturowym, znaczeniu naleŜy chronić lub specjalnie

zagospodarowywać w kierunku naleŜytego ich zachowania i ochrony tych dóbr.

F. NaleŜy zapewnić dostęp do informacji o lasach oraz uczestnictwo społeczne w planowaniu

gospodarki leśnej i kontroli realizacji planów zagospodarowania lasów publicznych (tym naleŜących do skarbu
państwa);

G. Trwałe i zrównowaŜone zagospodarowanie lasów powinno optymalnie wykorzystywać

doświadczenia i wiedzę oraz trwale wspierać badania naukowe z zakresu leśnictwa, zwłaszcza badania
długoterminowe.

H. Trwałe i zrównowaŜone, wielofunkcyjne zagospodarowanie lasów, powinno czynić las

atrakcyjnym obiektem turystycznym i rekreacyjnym, uwzględniając róŜnorodność gatunków i
krajobrazu. Nie moŜe to jednak stwarzać ryzyka wystąpienia zjawisk negatywnych, zagraŜających
trwałości zasobów.

I. Pracodawcy i usługodawcy stosują obiektywne kryteria oceny pracowników i usługobiorców

(nie dyskryminują pracowników przy zatrudnianiu, wynagradzaniu, awansowaniu bądź premiowaniu).
Zatrudnieni w lasach dysponują wiedzą, moŜliwościami realizacji i dochodzenia swoich praw, szczególnie
do zapewnienia bezpieczeństwa i higieny pracy, działania związków zawodowych, godziwego
wynagrodzenia i ubezpieczenia.

(B) WSKAŹNIKI WYMIERNE

1. Funkcje ekonomiczne

Lp. Opis wskaźnika

Miara

44 Dochodowość: stosunek średniej ceny 1m

drewna (C) do ogólnych kosztów produkcji w

przeliczeniu na 1m

(K)

[C /
K]

Funkcje społeczne

Liczba osób zatrudnionych w administracji leśnej ogółem oraz w przeliczeniu na
1000 ha

[osoby]
[osoby/1000ha]

Zatrudnienie w sektorze prywatnym pracującym na rzecz gospodarki leśnej: liczba
przedsiębiorstw/zatrudnienie

[szt. / osoby]

Chorzy na choroby zawodowe

[przyp./ rok]

Częstość wypadków przy pracy w lesie

[szt. / rok]

Ilość izb edukacyjnych, muzeów przyrodniczych i ścieŜek dydaktycznych w lasach

[szt.]

Ogólna liczba osób odwiedzających obiekty edukacyjno-rekreacyjne w lasach (ścieŜki,
muzea, izby, itp.), lub inny wskaźnik intensywności wykorzystania tych obiektów

[osoby / rok]

3. Funkcje rekreacyjne lasów

51 Liczba pól biwakowych i innych stałych miejsc rekreacji

[szt.]

52 Łączna długość szlaków turystycznych w lasach

[km]

4. Koszty funkcji publicznych lasów

53 Koszty budowy i utrzymania infrastruktury edukacyjno-rekreacyjnej w lasach PLN / rok

5. Gospodarka łowiecka

54 Liczba/powierzchnia dzierŜawionych przez właścicieli leśnych obwodów łowieckich / łączna

suma dzierŜawy

[szt./ha/
PLN]

55 Koszty ochrony lasów przed zwierzyną

[PLN]

6. Kulturowe i duchowe wartości lasów

56 Liczba obiektów w lasach mających wartość kulturową i / lub duchową

[szt.]

57 Liczba publikacji, wystaw, imprez i zdarzeń medialnych, prezentujących wartości kulturowe i / lub

duchowe lasów

[szt.]

Informowanie  społeczeństwa  o  istnieniu  zasad  prawnych,  przepisów  oraz  dróg
instytucjonalnych  umoŜliwiających  udział  społeczeństwa,  w  tym  zwłaszcza  ludności
miejscowej  lub  ciał  przedstawicielskich  w  postaci  samorządów  lokalnych  oraz  organizacji
pozarządowych,  w  procesach  kształtowania  polityki  leśnej  i  podejmowania  decyzji
dotyczących lasów oraz kontroli ich realizacji.

DąŜenie do wzrostu udziału dochodów z produkcji niedrzewnej.

Funkcjonowanie zasad prawnych i źródeł finansowych zapewniających realizację leśnych
programów badawczych oraz zadań z zakresu nauczania zawodowego i edukacji przyrodniczo-
leśnej społeczeństwa.

UmoŜliwianie społeczeństwu dostępu do informacji o lasach i leśnictwie oraz wspieranie
nauczania i upowszechniania wiedzy leśnej.

Promowanie programów ochrony miejsc i terenów wartościowych kulturowo oraz
umoŜliwiających prowadzenia studiów nad oceną i znaczeniem szczególnych leśnych wartości
kulturowych i krajobrazowych w historii narodu.

Istnienie  i  realizacja  systemu  nadzoru  przestrzegania  obowiązujących  praw,  instrukcji  i
zaleceń  oraz  doskonalenia  w  zakresie  bezpieczeństwa  i  higieny  pracy  pracowników,
stosownego  do  realizowanych  obowiązków  (naraŜenia  na  działanie  róŜnych  czynników
szkodliwych i innych zagroŜeń).

Wywiązywanie się pracodawców leśnych z rzetelnego i terminowego wypłacania
wynagrodzeń, premii, wpłat na obowiązkowe fundusze i ubezpieczenia.

Podejmowanie dialogu i przestrzeganie wyników jego ustaleń ze wszystkimi grupami i
organizacjami pracowniczymi.

Analizując powyŜsze kryteria, w celu zapewnienia zgodności prowadzonych działań w

uŜytkowaniu lasu z wymaganiami Polskiego Systemu Certyfikacji Leśnictwa PEFC naleŜy
ustalić regulacje dotyczące:

Określenia wpływu poziomu i sposobu realizacji funkcji produkcyjnej na wielkość
i jakość zasobów leśnych. Elementami tej oceny powinny być zarówno surowce
drzewne jak i pozostałe surowce materialne oraz dobra niematerialne, a ich

wartość powinna być oceniana zarówno w wymiarze ekonomicznym jak i
ekologicznym, czy społecznym.

Określenie  systemu  wyboru  stosowanych  technik  i  technologii,  które  muszą
uwzględniać  bezpośredni  i  pośredni  wpływ  na  glebę,  zasoby  wodne  oraz  na
siedliska jak równieŜ na zdrowie i witalność pozostającego lasu. Uwzględnienie to
musi  obejmować  zarówno  wybór  właściwych  technik  i  technologii  dla
poszczególnych  typów  powierzchni  leśnych,  jak  równieŜ  ocenę  ich  realizacji  i
niezbędną  infrastrukturę  dla  ich  przeprowadzenia  (drogi,  szlaki  zrywkowe,  mosty
itp.),  ze  specjalnymi  zaleceniami  do  stosowania  na  terenach  glebo-  czy
wodochronnych.

Zarządcy lasów powinni poznać i zaspokajać zapotrzebowanie na wszystkie
potencjalne produkty leśne w tym równieŜ produkty ubocznego uŜytkowania lasu
rozumianego zarówno jako produkty materialne jak i niematerialne.

Prowadzenie wszelkich prac leśnych (w tym z uŜytkowania lasu) bierze pod uwagę
wymiar  ekologiczny,  ekonomiczny  i  społeczny  w  znaczeniu  poszanowania  praw
pracowniczych,  brania  pod  uwagę  wpływu  rozstrzygnięć  zarówno  związanych  ze
sprzedaŜą  produktów  leśnych,  udzielanymi  pozwoleniami,  umowami  na
uŜytkowanie  uboczne,  jak  równieŜ  rozstrzygnięciami  ogłaszanych  przetargów  na
wykonywanie  prac  leśnych  na  lokalną  społeczność.  Z  uwagi  na  to,  Ŝe
wykonywanie prac z zakresu uŜytkowania lasu objęte jest certyfikatem gospodarki
leśnej,  w  interesie  właściciela/zarządcy  lasu  leŜy  monitorowanie  praw
pracowniczych  równieŜ  w  firmach  świadczących  usługi  dla  właściciela/zarządcy
lasu.

Zarządzający lasem powinni, zatem umoŜliwić dostęp społeczeństwa do czytelnych

zasad prowadzenia gospodarki leśnej, w oparciu o odpowiednie zapisy Ustawy „O
udostępnianiu informacji o środowisku i jego ochronie, udziale społeczeństwa w ochronie
ś

rodowiska oraz o ocenach oddziaływania na środowisko”

Zawieranie umów z firmami świadczącymi usługi na rzecz leśnictwa zgodnie z

zasadami certyfikacji PEFC powinno uwzględniać zapisy ustawy „Prawo Zamówień
Publicznych” ze szczególnym uwzględnieniem kryteriów, wśród których znajdują się jakość,
parametry techniczne i zastosowanie najlepszych dostępnych technologii w zakresie
oddziaływania na środowisko.

Dodatkowo, z uwagi na konsekwencje związane z utratą certyfikatu w przypadku

wykrycia niezgodności, właściciel/zarządzający lasem, na etapie zawierania umów ze
zleceniobiorcami powinien uwzględnić konieczność przestrzegania odpowiednich przepisów
BHP przez wykonujących prace i usługi.

IV. Określenie wymagań audytu certyfikacyjnego, wraz z łańcuchem dostaw,
dotyczących technik i technologii pozyskiwania drewna

Planowanie i organizacja prac związanych z pozyskiwaniem i zrywką drewna jest

skomplikowanym zagadnieniem polegającym na takim dostosowaniu technologii do
zróŜnicowanych warunków drzewostanowych i terenowych, aby były one efektywne
ekonomicznie

bezpieczne

dla

zatrudnionego

personelu,

przy

jednoczesnym

minimalizowaniu szkód powstających w środowisku leśnym.

Jednocześnie, konieczne jest przy tym dokonanie prawidłowej oceny procesów

pozyskiwania  drewna,  ujmującej  wieloaspektowość  waloryzowanych  zagadnień.  Mając  do
wyboru  wiele  alternatywnych  wariantów  procesów,  naleŜy  dąŜyć  do  wyboru  rozwiązania
najkorzystniejszego.  Pomimo  tego,  Ŝe  teoria  podejmowania  decyzji  oferuje  wiele  modeli
oceny,  opartych  na  ocenie  punktowej  bądź  rankingu,  z  wyznaczonymi  funkcjami  celu,  w
praktycznym wykonawstwie zawsze przyjmuje się szereg ograniczeń początkowych.

W zakresie załoŜonych wymagań audytu odnoszących się do poniŜszych operacji

przyjęto następujące odniesienia.

A. Komunikacyjne udostępnienie lasu

Prowadzenie prawidłowej gospodarki leśnej uzaleŜnione jest w duŜej mierze od

komunikacyjnego udostępnienia lasu. Powinno ono w sposób szczególny umoŜliwiać
wykonywanie prac leśnych z poszczególnych dziedzin gospodarki leśnej takich jak: hodowla,
uŜytkowanie, ochrona, łowiectwo oraz zagospodarowanie turystyczne, w całym okresie
wzrostu drzewostanu, przy zachowaniu zasad ochrony środowiska leśnego.

Dowodem potwierdzającym naleŜytą dbałość o udostępnienie komunikacyjne

powinno

być

wykonanie

odpowiedniej

analizy

posiadanej

infrastruktury

komunikacyjnej z planem zadań w tym zakresie.

Z punktu widzenia pozyskiwania, zrywki i wywozu drewna udostępnianie lasu polega

przede  wszystkim  na:  zaplanowaniu  i  wykonaniu  odpowiedniej  sieci  drogowej,  załoŜeniu
sieci  szlaków  gospodarczych  (zrywkowych)  oraz  przygotowaniu  miejsc  do  składowania
drewna.

1. Drogi leśne

Sieć dróg leśnych powinna zapewnić dogodne warunki transportu drewna na

optymalną  odległość,  ograniczenie  do  minimum  zniszczeń  w  pozostającym  drzewostanie,
przywóz  do  lasu  potrzebnych  materiałów,  sprzętu,  nawozów  i  środków  ochrony  roślin  oraz
wywóz  z  lasu  drewna  i  innych  produktów,  dojazd  wykonawców  prac  wraz  z  wyposaŜeniem
produkcyjnym  i  socjalnym  do  miejsca  pracy  i  powrót  do  miejsca  zamieszkania,  nadzór  nad
stanem  sanitarnym  lasu  i  wykonywanie  zabiegów  ochronnych  w  lesie  oraz  zapobieganie  i
zwalczanie poŜarów lasu.

Przy pracach związanych z projektowaniem dróg oraz ich późniejszym

wykonawstwem naleŜy brać pod uwagę zalecenia zawarte w opracowaniu „Drogi leśne –
Poradnik techniczny” (GDLP Warszawa Bedoń 2006).

W celu ograniczenia zjawiska erozji dróg niezbędne jest wyprofilowanie ich korony,

uwzględniające  pochylenia  poprzeczne,  które  powinny  wynosić  3%  na  nawierzchniach
ulepszonych,  3  -  5%  na  nawierzchniach  twardych  nie  ulepszonych  oraz  około  5%  na
nawierzchniach gruntowych. W celu dobrego odprowadzania wody stosować naleŜy takŜe 5%
poprzeczne  pochylenie  poboczy.  MoŜna  zaniechać  stosowania  wymienionych  pochyleń  na
drogach o znacznym nachyleniu podłuŜnym.

Przy wysokim poziomie wód gruntowych (mniej niŜ 1 m na gruntach

niewysadzinowych i 1,5 m, na gruntach wysadzinowych) drogi naleŜy zabezpieczyć rowami,
których minimalna głębokość powinna wynosić od 20 cm na gruntach niewysadzinowych, do
40 cm na gruntach wysadzinowych.

Planując pracę maszyn, trzeba wziąć pod uwagę moŜliwość ich dojazdu na

powierzchnię, na której prowadzone są prace. Nośność mostów i przepustów na drogach
dojazdowych nie moŜe być mniejsza od masy maszyn. NaleŜy teŜ uwzględnić moŜliwości
techniczne maszyn.

2. Planowanie i wykonywanie szlaków gospodarczych (zrywkowych)

Szlaki gospodarcze (zrywkowe) powinny stanowić stały element udostępnienia

drzewostanów, uzupełniający się z istniejącą lub projektowaną siecią dróg i liniami podziału
powierzchniowego  oraz  składnicami  przyzrębowymi.  Projektowaniem  sieci  szlaków  naleŜy
objąć  drzewostany  wszystkich  klas  wieku.  Szlaki  naleŜy  projektować  w  drzewostanach,
niezaleŜnie  od  rodzaju  rębni.  Szczegółowe  zasady  odnośnie  ich  zakładania  zawierają
„Wytyczne  do  projektowania  i  wykonywania  szlaków  operacyjnych”,  (DGLP,  IBL,
Warszawa 1996).

Zalecane jest zakładanie szlaków w czasie pierwszego cięcia z pozyskiwaniem drewna

(masy). MoŜliwe jest równieŜ zakładanie szlaków w innych terminach, stosownie do potrzeb.

Szlaki powinny przebiegać w zasadzie po liniach najkrótszych do dróg wywozowych,

naleŜy jednak unikać schematycznego, prostoliniowego przebiegu szlaków. NaleŜy
wykorzystywać istniejące luki, ścieŜki itp., a takŜe uwzględniać omijanie niektórych trudniej
dostępnych fragmentów drzewostanu, jak miejsca podmokłe, oczka wodne, miejsca o duŜych
spadkach itp.

Jako zasadę naleŜy przyjąć projektowanie i zakładanie szlaków prostopadle do rzędów

drzew.  Łatwiej  wtedy  układać  wyrobione  drewno,  a  takŜe  ładować  je  na  środek  zrywkowy,
zaś  przy  tyczeniu  szlaków  unika  się  schematycznego,  niemal  geometrycznego  ich
prowadzenia,  naleŜy  wykorzystywać  naturalne  luki  w  drzewostanie.  Prostopadłe  ułoŜenie
szlaków w stosunku do rzędów drzew umoŜliwia dociąganie drewna z obu stron szlaku, przy
zachowaniu  dowolnego  kierunku  zrywki.  W  drzewostanach  starszych,  przerzedzonych  lub
róŜnowiekowych,  w  których  rzędy  drzew  nie  występują  lub  trudno  je  wyróŜnić,  przy
projektowaniu  szlaków  naleŜy  kierować  się  minimalizacją  odległości  zrywki  i  liczby
koniecznych do wycięcia drzew.

Wyznaczanie szlaków w terenie powinno się odbywać po wyznaczeniu drzew

przeznaczonych do usunięcia.

Szerokość i odstępy między szlakami zrywkowymi zaleŜą przede wszystkim od

przewidywanych do zastosowania środków technicznych do wykonywania operacji
technologicznych i zrywki. Generalnie powinno się stosować następującą szerokość szlaków:

około 1 metra szerszą, od szerokości środka zrywkowego do zrywki półpodwieszonej
i wleczonej (skider lub ciągnik rolniczy z wciągarką albo chwytakiem);

około 1-1,5 metra szerszą od szerokości nasiębiernego środka zrywkowego (forwarder
lub ciągnik rolniczy z Ŝurawiem i nasiębierną przyczepą kłonicową),

dla zrywki konnej, szerokość szlaków powinna wynosić ok. 2,5 m.

Podkreślić naleŜy, Ŝe stosowanie zrywki wleczonej powinno być ograniczone do

szczególnych przypadków i naleŜy dąŜyć do jej całkowitego wyeliminowania.

a) Tereny nizinne

W czyszczeniach późnych oraz trzebieŜach, przy wyciąganiu i zrywce drewna

ciągnikiem rolniczym wyposaŜonym we wciągarkę, szlaki zrywkowe zaleca się projektować
w odstępach 40 m.

W przypadku metody drewna krótkiego, w której ścinkę, okrzesywanie i wyróbkę

drewna prowadzi się pilarką, a zrywkę forwarderem lub zestawem składającym się z ciągnika
rolniczego,  nasiębiernej  przyczepy  kłonicowej  oraz  Ŝurawia,  drzewostan  naleŜy  udostępnić
systemem  szlaków  zrywkowych  w  odstępach  20  lub  40  m  –  w  zaleŜności  od  intensywności
zabiegu.

W tej samej metodzie, ale ze ścinką, okrzesywaniem i wyróbką drewna harwesterem

oraz zrywką forwarderem, naleŜy zastosować szlaki w odstępach zbliŜonych do podwójnego
wysięgu Ŝurawia harwestera, tzn. ok. 20 m.

W rębni zupełnej, zrywkę naleŜy wykonywać po powierzchni zrębu do składnic

przyzrębowych lub miejsc załadunku surowca na pojazdy wywozowe, kierując się
minimalizacją jej odległości.

W rębni gniazdowej szlaki projektuje się po wyznaczeniu gniazd. Powinny one

przebiegać w moŜliwie najkrótszej linii między gniazdami i drogami wywozowymi, z
uwzględnieniem załoŜonego kierunku zrywki i wywozu.

W cięciach uprzątających, prowadzonych na powierzchni międzygniazdowej,

postępuje się jak w przypadku rębni zupełnej, z zachowaniem szczególnej ostroŜności w
pobliŜu odnowionych gniazd. Niedopuszczalne jest wyznaczanie szlaków przez odnowione
gniazda.

W pozostałych rębniach złoŜonych, przebieg szlaków oraz ich przestrzenny układ

powinien być dostosowany do istniejących lub powstających odnowień naturalnych. Większe
kępy tych odnowień mogą być, w razie konieczności, przecinane szlakami. Ogólnie mówiąc,
w drzewostanach nizinnych zagospodarowanych rębniami złoŜonymi, postępuje się jak w
przypadku trzebieŜy późnych.

b) Tereny górskie

Przy projektowaniu szlaków w górach, konieczne jest uwzględnienie dopuszczalnych

spadków terenu dla planowanych do zastosowania środków zrywkowych. Specjalistyczne
maszyny leśne o podwoziu przegubowym, skider i forwarder, mogą poruszać się w terenie o
spadku do 40%, jeŜeli instrukcje dla tych typów maszyn nie stanowią inaczej.

Dla ciągników rolniczych z osprzętem zrywkowym, maksymalne nachylenie stoków

nie moŜe przekraczać 15%. Dotyczy to poruszania się wymienionych wyŜej środków po linii
największego spadku, czyli prostopadle do warstwic.

Konie mogą być uŜywane do zrywki drewna na stokach o nachyleniu do około 18%.

W  przypadku  nachylenia  stoków  powyŜej  40%,  zaleca  się  stosować  zrywkę  linową
(kolejkami)  lub  grawitacyjną  (rynnami,  ryzami).  Generalną  zasadą  w  górach  jest
projektowanie  szlaków  prostopadle  do  warstwic.  Spadek  poprzeczny  szlaków  zrywkowych
nie powinien przekraczać 6%.

W praktyce, w warunkach górskich, przy zakładaniu szlaków gospodarczych naleŜy

się kierować następującymi głównymi zaleceniami:

projektowana odległość zrywki powinna się mieścić w granicach 300 - 800 m.

odległość pomiędzy szlakami głównymi powinna mieścić się, w zaleŜności od wieku
drzewostanów od 30 m do 200 m.

Do podstawowych zasad projektowania szlaków w terenach górskich zaliczymy:

szlaki zrywkowe nie powinny być projektowane przy nachyleniu stoku większym niŜ
40%,

stoki o nachyleniu większym niŜ 40% naleŜy przeznaczyć do zrywki z
wykorzystaniem kolejek linowych,

szlaki naleŜy projektować prostopadle do warstwic lub dróg wywozowych.

przy ciągnikach przegubowych, nachylenie graniczne zaleŜne jest od ich konstrukcji
(nie naleŜy przekraczać nachyleń zalecanych w instrukcji obsługi),

przy stosowaniu rębni złoŜonych istotną rolę na działkach roboczych w drzewostanie
odgrywają szlaki gospodarcze dalszego rzędu, usytuowane najczęściej pomiędzy
kępami odnowień. Ta naturalna, nie pokryta odnowieniem przestrzeń drzewostanu,
winna być jedynym miejscem, na które powinno obalać się ścinane drzewa oraz gdzie
operuje się sprzętem zrywkowym,

ze względu na moŜliwość wystąpienia erozji nie zaleca się prowadzenia zrywki po
istniejących ciekach wodnych.

3. Składowanie pozyskanego surowca

Zadaniem składnic przyzrębowych jest składowanie surowca drzewnego do czasu jego

wywozu z lasu. Na składnicach moŜe być takŜe wykonywana wyróbka drewna.

Przygotowanie składnic przyzrębowych na terenach nizinnych nie wymaga

specjalnych prac, poza ewentualnym wyrównaniem terenu i połoŜeniem legarów. Na terenach
górskich przygotowanie składnicy przyzrębowej moŜe wymagać wykonania „tarasu”, z
wykorzystaniem materiału pozyskanego ze zbocza.

Zabrania się składowania pozyskanego drewna przy drogach publicznych.

B. Minimalizacja szkód w środowisku leśnym powstałych na skutek prac związanych z
pozyskiwaniem i zrywką drewna

Las jest bardzo zróŜnicowanym ekosystemem powstałym wskutek wzajemnego

oddziaływania na siebie czynników naturalnych i antropopresji. Tym samym skutki
zastosowanych technologii i uŜycie tych samych środków technicznych w róŜnych miejscach
mogą być odmienne. Stwarza to określone utrudnienia przy dokonywaniu oceny procesów i
ich wpływu na określone elementy środowiska leśnego.

Ocena wykonanych prac powinna być trwałym elementem prowadzenia gospodarki

leśnej i być włączona jako element zarówno odbioru wykonanych prac jak i stanowić element
procedury wyboru podmiotu świadczącego usługi na powierzchni leśnej. Ocena taka powinna
uwzględniać zarówno pozostający drzewostan jak i glebę leśną.

W przypadku oceny uszkodzeń drzewostanu, które powstały na skutek

przeprowadzonego zabiegu naleŜy określić wskaźnik uszkodzeń drzew:

100

[%]

gdzie:

- wskaźnik uszkodzeń drzew

- liczba drzew uszkodzonych o powierzchni zranienia powyŜej 20 cm

, z odsłonięciem

lub uszkodzeniem

drewna,

- całkowita liczba drzew na powierzchni kontrolnej.

W warunkach nizinnych (przy pochyleniu stoku <15%), przy regularnie

rozmieszczonych stałych szlakach gospodarczych, naleŜy do weryfikacji stopnia uszkodzenia
pozostającego drzewostanu zastosować losowe, prostokątne powierzchnie badawcze (o
proporcji szerokości do długości wynoszącej 2:3). Powierzchnie takie powinny być
zlokalizowane przy szlakach, sięgając jednym z boków do połowy odległości pomiędzy nimi i
stanowić minimum 5% ogólnej powierzchni wydzielenia.

W przypadku nieregularnego układu szlaków gospodarczych, w warunkach nizinnych

oraz  w  warunkach  górskich  (pochylenie  stoku  >15%)  ocenę  taką  naleŜy  przeprowadzić  na
losowych,  kołowych  powierzchniach  badawczych,  rozmieszczonych  w  drzewostanie  z
wykorzystaniem  siatki  kwadratów  o  powierzchni  100  m

, rozmieszczonych w taki sposób,

aby pierwsze z nich były połoŜone na głównych szlakach gospodarczych. Udział powierzchni
kołowych powinien wynosić minimum 10% ogólnej powierzchni wydzielenia.

Zaleca się, aby dopuszczalna wartość wskaźnika uszkodzeń drzew wynosiła 5% dla

warunków nizinnych oraz 15% dla warunków górskich. NaleŜy jednocześnie dąŜyć do
minimalizacji szkód w podszycie, podroście i nalotach.

Stopień uszkodzenia gleby leśnej określić naleŜy poprzez przeprowadzenie analizy

stanu szlaków zrywkowych. Ocenę taką moŜna przeprowadzić według następującej
klasyfikacji, przyjmując, Ŝe moŜe wystąpić okresowa niedostępność wykonywania prac na
szlakach zrywkowych, wywołana np. czynnikami atmosferycznymi:

szlaki o stałej dostępności – głębokość kolein do 10 cm;

szlaki o ograniczonej dostępności – głębokość kolein 11-30 cm;

szlaki niedostępne – głębokość kolein przekracza 30 cm – ze względu na zagroŜenie
ś

rodowiska.

1. Zalecenia prośrodowiskowe

W dąŜeniu do spełniania wymagań środowiskowych przy pozyskiwaniu drewna,

zaleca się przestrzeganie niŜej przedstawionych warunków:

Stosowanie sieci szlaków zrywkowych najbardziej racjonalnych w danych warunkach
terenowych i drzewostanowych, zgodnie ze sztuką leśną.

Upowszechnianie  przyjaznych  dla  lasu  metod  pozyskiwania,  szczególnie  metody
drewna  krótkiego  i  drewna  kłodowanego.  Decyzję  o  jej  zastosowaniu  naleŜy  jednak
podejmować  indywidualnie,  mając  na  uwadze  regionalne  uwarunkowania  rynku
drzewnego.  W  przypadkach  uzasadnionych,  moŜe  być  wykonywana  wyróbka  w
innych długościach.

Upowszechnianie  wyróŜniających  się  najmniejszą  uciąŜliwością  dla  lasu  maszyn
wielooperacyjnych (harwesterów), nasiębiernych środków zrywkowych (forwarderów,
ciągników  ze  specjalistycznymi  przyczepami),  nadziemnych  środków  zrywkowych
(kolejek  linowych),  stosownie  do  postępu  technicznego  i  wiedzy  w  tym  zakresie
(Tabela 1).

Przestrzeganie  zasad  organizacji  i  techniki  wykonania  operacji  w  ramach  procesów
technologicznych  pozyskiwania  drewna,  stosownie  do  obecnych  oraz  sukcesywnie
nowelizowanych instrukcji i wytycznych technologicznych. NajwaŜniejsze znaczenie,
obok  prawidłowego  wyznaczenia  i  oznaczenia  sieci  szlaków  zrywkowych  i  miejsc
składowania  drewna  przy  drogach  wywozowych,  mają  prawidłowe  zasady
obejmujące:  wyznaczenie  i  oznaczenie  działek  roboczych,  wyznaczenie  kierunku
postępowania  z  cięciami  oraz  obalania  drzew,  technikę  ścinki  i  obalania  drzew,
ułoŜenie drewna do zrywki, przebieg zaczepiania/załadunku i nawrotów zrywki.

Czasowe ograniczanie pozyskiwania drewna przy zastosowaniu maszyn w
drzewostanach w okresach nadmiernej wilgotności gleby, albo zastosowanie w takim
przypadku odpowiednich procesów technologicznych.

Wyeliminowanie palenia pozostałości drzewnych na powierzchni cięć.

W sytuacjach

uzasadnionych potrzebami wynikającymi z konieczności zachowania trwałości i
odpowiedniego stanu sanitarnego lasu, nadleśniczy ma jednak moŜliwość podjęcia
decyzji o spalaniu odpadów pozrębowych.

Upowszechnianie stosowania bioolejów, zalecanych na podstawie ekspertyz oraz
przez producentów maszyn.

Tabela 1. Dobór środków technicznych do pozyskania i zrywki drewna w zaleŜności od
nachylenia terenu i zagroŜenia erozyjnego

ZagroŜenie erozyjne gleby i inne zagroŜenia

Nachylenie
terenu

małe

umiarkowane

duŜe

bardzo duŜe

< 15%

P, H1-2, Z1-3,

P, H1-2, Z1-3 P, H1-2, Z1-3

P, H1-2, Z1-3

15-40%

P, H1-2, Z1- Z3 P, H1-2, Z1-3

P, H1-2, Z1, Z3

P, H2, Z4-5

41-60%

H2,

, Z4-5

P, H2, Z4-5

P, H2, Z5-5

lub

rezygnacja

pozyskiwania
drewna

> 60%

P, Z5

lub

rezygnacja
z pozyskiwania
drewna

w ograniczonym zakresie

pilarka

harwester kołowy

harwester kołowo-kroczący /harwester gąsienicowy

koń/człowiek

ciągnik rolniczy

skider/forwarder

skider/forwarder z zabezpieczeniem linowym

kolejka linowa

2. Procesy technologiczne pozyskiwania drewna

Ogólne zasady pracy i jej organizacji muszą być zgodne z ogólnymi normami

prawnymi  np.  Kodeksem  Pracy  czy  rozporządzeniami  ministra  środowiska  w  sprawie
bezpieczeństwa  i  higieny  pracy  przy  wykonywaniu  niektórych  prac  z  zakresu  gospodarki
leśnej,  jednak  wybór  technologii  pozyskiwania  drewna  nadal  zaleŜy,  w  duŜej  mierze,  od
dostępnych środków technicznych, a takŜe od rodzaju pozyskiwanych sortymentów. Jest on w
znacznym stopniu uzaleŜniony od potrzeb lokalnego rynku drzewnego.

a) Prace przygotowawcze

Przed przystąpieniem do ścinki i obalania drzew naleŜy:

Wyznaczyć i oznaczyć w drzewostanie szlaki zrywkowe, jeŜeli nie były wcześniej
wykonane.

Wyznaczyć i przygotować miejsca składowania drewna, biorąc pod uwagę przebieg
szlaków i minimalizację odległości zrywki oraz moŜliwość dojazdu do składnicy
odpowiedniego zestawu wywozowego.

JeŜeli przewiduje się pracę więcej niŜ jednego zespołu roboczego, podzielić
powierzchnię cięć na działki robocze.

•

Podziału dokonać w taki sposób, aby odległość między stanowiskami roboczymi
w kaŜdej fazie prac nie była mniejsza niŜ dwie wysokości drzew.

•

Na działce moŜna zatrudniać tylko jeden zespół roboczy.

•

W terenie górskim granice działek powinny przebiegać prostopadle do warstwic i
powinny być wyraźnie oznaczone. Od oznaczania działek lub ich części moŜna
odstąpić tylko w przypadku dobrze widocznych rozgraniczeń, np. dróg, potoków.

•

Granice działek nie mogą przebiegać w drzewostanie na powierzchni cięć po
szlakach zrywkowych.

Przy  pracy  pilarką  wyznaczyć  ogólne  kierunki  obalania  drzew  na  działkach.  W
terenach górskich uwzględnić, Ŝe ze ścinką naleŜy postępować od dołu w górę stoku, a
drzewa  obalać  zasadniczo  w  dół  stoku.  Obalanie  po  warstwicy  jest  dopuszczalne,
natomiast  obalanie  w  górę  stoku  moŜna  prowadzić,  pod  warunkiem  pewności,  Ŝe
drzewo utrzyma się na stoku.

Zapoznać osoby uprawnione do wstępu na powierzchnię cięć z istniejącymi
zagroŜeniami i strefami zagroŜenia, organizacją pracy, przebiegiem granic działek,
kierunkami obalania drzew.

Drogi i ścieŜki leśne przebiegające przez powierzchnię cięć zamknąć dla ruchu
publicznego na okres ścinki i obalania drzew, z podaniem na tablicach przyczyny
zakazu (np. „Ścinka drzew. Zakaz wstępu”).

Przy drogach i ścieŜkach przebiegających w pobliŜu powierzchni cięć ustawić tablice
ostrzegawcze około 100 – 150 m od jej granic.

•

JeŜeli nie ma objazdu lub prace wykonywane są przy drodze publicznej, to na
zagroŜonym odcinku (w porozumieniu z odpowiednim urzędem) ustawić
posterunek regulujący ruch na drodze.

•

Między kierującymi ruchem na drodze, a pracującymi na powierzchni cięć ustalić
ś

cisłe zasady porozumiewania.

•

Kierujący ruchem na drodze muszą posiadać znak „Stop”.

b) Operacje technologiczne wykonywane za pomocą pilarki

Na działkach cięć rębnych powinno się przyjąć następującą kolejność ścinki i obalania

drzew, wyłączając drzewa przewidziane do pozostawienia ze względów hodowlanych,
ochronnych lub ekologicznych:

Drzewa stwarzające szczególne zagroŜenia (złomy, wywroty, hubiaste, ze złamanymi
gałęziami itp.);

Podszyt i drzewa przygłuszone;

Drzewa, które moŜna obalić zgodnie z ogólnym kierunkiem obalania;

Drzewa pozostałe, których indywidualny kierunek obalania odbiega znacząco od
ogólnego na danej działce.

Przed przystąpieniem do przygotowania stanowiska roboczego przy drzewie

przeznaczonym do ścinki, drwal musi dokonać oceny jego cech i warunków pracy oraz ustalić
indywidualny kierunek obalania. Kierunek ten w miarę moŜliwości powinien być zbliŜony do
ogólnego  na  danej  działce.  Przy  ustalaniu  indywidualnego  kierunku  obalania  naleŜy  w
szczególności  uwzględnić:  konfigurację  terenu,  kształt  strzały  oraz  korony  drzewa,
pochylenie drzewa, najbliŜsze otoczenie, układ drzew leŜących, preferencje hodowli lasu.
            Ścinkę  i  obalanie  drzew  o  średnicy  w  miejscu  cięcia  większej  niŜ  20  cm  naleŜy
wykonywać za pomocą pilarki i odpowiedniego sprzętu pomocniczego (dźwigni-obracaka lub
tyczki kierunkowej – przy drzewach o średnicy w miejscu cięcia nie przekraczającej potrójnej
szerokości  prowadnicy  pilarki,  klinów  lub  innych  urządzeń  do  rozwierania  rzazu  –  przy
drzewach  o  średnicy  w  miejscu  cięcia  większej  niŜ  potrójna  szerokość  prowadnicy  pilarki).
Ś

cinkę drzew o średnicy w miejscu cięcia 20 cm i mniejszej moŜna wykonywać: pilarką bez

sprzętu pomocniczego, pilarką z uchwytem pionowym, pilarką z urządzeniem tnącym na
wysięgniku, narzędziami ręcznymi przy pielęgnacji upraw i w czyszczeniach wczesnych.

Drzewa zawieszone muszą być ściągnięte bezpośrednio po zawiśnięciu. Na działce z

zawieszonym drzewem nie wolno wykonywać Ŝadnej pracy niezwiązanej ze ściąganiem
zawieszonego drzewa. Zasady te nie dotyczą ścinki drzew w drzewostanach I i II klasy wieku
za pomocą pilarki z uchwytem pionowym. W tym przypadku drzewa powinny być obalone
przed końcem danej zmiany roboczej.

Przystępując do okrzesywania naleŜy uwzględnić rodzaj drzewa oraz jego wymiary i

połoŜenie w stosunku do podłoŜa, rozmieszczenie gałęzi oraz ich grubość, występujące w
drewnie napręŜenia, warunki terenowe i sytuacyjne. Drzewo powinno być okrzesywane tylko
przez jednego robotnika.

W zasadzie, okrzesywać naleŜy drzewa leŜące na ziemi, z wyjątkiem szczególnych

przypadków przy usuwaniu złomów i wywrotów oraz stosowania specjalnych technik, przy
których drzewa mogą być podniesione do okrzesywania (np. zastosowanie widełek, pasów,
układanie na drzewach uprzednio ściętych).

Sprawdzianie połoŜenie drzewa ma na celu określenie, zlokalizowanie oraz usunięcie

zagroŜeń, np., jeŜeli zachodzi taka potrzeba, naleŜy zabezpieczyć drzewo przed
przemieszczeniem się, odrzucić przeszkadzające gałęzie itp.

Kierunek postępowania z okrzesywaniem na stokach uzaleŜniony jest od kierunku

obalenia  drzewa,  mianowicie:  drzewo  obalone  w  dół  stoku  -  okrzesywać  od  odziomka  do
wierzchołka;  drzewo  obalone  wzdłuŜ  warstwicy  -  okrzesywać  przemieszczając  się  powyŜej
niego; drzewo obalone w górę stoku - okrzesywać od wierzchołka do odziomka.

Przed przystąpieniem do przerzynki sprawdzić, czy drewno nie grozi przesunięciem

lub stoczeniem, a w przypadku takiego zagroŜenia zabezpieczyć je, np. przez podłoŜenie
klinów lub wbicie kołków w sąsiedztwie planowanego miejsca przerzynki.

Uprzątnąć gałęzie i śnieg z miejsca przerzynki, a takŜe usunąć przeszkody pod

drewnem, w przypadku planowanego rzazu od dołu.

Wykonać przerzynkę z uwzględnieniem występujących w drewnie napręŜeń.

c) Operacje technologiczne wykonywane za pomocą maszyn wielooperacyjnych

Przy stosowaniu maszyn muszą być bezwzględnie przestrzegane instrukcje obsługi dla

konkretnego typu i modelu, m.in. odnośnie do wymiarów drzew i nachylenia terenu.

Maszyny powinny poruszać się w drzewostanie wyłącznie po szlakach zrywkowych, z

wyjątkiem  rębni  zupełnej  i  gniazdowej.  JeŜeli  drzewo  znajduje  się  poza  zasięgiem  maszyny
poruszającej  się  po  szlaku,  musi  być  przemieszczone  w  obręb  jej  pracy  (np.  obalone  w
kierunku szlaku bądź dociągnięte do niego).

Harwester powinien podczas jednego przejazdu ścinać drzewa stojące na szlaku i

prowadzić ich wyróbkę, (jeŜeli szlak nie został wykonany podczas wcześniejszego nawrotu
cięć) oraz drzewa wyznaczone na przylegających do niego pasach drzewostanu.

Przy zastosowaniu harwestera naleŜy mieć na uwadze, aby drewno przeznaczone do

zrywki znalazło się w zasięgu środka zrywkowego, było posortowane według wymiarów i
innych moŜliwych do spełnienia wymagań oraz odpowiednio ułoŜone (nie przy stojących
drzewach lub za nimi patrząc od strony szlaku).

Dla terenów szczególnie trudnych i warunków górskich, przy duŜym rozmiarze i

koncentracji  prac  pozyskaniowych,  moŜna  stosować  harwestery  specjalne  (górskie),  które
umoŜliwiają  prace  na  stromiznach  i  w  trudnych  warunkach  terenowych.  NaleŜy  dodać,  Ŝe
istnieje moŜliwość dostosowania do warunków górskich harwesterów tradycyjnych.

Dostosowanie to winno polegać na zwiększeniu przyczepności kół (załoŜenie

łańcuchów lub gąsienic na opony) oraz stateczności maszyny (napełnianie opon cieczą
powoduje obniŜenie środka cięŜkości maszyny).

3. Zrywka drewna

Podczas zrywki naleŜy uwzględnić poniŜsze zasady ogólne:

•

rodki zrywkowe powinny się poruszać w drzewostanie po szlakach, moŜliwie bez

wjazdu na przylegające do nich pasy drzew;

•

zrywkę prowadzić do najbliŜszego miejsca, do którego moŜe dojechać środek
wywozowy, bez jej przedłuŜania po drodze;

•

zrywkę środkami nasiębiernymi rozpoczynać od grupy jakościowo-wymiarowej,
której jest najwięcej na danej pozycji cięć.

Zaleca się następujący przebieg nawrotu zrywki środkiem nasiębiernym (forwarder,

ciągnik z przyczepą i Ŝurawiem):

−

jazda bez ładunku do drewna najbardziej oddalonego od drogi bądź z takim
wyliczeniem, aby załadować cały ładunek podczas jazdy w kierunku miejsca
rozładunku;

−

załadunek drewna w zasadzie jednej grupy jakościowo-wymiarowej (w uzasadnionych
przypadkach,  szczególnie  przy  większej  wprawie  operatora,  moŜna  ładować  po  dwie
lub  trzy  róŜne  długości  drewna,  z  odpowiednim  układaniem  w  skrzyni  ładunkowej,
jeŜeli  zachodzi  konieczność  ich  rozdzielenia  podczas  rozładunku),  z  kolejnymi
przejazdami między stanowiskami w stronę miejsca rozładunku;

−

jazda z ładunkiem do miejsca rozładunku;

−

rozładunek drewna z oddzielnym układaniem grup jakościowo-wymiarowych
prostopadle do osi drogi (do wywozu zestawem wywozowym do drewna krótkiego z
Ŝ

urawiem do załadunku).

Podstawowe zasady zrywki ciągnikiem z wciągarką (skider linowy, ciągnik rolniczy z
wciągarką) przedstawiają się następująco:

−

jazda do skraju powierzchni cięć, z takim wyliczeniem, aby sformować ładunek z
przejazdami między stanowiskami w stronę miejsca rozładunku;

−

formowanie ładunku ze zwracaniem uwagi, czy sztuki drewna nie zaczepiają o drzewa
stojące bądź inne przeszkody – w razie zaczepienia wyłączyć napęd oraz odsunąć
zaczepioną sztukę poza przeszkodę;

−

dociągnięcie  ładunku  do  ciągnika,  z  zachowaniem  zasad  bezpieczeństwa,  następnie,
jeŜeli  jest  to  wymagane  konstrukcją  wciągarki,  odpiąć  linki  zaczepowe  od  liny
pociągowej  i  zapiąć  na  listwie  wciągarki,  podnieść  wciągarkę  na  trójpunktowym
urządzeniu  podnośnikowym  ciągnika  lub  podciągnąć  ładunek  w  górę  na  linie
pociągowej i zahamować bęben;

−

jazda z ładunkiem do miejsca rozładunku;

Po zatrzymaniu ciągnika, opuszczeniu wciągarki z ładunkiem lub samego ładunku (w

zaleŜności od konstrukcji), podejść od strony czół sztuk drewna i odpiąć linki zaczepowe od
sztuk drewna.

W trudnym, górskim terenie zalecać moŜna równieŜ zrywkę nasiębierną

standardowymi forwarderami. Maszyny takie muszą jednak bezwzględnie posiadać gąsienice
zamontowane  na  oponach  podwójnego  zawieszenia  kół  w  systemie  „boogie”,  łańcuchy  na
kołach  pojedynczych.  W  celu  zwiększenie  stateczności  maszyny  i  bezpieczeństwa  zrywki
podczas  jazdy  ładownej  do  tyłu  zaleca  się,  aby  maszyny  te  posiadały  w  tylnej  stronie  ramy
kamerę oraz wciągarkę linową, umoŜliwiającą pracę na uwięzi linowej.

Kolejki linowe zaleca się stosować w szczególności na stokach o nachyleniu powyŜej

22º  (ok.  40%)  oraz  w  przypadku  bardzo  zróŜnicowanych  warunków  terenowych
(występowanie  róŜnego  rodzaju  zagłębień  z  urwiskami)  i  małej  nośności  gruntu  (tereny
bagienne,  luźne  piaski,  itp.).  Zrywkę  prowadzi  zespół  minimum  dwuosobowy,  w  tym  jeden
operator  wykonuje  prace  na  powierzchni  cięć,  a  drugi  w  miejscu  rozładunku.  Przy  zrywce
naleŜy ściśle przestrzegać zasad ustalonych dla danego typu kolejki.

Na terenach górskich mogą być stosowane rynny zrywkowe (np. ryzy z tworzyw

sztucznych) i inne środki, stosownie do warunków terenowych oraz wymagań
ś

rodowiskowych, ekonomicznych i ergonomicznych.

Zaleca się upowszechniać zrywkę nasiębierną za pomocą forwardera lub ciągnika z

przyczepą i Ŝurawiem oraz podwieszoną, z uwzględnieniem kolejki linowej, natomiast

zdecydowanie  eliminować  zrywkę  wleczoną,  szczególnie  przy  zastosowaniu  ciągnika  bez
urządzeń  pomocniczych.  Zrywkę  półpodwieszoną  naleŜy  stosować  w  przypadkach
koniecznych.

4.  Systemy  i  procesy  technologiczne  pozyskiwania  drewna  w  drzewostanach  podczas
czyszczeń późnych i trzebieŜy wczesnych

Typ
drzewostanu

System
pozyskiwania
drewna

Proces technologiczny – dopuszczalny
* zalecany

Tereny nizinne i wyŜynne ze stokami o nachyleniu do 40%

1.
Ś

cinka, okrzesywanie – pilarką (siekierą),

Wszystkie
typy
gospodarcze

Drewna długiego

zrywka – ciągnikiem z wciągarką lub koniem.

1*.
Ś

cinka, okrzesywanie, przerzynka, - pilarką,

ręczne układanie wałków i części wierzchołkowych (po
kilkanaście sztuk), w oddzielne stosy,

zrywka – środkiem nasiębiernym,

Wszystkie
typy
gospodarcze

Drewna krótkiego

ewentualne zrębkowanie części drewna – rębarką.

2*.
Ś

cinka, okrzesywanie, przerzynka oraz układanie w

stosy przy szlaku zrywkowym – harwesterem,

zrywka – środkiem nasiębiernym,

Iglaste

Drewna krótkiego

ewentualne zrębkowanie części drewna – rębarką.

5. Systemy i procesy technologiczne pozyskiwania drewna w drzewostanach podczas
późnych trzebieŜy

Typ
drzewostanu

System
pozyskiwania
drewna

Proces technologiczny
* zalecany

Tereny nizinne i wyŜynne ze stokami o nachyleniu do 40%

1.
Ś

cinka, wyróbka, okrzesywanie – pilarką (siekierą),

zrywka – ciągnikiem z wciągarką lub koniem,

ewentualne zrębkowanie części drewna – rębarką.

2.
Ś

cinka, okrzesywanie, przerzynka na dłuŜyce i wałki

długości minimum 2 m – pilarką,

ręczne układanie wałków

Wszystkie
typy
gospodarcze

Drewna
długiego

zrywka – dłuŜyc ciągnikiem z wciągarką lub koniem,
wałków środkiem nasiębiernym.

1*.
Ś

cinka, okrzesywanie, przerzynka na kłody i/lub wałki –

pilarką,
ręczne układanie wałków (po kilka - kilkanaście sztuk)

Wszystkie
typy
gospodarcze

Drewna
krótkiego

zrywka – środkiem nasiębiernym

2*.
Ś

cinka, okrzesywanie, przerzynka na kłody i/lub wałki

oraz oddzielne układanie przy szlaku zrywkowym –
harwesterem,

Iglaste

Drewna
krótkiego

zrywka – środkiem nasiębiernym.

6. Systemy i procesy technologiczne pozyskiwania drewna w cięciach rębnych na
zrębach zupełnych

Typ
drzewostanu

System
pozyskiwania
drewna

Proces technologiczny
* zalecany

Tereny nizinne i wyŜynne ze stokami o nachyleniu do 40%

1.
Ś

cinka, okrzesywanie – pilarką,

Wszystkie
typy
gospodarcze

Drewna
długiego

zrywka – ciągnikiem z wciągarką lub koniem,

2.
Ś

cinka, okrzesywanie, przerzynka na dłuŜyce i wałki

długości min. 2 m (ewentualnie - części wierzchołkowe) w
całych długościach – pilarką,

ręczne układanie wałków (po kilka – kilkanaście sztuk)

zrywka – dłuŜyc ciągnikiem z wciągarką, wałków środkiem
nasiębiernym (ewentualna zrywka cz.
wierzchołkowych ciągnikiem z wciągarką lub koniem),

Wszystkie
typy
gospodarcze

Drewna
długiego

ewentualna wyróbka cz. wierzchołkowych – pilarką.

3.
Ś

cinka, okrzesywanie, przerzynka

Iglaste

Drewna
długiego

zrywka – dłuŜyc ciągnikiem z wciągarką, wałków środkiem
nasiębiernym.

1*.
Ś

cinka, okrzesywanie, przerzynka na kłody i/lub wałki –

pilarką,

ręczne układanie wałków (po kilka – kilkanaście sztuk)

Wszystkie
typy
gospodarcze

Drewna
krótkiego

zrywka – środkiem nasiębiernym.

2*.
Ś

cinka, okrzesywanie, przerzynka na kłody i wałki oraz

oddzielne układanie drewna – harwesterem,

Iglaste

„

zrywka – środkiem nasiębiernym.

7. Systemy i procesy technologiczne pozyskiwania drewna w cięciach rębnych w
rębniach złoŜonych

Typ
drzewostanu

System
pozyskiwania
drewna

Proces technologiczny
* zalecany

Tereny nizinne i wyŜynne ze stokami o nachyleniu do 40%

1.
Ś

cinka, okrzesywanie, przerzynka na dłuŜyce i wałki

długości min. 2 m (ewentualnie - części wierzchołkowe) w
całych długościach – pilarką,

ręczne układanie wałków (po kilka – kilkanaście sztuk)

Wszystkie
typy
gospodarcze

Drewna
długiego

zrywka – dłuŜyc ciągnikiem z wciągarką, wałków środkiem
nasiębiernym (ewentualna zrywka cz. wierzchołkowych
ciągnikiem z wciągarką).

2.
Ś

cinka, okrzesywanie, przerzynka

Iglaste

„

zrywka – dłuŜyc ciągnikiem z wciągarką, wałków środkiem
nasiębiernym.

1*.
Ś

cinka, okrzesywanie, przerzynka na kłody i/lub wałki –

pilarką,

ręczne układanie wałków (po kilka – kilkanaście sztuk)

Wszystkie
typy
gospodarcze

Drewna
krótkiego

zrywka – środkiem nasiębiernym.

2*.
Ś

cinka, okrzesywanie, przerzynka na kłody i wałki oraz

oddzielne układanie drewna – harwesterem,

Iglaste

„

zrywka – środkiem nasiębiernym.

8. Systemy i procesy technologiczne pozyskiwania drewna w drzewostanach na terenach
górskich, ze stokami o nachyleniu ponad 40% oraz w innych bardzo trudnych
warunkach terenowych, we wszystkich kategoriach cięć i rębniach

W opisanych wymaganiach certyfikacyjnych audytu w zakresie realizacji pozyskania

w terenach górskich przedstawiono wyłącznie te elementy i czynniki technologiczne, które
róŜnią się od tych stosowanych w terenach niŜowych.

Typ
drzewostanu

System
pozyskiwania
drewna

Proces technologiczny
* zalecany

Tereny górskie ze stokami o nachyleniu ponad 40% oraz w bardzo trudnych warunkach (jw.)

1*.
Ś

cinka, (ewentualne okrzesywanie i przerzynka – pilarką,

zrywka – kolejką linową,

wyróbka drewna pilarką przy drodze wywozowej.

2*.
Ś

cinka, okrzesywanie – pilarką,

Wszystkie
typy
gospodarcze

Drewna
długiego
lub
krótkiego

wyróbka i zrywka – pilarka/ kolejka linowa

3*.
Ś

cinka – pilarką,

Iglaste

„

okrzesywanie i wyróbka, zrywka, – pilarka, kolejka linowa,

1*.
Ś

cinka, okrzesywanie, przerzynka na kłody i/lub wałki –

pilarką,

ręczne układanie wałków (po kilka - kilkanaście sztuk) w

Wszystkie
typy
gospodarcze

Drewna
krótkiego

zrywka – forwarderem, zabezpieczonym liną

Iglaste

„

2*.
Ś

cinka, okrzesywanie, przerzynka na kłody i wałki oraz

oddzielne układanie drewna – harwesterem na podwoziu
gąsienicowym

C. Wymagania certyfikacyjne audytu w zakresie ergonomii i bezpieczeństwa pracy

Większość praktycznych działań w zakresie bezpieczeństwa prac i ergonomii przy

pozyskaniu  drewna  przeszło  z  Lasów  Państwowych  do  zakresu  działalności  zakładów  usług
leśnych.  Minimalne  poziomy  z  zakresu  bezpiecznego  zachowania  się  oraz  bezpiecznych  i
najmniej szkodliwych warunków pracy określone zostały w Kodeksie Pracy, Ustawie o lasach
i  Statucie  PGL  Lasy  Państwowe  oraz  w  Polskich  Normach  i  resortowych  aktach
normatywnych  i  instrukcjach.  Za  szczególnie  istotne  dla  zakresu  uŜytkowania  lasu  naleŜy
uznać:

rozporządzenie Ministra Pracy i Polityki Socjalnej z dnia 26 września 1997 r.
w sprawie ogólnych przepisów bezpieczeństwa i higieny pracy;

rozporządzenie Ministra Pracy i Polityki Społecznej z dnia 14 marca 2000 r. w
sprawie

bezpieczeństwa

higieny

pracy

przy

ręcznych

pracach

transportowych;

rozporządzenie Ministra Zdrowia z dnia 22 kwietnia 2005 r. w sprawie
szkodliwych czynników biologicznych dla zdrowia w środowisku pracy oraz
ochrony zdrowia pracowników zawodowo naraŜonych na te czynniki;

rozporządzenie Ministra Środowiska z 2006 r. w sprawie bezpieczeństwa i
higieny pracy przy wykonywaniu niektórych prac z zakresu gospodarki leśnej;

zarządzenie DGLP - „Instrukcja bezpieczeństwa i higieny pracy przy
wykonywaniu podstawowych prac z zakresu gospodarki leśnej”.

Konieczne jest zwrócenie uwagi na fakt, Ŝe w systemie PEFC oraz w procedurach

audytorskich, na powyŜsze zagadnienia zwracana jest szczególna uwaga. Wydaje się zasadne,
zamieszczanie przez zleceniodawcę, w umowach kontraktowych, dokumentacji przetargowej
oraz dokumentach tworzących umowę o wykonanie określonych prac, odpowiednich zapisów
informujących zleceniobiorcę, o ciąŜących na nim obowiązkach spełniania poniŜszych
wymagań.

1. Ergonomiczne zagroŜenia na stanowisku roboczym

Na stanowiskach operacyjnych w pozyskiwaniu drewna, występują róŜnorodne

czynniki  środowiska  pracy  szkodliwie  oddziałujące  na  robotników.  Do  podstawowych
zagroŜeń  operatorów  w  procesie  pracy  naleŜą:  spaliny  i  opary  paliw,  drgania  mechaniczne,
hałas,  nadmierny  wydatek  energetyczny,  zagroŜenie  wypadkami  przy  pracy,  czynniki
ś

rodowiska mikroklimatycznego i biologicznego. Szereg z tych czynników powoduje stany

chorobowe

stopniowe

wyniszczanie

organizmu

robotnika,

doprowadzając

przedwczesnego zuŜycia sił i ograniczania moŜliwości wykonywania zawodu. Wykonywanie
czynności przy pozyskiwaniu drewna charakteryzuje się największymi obciąŜeniami podczas
pracy.
a) Wymagania audytu w zakresie zagroŜenia gazami spalinowymi

Do podstawowych toksycznych substancji emitowanych w gazach spalinowych

zaliczymy tlenek węgla (CO), tlenki azotu (NO

) oraz węglowodory nienasycone. ZagroŜenie

operatorów  od  gazów  spalinowych  jest  sporadyczne  i  moŜe  występować  w  sytuacjach
bezwietrznej,  parnej  i  ciepłej  pogody,  przy  duŜej  koncentracji  prac  obróbczych  w  jednym
miejscu.  W  celu  uniknięcia  zwiększonego  poziomu  stęŜenia  substancji  toksycznych  we
wdychanym przez operatora powietrzu naleŜy:

dbać o dobry stan technicznego pilarki;

stosować prawidłowy rodzaj i skład mieszanki paliwowo-olejowej;

stosować prawidłową technikę pracy operatora (cięcie drewna przy
prawidłowej prędkości obrotowej, tzn. maksymalnego momentu obrotowego
silnika);

unikać  zbyt  długiego  czasu  pracy  w  niekorzystnych  warunkach  terenowych
(np.  zagłębienia  terenu),  drzewostanowych  (występowanie  gęstego  podrostu,
podszytu)  i  pogodowych  (temperatura  powietrza,  wilgotność,  siła  i  kierunek
wiatru, ciśnienie atmosferyczne).

b) Wymagania audytu w zakresie zagroŜenia drganiami mechanicznymi

Występowania schorzenia, zwanego takŜe „chorobą białych palców” jest przyczyną

orzekania wśród pilarzy rent inwalidzkich. Jak się szacuje ok. 0,5% populacji operatorów
pilarek w Polsce corocznie zapada na zespół wibracyjny. Drgania mechaniczne wytwarzane
przez pilarkę spalinową stanowią, więc powaŜne zagroŜenie dla zdrowia operatora; wywołują
m.in. powstawanie zmian w naczyniach krwionośnych.

Generalnie, jako skuteczne metody ochrony operatora przed drganiami uznać naleŜy

stosowanie

wysokoobrotowych,

nowoczesnych

pilarek

mniejszej

szkodliwości

emitowanych drgań, utrzymanie pilarki w dobrym stanie technicznym, prawidłową, z punktu
widzenia wibracji technikę pracy, przestrzeganie dopuszczalnego czasu ekspozycji na drgania
mechaniczne oraz przeplatanie czasu ekspozycji z czasem przerw w naraŜeniu na drgania.

Do zakresu ochrony operatora przed wibracją naleŜy takŜe:

stosowanie dwóch kompletów rękawic – dłonie winny być cały czas ciepłe, wpływa to
na lepsze krąŜenie krwi w kończynie,

uŜywanie pilarek z ogrzewanymi uchwytami w celu ogrzewania dłoni,

spoŜywanie podczas pracy w lesie ciepłych posiłków, takŜe pobudzających krąŜenie
oraz poprawiających ogólną wydolność energetyczną organizmu.

Z uwagi na naraŜenia na wibracje, operatorzy pilarek winni przeprowadzać

profilaktyczne badania okresowe w kierunku zespołu choroby wibracyjnej. Metody ochrony
przed drganiami naleŜy stosować wszystkie razem – jednocześnie. Tylko taki sposób
chronienia zdrowia moŜe przynieść poŜądany skutek.

c) Wymagania audytu w zakresie zagroŜenia hałasem

Hałas jest zjawiskiem powszechnym na stanowiskach pracy w uŜytkowaniu lasu.

Wszystkie narzędzia mechaniczne stosowane podczas pracy w lesie emitują hałas, znacznie
przekraczający

dopuszczalne

poziomy

akustyczne.

Tylko

najnowocześniejsze

wielooperacyjne maszyny do pozyskania i zrywki drewna (harwestery i forwardery)
wytwarzają w kabinie operatora hałas poniŜej dopuszczalnego limitu 85 dB(A). Hałas
powyŜej 85 dB(A) powodować będzie trwałe ubytki słuchu i jest niedopuszczalny.

Pilarka spalinowa wytwarza podczas pracy duŜe ilości hałasu, negatywnie

działającego  na  operatora.  W zaleŜności  od  typu  pilarki,  poziom  hałasu przy  uchu  operatora
wynosi  średnio  101  –  105  dB(A).  Jedynym  skutecznym  sposobem  zapobiegania
zachorowaniu  na  głuchotę  zawodową,  jest  stosowanie  przez  operatora  odpowiednio
dobranych ochronników słuchu.

WyróŜniamy dwa rodzaje ochronników: douszne, wprowadzane do środka kanału

słuchowego,  oraz  nauszne,  w  kształcie  słuchawek.  Jako  zalecane  do  stosowania  przy
pozyskaniu  drewna  naleŜy  uznać  ochronniki  słuchu  typu  nausznego,  montowane  na  kasku
pilarza.

Ochronniki słuchu winny posiadać prawidłową charakterystykę akustyczną tłumienia

hałasu. Zalecany poziom hałasu na stanowisku pracy nie powinien przekraczać 80 dB(A).

Generalnie, w praktyce pozyskiwania drewna, skuteczna ochrona operatorów pilarek

przed hałasem to bezwzględne stosowanie dobrej jakości ochronników słuchu, obniŜających
poziom fali akustycznej w kanale usznym.

d) Wymagania audytu w zakresie ograniczania wydatku energetycznego przy
pozyskaniu drewna

W uŜytkowaniu lasu, przy ręczno–maszynowym poziomie wykonawstwa robót

występuje nadmierny wydatek energetyczny podczas większości operacji technologicznych.
Fakt ten upowaŜnia zaliczenie wykonywanie pracy w lesie do prac bardzo cięŜkich.

Oceniając cięŜkość pracy naleŜy stwierdzić, Ŝe poziom wydatku energetycznego

robotnika leśnego w trakcie zmiany roboczej znacznie przekracza dopuszczalną wartość
normatywną.

Wyjątek w tym zakresie stanowią prace na stanowiskach operatorów maszyn

wielooperacyjnych  w  leśnictwie  (harwestery,  forwardery),  praca  na  nich  charakteryzuje  się
niewielkim  wydatkiem  energetycznym.  Posługiwanie  się  tymi  nowoczesnymi  urządzeniami
przenosi  jednak  trudności  w  procesie  pracy  ze  sfery  obciąŜeń  fizycznych  do  zagadnień
obciąŜeń  psychicznych  operatorów  podczas  operacji  obróbczych.  Bardzo  komfortowe
warunki pracy w kabinach tych maszyn sprzyjają powstawaniu zjawiska monotonii. Siedząca
postawa  przy  pracy  powoduje  występowanie  statycznych  obciąŜeń  i  sprzyja  powstawaniu
zmian  w  obrębie  kręgów  szyjnych  i  barków.  Z  uwagi  na  powyŜsze  naleŜałoby  zalecać
operatorom wykonywanie odpowiednich ćwiczeń gimnastycznych w czasie przerw w pracy.

2. Wymagania audytu w zakresie ograniczania wypadkowości przy pozyskaniu drewna

Wypadkowość przy pracach leśnych w uŜytkowaniu lasu naleŜy zaliczyć do

najliczniej występujących spośród wszystkich prac leśnych. Badania dowodzą, Ŝe generalnie
w  gospodarce  kraju  około  95%  wypadków  jest  skutkiem  popełnionych  błędów,  z  których
większość  polega  na  stosowaniu  niebezpiecznych  ułatwień,  a  mówiąc  bardziej  ogólnie  -  na
podejmowaniu  nadmiernego  ryzyka.  Jak  wynika  z  danych,  wypadki  przy  pracach
pozyskaniowych stanowią blisko dwie trzecie wszystkich wypadków w leśnictwie. Struktura
wypadkowości w leśnictwie wskazuje, Ŝe najczęściej występują wypadki średnie - od 4 do 28
dni  niezdolności  do  pracy  oraz  cięŜkie  -  powyŜej  29  dni.  Analizując  wielkość  wskaźnika
wypadków  przy  pracy  na  1000  zatrudnionych  w  LP  na  stanowiskach  robotniczych  moŜemy
stwierdzić praktycznie niezmienną tendencję w wypadkowości przy pracy w leśnictwie.

a) Kierunki działań w zakresie bezpieczeństwa pracy

Wymagania audytu w zakresie BHP (dla terenów nizinnych i górskich)
System certyfikacji leśnictwa wg. PEFC wymaga od właściciela/zarządcy lasu aby

podczas wykonywania prac z zakresu gospodarki leśnej przestrzegane były zarówno ogólne
jak i szczególne przepisy BHP dotyczące wykonywania prac leśnych. Prawny obowiązek
zapewnienia przestrzegania tych przepisów spoczywa na pracodawcy, a odpowiedzialność (w
ramach certyfikatu gospodarki leśnej) spoczywa na właścicielu/zarządcy lasów niezaleŜnie od
tego czy prace te wykonywane są siłami właściciela/zarządcy lasów czy są one zlecane innym
podmiotom.

Realizacja tego obowiązku moŜliwa jest przez podjęcie (osobne bądź łączne) szeregu

działań dostarczających wiarygodnej informacji o przestrzeganiu tych przepisów np.:

posiadanie certyfikatu ISO 18000,

pisemne zobowiązanie do przestrzegania zasad BHP przez pracodawców
zatrudniających pracowników do wykonywania prac z zakresu gospodarki leśnej,

przedstawienie dokumentów potwierdzających posiadanie odpowiednich kwalifikacji i
dokumentacji szkoleń z zakresu BHP osób wykonujących prace z zakresu gospodarki
leśnej,

stosowanie przez zarządcę lasów wyrywkowych kontroli przestrzegania zasad BHP
przez wykonujących prace,

badanie wypadków występujących bieŜąco w celu ulepszania doraźnie stosowanych
ś

rodków zaradczych oraz korekt ogólnego modelu profilaktyki.

D. Wymagania certyfikacyjne audytu w zakresie szkolenia operatorów i nadzoru prac w
leśnictwie - system doskonalenia zawodowego w Lasach Państwowych

Kwalifikacje osób planujących i nadzorujących uŜytkowanie lasu zgodnie z zasadami

PEFC muszą być uzupełniane i uaktualniane.

Wymagania w stosunku do osób wykonujących prace z zakresu uŜytkowania lasu są

dość ściśle określone w odpowiednich aktach prawnych; np. do prac z uŜyciem pilarki
dopuścić moŜna wyłącznie pracowników, którzy ukończyli z wynikiem pozytywnym
odpowiednie szkolenia lub kursy.

Szkolenia te prowadzi się na zasadach i warunkach określonych w rozporządzeniu

Ministra Środowiska

z dnia 24 sierpnia 2006 r. (Dz. U. 2006 Nr 161, poz. 1141 w sprawie

bezpieczeństwa i higieny pracy przy wykonywaniu niektórych prac z zakresu
gospodarki leśnej. Do wytycznych pomocnych przy organizowaniu systemu podnoszenia
kwalifikacji pracowników

zaliczyć naleŜy rozporządzenie Ministra Edukacji Narodowej oraz

Ministra Pracy i Polityki Socjalnej z dnia 12 października 1993 r.)

w sprawie zasad i

warunków podnoszenia kwalifikacji zawodowych i wykształcenia ogólnego dorosłych
(Dz. U. Nr 103, poz. 472 oraz z 2006 r. Nr 31, poz. 216) oraz rozporządzenie Ministra
Edukacji i Nauki z dnia 3 lutego 2006 r.

w sprawie uzyskiwania i uzupełniania przez osoby

dorosłe wiedzy ogólnej, umiejętności i kwalifikacji zawodowych w formach
pozaszkolnych (Dz. U. Nr 31, poz. 216).

Przyjmuje się w Lasach Państwowych jako zasadę konieczność stałego podnoszenia

kwalifikacji zawodowych na wszystkich poziomach wykształcenia leśnego oraz
wykonawstwa robót leśnych.

E. Zasady prac w uŜytkowaniu lasu na terenie wielkopowierzchniowych szkód
spowodowanych klęskami Ŝywiołowymi

Klęski Ŝywiołowe występujące na terenach leśnych oznaczają nagłe i powaŜne

zniszczenia w zasobach leśnych, obejmujące takie ilości surowca drzewnego, które nie mogą
być pozyskane bez zaangaŜowania dodatkowych sił i środków spoza rejonu nimi dotkniętego.
Podkreślić naleŜy, Ŝe są one nieprzewidywalne i nie znajdują odpowiedniego odniesienia w
planach urządzania lasu.

W trakcie usuwania skutków klęski znacznej zmianie ulegają warunki pracy

powodujące, między innymi, duŜy wzrost zagroŜeń zdrowotnych. Z tego względu
bezwzględnie przestrzegać naleŜy następujących zasad:

obszar, na którym wystąpiła klęska powinien być przy drogach dojazdowych wyraźnie
oznakowany tablicami ostrzegawczymi w celu wyeliminowania przebywania na nim
osobom postronnym,

zdrowie pracujących robotników odgrywa rolę pierwszoplanową. Bezpieczeństwo
pracy jest waŜniejsze od ponoszonych kosztów oraz strat drewna,

naleŜy zapewnić przepływ informacji bezprzewodowej.
Operacje związane z pozyskiwaniem drewna w drzewostanach poklęskowych

wywierają znaczący wpływ na warunki glebowe, bioróŜnorodność oraz jakość wód,
szczególnie przy istniejących ciekach wodnych. Z tego względu zastosowane maszyny
powinny być dostosowane do nośności gruntu. Na glebach bardzo wraŜliwych (organicznych,

bardzo wilgotnych) zaleca się, aby prace prowadzone były przy glebie zamarzniętej. Wszelkie
podjęte w tym zakresie działania nie powinny powodować uszkodzeń naturalnych bądź
sztucznych cieków wodnych w celu uniknięcia erozji gleb.

W trakcie planowania prac związanych z uŜytkowaniem lasu na terenie

wielkopowierzchniowych szkód spowodowanych klęskami Ŝywiołowymi nie moŜna pominąć
dodatkowych

prac

wynikających

konieczności

zabezpieczenia

lasów

przed

niekontrolowanym  rozrodem  ksylo-  i  kambiofagów  oraz  konieczności  odnowienia  lub
uzupełnienia  wylesionych  powierzchni.  Przy  likwidacji  skutków  klęski  podejmowane  prace
muszą zostać szczegółowo zaplanowane.

Zakres czynności zmierzających do opracowania planu powinien obejmować:

inwentaryzację szkód,

strategię działań,

ocenę efektywności ekonomicznej,

ocenę potrzeb sprzętu, wykonawców i innych potrzeb,

zabezpieczenie terenu klęski przed nadmiernym rozwojem ksylo- i kambiofagów oraz
zabezpieczenie materiału sadzeniowego do odnowienia wylesionych powierzchni,

zagospodarowanie (uwzględniające analizy rynku surowca drzewnego),

składowanie.

Przyjmuje się następujące warunki graniczne:

nie prowadzić pozyskiwania drewna przy braku moŜliwości jego zagospodarowania;

dokonywać  aktualizacji  (przystosowania)  planu  likwidacji  skutków  klęski  w
przypadku  zmian  uwarunkowań  jego  funkcjonowania  (pogoda,  rynek,  szkodniki,
warunki drogowo-transportowe);

dokonywać analizy opłacalności umów;

dokonywać analizy sytuacji rynkowej, co umoŜliwi przewidywanie ewentualnego
załamania rynku;

pozyskiwanie w pierwszej kolejności surowca wielkowymiarowego i cennego z
drzew, u których ustały procesy Ŝyciowe (procesy degradacyjne przebiegają u nich
bardziej dynamicznie).

1. Procesy technologiczne pozyskiwania drewna zalecane do stosowania przy likwidacji
skutków klęski Ŝywiołowej

Opracowanie jednego, optymalnego procesu technologicznego pozyskiwania drewna

w drzewostanach po wystąpieniu klęski Ŝywiołowej jest niemoŜliwe.

Za najkorzystniejsze uwaŜa się prowadzenie prac metodą drewna krótkiego. NaleŜy

przyjąć,  Ŝe  przedsiębiorstwa  powinny  wykorzystywać  metody  pozyskiwania  drewna
stosowane  w  dotychczasowej  praktyce  zawodowej.  Jednocześnie  dopuszcza  się  stosowanie
technologii niestandardowych.

a) Technologie standardowe

W drzewostanach rębnych moŜe to być metoda drewna krótkiego (pozyskiwanie

drewna  przy  pniu)  lub  metoda  dłuŜycowa  (zrywka  dłuŜyc  z  wyrzynką  na  składnicy
przyzrębowej,  tj.  przy  drodze  wywozowej).  W  przypadku  wystąpienia  warunków  o
zwiększonym zagroŜeniu wypadkiem, niezbędne jest stosowanie zasad pozyskiwania drewna
w drzewostanach o wysokim ryzyku wypadku.

b) Technologia zmechanizowana z uŜyciem maszyn wielooperacyjnych

Typ harwestera powinien być dopasowany do wymiarów pozyskiwanych drzew. W

przypadku  wiatrołomów,  wiatrowałów  i  śniegołomów  o  duŜej  intensywności,  które
spowodowały  powstanie  gmatwaniny  drzew,  tzw.  „namiotów”,  prace  naleŜy  rozpocząć  od
wyciągnięcia  leŜących  na  skraju  „namiotu”  odłamanych  części  drzew.  Następnie  usuwa  się
drzewa  najbardziej  wysunięte  na  zewnątrz  „namiotu”,  stopniowo  doprowadzając  do  jego
likwidacji.  NaleŜy  pamiętać,  Ŝe  w  przypadku  wystąpienia  silnych  napręŜeń  w  pniach
powalonych drzew, nawet praca harwesterem nie daje całkowitej gwarancji bezpieczeństwa.

c) Technologia pozyskiwania drewna z zastosowaniem pracy ręczno-maszynowej

Jest to technologia i technika pozyskiwania drewna przy uŜyciu pracy ręczno-

maszynowej w drzewostanach ze szkodami totalnymi i o duŜej intensywności, które uległy
klęsce spowodowanej przez huragan, okiść, powodzie o charakterze dynamicznym, osuwiska
itp. Robotnicy w czasie prac pozyskaniowych współpracują z ciągnikiem zrywkowym.

Poza ogólnym kształtem procesu technologicznego, przy pozyskiwaniu drewna w

drzewostanach  uszkodzonych  w  wyniku  klęsk  Ŝywiołowych,  niezwykle  waŜne  i
bezwzględnie  obowiązujące  musi  być  przestrzeganie  wcześniej  przedstawionych  zasad
właściwej  techniki  prac,  właściwych  technologii  prac  oraz  spełnienia  wymagań  bezpiecznej
pracy.

2. Składowanie drewna w lesie

Odpowiedzi na wyŜej wymienione pytania determinują koncepcję zagospodarowania

pozyskiwanego drewna, wskazując na ewentualną potrzebę organizacji składnic o określonym
sposobie przechowywania drewna.
1) Przechowywanie Ŝywych drzew

Tą metodą przechowywać moŜna śniegołomy, wiatrowały oraz wiatrołomy

utrzymujące  na  pniach  Ŝywe  gałęzie.  Przejmują  one  rolę  przewodników,  zaś  ciągle  Ŝywe
drzewa  zachowują  zdolność  reakcji  obronnych  przed  wtargnięciem  patogenów.  Tak
przechowywane śniegołomy po 10 latach nie wykazały jakichkolwiek zmian degradacyjnych.
2) Zimowe przechowywanie drewna na sucho

W okresie zimowym, przy zahamowanym rozwoju patogenów w wyniku niskich

temperatur, moŜliwość pojawienia się wad wtórnych ograniczona jest praktycznie do pęknięć,
mogących powstać w następstwie zamarzania lub przesychania drewna.
3) Przechowywanie drewna na sucho na składnicach usytuowanych w suchym i
przewiewnym terenie

WaŜne jest wtedy wysokie podlegarowanie składowanego drewna. Tą metodą nie

naleŜy przechowywać drewna dłuŜej niŜ 2 lata. Surowiec korowany na ogół nie wymaga
dodatkowych zabezpieczeń. Przy przechowywaniu surowca w korze niezbędne jest
chemiczne zabezpieczenie drewna przed owadami.

Przez okres dłuŜszy od dwóch lat moŜna przechowywać drewno wyłącznie na mokro.

Takie przechowywanie nie powoduje istotnego obniŜenia jego jakości. Istnieją dwie metody
składowania drewna na mokro:
1) Zatapianie drewna w zbiornikach wodnych (wadą tej metody przechowywania jest
zanieczyszczanie zbiornika oraz tonięcie około 10% surowca),
2) Zraszanie mygieł (niezbędne jest zabezpieczenie znacznego zapotrzebowania na wodę - dla
składnicy o powierzchni 1 ha około 40 m

/h).

V. Określenie wymagań audytu certyfikacyjnego, dotyczących ubocznego uŜytkowania
lasu

Uboczne uŜytkowanie lasu, w tym pozyskiwanie płodów runa leśnego, musi być

realizowane w zgodzie z obowiązującymi regulacjami prawnymi, w szczególności w zgodzie
z ustawą o lasach i ustawą o ochronie przyrody.

Bazy surowcowe powinny być uŜytkowane w sposób zapobiegający ich dewastacji.

Poza  uŜytkowaniem  naleŜy  je  wzbogacać,  rozszerzać  i  ochraniać.  Spełnienie  tej  zasady
wymaga  rozpoznania  rozmieszczenia,  wielkości  i  charakteru  baz  surowcowych.  Wskazane
jest  rozpoznanie  wydajności  baz,  ustalenie  ograniczenia  wielkości  pozyskiwania
wynikającego z potrzeby zachowania ich trwałości i zdolności produkcyjnych.

UŜytkowanie płodów runa leśnego powinno być prowadzone pod ścisłym nadzorem

nadleśnictwa. Nadzór Lasów Państwowych nad uŜytkowaniem zasobów runa leśnego
powinien dotyczyć równieŜ optymalnych metod pobierania surowców, zgodnych z zasadą
zachowania trwałości i bioróŜnorodności uŜytkowanych baz.

Szczególna rola, jaką w ekosystemie leśnym spełniają grzyby mikoryzowe, uzasadnia

wnioskowanie o objęcie nadzorem administracji leśnej sposobu i zakresu uŜytkowania
grzybów jadalnych, szczególnie w odniesieniu do zbioru przemysłowego.

Racjonalne gospodarowanie bazami surowcowymi runa leśnego i warstwy krzewów

naleŜy rozpatrywać jako dodatkowe źródło dochodów właścicieli lub zarządców lasu.

Jedną z moŜliwości ochrony naturalnych zasobów leśnych roślin uŜytkowych jest

prowadzenie upraw i plantacji określonych gatunków. W odniesieniu do leśnych roślin
uŜytkowych zaleca się:

rozszerzanie areału baz surowcowych poprzez zakładanie plantacji na otwartym
terenie, np. na powierzchniach czasowo lub trwale wyłączonych z produkcji drewna;

wzbogacanie baz roślin owocodajnych poprzez prowadzenie plantacji na gruntach
nieleśnych;

w odniesieniu do gatunków rodzimych - uzupełnianie baz poprzez prowadzenie
półupraw pod okapem drzewostanu (podsiewy, podsadzanie, popieranie naturalnego
odnowienia, rozmnaŜanie wegetatywne).

1. Zakres, wymagania i regulacje ubocznego uŜytkowania lasu

Uboczne uŜytkowanie leśnych dóbr materialnych stanowi:

uŜytkowanie zasobów runa leśnego i warstwy krzewów oraz uprawę plantacyjną
roślin uŜytkowych na gruntach leśnych;

pozyskiwanie Ŝywicy, soku brzozowego itp.;

pozyskiwanie igliwia i cetyny drzew leśnych;

pozyskiwanie surowców pochodzenia zwierzęcego, w tym produktów łowiectwa;

pozyskiwanie kopalin na terenach leśnych;

wypalanie węgla drzewnego.

Trwałe korzystanie z pozaprodukcyjnych funkcji lasu powinno być realizowane

zgodnie z zapotrzebowaniem społecznym, sterowane w sposób zapewniający ciągłość ich
zaspokajania i unikanie szkód w substancji leśnej.

Pozyskiwanie leśnych uŜytków ubocznych musi być realizowane zgodnie z zasadami

prowadzenia trwałej i zrównowaŜonej gospodarki leśnej, z zapewnieniem odnawialności
zasobów leśnych. Decyzje dotyczące udostępniania terenów leśnych do uŜytkowania zasobów
leśnych surowców ubocznych muszą uwzględniać w szczególności:

rozpoznanie bazy surowcowej dotyczącej przedmiotu uŜytkowania;

wpływ uŜytkowania na środowisko naturalne;

korzyści ekonomiczne i społeczne.

Uboczne uŜytkowanie lasu powinno być realizowane zgodnie z przyjętymi

dokumentami dotyczącymi certyfikacji gospodarki leśnej:

Dokumentami Normatywnymi Polskiego Systemu Certyfikacji Leśnictwa PEFC, a w
szczególności z Polskimi Kryteriami i Wskaźnikami Trwałego i ZrównowaŜonego
Zagospodarowania Lasów dla Potrzeb Certyfikacji Lasów (Polski System Certyfikacji
Leśnictwa PEFC, dokument nr 4, luty 2005, poprawiony lipiec 2007);

Deklaracjami i Rezolucjami Ministerialnych Konferencji na temat Ochrony  Lasów w
Europie  (18  grudnia  1990,  Strasburg;  16-17  czerwca  1993,  Helsinki;  2-4  czerwca
1998,  Lizbona;  28-30  kwietnia  2003,  Wiedeń;  w  tym  –  z  udoskonalonymi
paneuropejskimi wskaźnikami trwałej i zrównowaŜonej gospodarki leśnej).

2. Wymagania certyfikacyjne w zakresie uŜytkowania leśnych surowców ubocznych

Promowanie niedrzewnych produktów i usług zgodnie z zapisami dokumentów

systemu  certyfikacji  wg  PEFC  stanowi  waŜny  element  realizacji  zrównowaŜonego
zarządzania  lasem.  Zarządcy  lasu  powinni  aktywnie  uczestniczyć  (poprzez  działania
promocyjne  czy  edukacyjno-informacyjne)  w  rozpoznaniu  i  zaspokajaniu  potrzeb
społecznych na dobra i  usługi inne niŜ drewno oraz dąŜyć do ich urynkowienia na zasadach
prowadzonego rachunku ekonomicznego.

a) Udostępnienie drzewostanów oraz zasady pozyskiwania leśnych surowców
niedrzewnych

Udostępnienie przestrzeni leśnej do pozyskiwania surowców ubocznego uŜytkowania

lasu jest regulowane obowiązującymi przepisami; przede wszystkim ustawą z dnia 28
września 1991 r. o lasach (tekst ujednolicony) oraz ustawą z dnia 27 marca 2003 r. o
planowaniu i zagospodarowaniu przestrzennym (tekst ujednolicony).

Zasady udostępniania drzewostanów pod kątem ubocznego uŜytkowania lasu powinny

uwzględniać  zaspokajanie  w  szerokim  zakresie  i  na  trwałych  podstawach,  społecznych
potrzeb  na  produkty  i  świadczenia  leśne,  a  takŜe  wymagania  związane  z  ochroną
ekosystemów  leśnych.  Wielkość  pozyskania  produktów  niedrzewnych  nie  powinna
przekroczyć  poziomu,  który  stwarza  ryzyko  dla  utrzymania  długoterminowej  trwałości  i
ciągłości  uŜytkowania  lasu.  Stosowane  techniki  i  technologie  pozyskiwania  surowców
niedrzewnych  muszą  uwzględniać  nie  tylko  wydajność  i  korzyści  ekonomiczne,  ale  przede
wszystkim  potrzeby  ochrony  ekosystemów  leśnych.  W  tym  aspekcie  konieczne  jest  równieŜ
przestrzeganie regulacji dotyczących ochrony gatunkowej i obszarowej.

Konieczne jest rozwijanie zasad polityki gospodarczej i instrumentów prawno-

finansowych promujących niedrzewne funkcje lasu i dąŜenie do ich urynkowienia, a takŜe
rozwijanie infrastruktury technicznej ułatwiającej dostęp do produktów i usług leśnictwa,
równieŜ w zakresie ubocznego uŜytkowania lasu

(Kryterium: I, Wo: 3; Kryterium: III, Zk: a,

b, e, Wo: 1, 3, 4; Kryterium: IV, Ww: 34; Kryterium: VI, Zk: a, c, d; Wo: 2).

b) Zasoby surowcowe oraz czynniki limitujące ich uŜytkowanie

Podstawą do prowadzenia trwałego uŜytkowania zasobów runa leśnego jest

rozpoznanie baz surowcowych: ich lokalizacji, charakteru i wydajności. Runo leśne powinno
być obserwowane pod kątem oceny zagroŜenia zniszczeniem jednego lub więcej gatunków
wchodzących w jego skład. Podstawowe znaczenie w tym zakresie ma inwentaryzacja
lokalnych baz surowcowych najwaŜniejszych gatunków roślin uŜytkowych, dająca informacje
o lokalizacji, areale, pokryciu terenu i formach występowania inwentaryzowanych gatunków.

Inwentaryzacja leśnych roślin uŜytkowych powinna być rutynowo wykonywana

równocześnie z taksacją leśną podczas sporządzania opisów taksacyjnych wyłączeń, zgodnie

z zaleceniami zawartymi w instrukcji urządzania lasu (Kryterium: I, Zk: b, Wo: 9; Kryterium:
II, Zk: b, d).

Inwentaryzacja zasobów, jako element poprzedzający uŜytkowanie, powinna być

realizowana przede wszystkim w odniesieniu do tych gatunków roślin uŜytkowych, na które
obserwuje się znaczne lokalne zapotrzebowanie.

W zakresie urządzania lasu, funkcjonowanie mechanizmów zapewniających

doskonalenie metod urządzania i sporządzania planów urządzania lasu powinno być oparte na
odpowiednich danych inwentaryzacyjnych, oraz na najnowszej wiedzy naukowej i
praktycznych doświadczeniach z uwzględnieniem produktów niedrzewnych (Kryterium: III,
Wo: 1).

Stała obserwacja zasobów runa leśnego pod kątem zagroŜenia gatunków wchodzących

w  jego  skład  powinna  być  prowadzona  przez  SłuŜbę  Leśną,  szczególnie  w  lasach,  gdzie
obserwuje  się  intensywne  uŜytkowanie  płodów  runa  leśnego  oraz  w  lasach  o  wzmoŜonej
penetracji  turystycznej  i  rekreacyjnej.  Stwierdzenie  zagroŜenia  dla  określonych  gatunków
powinno  stanowić  podstawę  do  decyzji  o  wprowadzeniu  czasowego  zakazu  wstępu  do  lasu
lub  ograniczenia  uŜytkowania  określonych  surowców  leśnych.  (Kryterium:  III,  Zk:  e,  Ww:
28).

Czynnikami limitującymi uŜytkowanie zasobów runa leśnego są stan baz i ich

zasobność,  tj.  wydajność  określonego  surowca  z  powierzchni  leśnej.  Dostępne  szczegółowe
informacje  dotyczące  wydajności  są  bardzo  ograniczone  i  odnoszą  się  przede  wszystkim  do
borówki  czernicy  oraz  kilku  gatunków  roślin  leczniczych.  Zakłada  się,  Ŝe  rozmiar
uŜytkowania  ziół,  korzeni,  pędów  i  listowia  roślin  uŜytkowych  nie  powinien  przekraczać
rocznie  10%  bazy  danego  gatunku.  W  przypadku  słabego  urodzaju,  pozyskanie  owoców  i
grzybów  dla  celów  przemysłowych  powinno  być  ograniczone  lub  czasowo  wstrzymane.  W
przypadku  stwierdzenia  rozgarnięcia  ściółki  na  powierzchni  powyŜej  5%  danego
drzewostanu, zaleca się wprowadzenie czasowego zakazu wstępu na ten teren.

c) Pozyskiwanie leśnych roślin uŜytkowych oraz grzybów jadalnych

Zbiór płodów runa leśnego na własne potrzeby dopuszczalny jest w lasach nie

objętych stałym lub okresowym zakazem wstępu. Przy zbiorze płodów runa leśnego
dopuszcza się wyłącznie:

zbiór owocników grzybów jadalnych bez oznak rozkładu,

zbiór owoców ręcznie (bez uŜycia jakichkolwiek narzędzi i urządzeń niszczących lub
uszkadzających rośliny),

przy pozyskiwaniu całych roślin lub ich części – stosowanie małych łopatek, noŜy
ogrodniczych lub sekatorów, siatek i płacht.

Zbiór owoców leśnych oraz grzybów jadalnych na uŜytek własny jest dozwolony, pod

warunkiem  przestrzegania  przepisów  dotyczących  ochrony  gatunkowej  i  obszarowej,
natomiast  zbiór  gospodarczy  wymaga  spełnienia  warunków  zawartych  w  ustawie  o  lasach
(art.  27,  ust.  1  –  3).  Gospodarcze  pozyskiwanie  leśnych  roślin  przemysłowych,  leczniczych,
owoców, mchów, porostów oraz grzybów leśnych wymaga zawarcia umowy z nadleśniczym.
Decyzja o zawarciu umowy powinna być podjęta w oparciu o rozpoznanie bazy surowcowej
zasobów,  będących  przedmiotem  zainteresowania.  Umowa  powinna  zawierać  następujące
uzgodnienia:

rodzaj płodów;

maksymalna ich masę, moŜliwą do pozyskania w określonym czasie;

obszar leśny, na którym moŜe być prowadzony zbiór.

Skup płodów runa leśnego moŜe być prowadzony jedynie od osób fizycznych i

prawnych, na podstawie umowy z nadleśnictwami na dokonywanie zbioru dla celów
przemysłowych. Skup powinien się odbywać zgodnie z zawartymi umowami.

W szczególnych przypadkach nadleśniczy moŜe odmówić zawarcia umowy, m.in. gdy

na danym terenie:

wykonywane są zabiegi gospodarcze związane z hodowlą, ochroną lasu lub
pozyskiwaniem drewna,

występuje zagroŜenie poŜarowe,

wystąpiła degradacja runa leśnego,

baza surowcowa określonych zasobów runa leśnego jest zbyt szczupła i jej
uŜytkowanie moŜe zagraŜać trwałości i odnawialności zasobów,

stwierdzono słaby urodzaj określonych surowców,

w przypadku grzybów jadalnych - stwierdzono znaczny stopień degradacji
grzybowisk, wymagający wyłączenia danego obszaru na pewien okres z uŜytkowania
w celu umoŜliwienia regeneracji zasobów.

Podczas zbioru owocników leśnych grzybów jadalnych niedopuszczalne jest

rozgarnianie ściółki.

Rośliny lecznicze, przemysłowe, owocodajne oraz grzyby objęte ochroną ścisłą są

wyłączone z uŜytkowania.

Gospodarcze pozyskanie dziko występujących roślin (lub ich części) objętych ochroną

częściową,  moŜe  odbywać  się  tylko  na  obszarach  i  w  ilościach  uzgodnionych  przez
zainteresowane  zbiorem  podmioty  gospodarcze  z  Ministerstwem  Środowiska  oraz  z
wojewodą.

PoniŜej podano zasady pozyskiwania leśnych roślin leczniczych i przemysłowych,

mające na celu zachowanie trwałości uŜytkowania:

nie naleŜy zbierać surowca corocznie z tego samego miejsca - stosowanie
odpowiedniego dla danej rośliny nawrotu uŜytkowania pozwoli na regenerację bazy
surowcowej;

miejsce i natęŜenie zbioru naleŜy dostosować do zasobności bazy surowcowej - jeŜeli
roślina w danym rejonie jest rzadka, zbiór przemysłowy zagraŜa jej zasobom i jest
nieopłacalny;

jeśli to moŜliwe, naleŜy zbierać przede wszystkim tam, gdzie szata roślinna ma ulec
zmianie (na przykład w drzewostanie przeznaczonym do wyrębu – konieczna
koordynacja z gospodarka leśną);

nie moŜna dopuszczać do doszczętnego wyzbierania rośliny na danym stanowisku -
pewna część roślin powinna pozostać, aby zapewnić odnowienie;

zbierać naleŜy tylko te części roślin, które maja stanowić surowiec zielarski lub
przemysłowy;

korę moŜna zdejmować wyłącznie ze ściętych pędów - pozostawienie na pniu
okorowanych pędów utrudnia regenerację roślin i naraŜa je na choroby;

przy pozyskiwaniu części podziemnych młode, nieprzydatne na surowiec korzenie i
kłącza naleŜy z powrotem zakopywać;

zbiór ziół nie moŜe naraŜać na szkodę otaczającej przyrody;

zbieracz obowiązany jest przestrzegać obowiązujących przepisów, dotyczących
zwłaszcza ochrony gatunkowej i obszarowej;

zbierać moŜna wyłącznie rośliny dobrze znane i właściwie oznaczone.

d) Pozyskiwanie Ŝywicy

Przedmiotem uŜytkowania jest balsamiczna Ŝywica, przede wszystkim sosnowa i

modrzewiowa. Ogólne zasady pozyskiwania Ŝywicy opierają się na kilku załoŜeniach:

pozyskiwanie Ŝywicy jest podporządkowane pozyskiwaniu surowca drzewnego;

ywicowanie prowadzone metodą opisaną w Instrukcji Ŝywicowania nie jest szkodliwe

dla ekosystemu leśnego;

pozyskiwanie Ŝywicy musi być oparte o dokładną znajomość stanu zdrowotnego
drzewostanów oraz o znajomość wielkości bazy surowcowej;

dopuszcza się stosowanie stymulatorów wycieku Ŝywicy, obojętnych dla środowiska
naturalnego;

w przypadku udostępnienia drzewostanów do Ŝywicowania jednostkom niezwiązanym
z PGL LP, wymagany jest ścisły nadzór nadleśnictwa.

Szczegółowe zasady pozyskiwania Ŝywicy sosnowej i modrzewiowej są zawarte w

Instrukcji Ŝywicowania (Naczelny Zarząd Lasów Państwowych, Warszawa 1987).

e) Pozyskiwanie soku brzozowego

Dopuszcza się, na określonych, zatwierdzonych przez nadleśnictwo warunkach,

pozyskiwanie soku brzozowego (tzw. oskoły), poprzez nawiercanie otworów w pniach drzew.

Otwory nawierca się na wysokości ok. 1 m; ilość otworów jest zaleŜna od pierśnicy

drzewa. Po ustaniu wycieku, który trwa średnio 2 – 3 tygodnie, otwory naleŜy zabezpieczyć
drewnianymi, zaimpregnowanymi (np. parafiną) kołkami. Szczegółowy opis metody
pozyskiwania soku brzozowego znajduje się w literaturze fachowej.

f) Pozyskiwanie cetyny

Dopuszcza się pozyskiwanie świeŜej cetyny z drzew ściętych w ilościach i na

obszarach uzgodnionych z nadleśnictwem

Pozyskiwanie świeŜej cetyny nie moŜe zagraŜać zdrowiu drzew i drzewostanów.

Pozyskiwanie cetyny z drzew stojących jest niedopuszczalne.

g) Gospodarka łowiecka

Gospodarka łowiecka, jakkolwiek wchodząca w zakres uŜytkowania lasu, traktowana

jest  jako  odrębna  dziedzina  gospodarki  leśnej.  W  Polsce,  zwierzyna  w  stanie  wolnym  jest
własnością  Skarbu  Państwa;  nadzór  nad  prowadzeniem  gospodarki  łowieckiej  prowadzi
Minister  Środowiska.  Plany  gospodarki  łowieckiej  opracowywane  są  przez  dzierŜawcę  dla
obwodów  dzierŜawionych  (koła  łowieckie);  natomiast  przez  zarządców  dla  obwodów
wyłączonych z dzierŜawy (ośrodki hodowli zwierzyny). Zgodnie z rozporządzeniem Ministra
Ś

rodowiska z dnia 13 listopada 2007 r. w sprawie rocznych planów łowieckich i wieloletnich

łowieckich planów hodowlanych (Dz.U. 2007 Nr 221 poz.1646), plany są zatwierdzane przez
nadleśnictwo (zarówno w przypadku obwodów leśnych jak i polnych), po zasięgnięciu opinii
władz samorządowych.

Wymagania certyfikacyjne w zakresie gospodarki łowieckiej wynikają z

przestrzegania  obowiązujących  regulacji  prawnych,  w  szczególności  ustawy  z  dnia  13
października  1995  r.  Prawo  łowieckie.  (Dz.U.    z  2002r.  Nr  42,  poz.  372  i  Nr  113,  poz.  984
oraz  z  2004r.  Nr  92,  poz.  880,  Nr  172,  poz.  1802  ,  Nr  173,  poz.  1808;  tekst  jednolity,  stan
prawny na dzień 31.01.2009 r.), a takŜe ustawy z dnia 21 sierpnia 1997 r. o ochronie zwierząt
(tekst jednolity; Dz.U.03.106.1002 z dn. 1. 05. 2004r.) oraz ustawie z  16 kwietnia 2004 r. o
ochronie przyrody (tekst ujednolicony).

Oznacza to, Ŝe zakres opracowania w całości opiera się na wyŜej podanych

zarządzeniach; Ŝadnych dodatkowych warunków i regulacji nie naleŜy wprowadzać.

h) Pozyskiwanie kopalin na terenach leśnych

Zasady pozyskiwania kopalin na trenach leśnych określają odrębne przepisy - ustawa z

dnia 4 lutego 1994 r. Prawo geologiczne i górnicze. (Dz. U.94.27.96 z dnia 1 marca 1994 r.,
tekst ujednolicony). Problematykę związaną z wyłączaniem gruntów rolnych i leśnych z
produkcji rolnej i leśnej normuje ustawa z dnia 3 lutego 1995 r. o ochronie gruntów rolnych i
leśnych (Dz. U. Nr 16 poz. 78, zm. Dz. U. z 1995 r., tekst ujednolicony).

VI. Podstawowe przepisy, rozporządzenia oraz obowiązujące instrukcje, składające się
na porządek prawny w leśnictwie

Przy opracowywaniu niniejszych wymagań audytu certyfikacyjnego, wraz z

łańcuchami dostaw, w zakresie uŜytkowania lasu uwzględniono wymagania, treść przepisów,
rozporządzeń  oraz  obowiązujących  instrukcji,  składających  się  na  porządek  prawny  w
leśnictwie.  Wymienione  akty  prawne  naleŜy  stosować  zgodnie  z  ich  aktualną
(znowelizowaną) treścią, łącznie z aktami wykonawczymi wydanymi przez właściwe organa
administracji państwowej

Ustawa z dnia 28 września 1991 r. o lasach (tekst ujednolicony)
Ustawa z  16 kwietnia 2004 r. o ochronie przyrody (tekst ujednolicony)
Ustawa z dnia 13 października 1995 r. Prawo łowieckie (tekst ujednolicony)
Ustawa z dnia 3 lutego 1995 r. o ochronie gruntów rolnych i leśnych (tekst ujednolicony)
Ustawa z dnia 6 lipca 2001 r. o zachowaniu narodowego charakteru strategicznych zasobów
naturalnych kraju. (tekst ujednolicony)
Ustawa z dnia 20 lipca 1991 r. o Inspekcji Ochrony Środowiska. (tekst ujednolicony)
Ustawa z dnia 8 czerwca 2001 r. o przeznaczeniu gruntów rolnych do zalesienia
Ustawa  z  dnia  27  marca  2003  r.  o  planowaniu  i  zagospodarowaniu  przestrzennym  (tekst
ujednolicony)
Ustawa z dnia 26 czerwca 1974 Kodeks Pracy (tekst ujednolicony)
Ustawa z dnia 27 kwietnia 2001 r. Prawo ochrony środowiska. (tekst ujednolicony)
Ustawa z dnia 7 czerwca 2001 r. o leśnym materiale rozmnoŜeniowym (tekst ujednolicony)
Ustawa z 20 czerwca 1997 r. Prawo o ruchu drogowym  (tekst ujednolicony)
Ustawa z dnia 18 lipca 2001 r. Prawo wodne (tekst ujednolicony)
Ustawa z dnia 4 lutego 1994 r. Prawo geologiczne i górnicze (tekst ujednolicony)
Ustawa z dnia 29 stycznia 2004 r. Prawo zamówień publicznych (tekst ujednolicony)
Konwencja ILO nr 29 dotycząca pracy przymusowej lub obowiązkowej przyjęta w Genewie
dnia 28 czerwca 1930 r. (Dz. U. z dnia 23 marca 1959 r.)
Konwencja ILO Nr 87 dotycząca wolności związkowej i ochrony praw związkowych przyjęta
w San Francisco dnia 9 lipca 1948 r. (Dz. U. z dnia 28 maja 1958 r.)
Konwencja  ILO  NR  98  dotycząca  stosowania  zasad  prawa  organizowania  się  i  rokowań
zbiorowych, przyjęta w Genewie dnia 1 lipca 1949 r. (Dz. U. z dnia 28 maja 1958 r.)
Konwencja ILO NR 100 dotycząca jednakowego wynagrodzenia dla pracujących męŜczyzn i
kobiet za pracę jednakowej wartości, przyjęta w Genewie dnia 29 czerwca 1951 r. (Dz. U. z
dnia 27 września 1955 r.)
Konwencja  ILO  NR  105  o  zniesieniu  pracy  przymusowej,  przyjęta  w  Genewie  dnia  25
czerwca  1957  r.  przez  Konferencję  Ogólną  Międzynarodowej  Organizacji  Pracy.  (Dz.  U.  z
dnia 14 lipca 1959 r.)
Konwencja  ILO  Nr  111  dotycząca  dyskryminacji  w  zakresie  zatrudnienia  i  wykonywania
zawodu przyjęta w Genewie dnia 25 czerwca 1958 r. (Dz. U. z dnia 20 września 1961 r.)
Konwencja  ILO  Nr  138  Międzynarodowej  Organizacji  Pracy  dotycząca  najniŜszego  wieku
dopuszczenia do zatrudnienia, przyjęta w Genewie dnia 26 czerwca 1973 r. (Dz. U. z dnia 27
maja 1978 r.)
Konwencja  o  obszarach  wodno-błotnych  mających  znaczenie  międzynarodowe,  zwłaszcza
jako środowisko Ŝyciowe ptactwa wodnego (Konwencja Ramiarska), z dnia 2 lutego 1971 r.
Weszła w Ŝycie w Polsce 22.03. 1978 r.
Konwencja  o  międzynarodowym  handlu  dzikimi  roślinami  i  zwierzętami  gatunków
zagroŜonych  wyginięciem  (Konwencja  Waszyngtońska)  z  3  marca  1973  r.  (CITES).
Ratyfikowana 12.12. 1989 r.

Konwencja  o  ochronie  dzikiej  fauny  i  flory  europejskiej  oraz  ich  siedlisk  naturalnych
(Konwencja Berneńska) z 19 września 1979 r.- Weszła w Ŝycie w Polsce 01.01.1996 r.
Konwencja  o  róŜnorodności  biologicznej.  Przyjęta  i  podpisana  w  1992  r.  w  Rio  de  Janerio,
ratyfikowana w 1996 r.
Protokół z Kyoto. Przyjęty w 1997 r. Ratyfikowany przez UE w 2002 r.
Konwencja  o  dostępie  do  informacji,  udziale  społeczeństwa  w  podejmowaniu  decyzji  oraz
dostępie  do  sprawiedliwości  w  sprawach  dotyczących  środowiska,  sporządzona  w  Aarhus
dnia 25 czerwca 1998 r. (Dz. U. z 2003 r. Nr 78, poz. 706)
Politykę  Ekologiczną  Państwa  uchwaloną  przez  Sejm  RP  10  maja  1991  r.  (MP  Nr  18  poz.
118).
Politykę Leśną Państwa, przyjętą przez Radę Ministrów 22 kwietnia 1997 r.
Rozporządzenie Ministra Środowiska z dnia 24 sierpnia 2006 r. w sprawie bezpieczeństwa i
higieny pracy przy wykonywaniu niektórych prac z zakresu gospodarki leśnej (Dz. U. z dnia
8 września 2006 r.).
Rozporządzenie Ministra Edukacji Narodowej oraz Ministra Pracy i Polityki Socjalnej z dnia
12 października 1993 r. w sprawie zasad i warunków podnoszenia kwalifikacji zawodowych i
wykształcenia ogólnego dorosłych (Dz. U. Nr 103, poz. 472 oraz z 2006 r. Nr 31, poz. 216).
Rozporządzenie  Ministra  Edukacji  i  Nauki  z  dnia  3  lutego  2006  r.  w  sprawie  uzyskiwania  i
uzupełniania przez osoby dorosłe wiedzy ogólnej, umiejętności i kwalifikacji zawodowych w
formach pozaszkolnych (Dz. U. Nr 31, poz. 216).
Rozporządzenie Ministra Ochrony Środowiska, Zasobów Naturalnych i Leśnictwa z dnia 28.
XII. 1998 r. w sprawie szczegółowych zasad ochrony zbioru płodów runa leśnego oraz zasad
lokalizacji pasiek na obszarach leśnych (Dz. U. Nr 6, poz.42).
Rozporządzenie  Ministra  Środowiska  z  dnia  11.  IX.  2001  r.  w  sprawie  określenia  listy
gatunków  roślin  rodzimych  dziko  występujących  objętych  ochroną  gatunkową  ścisłą  i
częściową oraz zakazów właściwych dla tych gatunków i odstępstw od tych zakazów (Dz. U.
Nr 106, poz. 1176).
Rozporządzenie Ministra Zdrowia z dnia 13. XI. 2008 r. w sprawie grzybów dopuszczonych
do  obrotu  lub  produkcji  przetworów  grzybowych  oraz  środków  spoŜywczych  zawierających
grzyby oraz uprawnień klasyfikatora  grzybów i  grzyboznawcy (Dz. U. z dn. 9 grudnia 2008
r.).
Rozporządzenie Ministra Środowiska z dnia 26. IX. 2001 r.- lista gatunków zwierząt prawnie
chronionych.
Rozporządzenie  Ministra  Środowiska  z  dnia  9.  VII.  2004  r.  w  sprawie  gatunków  dziko
występujących grzybów objętych ochroną gatunkową (Dz. U. Nr 168, poz. 1765).
Rozporządzenie Ministra Środowiska z dnia 13 listopada 2007 r. w sprawie rocznych planów
łowieckich  i  wieloletnich  łowieckich  planów  hodowlanych  (Dz.U.  2007  Nr  221  poz.1646)
Uchwała  Rady  Ministrów  nr  44  z  dnia  27  marca  1990  roku  w  sprawie  zasad  przydzielania
pracownikom  środków  ochrony  indywidualnej  oraz  dostarczania  odzieŜy  roboczej  (Monitor
Polski nr 14 z dn. 19.04.1990 poz. 109).
Normy PN-93/D-95000. Surowiec drzewny. Pomiar, obliczanie miąŜszości i cechowanie.
Zarządzenie Nr 11 A  Dyrektora Generalnego LP, 1999 r. Doskonalenie gospodarki leśnej na
podstawach ekologicznych (z wytycznymi).
Zarządzenie  Nr  19  Dyrektora  Generalnego  LP  z  14.07.1997  w  sprawie  wprowadzenia
instrukcji  bezpieczeństwa  i  higieny  pracy  przy  wykonywaniu  podstawowych  prac  z  zakresu
gospodarki leśnej.
Zarządzenie  Nr  36  Dyrektora  Generalnego  Lasów  Państwowych  z  dnia  16  maja  2002  r.  w
sprawie usługowego wykonawstwa zadań gospodarczych w Lasach Państwowych
Zarządzenie nr 79/36A Dyrektora Generalnego Lasów Państwowych z dnia 14 grudnia 2004
r. w sprawie kreowania rynku usług leśnych przez Lasy Państwowe.

VII. Definicje pojęć uŜywanych w niniejszym opracowaniu

Dopuszczalny czas ekspozycji - czas naraŜenia pracownika na czynnik szkodliwy nie
powodujący zmian chorobowych w organizmie;
Drgania mechaniczne (wibracje) - drgania ciał stałych oddziałujące na organizm człowieka
w postaci bodźca fizycznego przekazywanego na tkanki ciała ludzkiego bez udziału
ś

rodowiska powietrznego;

Głuchota  zawodowa  -  choroba  zawodowa  wywołana  ekspozycją  operatora  na  hałas,
charakteryzująca się trwałymi ubytkami słuchu;
Hałas - wszelkie bodźce słuchowe, które mogą być szkodliwe dla organizmu człowieka, lub
których występowania w danym miejscu i czasie jest niepoŜądane;
Metoda (system) całego drzewa (FTS) - ścięcie drzewa bez jego obróbki przy pniu;
Metoda (system) drewna długiego (całej strzały) (LWS, (LTS) - ¨ścięcie drzewa i wstępna
obróbka  drewna  przy  pniu  bez    nadawania  mu  ostatecznej  postaci  gotowego  towaru
rynkowego;
Metoda  (system)  drewna  krótkiego  (SWS,  CTL)  -  całkowita  obróbka  drewna  przy  pniu
wraz z nadaniem mu ostatecznej postaci gotowego towaru rynkowego;
Metoda  (system)  drewna  sypkiego  (CWS,  FWS)  –  ścięcie  i  zrębkowanie  drzew  w  całości
lub części;
Metoda  (system)  pozyskiwania  drewna  -  układ  części  składowych  procesu
technologicznego  w  czasie  i  przestrzeni,  prowadzący  do  uzyskania  drewna  okrągłego  o
jakości  akceptowanej  przez  rynek  drzewny;Operacja  technologiczna  -  część  procesu
technologicznego  wykonywana  bez  przerw  przez  jednego  pracownika  lub  zespół  na  jednym
miejscu pracy (np. ścinka, okrzesywanie, przerzynka, rozdrabnianie itp);
Nachylenie stoku:
stok łagodny – do 7° (ok. 12%)
stok pochyły – 8-12° (ok. 14-21%
stok spadzisty – 13-17° (ok. 23-31%)
stok stromy – 18-30° (ok. 32-51%)
stok bardzo stromy – 31-45° (ok. 60-100%
stok urwisty – ponad 45° (ponad 100%)
Operacja  technologiczna  –  zestaw  zabiegów  i  czynności,  w  wyniku  których  następują
zmiany wymiarowe lub jakościowe surowca drzewnego;
Podwóz drewna – przemieszczenie drewna od miejsca zakończenia zrywki, które po upływie
czasu okazało się niedostępne dla środka wywozowego (np. ze względu na uszkodzenie drogi
w wyniku roztopów), do miejsca z którego w danym terminie moŜe być wywiezione;
Proces  produkcyjny  -  układ  konkretnych  procesów  pracy  świadomie  i  celowo  ze  sobą
powiązanych  w  celu  wytworzenia  poŜądanego  dobra  czyli  produktu  (towaru  rynkowego,
wyrobu);
Proces produkcyjny w leśnictwie – I faza produkcji biologiczno-technicznej (trwa od chwili
posadzenia  drzew  do  ich  wyrębu  i  obejmuje  proces  wzrostu  drzew  oraz  zabiegi
pielęgnacyjne), II faza produkcji technicznej obejmuje proces pozyskiwania drewna.
Proces technologiczny - obejmuje wszystkie zadania związane z przetworzeniem surowca w
produkt;
Proces  technologiczny  pozyskiwania  drewna  -  układ  konkretnych  procesów  pracy  przy
pozyskiwaniu drewna, świadomie i celowo ze sobą powiązanych;
Pozyskiwanie  drewna  -  proces  produkcyjny  obejmujący  wszystkie  czynności:  od
przygotowania planu cięć aŜ do przekazania drewna nabywcy;
Składnica  -  kaŜda  stała  lub  czasowa  powierzchnia,  na  której  gromadzony  jest  surowiec
drzewny w celu dalszej obróbki lub wywozu i spedycji;

Szlak  gospodarczy  (zrywkowy)  -  pasy  powierzchni  leśnej  celowo  pozbawione  drzew  i
krzewów,  odpowiedniej  szerokości  i  w  odpowiednich  odstępach,  przeznaczone  do
prowadzenia róŜnych prac z zakresu głównie pielęgnowania lasu i pozyskiwania drewna;
Środki  ochrony  osobistej  -  elementy  ubrania  roboczego  zabezpieczające  pracownika  przed
negatywnymi skutkami procesu pracy;
Technologie pozyskiwania na poziomie maszynowym - pozyskiwanie drewna z uŜyciem do
ś

cinki i transportu drewna maszyn wielooperacyjnych;

Technologie  pozyskiwania  na  poziomie  ręczno  –  maszynowym  –  pozyskiwanie  drewna  z
uŜyciem do ścinki i wyróbki narzędzi ręcznych i mechanicznych oraz siły Ŝywej lub maszyn
do operacji transportowych;
Technologie  standardowe  -    technologie  pozyskiwania  drewna  powszechnie  stosowane  w
polskim leśnictwie w cięciach planowych;
Teren  nizinny  –  obszary  rozpościerające  się  na  wysokość  do  200  –250  m  n.p.m.
(sporadycznie do 300 m n.p.m.):
Teren  wyŜynny  –  obejmuje  obszary  wyniesione  powyŜej  200-250  m  n.p.m.  i  co  najmniej
kilkadziesiąt metrów względem otaczających terenów:
Teren  górski  –  wysoko  wzniesione  formy  terenu  powyŜej  300  m  ponad  swe  podnóŜe  o
stromych stokach;
Transport leśny  -   przemieszczanie surowców i produktów leśnych;
Uboczne  uŜytkowanie  lasu  -  pobieranie  innych  poza  drewnem  leśnych  dóbr  materialnych
uzyskiwanych z lasu oraz korzystanie z pozaprodukcyjnych funkcji lasu;
Uszkodzenia mechaniczne drzewostanu przy pozyskiwaniu drewna

Uszkodzenie nadziemnej części drzewa w warstwie drzew - obejmuje zranienie
pnia (takŜe złamanie), złamanie Ŝywej gałęzi, wywrócenie całkowite lub częściowe,
trwałe pochylenie, związane z uszkodzeniem systemu korzeniowego oraz rany korzeni
danego drzewa, widoczne na powierzchni w obrębie jego szyi korzeniowej.

Uszkodzenie  dolnych  warstw  drzewostanu  (podrost,  podszyt,  nalot,  siewki  z
podsiewu,  podsadzenia)  -  obejmuje  naruszenie  ich  pierwotnego  stanu,  a  więc
zniszczenie  (np.  wyrwanie,  zgniecenie,  złamanie),  obłamanie  gałęzi,  odarcie  kory,
pochylenie.

Uszkodzenie gleby - wszelkie naruszenia i zmiany (ubicie, przemieszczenie,
zerwanie), obejmujące koleiny, bruzdy, płaty oraz odciski śladów kopyt końskich.

Uszkodzenie korzeni - naruszenie systemu korzeniowego, zranienie, zgniecenie,
wyrwanie całego systemu lub jego części (np. wraz z glebą);

UŜytki  przygodne  –  surowiec  drzewny  pozyskany  jednostkowo  lub  grupowo  zarówno  z
drzew wydzielających się jak i uszkodzonych w następstwie klęski Ŝywiołowej;
UŜytki rębne – surowiec drzewny pozyskany w ramach uŜytkowania rębnego;
UŜytkowanie  lasu  –  działania  (techniki  i  technologie)  których  celem  jest  bezpośrednie
pozyskiwanie zasobów leśnych lub udostępnienie ich wykorzystania;
Wniosek cięć – zadania gospodarcze w zakresie pozyskania drewna w nadleśnictwie
Wskaźniki  wymierne  (Ww)  (ilościowe)  -  są  mierzalnymi  parametrami,  które  pokazują
kierunki  zmian  oraz  stopień  zgodności  działań  praktycznych  z  przyjętymi  zasadami
kierunkowymi.  Stanowią  wymierną  (liczbową)  podstawę  oceny  realizacji  zasad
kierunkowych.  Wartości  wskaźników  wymiernych  podawane  są  dla  pięciu  kolejnych  lat
wstecz począwszy od roku, w którym odbywa się audyt;
Wskaźniki  opisowe  (Wo)  -  stanowią  uzupełnienie  wskaźników  wymiernych  w  przypadku
braku  moŜliwości  ich  sformułowania.  Zawierają  informacje  związane  ze  sposobem  ich
realizacji oraz dokumentację prowadzonych przez wnioskodawcę działań;
Wydatek  energetyczny  -  poziom  zuŜycia  energii  (mierzony  w  kcal  lub  kJ)  potrzebny  na
wykonanie pracy przez pracownika;