Ocena stanu środowiska w miejscowości Gryfino na podstawie…

WSTĘP

Porosty (Lichenes) są organizmami zaliczanymi do królestwa grzybów (Fungi),

składającymi  się  z  komponentu  grzybowego  i  glonowego  (fototrofa  –  organizmu
zdolnego  do  fotosyntezy)  powiązanych  symbiozą  nierozłączną,  czyli  koniunktywną
(w przeciwieństwie  do  glonu,  grzyb  nie  potrafi  egzystować  samodzielnie).  Grzyb
należy  najczęściej  do  klasy  workowców  (Ascomycetes)  i  tworzy  na  plesze  porostu
miniaturowe  owocniki,  często  w  kształcie  miseczek  –  apotecja.  Glon  to  zwykle
przedstawiciel  zielenic  właściwych,  np.  z  rzędu  chlorokokowców  (Chlorococcales),
bądź  sinic  (Cyanobacteria)  z  rzędu  trzęsidłowców  (Nostocales).  Grzyb  i  glon  tworzą
organizm o zupełnie nowych właściwościach, dzięki czemu porosty mogą egzystować
w miejscach często niedostępnych dla innych form życia.

Występują jako:

•

Epility (gatunki naskalne),

•

Epifity (gatunki nadrzewne),

•

Epiksylity (gatunki zasiedlające drewno),

•

Taksony epigeiczne (naziemne).

Znanych jest około 20 000 gatunków porostów. W Polsce występuje około 1600

gatunków. Wyróżnia się trzy podstawowe ich formy wzrostowe:

•

porosty skorupiaste są płaskie i ściśle przytwierdzone do podłoża,
na którym rosną;

•

porosty listkowate są są także spłaszczone, ale podobne jak liście
klapowane i nie tak ściśle przyrośnięte do podłoża;

•

porosty krzaczkowate rosną pionowo i są rozgałęzione na kształt małych
krzewów.

(a)

(b)

(c)

Rycina. Porosty różnią się zabarwieniem, pokrojem i wielkością. (a) Porosty skorupiaste
ściśle przywierają do skały lub innego podłoża. (b) Porosty listkowate mają pokrój podobny
do liści. (c) Chrobotek Cladonia cristella jest porostem krzaczkowatym.

Odporne na skrajne warunki temperatury i wilgotności porosty występują

prawie  we  wszystkich  lądowych  siedliskach  z  wyjątkiem  zanieczyszczonych  miast
przemysłowych.  Zdolne  są  do  życia  dalej  na  północy  niż  jakiekolwiek  rośliny  strefy
arktycznej  i  równie  dobrze  radzą  sobie  w  parnych,  wilgotnych  lasach  tropikalnych.
Rosną one na pniach drzew i na skalistych szczytach górskich. W istocie, są one często
pionierskimi organizmami zasiedlającymi nagie powierzchnie skał i odgrywają ważną
rolę w tworzeniu gleby.

Porosty różnią się bardzo wielkością. Jedne są prawie niedostrzegalne, inne

zaś,  jak  np.  chrobotek  reniferowy,  mogą  pokrywać  wielokilometrowe  powierzchnie
i sięgają  po  kostki.  Wzrost  porostów  jest  powolny;  średnica  Plechy  może  co  roku
zwiększać się mniej niż o 1 mm. Uważa się, że  niektóre stare plechy porostów mają
kilka tysięcy lat.

Wymiana gazowa u porostów odbywa się całą powierzchnią plechy, w ten

sposób wszelkie zanieczyszczenia znajdujące się w powietrzu dostają się bez trudu do
wnętrza  organizmu.  Podobnie  pobierają  wodę,  przy  czym  jest  to  woda  pochodząca
z opadów - deszczu, rosy i mgły, a wiec nie przefiltrowana przez warstwy gleby. Nie są
w stanie jednak wydalać pobieranych pierwiastków i prawdopodobnie z tego powodu
są  wrażliwe  na  substancje  toksyczne.  Obok  braku  barier  ochronnych,  porosty  na
domiar złego posiadają niewielką ilość chlorofilu w swoich plechach. Otóż chlorofil -
zielony  barwnik  odpowiedzialny  za  proces  fotosyntezy  zawarty  jest  jedynie
w komórkach  glonów.  To  właśnie  komórki  glonów  dostarczają  organizmowi
substancji odżywczych, produkowanych na drodze fotosyntezy.

Zatem każda zmiana w strukturze chlorofilu zaburza delikatną równowagę

między  glonem  a  grzybem.  Zanikanie  porostów  jest  wskaźnikiem  zanieczyszczenia
powietrza,  zwłaszcza  ditlenkiem  siarki.  Przedostający  się  bez  przeszkód  do  wnętrza
plechy  ditlenek  siarki  reaguje  z  sokiem  komórkowym  glonu,  a  w  wyniku  tej  reakcji
powstaje  kwas.  Kwas  ten  z  kolei  uszkadza  cząsteczki  chlorofilu,  degradując  go  do
tzw. feofityny,  substancji  nieaktywnej  w  procesie  fotosyntezy.  Niszczy  to  strukturę
i funkcje komórek, gdyż niemożliwa jest wówczas produkcja substancji odżywczych -
a porost ginie śmiercią głodową. Fakt, iż porosty dysponują niewielką, choć dla nich
wystarczającą,  ilością  chlorofilu  powoduje,  że  każda,  chociażby  najmniejsza
ingerencja w ten czuły mechanizm wywołuje zagładę organizmu. Powrót porostów na
określony teren wskazuje na zmniejszenie zanieczyszczenia powietrza.

Różne gatunki porostów różnią się między sobą stopniem wrażliwości na

zanieczyszczenia.  Zauważono,  że  występowanie  porostów  nadrzewnych  zależy  od
stężenia  dwutlenku  siarki  w  powietrzu.  Fakt  ten  został  wykorzystany  do  stworzenia
tzw.  "skali  porostowej".  Dzięki  niej  można  określić  z  dużym  prawdopodobieństwem
stopień zanieczyszczenia powietrza na danym terenie. Trzeba tylko przyjrzeć się korze

rosnących  tam  drzew  i  odszukać  charakterystyczne  gatunki  wskaźnikowe  (gatunki
określamy przy pomocy kluczy - przewodników). Następnie należy odczytać dla tych
gatunków stopień stężenia SO2 jaki tolerują, korzystając z tabel bioindykacyjnych lub
"skali porostowej" z barwnymi fotografiami ich plech. Jeżeli jednak nie mamy takich
możliwości,  a  chcemy  samodzielnie  ocenić  stan  czystości  powietrza,  to  należy
pamiętać,  że  zwykle  najbardziej  wrażliwe  na  zanieczyszczenia  są  porosty
krzaczkowate  (np.  brodaczki)  i  listkowate,  najodporniejsze  zaś  porosty  skorupiaste.
Obszary silnie zanieczyszczone pozbawione są porostów zupełnie, a kora drzew może
być pokryta jedynie zielonym nalotem - glonem Desmococcus viridis. Takie miejsca są
charakterystyczne  dla  miast  i  osiedli  oraz  ośrodków  przemysłowych,  gdzie  stężenie
SO

w powietrzu jest wysokie, (przekracza 170 g SO

na m

), a tereny te nazwano

"pustyniami porostowymi".

Fakt stopniowego i systematycznego wymierania porostów jest ostrzeżeniem

dla całego świata ożywionego. Wykazano na przykład, że dzieci w wieku
przedszkolnym stale przebywające na terenie "pustyni porostowej" częściej zapadają
na choroby górnych dróg oddechowych, niż ich rówieśnicy mieszkający na obszarze
normalnej wegetacji porostów.

Często nawet nie uświadamiamy sobie, że w naszych miastach i na osiedlach,

wokół  domów  rozciąga  się  pustynia.  W  ostatnich  latach  granice  "pustyń
porostowych"  niebezpiecznie  rozszerzają  się.  Opracowuje  się  nawet  specjalne  mapy
tzw.  lichenoindykacyjne,  gdzie  na  planie  miast  zaznacza  się  strefy  wegetacji
porostów,  które  pokrywają  się  ze  strefami  zanieczyszczonego  powietrza.  Jasno
obrazuje to stopień degradacji środowiska. Na obszarach gdzie utrzymuje się wysokie
stężenie  zanieczyszczeń  (170  -  100  g  SO2  na  m3  powietrza)  mogą  występować
najodporniejsze porosty skorupiaste i proszkowate. Tereny leśne i parki na obrzeżach
miast,  stwarzają  natomiast  warunki  do  życia  dla  nielicznych  porostów  listkowatych,
takich  jak:  pustułka  pęcherzykowata  (Hypogymnia  physodes)  czy  złotorost  ścienny
(Xanthoria parietina). Świadczy to o wciąż wysokim stężeniu SO2 w powietrzu, a ich
plechy niejednokrotnie są uszkodzone i chore. Na obszarach gdzie stężenie SO2 jest
stosunkowo niskie kora drzew obficie pokryta jest porostami; zarówno skorupiastymi,
jak  i  listkowatymi  oraz  krzaczkowatymi.  Przy  stężeniach  rzędu  40  -  30  g  na  1m3
powietrza  mogą  już  występować  bardzo  wrażliwe  na  zanieczyszczenia  brodaczki.
Tereny  takie  położone  są  zazwyczaj  z  dala  od  miast  i  ośrodków  przemysłowych.
W naszym kraju niewiele jest miejsc o czystym powietrzu, a co za tym idzie z bogatą
florą  porostową.  Można  tam  spodziewać  się  brodaczek,  a  także  dużych  porostów
listkowatych,  wśród  nich  jednego  z  najbardziej  wrażliwych  na  zanieczyszczenia
o nazwie: granicznik płucnik (Lobaria pulmonaria).

Tabela. Skala porostowa (lichenoindykacja) – za jej pomocą, poprzez obserwacje typów plech
porostów rosnących na korze drzew liściastych, można ocenić skalę zanieczyszczenia powietrza
na danym terenie

Lp.

Nazwa strefy

Stężenie

μg SO

Charakterystyczne gatunki lub rodzaje porostów

Bezwzględna pustynia

bezporostowa – o szczególnie

silnym zanieczyszczeniu

powietrza

> 170

Brak porostów nadrzewnych, nawet skorupiastych;

co najwyżej występują jednokomórkowe glony

tworzące zielone naloty na korze drzew

Występowanie: duże miasta i ośrodki przemysłowe

Względna pustynia

bezporostowa – o bardzo silnym

zanieczyszczeniu powietrza

170-100

Misecznica proszkowata Lecanora conizaeoides oraz

liszajec Lepraria sp.; gatunki należą do najbardziej

odpornych na zanieczyszczenia

Występowanie: miasta i ośrodki przemysłowe

III

Wewnętrzna strefa osłabionej

wegetacji – o silnie

zanieczyszczonym powietrzu

100-70

Paznokietnik ostrygowy Hypocenomyce scalaris, obrost

wzniesiony Physcia adscendens, złotorost postrzępiony

Xanthoria candelaria

Występowanie: parki, lasy na obrzeżach miast

Środkowa strefa osłabionej

wegetacji – o średnio

zanieczyszczonym powietrzu

70-50

Pustułka pęcherzykowata Hypogymnia psysodes,

tarczownica bruzdkowana Parmelia sulcata

Występowanie: lasy w pobliżu miast i ośrodków

przemysłowych

Zewnętrzna strefa osłabionej
wegetacji– o względnie mało

zanieczyszczonym powietrzu

50-40

Mąkla tarniowa Evernia prunastri, mąklik otrębiasty

Pseudevernia furfuracea, odnożyce Ramalina spp.;

Ich plechy są zdeformowane i słabo wykształcone

Występowanie: duże lasy

Wewnętrzna strefa normalnej

wegetacji – o nieznacznym

zanieczyszczeniu powietrza

40-30

Włostka brązowa Bryoria fuscescens, brodaczka

kępkowa Usnea hirta, płucnik modry Platismatia

glauca; taksony rosnące w strefie V o normalnie

rozwiniętych plechach

Występowanie: rozległe lasy z dala od miast

i ruchliwych dróg

VII

Typowa strefa normalnej

wegetacji – powietrze czyste lub,

co najwyżej minimalnie skażone

< 30

Taksony bardzo wrażliwe z rodzajów: włostka Bryoria,

brodaczka Usnea, pawężniczka Nephroma, granicznik
Lobaria; czynnikiem ograniczającym rozwój porostów

są naturalne warunki siedliskowe .

Występowanie: nieliczne obszary w Polsce

LOKALIZACJA

Gmina

Gryfino

leży

południowo-zachodniej

części

województwa

zachodniopomorskiego, nad rzeką Odrą zwaną Regalicą. Park Miejski im. Stanisławy
Siarkiewicz położony w centrum miasta, w jego starej części na wzniesieniu
po brzegu dawnej pradoliny Odry otoczony:

•

od północy ulicą 1-go Maja,

•

od wschodu teren PKP z ulicą Kolejową,

•

od południa Armii Krajowej,

•

od zachodu ulicą Parkowa.

Park jest własnością komunalną gminy Gryfino. Powierzchnia parku 6,02 ha – jest

to  obszar  całego  parku.  Alejki  parkowe  utwardzone  drobnym  kamieniem
tłuczeniowym,  główne  alejki  łączą  się  z  przyległymi  do  parku  ulicami  –  ulicą  1-go
Maja,  Parkową  i  Armii  Krajowej.  W  północnej  części  parku  przy  jednej  z  alejek
znajduje się głaz narzutowy, na którym umieszczona jest tablica poświęcona patronce
parku, gryfińskiej nauczycielce, poetce, malarce, miłośniczce przyrody.

Rys. Punkty pomiarowe na wycinku planu miasta Gryfino

CHARAKTERYSTYKA TERENU BADAŃ

Miejsca kontrolne badań:

•

ul. 1 Maja i ul. Armii Krajowej, jako miejsce dużego natężenia ruchu,

•

ul. Parkowa, jako miejsce mniejszego natężenia ruchu,

•

Park Miejski, jako obszar zalesiony.

WYNIKI

Fot.1

ul. Armii Krajowej (stanowisko 3) -

w większości brak porostów

nadrzewnych lub występowanie

glonów. Na korze niektórych

badanych drzew występują

najodporniejsze porosty

skorupiaste (proszkowate).

Foto. 2

ul. 1 Maja - pojawiły się porosty

listkowate (złotorost ścienny).

Foto. 3

Park Miejski – porosty listkowate.

Foto. 4

ul. Parkowa – głównie porosty

listkowate.

stanowiska

Nazwa porostu

wskaźnikowego

Miejsce

występowania

Rodzaj

drzewa

Stężenie

μg

Strefa

skażeń I-VII

wg skali

porostowej

złotorost

ścienny,

misecznica

proszkowata

ul. 1 Maja przy

postoju

taksówek i

dworcach PKP i

PKS

liściaste

(klon)

170-100

pustułka

pecherzykowata,
złotorost ścienny

ul. Armii

Krajowej przy

przejeździe

kolejowym

liściaste

(lipa)

100-70

III

glon

ul. Armii

Krajowej obok

przydrożnego

krzyża

liściaste

lipa)

> 170

pustułka

pecherzykowata,

obrost

gwiazdkowaty

Park miejski

liściaste

(klon)

70-50

obrost

gwiazdkowaty

ul. Parkowa

przy ZSP nr 1

liściaste

(jesion)

70-50

5. PODSUMOWANIE I WNIOSKI

Głównie zaobserwowano porosty średnio wrażliwe na zanieczyszczenia, o

plechach listkowatych. Na terenie i na obrzeżach Parku Miejskiego im. Stanisławy
Siarkiewicz w Gryfinie stwierdza się stopień skażenia dwutlenkiem siarki w granicach
170-50 μg/m

, co w skali porostowej I-VII mieści się w strefie skażenia I-IV. Jest to średni i

wysoki stopień skażenia powietrza atmosferycznego. Strefy skażenia nie są
równomiernie rozłożone, obszary o intensywnym ruchu miejskim są bardziej skażone, niż
obszary o dużym procencie roślinności.

Gryfino jest małym ośrodkiem miejskim i przemysłowym. Na podstawie badań

stwierdzono średni i wysoki stopień zanieczyszczenia powietrza atmosferycznego, co jest
bardzo  zastanawiające,  biorąc  pod  uwagę  niewielki  stopień  uprzemysłowienia  tego
rejonu. Jedynym wytłumaczeniem tego faktu może być stwierdzenie, iż zanieczyszczone
powietrze  atmosferyczne  napływa  na  te  tereny  z  innych  rejonów  Polski  i  Niemiec.  Aby
zmniejszyć  wpływ  tego  stanu  na  środowisko  należy  powiększać  obszary  zadrzewień  w
samym mieście i wokół niego.

Opracowano na podstawie:

•

„Biologia” – Solomon, Berg, Martin, Villee. 1996

•

http://pl.wikipedia.org/wiki/Skala_porostowa

•

Artykuł z “Pisma PG”, Politechnika Gdańska -

http://grzyby.and.pl/porosty_wilga.htm

•

http://zachodniopomorskie.parki.org/miejski_gryfin/

•

http://www.gryfino.pl/WrotaGryfina/chapter_56917.asp