plik

ANTROPOLOGIA SPOŁECZNA –

Specyficznym przedmiotem

zainteresowania    antropologii  jako  nauki  społecznej  jest  człowiek  jako  twórca
kultury,  zbiorowa  egzystencja  człowieka  w  kulturze,  a  także  badania  ludów
pierwotnych  i kultur przedliterackich.
Antropologia  jako  dyscyplina  nauk  społecznych  pojawiła  się  w  krajach
angolosaskich w XIX w. Jej prekursorami byli uczeni humaniści, zajmujący się
szczególnie  dziejami  kultury  i  pragnący  zrozumieć  zróżnicowanie  kultur  oraz
istotę zmiany i rozwoju cywilizacji.



EWOLUCJONIZM ( E. Tylor, J. Lubbock, J. Frazer, W. Smith)

Antropologia naukowa pojawiła się w nurcie intelektualnym, którego

początkiem byłą idea Karola Darwina
o powszechnej ewolucji. Narodziny nauki o kulturze wiążą się więc z ideą
ewolucji  kultury.  Filozofowie  społeczni  (A.  Comte,  H.  Spencer)  uznali
ewolucję  ludzkości  i  kultury  za  część  ogólnej  ewolucji  gatunków,  której
podlega  wszystko  co  żyje.  Zgodnie  z  zasadą  ewolucji,  organizmy
społeczne,  podobnie  jak  naturalne,  przechodzą  od  stadiów  niższych  do
wyższych,  różnicując  się,  porządkując  i  doskonaląc  swoje  zdolności
adaptacyjne.
Ewolucjonistyczne

badania

kultur

pierwotnych

były

efektem

zainteresowań  intelektualistów  europejskich  początkami  ich  własnej
cywilizacji.  Ewolucjoniści  uważali  się  za  historyków  i  pragnęli
zrekonstruować  schemat  rozwoju  kultury  ludzkości,  o  którym  sądzili,  że
jest uniwersalny dla wszystkich kultur, bez względu na ich lokalizację w
czasie  czy  w  przestrzeni.  Najbardziej  pasjonującym  zadaniem  było  dla
ewolucjonistów  poszukiwanie genezy instytucji kulturowych, początków
i  najwcześniejszych etapów ich rozwoju.
Wśród głównych zainteresowań ewolucjonistów  trzeba wymienić badania
rozwoju  religii  od  form  najprostszych  do  współczesnych  wielkich  religii
monoteistycznych. Warto tu wymienić Edward B. Tylor, autora sławnego
dzieła  „Cywilizacja  pierwotna”,  który  za  najprostsza  formę  religii  uznał
animizm. Alternatywne koncepcje rozwoju religii formułowali m.in. John
Lubbock,  James  G.  Frazer,  William  Robertson  Smith  czy  Robert  Marett.
Ewolucją  struktur  pokrewieństwa  zajmowali  się  m.in.  Johann  Bachofen,
John  McLennan,  James  Henry  Maine  i  Lewis  H.  Morgan.  Autorzy  ci
zasadniczo wskazywali na przechodzenie form organizacji pokrewieństwa
od różnych form  małżeństwa grupowego czy pierwotnego promiskuizmu
poprzez  rozmaite  stadia  do  współczesnej  monogamicznej  rodziny  typu
europejskiego.  Podobnie  jak  w  przypadku  schematu  ewolucji  religii,
model ten cechował eurocentryzm, przekonanie o najwyższej doskonałości
instytucji wypracowanych przez kulturę europejską, i przeświadczenie, że
wszystkie kultury prędzej czy później  do tych etapów dojdą.

Antropologowie-ewolucjonićsi  podejmowali  też  próby  stworzenia  teorii
rozwoju  kultury  jako  całości,  nie  ograniczając  się  do    konstruowania
schematów rozwoju poszczególnych jej instytucji. Znany jest szczególnie
schemat  Morgana  wskazującego  na  przechodzenie  kultury  przez  kolejne
fazy dzikości, barbarzyństwa i cywilizacji, z których każda jest podzielona
na podokresy.



DYFUZJONIZM (Grafton, W. Schmidt, F. Graebner,F. Ratzel)
Dyfuzjoniści zwrócili uwagę na znaczenie środowiska geograficznego w
kształtowaniu  odmiennych  form  kultury  i  na  zjawisko  zapożyczeń  i
rozprzestrzeniania  się  kultur.  Mianem  dyfuzjonistów  określamy  dużą  i
zróżnicowaną  grupę  uczonych,  która  wprawdzie  nie  posiadała
świadomości  wspólnoty,  ale  była  identyfikowana  przez  innych.
Dyfuzjoniści  nie  stworzyli  szkoły,  nie  zbudowali  zwartego  systemu
teoretycznego.  Łączyła  ich  jedynie  luźna  wspólnota  zainteresowań.
Podstawowymi  formami  przemian  kultury  było  dla  nich:  przenoszenie,
rozpowszechnianie  treści,  idei  i  przedmiotów  materialnych  oraz  ich
zespołów,  a  nie  ich  wynajdywanie  i  tworzenie.  Człowiek  wg
dyfuzjonistów  jest  inercyjny,  inwencje  wyzwolić  w  nim  mogą  tylko
sytuacje

skrajne, czyli

niezaspokojenie

potrzeb

podstawowych.

Wynalazek jest czymś wyjątkowym, a większość procesów zachodzących
w kulturze to powielanie wzorów. W związku z tym dyfuzjoniści sądzili,
że  izolacja  społeczeństw  prowadzi  nieuchronnie  do  ich  stagnacji.
Wszyscy  dyfuzjoniści  interesowali  się  „wędrówką”  w  czasie  i  w
przestrzeni  elementów  kulturowych.  Dostrzegli  i  próbowali  teoretycznie
ogarnąć problem  istnienia odrębnych kultur jako całości równorzędnych.
Posługiwali się więc dystrybutywnym rozumieniem kultury.

FRIEDRICH RATZEL –

Zwolennik determinizmu geograficznego

w socjologii, twórca antropogeografii. Sądził, że inne formy kultury np.
systemy światopoglądowe czy religijne, mogą powstawać niezależnie od
siebie, był jednak przekonany, że podobieństwo wytworów materialnych
nie

może

mieć

charakteru

przypadkowego.

Podobieństwa

międzykulturowe można jego zdaniem tłumaczyć tylko kontaktami
między ludami w przeszłości oraz możliwymi lub prawdopodobnymi
zapożyczeniami.

FRITZ GRAEBNER-

Traktował poszczególne formy kultury

ludzkiej jako efekt nakładania się i krzyżowania różnych kręgów
kulturowych.

USA

Franz Boas, Kroeber, Linton, Herskovits)



FUNKCJONALIZM (A. Radcliffe-Brown, Bronisław Malinowski)
Jedynym przedmiotem antropologii naukowej może być obecnie żyjąca
społeczność, którą można badać empirycznie i w sposób systematyczny
i sprawdzalny. Podejście empiryczne oznaczało, też prowadzenie badań
terenowych.

ALFRED RADCLIFFE-BROWN

– Zajmował się strukturą społeczną,

traktowaną jako harmonijnie działający system, którego poszczególne
elementy funkcjonują zapewniając trwanie całości.
pojęcia: (struktura społeczna, forma strukturalna, wartości, normy)

BRONISŁAW MALINOWSKI (badania terenowe na Wyspach Trobrianda)

Dzięki inspiracji zaczerpniętej z bezpośredniej, długotrwałej obserwacji
życia społeczności plemiennej zbudował funkcjonalną teorią kultury
powiązaną z teorią potrzeb i instytucji. [ 1922 –„Argonauci Zachodniego
Pacyfiku”]
pojęcia: (potrzeba-bodziec, reakcja, motywacja, zachowanie, instytucja)

 ANTROPOLOGIA PSYCHOLOGICZNA (Harris, Boas, Kreber,

R. Benedict, M. Mead)

Poszukiwali możliwości zrozumienia kultury i dążyli do ustalenia
wzorów, które określają specyficzny charakter konkretnego, historycznie
określonego systemu kulturowego.

Głównym celem antropologii boasowskiej było zrozumienie człowieka,

zasad jego myślenia i działania.
Jednym z istotnych obszarów działalności Boasa były badania wpływu
rasy na zdolności kulturotwórcze w kontekście asymilacji imigrantów do
społeczeństwa amerykańskiego.



STRUKTURALIZM (Francja – C. Levi-Strauss)

Zrodził się z inspiracji językoznawczych (Ferdinand de Saussure) i
antropologicznej teorii wymiany (Marcel Mauss) oraz z przeświadczenia,
że kultura jest zbudowana w taki sam sposób, jak języki naturalne, że jest
systemem symbolicznym mającym sens, do którego można dotrzeć
poprzez analizę struktury tekstów kulturowych.

TEZA- Claude Levi-Strauss Umysł człowieka, bez względu na
czas  i  miejsce,  w  którym  żyje  człowiek,  jest  wyposażony  w  ukrytą
strukturę,  która  jak  matryca  określa  formę  stworzonych  przez  niego
tekstów kulturowych.
Levi-Strauss wiele uwagi poświecił badaniu struktury pokrewieństwa,
a  przede  wszystkim  mitów.  Jego  zdaniem  mitologia  pozwala  odkryć
głębokie, nie uświadomione struktury myślenia. Narracja, treść mitu mają

znaczenie  drugorzędne.  Najważniejsza  jest  ukryta  struktura,  której
elementami  są  mitemy,  najważniejsze  elementy  znaczące,  przekazujące
specyficzny dla mitu a fundamentalny dla struktury sens. Cała kultura jest
zdaniem  Levi-Straussa  systemem  wymian:  komunikatów  (język)  dóbr  i
usług, wreszcie kobiet (struktura pokrewieństwa)

 ANTROPOLOGIA KOGNITYWNA (W. Goodenough)

AMERYKAŃSKA ANTROPOLOGIA KOGNITYWNA

Z dziejów antropologii kognitywnej

Elementów bliskich antropologii kognitywnej można się dopatrzyć u Radcliffa Brown’a –
traktował ją jako naukę o społeczności. Dziś antropologia kognitywna jest nauką o społ.

Murdock – sprowokował dyskusję nad wartością danych terenowych (etnograficznych)

Kognitywiści – zwrócili się w kierunku językoznawstwa. Za pomocą metod lingwistycznych
badali inne niż
kulturalnych. Badania lingwistyczne miały pomóc w poznaniu kultury symbolicznej.

Ward GOODENOUGH – antropolog kulturowy i lingwista strukturalistyczny.

William STURTEVANT – nazwał nową orientację “nową etnografią”; później przyjął się
termin “etnonauka”

ETNO - analiza systemów kultury w terminach własnych podmiotów działania;
uwzględnienia współczynnika humanistycznych czynności i obiektów denotowanych przez
odpowiednie pojęcia języka naturalnego.

NAUKA - zwrócenie uwagi na logiczność tubylczych systemów kultury.

Inne określenia: “analiza formalna”; “analiza składnikowa”; “taksonomia ludowa”;
“etnosemantyka”; “antropologia kognitywna” – lata ’60 ’70

Elementy kognitywnej teorii kultury

Definicją bazową kultury jako sfery poznawczej pozostaje definicja Goodenough’a (’57)

Należy odróżnić rozumienie kultury jako:

Porządku fenomenalnego od kultury jako:

Porządku ideacyjnego

Kultury nie można utożsamiać z (1), ze “stylem życia”. Należy odróżniać to, co wyuczone, od
tego,  co  jest  materialnymi  tego  manifestacjami.  To,  czego  się  uczymy  jako  członkowie
kultury  to  standardy  składające  się  na  nieobserwowalny  bezpiecznie  porządek  ideacyjny  –
czyli właściwą kulturę.

ów porządku ideacyjnego.

“Kultura nie jest zjawiskiem materialnym, nie składa się z rzeczy, ludzi, zachowań lub uczuć.
Jest raczej organizacją tych wszystkich składników. Jest formą tego, co ludzie przechowują w
swoim umyśle, ich modeli postrzegania, kojarzenia i interpretowania świata.”

“(…) kultura społeczna składa się z tego wszystkiego, co jednostka powinna wiedzieć, albo w
co powinna wierzyć w celu działania w tym społeczeństwie, w możliwy do akceptacji dla jego
członków sposób; czyni tak w każdej roli, którą społeczeństwo przypisuje każdemu swojemu
członkowi.”

Jeżeli przyjmiemy, że kultura jest czymś wyuczonym, to jej ostateczne miejsce jest w
jednostkach.

Systematyzacja pojęć kultury, którymi posługuje się a.k. (wg Goodenougha)

Kultura

rzegania, wierzenia, oceniania i działania

Kultura grupy widziana “subiektywnie” – jako system standardu, który jednostka
przypisuje innym. Tak rozumiana kultura – gdy spoglądamy na kulturę jako produkt uczenia
się, czyli poznawczego porządkowania przestrzeni przyrodniczej i kultury społecznej.

Indywidualna kultura operacyjna
która się do niego odwołuje i interpretuje zachowania innych, albo służy jako przewodnik dla
własnych zachowań.

Publiczna kultura grupy
grupy spodziewają się wzajemnie zastosować jako swoje kultury operacyjne.

Każda indywidualna wersja kultury publicznej koresponduje z (2)

Kultura publiczna zawiera wersje indywidualne

Kultura jako określony poziom w taksonomicznej hierarchii kultur publicznych.

Kultura społeczna jako ogólny system uporządkowanych kultur publicznych odnoszących się
do wszystkich rodzajów działalności w obrębie społeczeństwa.

Dla Goodenougha kultura to zbiór pewnych standardów, które regulują sposób indywidualnej
partycypacji  w  kulturze.  Umożliwiają  interpretowanie  sensów  czynności  i  obiektów
kulturowych  i  pozwalają  ogarnąć  myślą  rzeczywistość,  którą  dane  społeczeństwo  wyróżnia
pojęciowo.

WSPÓŁCZESNE KOGNITYWNE ROZUMIENIE KULTURY

Następcy G. mówią: kultura jest zjawiskiem mentalnym, racjonalnym, podlega procedurom
formalno-logicznym lub formalno-językoznawczym.

Kultury uczymy się indywidualnie, tak ją przekazujemy

Kultura to system symboliczny (o ścisłych paralelach z systemem języka). To system

Jednostki reprezentują swoje własne odmiany kultury.

Należy zwracać uwagę na holistyczne pojmowanie wiedzy kultury.

Procedury ramowego ujmowania (elicytacji) są w stanie odsłonić jedynie część relacji
pojęciowych. Większą uwagę należy przywiązać do “pojęciowych podstaw kultury”.

Jednostka uczy się kultury i tworzy kulturę.

Kontakty językowe jako dostęp do wiedzy, pojęć i sądów zawartych w kult.

Każda jednostka posiada pewien katalog form, który “narzuca” na doświadczaną

Język dostarcza zbioru form pojęciowych, które stają się rodzajem kodu semantycznego dla
innych form kulturowych.

6. Założenia przejęte z językoznawstwa:

Dany etniczny system kultury może być wyprowadzony z uniwersalnego inwentarza
dystynktywnych cech etycznych.

Za pomocą ograniczonej liczby jednostek podstawowych możemy tworzyć, przez ich
kombinację nieskończoną liczbę form.

Nieskończona liczba zachowań może być teoretycznie ujęta w formie wzorów tych zachowań

Idealny nadawca – odbiorca komunikatów kulturowych jest jedynie konstruktorem
teoretycznym.

Procedury systemu elicytacji zapożyczono z prac Bloomfielda i Sapira

Przyjęto zasadę dystrybucji komplementarnej, która głosi, że dana jednostka zachowania
może zmieniać swą formę w zależności od kontekstu.

Analogia jako podstawa dla ludzkiej kreatywności.

Główną metodą stosowaną przez kognitywistów była tzw. ANALIZA SKŁADNIKOWA

to się nie udało.

Próba określenia najbardziej ekonomicznej analizy składnikowej, która mogłaby
wygenerować pragmatyczną zależność zbiorów i ich składników. To próba dotarcia do tzw.
RZECZYWISTOŚCI STRUKTURALNEJ KULTURY.

Przy pomocy operacji formalno-logicznych buduje się system tego, co dany system
pojęciowy zawiera.

7. ZASADNICZE ORIENTACJE ANTROPOLOGII KOGNITYWNEJ

Podkreślenie znaczenia dla procesu kulturowego i poznawczego – nieświadomych struktur
psychicznych; To badanie struktur symbolicznych w powiązaniu z zachowaniem: Roy,
D’Andrade, Cecil Brown, Stephen Tyler

Analizy społeczno-

Charles Frake, Dell Hymes,

Michael K.Foster

Pomijanie zagadnienia rekonstrukcji subiektywnych wrażeń: Laurence Fisher, Oswald
Herner

8. A.K. jak symboliczna – traktowanie kultury jako system semiotyczny.

KOGNITYWNA

W jaki sposób poszczególne zjawiska są istotne dla
kultury i jak są zorganizowane.

Język = odbicie struktur poznawczych i ich
modulator.

Skupia się na jednostkach analizy rozumianych jako
jednostki formalne.

umyśle

Rola związku w obrębie danej dziedziny
semantycznej.

Analiza sekwencji decyzyjnych i ich konsekwencji
instrumentalnych.

Formalizm metod

SYMBOLICZNA

Kultura = system symboli, który tworzy

podstawy do konstruowania rzeczywistości.

Kultura = napięcie między

indywidualnym doświadczeniem a społecznie

ustalonymi

formami jego wyrażania.

Skupia się na treści i skojarzeniach związanych

z danymi jednostkami.

tekstu (np. za pomocą hermeneutyki)

Rola relacji między dziedzinami w obrębie

systemu kulturowego.

Badanie sekwencji performatywnych i ich

konsekwencji emotywnych.

Literackość

WPROWADZENIE DO METOD ANTROPOLOGII KOGNITYWNEJ

STARE I NOWE

Obecnie dyscypliny wchodzące w skład antropologii “przepoczwarzają” się pod wpływem
nowych pojęć stanowiących wyzwanie i uzupełnienie dla ustalonych już koncepcji i metod.
Nowe kierunki są głównie zakorzenione w przeszłości.

Kontrast nowych koncepcji wobec wielu celów, założeń i metod wcześniejszej antropologii.

Uprzednie orientacje można zaliczyć do dwóch grup:

Zainteresowanie zmianą i rozwojem (ewolucjoniści, dyfuzjoniści)

Nacisk na stateczny opis (funkcjonaliści)

Dążono do sformułowania uniwersalnych schematów charakteryzujących się podobieństwem

d uwagę tylko

zgadzali.

Jednym z rozwiązań jest tworzenie coraz większej liczby typów i podtypów oraz coraz
szerszych abstrakcyjnych definicji.

Długo antropolodzy zajmowali się samą antropologią sensu stricto, a nie jej przedmiotem
badań – próbowali określić czym jest antropologia a nie np. kultura Eskimosów.

Aby wyjaśnić system kultury posługiwano się różnymi pojęciami; rdzeń kulturowy, norma
kulturowa, struktur
tego, co typowe, normalne, zwyczajne dla normalnych zjawisk.

“(…) samo pojęcie kultury jest tylko jedną z tych etykietek, przeznaczonych dla jakiejś
arbitralni wyznaczonej jednostki, w obrębie której, pewne typy zachowań, norm, wytworów
człowieka i emocji miały typowy charakter.”

Cechy  typowe  często  pomijano,  albo  sztucznie  włączano  w  schemat  jako  wskaźnik  zmian,
dyfuzji,  innowacji,  dysfunkcji,  anormalności,  dezorientacji  kulturowej.  Jedynymi  istotnymi
różnicami były różnice między kulturami.

Antropologia kognitywna wyznacza nową orientację teoretyczną. Koncentruje się na
odkrywaniu tego, w jaki sposób różni ludzie organizują i wykorzystują swoje kultury. To
próba zrozumienia zasad leżących u podstaw zachowań.

Zakłada się, że każda grupa ma niepowtarzalny system odbioru i zorganizowania zjawisk
materialnych – rzeczy, wydarzeń, zachowań i emocji. Przedmiotem badań nie są te zjawiska,
ale postać jaką przyjmują w umysłach ludzkich.

“Kultury nie są (...) zjawiskami materialnymi, są (...) kognitywnym zorganizowaniem zjawisk
materialnych.”

Antropologia kognitywna szuka odpowiedzi na dwa pytania:

Jakie zjawiska materialne mają znaczenie dla ludzi należących do danej kultury ?

W jaki sposób te zjawiska są organizowane

Jednakowe zjawiska mogą być w różny sposób zorganizowane w odrębnych kulturach. Mogą
też być zorganizowane na wiele sposobów w obrębie danej kultury.

Jeżeli interesuje nas np. sposobu klasyfikacji kolorów, możemy wykryć, że istnieją różne
wzorce, zależne np. od płci, wieku, doświadczenia. W naszej kulturze kobiety potrafią
rozróżniać więcej kolorów niż mężczyźni.

Antropologia kognitywna zakłada, że kultury nie są jednorodnymi zjawiskami – nie można
ich opisywać za pomocą tylko jednego wzoru organizujących je zasad. Dla każdej klasy
znaczących zjawisk może być kilka alternatywnych uporządkowań.

Każdy indywidualny człowiek może mieć niepowtarzalny, jednorodny model swojej kultury.
Może być świadom istnienia kilku takich modeli.

Teoria
zadania oczekują inni od jednostki w kulturze. Opis tworzy teorię danej kultury – przedstawia
pojęciowy model organizacji stosowany przez jej członków.

PORZĄDEK WYŁANIAJĄCY SIĘ Z CHAOSU

Antropologia kognitywna ma swoje tradycje: wcześniej antropologowie poszukiwali kategorii
opisu we własnym języku. Antropologia kognitywna poszukuje kategorii opisu w języku
tubylców. Interesuje się kodami myślowymi innych.

Przypuszczano,  że  przez  język  można  uzyskać  najłatwiejszy  do  takich  procesów.  Pytano,  w
jaki  sposób  inni  ludzie  “nazywają  rzeczy”  w  swoim  otoczeniu  i  jak  te  nazwy  są
zorganizowane w większe grupy. Nazwy mówią o znaczeniu w środowisku niektórych grup i
to, w jaki sposób ludzie ci organizują swój odbiór otoczenia.

“Nazywanie jest jednym z głównych sposobów narzucania porządku postrzeżeniom”

Antropologia kognitywna pyta: jak inni budują porządek z czegoś, co nam wydawać się może

i umieszczamy przedmioty, które są nam znane.

i różnic.

(np. słowo “krzesło” – to znak całej grupy przedmiotów z siedzeniem, oparciem i czterema
nogami)

Człowiek  grupuje  zjawiska  świata  postrzeganego  w  klasy.  Te  klasy  nie  są  odrębne  i
jednostkowe,  ale  zorganizowane  w  większe  zespoły.  Zespoły  te  –  uporządkowane
hierarchicznie dzięki mechanizmowi  zawierania  się  – tworzą taksonomię;  np. krzesła i  inne
przedmioty to meble.

przynależności do pewnej klasy przedmiotów mogą decydować np. składniki lub cechy
znaczenia

Cechy semantyczne – jako określenia są uporządkowane.

Paradygmaty  i  taksonomie  należą  do  różnych  rodzajów  uporządkowań  semantycznych.  W
przeciwieństwie  do  paradygmatu,  taksonomia  porządkuje  swoje  określenia  przez  kontrast  i
włączenie. Taksonomia zazwyczaj zakłada, że elementy na niższych poziomach są rodzajami
elementów wyższego poziomu.

Poza taksonomiami i paradygmatami cech semantyczne mogą być przedstawiane za pomocą
rozgałęziającego się diagramu – drzewa.

Cech w drzewie są uporządkowane przez kolejny kontrast jednej tylko cechy – za każdym
razem (taki uporządkowanie najczęściej w biologii)

Kultura składa się z wielu dziedzin semantycznych zorganizowanych wokół różnych cech
znaczenia. Żadne z kultur nie dzielą tego samego zbioru dziedzin semantycznych na
postrzegane przez siebie zjawiska.

II sposób wprowadzania porządku w chaos:

Narzucenie nań apriorycznego porządku

Odkrycie porządku leżącego u jego podstaw

Ważne tu są cech semantyczne, wywodzące się z kontekstu komunikacji. Do kontekstu wlicza
się sposób komunikacji (werbalny lub pisemny), kontekst społeczny i dialekty rozmówców.

W prowadzeniu badań nad daną kulturą ważne jest posługiwanie się jej językiem. Decyzje
dotyczące włączenia elementów w obręb taksonomii dokonywane są przez osobę udzielającą
informacji. To pozwala etnografii na odkrycie właściwych, dodatkowych pytań. Taka
rozmowa musi uzyskać w raporcie informacje:

Zapis sposobu, w jaki zostały zebrane dane

Powszechnie dostępny zapis wyników.

Analiza formalna jest kompletna, gdy zostaną opisane związki między wszystkimi
jednostkami składającymi się na daną dziedzinę semantyczną.

NOWY PORZĄDEK

Cele i metody antropologii kognitywnej narzucają konieczność przemyślenia pojęcia kultury,
metody porównawczej  i  etnografii. Tu kultura to  poznanie. Kłóci  się to z wieloma teoriami
kultury, dlatego trzeba kłaść nacisk na istnienie wielości teorii. Aby stworzyć jedną, ogólną
teorię  należałoby  stworzyć  jakiś  metajęzy
uniwersalność,  ale  jej  nie  udowadnia.  Jego  uniwersalność  zawiera  się  w  języku  opisu,  a
niekoniecznie w opisywanym przedmiocie.

Pytanie: Czy antropologia kulturowa jest naturalną czy formalną ?

Według tradycy

metodami  formalnymi.  Każda  kultura  to  zbiór  pewnych  zasad,  które  porządkują  pewne
zjawiska  materialne.  Antropologia  kognit
antropologia kulturowa jest dla antropologii kognitywnej nauką formalną.

Operacje logiczne – leżące u podstaw zasad porządkujących są skończone i uniwersalne, ale i
zdolne do generowania nieskończonej liczby możliwości konkretnych uporządkowań.

Jeżeli  kultura  jest  jednostką  porównania,  musimy  porównywać  całe  systemy  ograniczone
przez  przestrzeń  i  czas.  Bardziej  zasadne  jest  porównywanie  podobnych  faktów  wewnątrz
tego samego systemu.

Porównania między systemami są przydatne, gdy poddane porównaniu fakty są rzeczywiście
porównywalne; wtedy – jednostki porównania są cechami formalnymi a nie zmiennymi –
materialnymi.

PROBLEMY I MOŻLIWOŚCI

Uporządkowanie

W bardziej złożonych domenach właściwości są tylko częściowo uporządkowane. Strukturę
takich dziedzin charakteryzują nieciągłe i częściowe kombinacje dużej liczby cech.

Wielość związków i właściwości oznacz zwykle jakiś inny typ uporządkowania nie związany
z wyizolowaniem i organizacją cech.

Percepcja a pojęcie

Wielu badaczy opiera się na założeniu związku między percepcją cech a uporządkowaniem
pojęciowym. Może być możliwe, że organizacja atrybutów i pojęć odnosi się do różnych

strukturą jedynie powierzchniową – wywodzącą się z bardziej złożonych głębokich form.

Analiza dyskursu

W dyskursie – operuje się świadomie cechami semantycznymi – by nieraz przekazać
znaczenia przeciwstawne znaczeniu indywidualnych leksemów.

Analiza zdań

Zdani
jest stwierdzeniem dotyczącym związku między składnikami semantycznymi tworzących je
leksemów.

Metakomunikaty

Przekazują informację semantyczną, która nie ma żadnego związku z widoczną zawartością
wypowiedzi (wg Baestona wszystkie metakomunikaty wywodzą się z ograniczonego zbioru
zdań w trybie rozkazującym, wyrażających dominację, zależność, agresję)

Językoznawstwo historyczne

Mało przekonujące są jego próby rekonstrukcji znaczeń. Rekonstrukcje semantyczne opierają
się na pojęciu, że najczęściej występujące głosy przedstawiają znaczenia podstawowe, albo że

arbitralnego charakteru relacji istniejących między znakami językowymi i ich desygnatami.
Brak nacisku na organizację domen semantycznych.

semantyczne można rekonstruować bez odniesień do stanowiących jej elementy leksemów.

Zasadnicza technika składa się z rekonstrukcji i porównywania kategorii semantycznych.
Struktura reguł, które przekształcają jeden związany genetycznie system w inny, jest tożsama
z opisem procesu historycznego.

Ortogeneza semantyczna

Niezbędne są też badania nad rozwojem kategorii kognitywnych – w jaki sposób dziecko
nabywa cech semantycznych

Różni ludzie inaczej dochodzą do podobnych struktur semantycznych. Relacja między
ortogenezą a strukturą semantyczną – niedookreślona

Rozbieżność sekwencji ortogenicznych może się pośredni łączyć z występowaniem wielości
formalnych możliwości.

– przewidywalne na

podstawie ludzkiego zachowania.

Antropologia  kognitywna  musi  się  posługiwać
wewnątrz.  Próba  odkrycia  zasad  organizacyjnych,  jakimi  posługują  się  jednostki,  kultury  i
gatunki w procesie kształtowania i adaptacji do przestrzeni życiowej, w której żyją.

UWAGI O STAWIANIU PYTAŃ W ETNOGRAFII

Jest 1. podręcznik do etnograficznych badań terenowych

“NOTES AND QUERIES ON ANTROPOLOGY”

proponuje listę pytań, lecz problemem jest stawianie pytań, które towarzyszą odpowiedzią
rejestrowanym przez niego.

Etnografia  wyjaśnia  zachowania  ludzi  przez  opisywanie  społecznie  zdobytej  i  podzielanej
wiedzy  lub  kultury.  To  opis  nieskończonego  zbioru  różnorodnych  komunikatów  jako
manifestacji skończonego, podzielanego przez użytkowników kodu – będącego zbiorem praw
służących  do  społecznie  popranej  konstrukcji  oraz  in
podobnie: językoznawstwo opisowe.

ETNOGRFIA:

Wyjaśnia społecznie sensowne zachowania w wspólnocie

Cele etnografii różnią się od właściwych psychologii opartej na schemacie “bodziec-reakcja”

Zadaniem etnografa jest ustalenie praw zachowania poprawnego kulturowo (a nie ich

Etnograf odkrywa a nie ustala przepisy znaczących bodźców w świecie podmiotu.

Opisuje każdy akt w terminach sytuacji kulturowych, które odpowiadają poprawnym

jakimś systemie symbolicznym.

Dokonywana przez informatorów interpretacja społecznie znaczącego aktu (przekazu) jest

obserwowalnego przekazu.

Jeśli znamy komunikat i interpretację, możemy wywnioskować istotne reguły kodu.

Badanie: Jak osoba X dowiaduje się od Y – co Y wie. Każda odpowiedź odkrywa zbiór pytań,
które ją odpowiednio wywołują. Opis ustalony przez powiązanie pytania i odpowiedzi jest
jednocześnie programem zdobywania informacji – który może być powielany i testowany

znajomość pytań odsłania cechy znaczące dla osoby pytającej. Treść pytania = odpowiedź na
inne pytania.

POWIĄZANIE: para zapytań, które łączą wypowiedzi w postaci wzajemnych układów
tematów i odpowiedzi, która tworzy podstawową jednostkę tych procedur.

odpowiedzi mówi coś o znaczeniu wypowiedzi tak dalece, jak warunki jej użycia są
werbalnie wymuszone lub wyszczególnione. Możemy odkryć pewne rodzaje związków, które

opałowego.

Nie można przyjąć, że wszystkie odpowiedzi uzyskane od tego samego pytania są
skontrastowane na tym samym poziomie.

wypełnić luki i wykryć błędy)

Najlepsza strategia – uważne skupienie się na różnych dziedzinach kultury, w celu odkrycia
rodzajów i zasięgu wzorów obowiązujących w danej kulturze, a służących interpretacji
świata.

Należy podjąć przynajmniej dwa zadania:

Analizę fonologii

Analizę gramatyki badanego języka

wtedy etnograf przyswoi sobie pewne podstawowe konstrukcje pytań

Można opisywać sytuacje za pomocą wspólnego języka.

Odkryte pytania należy sprawdzań ze względu na ich zgodność z poszczególnymi tematami.

posłużyć niewłaściwym pytaniem zadanym informatorom, by móc określić wzór udzielanej
przez nich odpowiedzi.

Wskazówki poprawności:

Długość wypowiedzi

Zbieżność wypowiedzi wśród informatorów

Pozawerbalne aspekty wypowiedzi



NEOEWOLUCJONIZM (L. White, J. Steward)



ANTROPOLOGIA SYMBOLICZNA (G. Geertz)

Główny  cel  rozumienie  i  interpretacja  kultur.  Jedną  z  ważniejszych
postaci  jest  Clifford  Geertz  który  zaproponował  metodę  „głębokiego
opisu”,  jako  najwłaściwszą  do  zrozumienia  skomplikowanego  układu
znaczeń zakodowanych w tekście kulturowym.
Rozróżnienie  na  dwa  komplementarne  wobec  siebie  a  zarazem
konkurencyjne sposoby podejścia do kultury:

EMIC

to badanie systemów logiczno-empirycznych , w strukturach

symbolicznych znaczenia takiego jakie jawi się osobom myślącym i
działającym w danej kulturze. Jest to badanie subiektywnego sensu
kultury „tubylczego punktu widzenia”.

ETIC

to podejście obiektywne, punkt widzenia zewnętrznego

obserwatora, naturalny wobec badanej kultury. Jest to naukowa
weryfikacja obrazu świata wg zasad intersubiektywizmu.



ANTROPOLOGIA POSTMODERNISTYCZNA

Pojęcie kultury

1. Różnorodność pojmowania kultury

Pierwotnie termin cultura wiązał się z uprawą roli i oznaczał przekształcanie poprzez

ludzką pracę naturalnego stanu zjawisk przyrody w stan inny, bardziej pożądany i użyteczny
dla człowieka. Cyceron ( 106-43 p.n.e. ) użył słowa cultura na określenie filozofii. Począwszy
od  Cycerona  termin  kultura  zaczęto  wiązać  z  wszelką  czynnością  ludzką  mającą  na  celu
pielęgnowanie,  kształcenie,  doskonalenie.  Gdyby  podjąć  próbę  usystematyzowania
wszystkich  głównych  sposobów  badania  kultury,  to  można  stwierdzić,  że  dają  się  one
podzielić  na  dwie  zasadniczo  odmienne  grupy  i  wiążące  się  z  nimi  dwa  różne  sposoby
badania zjawiska kultury.

W pierwszej grupie znaczeń kultura jest pewną własnością ludzkich zbiorowości.

Obejmuje ona te wszystkie cechy, które wyróżniają zbiorowości ludzkie od innych zbiorów
organizmów  społecznie  nie  ukształtowanych  i  nie  powiązanych  w  system  stosunków
społecznych.  Tak  rozumiana  kultura  wyznacza  myślenie  i  zachowania  jej  członków.  Przy
takim – „socjologicznym spojrzeniu” na kulturę – bardzo silnie interesuje nas związek kultury
z jej „ludzkim podłożem”.

Drugi sposób badania kultury różni się od pierwszego tym, że interesuje się przede

wszystkim  treścią  kultury,  a  nie  jej  „ludzkim  podłożem”.  Kultura  jest  tu  rozumiana  jako
pewien system wzorów o określonym kształcie i treści, i ten właśnie system staje się obiektem
immanentnej analizy. Na przykład „norma” jest  pojmowana nie jako  wymagany, uznawany
czy  realizowany  wzorzec  zachowania  lecz  jako  wypowiedź  o  określonej  treści.  Kodeksy
karne są obiektem zainteresowania ze względu na stosunki logiczne między normami różnego
rodzaju;  nie  bierze  się  pod  uwagę  działania  tychże  kodeksów,  stopnia  ich  skuteczności  ani
oceny  w  oczach  odbiorców.  System  moralny  katolicyzmu  staje  się  obiektem  analizy  bez
względu na, to się myśli o postawach katolików czy o strukturze kościoła.  Uwaga badaczy
koncentruje się tu na treści  znaków i  przekazów poszczególnych zjawisk kulturowych.
Różni  badacze  mogą  preferować  pierwsze  lub  drugie  podejście  do  zjawisk  kulturowych.
Socjolog  będzie  się  bardziej  interesował  społecznym  działaniem  jakiegoś  zjawiska
kulturowego,  np.  w  przypadku  dzieła  sztuki,  jego  odbiorem  czy  funkcją  w  ludzkich
zbiorowościach. Poza sferą rozważań naukowych, w życiu codziennym, termin kultura bywa
zazwyczaj używany w znaczeniu selektywnym i wartościującym. Do obszaru kultury włącza
się krąg zjawisk ocenianych dodatnio, wyróżniających się swą wartością, godnych zalecenia i
propagowania.

2.   Przegląd sposobów definiowania kultury

Antonina Kłoskowska wymienia sześć sposobów definiowania kultury:

Typ definicji opisowo-wyliczający. Traktuje on kulturę jako określony zbiór przedmiotów, a
definiowanie  kultury  sprowadza  się  do  wyliczania  jej  części  składowych.  Kryterium  tego
zaliczania  pewnych  składników  życia  społecznego  do  obszaru  kultury  nie  jest  tu  wyraźnie
sformułowane;  kryterium  to  ma  charakter  intuicyjnego  założenia.  Np.  definicja  E.  B.
Taylora: „Kultura, czyli cywilizacja jest to złożona całość, która obejmuje wiedzę, wierzenia,
sztukę,  moralność,  prawa,  obyczaje  oraz  inne  zdolności  i  nawyki  nabyte  przez  ludzi  jako
członków  społeczeństwa”.  W  taki  właśnie,  opisowo-wyliczający,  sposób  traktowali  kulturę

archeolodzy  i  etnografowie.  Opisując  grupy  społeczne  czy  narodowe  badali  ich  wytwory
kulturowe,  takie  jak:  język,  wierzenia,  obrzędy,  teksty  literackie,  przedmioty  codziennego
użytku itd. Tego rodzaju elementy traktowali jako wyznaczniki kultury danej zbiorowości,  a
samą kulturę rozumieli i opisywali jako zbiór oryginalnych elementów. Wyliczanie „dziedzin
kultury”  ma  raczej  charakter  dowolny  i  przypadkowy,  a  dlatego  wielu  późniejszych
etnografów  lub  antropologów  kultury,  opierając  się  na  definicji  Taylora,  opuszcza  to
wyliczanie.
A.    Definicje  historyczne.  Kładą  one  nacisk  na  czynnik  tradycji  jako  mechanizm
przekazywania dziedzictwa kulturowego; dla określenia kultury używają takich określeń jak:
dziedzictwo,  tradycja,  dorobek.  Kulturę  definiuje  się  tutaj  jakocharakterystyczny  dla
człowieka  rodzaj  przekazu  minionego  doświadczenia  przyszłym  pokoleniom.  Minione
doświadczenia  człowieka  wyraża  się  w  „świecie  przedmiotowym”,  a  przekazywane  jest
kolejnym  pokoleniom  w  drodze  wychowania  i  nauczania.  Np.  definicja  Stefana
Czarnowskiego:  „Kultura  jest  dobrem  zbiorowym  i  zbiorowym  dorobkiem,  owocem
twórczego i przetwórczego wysiłku niezliczonych pokoleń”.
B.    Definicje  normatywne  akcentują  podporządkowanie  się  zachowań  ludzkich
normom, wartościom i modelom. Wzory, modele i zasady wartościowania są traktowane jako
elementy  konstytutywne  kultury,  a  podporządkowanie  się  tymże  normom  jako  właściwość
zachowań  kulturowych.  Kultura  jest  tu  pojmowana  jako  zespół  norm  obowiązujących
członków danej  społeczności i  warunkujących jej  trwanie.  Np. definicja A.L. Kroebera i  T.
Parsona określająca ją jako „przekazane i wytworzone treści i wzory wartości, idei i innych
symbolicznie  znaczących  systemów,  będące  czynnikami  kształtującymi  ludzkie  zachowania
oraz wytwory stanowiące produkt zachowania”
C.    Definicje  psychologiczne  skupiają  uwagę  na  psychicznych  mechanizmach
kształtowania  się  kultury;  analizują  mechanizmy  uczenia  się,  formowania  nawyków
kulturowych,  internalizacji  norm  obowiązujących  w  danej  zbiorowości  i  wartości  przez  tę
zbiorowość  uznawanych  za  oraz  wpływ  kultury  na  kształtowanie  osobowości  jednostek.
Szczególny  nacisk  jest  położony  w  tych  definicjach  na  uczenie  się  i  naśladownictwo  jako
procesy przyswajania kultury. Np. definicja Stanisława Ossowskiego: „Kultura jest... pewnym
zespołem dyspozycji psychicznych przekazywanych w łonie danej zbiorowości przez kontakt
społeczny i uzależniony od całego systemu stosunków międzyludzkich”.
D.    Definicje  strukturalne  interesują  się  przede  wszystkim  strukturą  danej  kultury,
tzn. zasadniczymi elementami  tej kultury oraz ich wewnętrznymi powiązaniami.  Zazwyczaj
wymienia  się  cztery  kategorie  elementów  kultury:  mateialno-techniczne,  społeczne,
ideologiczne  i  psychiczne.  Definicje  tego  typu  badają  specyficzną  strukturę  konkretnych
kultur – nie dotyczą kultury w ogóle.
E.   Definicje genetyczne skupiają się na genezie kultury. W tym typie definicji można
wyróżnić  dwie  odmiany:  Pierwsza  dotyczy  wewnętrznego  rozwoju  kultury,  wyłaniania  się
jednych  (wyższych)  jej  form  z  form  innych  (niższych,  wcześniejszych).  Druga  dotyczy
wyłaniania się kultury z natury
(wyjaśnia związki  między  naturą  a kulturą,  różnice i  przeciwieństwa między nimi). Kulturę
traktuje  się  tu  jako  sumę  wytworów  zachowań  ludzkich  powstałych  w  wyniku  aktywności
człowieka,  przy  czym  jedni  autorzy  akcentują  bardziej  aktywność  intelektualną,  a  inni
aktywność fizyczną.

3. Podstawowe pojęcia

Kulturę można opisywać w ujęciu wartościującym i opisowym. Wartościujące ujęcie

kultury zawiera ocenę kultur poszczególnych zbiorowości ludzkich. Kultura w tym ujęciu jest
pojmowana jako zjawisko podlegające procesowi rozwoju w toku dziejów i osiągające w

procesie  rozwoju  coraz  wyższy  stopień,  jako  zjawisko  kumulujące  się,  stopniowalne.
Opisowe,  czyli  neutralne  pojęcie  kultury  rozumie  ją  jako  zespół  wielu  zróżnicowanych
zjawisk,  których  wzajemne  powiązania  i  uwarunkowania  mogą  być  przedmiotem  opisu  i
analizy, ale nie wartościowania.
Z  oboma  powyższymi  ujęciami  kultury  wiążą  się  dwa  pojęcia:  kulturalny  i  kulturowy.
Pierwszy  termin  jest  odbiciem  myślenia  wartościującego:  może  on  określać  człowieka
ocenianego  pozytywnie  jako  oczytanego,  obytego  w  towarzystwie  itd.  Człowieka  nie
posiadającego takich cech określamy jako niekulturalnego. Mówimy o czyimś zachowaniu, że
jest  niekulturalne  nie  wątpiąc  jednocześnie,  że  jest  zachowaniem  kulturowym.  Odnosząc  to
rozróżnienie  do  kultury  możemy  powiedzieć,  że  kulturowymi  są  wszystkie  zjawiska
niezależnie  od  ich  oceny,  kulturalnymi  zaś  wszystkie  te,  które  odpowiadają  jej  normom  i
wartościom.
Wyróżnia  się  następnie  atrybutywne  i  dystrybutywne  rozumienie  kultury.  W  znaczeniu
atrybutywnym kultura jest cechą stałą, czyli właśnie atrybutem ludzkości jako całości ( ujęcie
globalne  )  lub  poszczególnego  człowieka  jako  przedstawiciela  gatunku  ludzkiego  (ujęcie
jedno -stkowe). W sensie atrybutywnym można mówić tylko o kulturze, nigdy o kulturach. W
znaczeniu  dystrybutywnym  kultura  jest  rozumiana  jako  zbiór  cech  kultury  określonej
zbiorowości. W tym znaczeniu termin kultura może być używany zarówno w liczbie mnogiej
jak i w pojedynczej, ale w każdym przypadku należy uściślić, o jaką kulturę chodzi. Sposób
przypisania kultury określonej zbiorowości może mieć charakter konkretny lub typologiczny.
Konkretny sposób istnieje wówczas gdy mówimy o kulturze konkretnego społeczeństwa ( np.
kultura francuska, polska itd.). Typologiczny natomiast, gdy mówimy o kulturze związanej ze
zbiorowością określonego typu ( np. kultura robotnicza). Kultury w sensie dystrybutywnym
pojęte  konkretnie  mają  swój  wymiar  czasowy  i  przestrzenny,  sa  bowiem  wytworem
zbiorowości,  które  zajęły  określone  miejsce  w  historii;  kultury  te  pojawiły  się  w  jakimś
miejscu  i  czasie,  trwają  lub  zaginęły  wraz  ze  zbiorowością,  która  je  stworzyła.  Kultura  w
sensie dystrybutywnym, ale pojęta typologicznie, też może mieć charakter czasoprzestrzenny,
ale  w  tym  przypadku  trudno  określić  gdzie  i  kiedy  pojawiają  się  zbiorowości  i  kultury
określonego typu.

Dobra kultury – jeśli kulturę rozumiemy jako całokształt materialnego i niematerialnego
dorobku  ludzkości,  wówczas  pojęcie  dobra  kultury  obejmuje  zarówno  rzeczy  i  usługi,  jak  i
dobra  niematerialne,  a  także  zachowania,  zjawiska  etyczne  itd.  Dobra  kultury  dzieli  się  na:
dobra  instrumentalne  (pośrednie),  stanowiące  środki  do  osiągania  innych  dóbr  i  dobra
autoteliczne (bezpośrednie), będące celem samym w sobie. Jedno i to samo dobro w różnych
sytuacjach  może  spełniać  funkcje  raz  dobra  instrumentalnego,  a  raz  autotelicznego  (np.
wykształcenie może być celem samym w sobie, a może być również środkiem do osiągnięcia
innych celów).

Wartość kultury to pojęcie rozumiane dwojako: jako obiektywna cecha danego obiektu

(obiektywistyczne  ujęcie  wartości)  bądź  też  przypisana  mu  przez  podmiot  (ujęcie
subiektywistyczne) Ze względu na tę własność podmiot, jednostka lub zbiorowość, przyjmuje
wobec niej postawę szacunku, przypisuje jej ważną rolę w swoim życiu lub wyraża wolę jej
osiągnięcia.  Jeśli  przyjąć  jako  bardziej  odpowiadające  rzeczywistości,  ujęcie
subiektywistyczne,  wówczas  wartość  jest  rodzajem  stosunku  człowieka  do  przedmiotu.
Wartość  kultury  jest  stosunkiem  człowieka  do  dóbr  kultury.  Ponieważ  są  one  zwykle
zhierarchizowane,  przypisanie  im  wartości  jest  jednoznaczne  z  określeniem  miejsca  danego
dobra w hierarchii.

Wzór kulturowy określa jak jednostka powinna reagować na sytuacje uważane za

doniosłe  dla  niej  samej  i  dla  grupy,  aby  zachowywać  się  zgodnie  z  oczekiwaniami  i  nie
popaść  w  konflikt  z  innymi  członkami  grupy.  Jest  to  więc  ustalony  w  zbiorowości  sposób
zachowania  i  myślenia.  Chodzi  o  takie  zachowania  i  myślenie,  które  odzwierciedla  stałe
sposoby  myślenia  i  postępowania  członków  zbiorowości.  Wzór  kulturowy  można
rozpatrywać w aspekcie normatywnym (gdy mamy na myśli normę, wg której ktoś postępuje)
lub  behawioralnym  (gdy  ma  miejsce  realizacja  tej  normy  w  konkretnym  zachowaniu
członków danej społeczności). Klasyfikacja wzorów kulturowych:

-   postulowane i realizowane (bierzemy pod uwagę stopień ich realizacji)
-    surowo  wymagane  i  te  które  nie  są  surowo  wymagane  (  bierze  się  pod  uwagę

stopień obowiązywania)

- jawne i ukryte (bierzemy pod uwagę stopień klasyfikacji, jawne – to prawidłowości

zachowań występujące w postaci norm świadomie sformułowanych i
respektowanych; ukryte – są to prawidłowości zachowań nieuświadomione.

- zwyczajowe, moralne i prawne (z p-ktu widzenia wagi jaką maja dla istnienia

porządku społecznego). Zwyczajowe cechuje zasadnicza powtarzalność, pozwalająca
w  powtarzających  się  sytuacjach  na  oczekiwanie  zachowania  przewidzianego  dla
danej  sytuacji.  Moralne  przedstawiają  takie  zasoby  zachowań,  które  są  traktowane
jako  słuszne  i  bezwzględnie  konieczne  dla  społecznej  i  indywidualnej  egzystencji.
Często  pozostają  one  w  związku  z  wierzeniami  religijnymi  (w  kręgu  naszej
cywilizacji  takim  wzorem  jest  małżeństwo  monogamiczne).  Nieprzestrzeganie
wzorów moralnych – budzi oburzenie i pociąga za sobą sankcje. Prawne są wzorami
w pełni formalnymi, sformułowanymi w statutach i ustawach. Do tych wzorów należą
wzory  wyznaczające  role  społeczne  (prezydenta,  dyrektora  banku).  Dla
poszczególnych zadań zapewniających istnienie grupy, grupa powołuje odpowiednich
funkcjonariuszy,  przypisuje  im  pewne  role,  zobowiązuje  do  zachowań  zgodnych  z
wzorami  role  te  określającymi.  Zjawiska  obciążenia  rolami  swoich  członków
występuje  w  każdej  grupie,  np.  w  rodzinie,  w  której  występują  role  matki,  ojca  i
dzieci.  Przejęcie  pewnej  roli  przez  osobnika  nazywamy  instytucjonalizacją
zachowania.

4.   Próba określenia zjawiska kultury

a)   Podstawowe wątki kultury
Kultura  jest  związana  z  człowiekiem.  Jest  on  jej  twórcą,  a  zarazem  odbiorcą:  jest  przez  nią
kształtowany, w niej wyraża i zaspokaja swe potrzeby. Kultura jest zjawiskiem społecznym.
Kultura  jest  związana  z  człowiekiem  jako  istotą  prowadzącą  społeczny  tryb  życia.  Kultura
powstaje i  rozwija się w jakiejś  społeczności i  dzięki stycznościom społecznym.  W ramach
zbiorowości kultura jest przekazywana w czasie i przestrzeni. W każdej kulturze zawarte są
różnice  kulturowe,  związane  ze  zróżnicowaniem  pełnionych  ról  społecznych.  Ponadto  w
każdej  społeczności  istnieją  zróżnicowania  wynikające  z  odmienności  indywidualnych
temperamentów, osobowości, życiowych doświadczeń.
Kultura  jest  zjawiskiem  powtarzalnym.  Do  kultury  mogą  należeć  tylko  te  zjawiska,  które
charakteryzują  się  powtarzalnością.  Aby  jakiś  „wynalazek”  ludzki  mógł  stać  się  elementem
kultury,  musi  być:  zachowany,  utrwalony  i  przekazany  następnym  pokoleniom.  S.
Czarnowski:  „O  kulturze  mówimy  wtedy,  gdy  odkrycie  czy  wynalazek  zostaje  zachowany,
gdy  jest  przekazywany  z  pokolenia  na  pokolenie,  gdy  staje  się  dorobkiem  trwałym

zbiorowości  ludzkiej,  nie  przyzwyczajeniem  poszczególnej  jednostki  czy  jej  mniemaniem
osobistym.
Kultura  jest  zbiorem  zjawisk  wyuczonych.  Kultura  jest  przekazywana  na  drodze
wychowywania i uczenia się. Wszystkie czynności kulturowe są wyuczone, a więc wyłączona
zostaje z kultury klasa zachowań instynktownych.

b)   Istotne cechy zjawisk kulturowych

Kultura ma wymiar czasowy, charakteryzuje się rozciągłością w czasie ma swoją

historię; rozwija się, przeżywa rozkwit  lub  upadek zależnie od warunków ekonomicznych i
społecznych.  Kultura jest  dorobkiem wielu  pokoleń, żadne pokolenie nie  tworzy kultury od
nowa.  Zjawiska  kulturowe  są  przekazywane  z  pokolenia  na  pokolenie.  Mechanizmy  zmian
kulturowych to: ewolucja, adaptacja do określonego środowiska, dyfuzja.
Ewolucja  jest  to  proces  przeobrażeń,  przechodzenia  do  stanów  bardziej  złożonych;  proces
ewolucji polega na ciągłej kumulacji dorobku form kulturowych. Pojęcie ewolucji w kulturze
jest  obiektem  sporu:  jedni  twierdzą,  że  wewnętrzne  prawa  rozwoju  są  odmienne  od  praw
ewolucji; wg innych są one identyczne bądź podobne do nich.
Dyfuzja  kulturowa  oznacza  proces  mieszania  się  różnych  kultur,  przejmowania  cech  jednej
przez drugą, zachodzący wskutek kontaktu tych kultur, np. podboju, wymiany handlowej.

Kultura ma wymiar przestrzenny. W toku rozwoju człowieka kultura

rozprzestrzeniała się wraz z jego przemieszczaniem się. Odnosi się to do kultury zarówno w
sensie  atrybutywnym  (cecha  gatunku  ludzkiego)  jak  i  dystrybutywnym  (zbiór  cech
kulturowych określonej zbiorowości).

Kultura jest systemem. Każda kultura ma własną, wewnętrzną logikę. Jest całością ,

której części składowe są powiązane ze sobą  õ między elementami kultury zachodzi proces
integracji.  W  każdym  systemie  kultury  wyróżnia  się  4  kategorie  elementów:  materialno-
techniczne, społeczne, ideologiczne i psychiczne. Badając kulturę danej społeczności należy
badać:  poszczególne  jej  elementy,  ich  powiązania  ale  przede  wszystkim  należy  badać  jakie
znaczenia  są  im  przypisywane  w  myślach  i  działaniach  członków  zbiorowości,  w  ramach,
której  one  występują.  O  swoistości  i  odmienności  kultury  społeczeństwa  nie  decydują
wytwory materialne, artystyczne ani idee – bo mogą one być wspólne dla wielu społeczeństw
– lecz znaczenia jakie się im przypisuje. Powiązania elementów kultury tworzą swoiste kody
znaczeniowe zrozumiałe tylko dla tych, którzy im nadają znaczenie i nimi się posługują.

Kultura jest mechanizmem adaptacyjnym człowieka. Spełnia rolę pośrednika

między człowiekiem, a środowiskiem przyrodniczym, w którym on żyje.

c) Płaszczyzny zjawisk kulturowych

W każdym zjawisku kulturowym można wyróżnić cztery zasadnicze aspekty:

materialny, behawioralny, psychologiczny, aksjonormatywny.

Płaszczyzna materialna. Wszystkie zjawiska kulturowe mają jakiś wymiar

materialny. Nawet zjawiska kulturowe pozornie oderwane od świata przedmiotów mają swój
wymiar materialny: powstały dzięki istnieniu przedmiotów materialnych, które były
niezbędne do ich stworzenia (np. płótno i farby w sztukach plastycznych).

Płaszczyzna behawioralna. Zjawiska kulturowe są nierozerwalnie związane z

zachowaniami motorycznymi – które mogą być zewnętrzne (wszystkie czynności związane z
tworzeniem i odbiorem dzieła kulturowego) lub wewnętrzne (przeżycia i odczucia) – albo
werbalnymi (wypowiedzi)

Płaszczyzna psychologiczna. Wg niektórych uczonych zasadniczą warstwę zjawisk

kulturowych stanowi płaszczyzna psychologiczna, a więc wartościowanie, oceny, postawy,
motywy, znaczenia nadawane przez człowieka przedmiotom materialnym i zachowaniom.

Przy takim rozumieniu każdy przedmiot i każde zachowanie ludzkie mogą otrzymać jakieś
znaczenia i w ten sposób stać się elementami kultury.

Płaszczyzna aksjonormatywna. Są to normy i wartości.

Obszar badawczy socjologii kultury

Trudność określenia zakresu badań socjologii kultury wynika przede wszystkim z

wieloznaczności  i  wielowymiarowości  samego  pojęcia  kultury.  Chcąc  mówić  o  socjologii
kultury,  trzeba  wpierw  określić  dokładnie  przedmiot  tej  nauki,  tzn.  znaleźć  podstawę
wyodrębnienia  socjologii  kultury  jako  osobnej  subdyscypliny  socjologicznej.  Do  socjologii
kultury nie może się odnosić globalne, antropologiczne ujęcie kultury. Socjologiczne badanie
kultury  współczesnego  złożonego  społeczeństwa  nie  jest  możliwe  przy  zastosowaniu
tradycyjnego  podejścia  antropologicznego;  sprawia  to  wyraźna  segmentacja  różnych
obszarów  życia  współczesnego  społeczeństwa  oraz  aspektowe  nastawienie  współczesnych
nauk. Stąd niezbędne jest wypracowanie węższego, selektywnego ujęcia kultury. Takie ujęcie
może  wyznaczać  obszar  socjologicznych  badań  nad  kulturą.  Wyodrębniwszy  kulturę
węższym  rozumieniu  możliwe  staje  się  poszukiwanie  wzajemnych  zależności  między
różnymi przejawami życia grupowego ludzi. Kultura, przedmiot badań socjologii, musi zatem
być  ujęta  selektywnie.  Aby  bliżej  określić  ten  obszar  kultury,  najpierw  należy  dokonać
klasyfikacji kategorii kultury.

1)   Klasyfikacja kategorii kultury

A.Kłoskowska – „Kultura stanowi wieloaspektową całość...”. W celu uporządkowania

tej  różnorodności  zakres  kultury  globalnej  jest  zwykle  przez  autorów  dzielony  na
poszczególne  kategorie.  Przez  kategorie  kultury  należy  rozumieć  „wielkie,  podstawowe
działy  tej  kultury  wyodrębnione  w  ujęciu  synchronicznym,  a  różniące  się  charakterem
składających  się  na  nią  elementów  w  sposób  uzasadniający  z  metodologicznych  i
teoretycznych  względów  ich  odrębne  badanie”.  Zjawiska  kulturowe  zakwalifikowane  do
jednej kategorii powinny być względnie jednorodne i odznaczać się cechami uzasadniającymi
ich  wyodrębnienie.  Jednak  podział  na  kategorie  nie  jest  podziałem  ostrym,  dokładnie
oddzielającym  od  siebie  poszczególne  elementy.  Kultura  jest  bowiem  całością  względnie
zintegrowaną    między  kategoriami  istnieją  pewne  związki  i  zależności.  Kategorie  są  także
wewnętrznie zróżnicowane i podlegają dalszym podziałom. Wewnątrz kategorialne podziały
określa się jako dziedziny kultury.

A.Kłoskowska wyróżniła w obrębie kultury globalnej trzy kategorie: kulturę bytu,

kulturę społeczną i symboliczną.

Kultura bytu. Obejmuje ona działania i wytwory techniczne związane z produkcją,

dystrybucją i usługami, służące zaspokajaniu naturalnych bytowych potrzeb człowieka.
Autorzy podkreślają zwykle materialną i techniczną naturę tej kategorii kultury.

Kultura społeczna. „Charakteryzuje się ona tym, że podmiotem i przedmiotem

kulturalnie określonych działań są tutaj sami ludzie, że regulujący wpływ kultury odnosi się w
tym  wypadku  nie  do  żadnych  innych  substancji  lub  wartości,  lecz  do  stosunków,  ról  i
układów ludzi w ich wzajemnych powiązaniach” lub „jest to kultura społecznego współżycia
ludzi  między  sobą  i  społecznych  struktur  normujących  stosunki  między  grupami  ludzi  w
procesach  pracy,  konsumpcji  i  zabawy”.  W  skład  tak  rozumianej  kultury  wchodzą:
komunikowanie służące organizacji ludzkich stosunków, podział władzy, własność, dostęp do
dóbr, funkcji i pozycji społecznych.

Kultura symboliczna. To sfera czynności, wartości i przeżyć autotelicznych nie

związanych z zaspokajaniem potrzeb człowieka jako istoty biologicznej i jako członka
społeczeństwa. Czynności autoteliczne to „działania, których wykonywanie jest źródłem

zadowolenia dla jednostki”. Czynności te ktoś lubi wykonywać z uwagi na nie same, a nie ze
względu  na  uzyskane  korzyści.  Do  sfery  kultury  symbolicznej  należą  zjawiska  kultury
(związane  głównie  z  religią,  sztuką,  zabawą  i  nauką),  które  spełniają  funkcje  estetyczne,
poznawcze  i  ludyczne.  Kulturę  symboliczną  nazywa  się  nieraz  kulturą  niematerialną  albo
duchową.

2)   Podstawowe dziedziny kultury symbolicznej

Kulturę symboliczną cechuje powiązanie charakteru autotelicznego stanowiącego jej

wyróżnik gatunkowy, z pewnymi funkcjami instrumentalnymi, które wypada uznać za
wtórne.

Religia. Jeśli religię rozumiemy jako kontakt wyznawców z sacrum, to za jej

podstawową  cechę  możemy  uznać  autoteliczność.  Jest  to  przeżycie  całkowicie
bezinteresowne. Taki typ religijności realizują  jedynie mistyczne odłamy różnych religii, w
praktyce  natomiast  dominujący  typ  religijności  cechuje  instrumentalne  pojmowanie  religii.
Istnieją dwie postacie instrumentalizmu religijnego:
-    eschatologiczny  –  odnoszący  się  do  ostatecznych  pośmiertnych  losów  człowieka.

Troska o zbawienie daleka jest od bezinteresowności; bardziej wiąże się z lękiem przed
potępieniem wiecznym niż z pragnieniem osiągnięcia kontaktu z bóstwem.

- doczesny – religię traktuje się jako narzędzie zjednania sobie bóstwa , uzyskania od

niego pomocy we wszystkich życiowych potrzebach. Potrzeba opieki i pomocy ze strony
bóstwa jest zbyt silna , by mogło ją zdominować czysto bezinteresowne pragnienie
kontaktu z bogiem. Dlatego wydaje się, że instrumentalizm religii warunkuje jej istnienie.

Nauka. W nauce jeszcze bardziej niż w religii istnieje dwoistość charakteru

autotelicznego  i  funkcji  instrumentalnych.  Nauka  jest  wynikiem  potrzeby  poznania.
Ciekawość  poznawcza  człowieka  ma  jednak  funkcje  praktyczne,  co  nie  oznacza  ,  że  każde
poznanie  ma  instrumentalny  charakter,  a  zwłaszcza,  że  ma  praktyczną  motywację.
Autoteliczne motywy zdobywania wiedzy odgrywają dużą rolę w życiu każdego człowieka ,
odgrywały  też  doniosłą  rolę  w  życiu  wybitnych  uczonych  i  twórców.  Nauka  ma  cechy
autoteliczne, cechy bezinteresowności, funkcje jej jednak – podobnie jak w przypadku religii
– nie  są wyłącznie autoteliczne. Z tą  różnicą , że instrumentalizm religii opiera się na wierze,
ma  więc  charakter  subiektywny.  Instrumentalność  nauki  jest  sprawdzalna  empirycznie,  ma
więc charakter obiektywny.

Sztuka. Potocznie mówiąc o kulturze jakiegoś kraju mamy na myśli w szczególności

sztukę. Koncepcja autoteliczności i bezinteresowności kultury powstała właśnie w związku ze
sztuką. Doświadczenie estetyczne jest związane jedynie z bezinteresowną satysfakcją , jakiej
dostarcza kontakt z danym dziełem sztuki. W kontakcie ze sztuką człowiek koncentruje się na
samym  przekazie  artystycznym;  koncentracja  ta  pozwala  człowiekowi  na  bezpośrednie
zaspokojenie  istotnych  jego  potrzeb.  Warunkiem  przeżycia  artystycznego,  jego  pełni  i
skuteczności , jest pełne zatopienie się w doznaniu, wykluczające myśl o czymś innym.
Istnieją dwie cechy autoteliczności kultury symbolicznej, a więc i sztuki:
1.    Kultura  symboliczna  stwarza  możliwość  zaspokojenia  jakiś  istotnych  potrzeb

człowieka poprzez czynność tylko symboliczną

Służy bezpośredniemu zaspokojeniu potrzeb religijnych, poznawczych,

estetycznych, ludycznych, nie będących bezpośrednio związane z potrzebami
człowieka jako istoty biologicznej i jako członka społeczeństwa.

W sztuce również występuje instrumentalne odniesienie do praktyki życiowej. Sztuka

spełnia również ważne zadania społeczne. Dzieła sztuki od wieków służyły uświetnianiu
różnych celów: religijnych , politycznych , publicznych i prywatnych. Jednak autoteliczność
wartości kultury symbolicznej zaznacza się wyraźniej na przykładzie sztuki niż w innych

dziedzinach tej kultury. Sztuka nie ma bowiem bezpośrednio żadnych skutków, chociaż może
być tworzona ze względów komercyjnych czy praktycznych. Nie oznacza to jednak, że sztuka
oddala  się  od  realnego  życia.  „Przyjemnościowy”  aspekt  obcowania  ze  sztuką  łączy  się  z
wielostronnymi oddziaływaniami natury poznawczej i wychowawczej. Dzięki sztuce wzrasta
ilość życiowych doświadczeń i bardziej wyrazista staje się świadomość wartości moralnych.
Kształcą  się  umiejętności  poznawcze,  pełniejsza  staje  się  wiedza  o  życiu,  o  świecie,
zwiększają  zainteresowania,  doskonali  proces  myślenia.  Bogatsza  staje  się  wyobraźnia,  a
stosunki  jednostki  ludzkiej  z  innymi  ludźmi  –  racjonalniejsze.  Doskonali  się  wrażliwość
estetyczna. Ponadto sztuka posiada wartości terapeutyczne.

Zabawa. Johan Huizinga wymienia najbardziej charakterystyczne cechy zabawy. Zabawa

jest  swobodnym  działaniem.  Zabawa  jest  wykraczaniem  z  sfery  życia  „zwykłego”    w  sferę
aktywności o swoistych cechach i tendencjach. Zabawa różni się od zwyczajnego życia swym
miejscem  i  okresem  swego  trwania.  „Rozgrywa  się”  w  obrębie  określonych  granic  i
przestrzeni. Zaczyna się i w pewnym określonym momencie się kończy. Zostaje „rozegrana”.
W  obrębie  miejsca  zabawy  panuje  swoisty  porządek  ,  wymagający  respektowania
obowiązujących reguł.

W zabawie występuje element napięcia; oznacza on niepewność, szansę. Element

napięcia  daje  czynności  zabawy  pewną    zawartość  etyczną:  angażuje  determinację  gracza  ,
jego  odwagę  wytrzymałość,  wolę  zwycięstwa  a  także  jego  lojalność  wobec  reguł  gry.
Huizinga  określa  zabawę  jako  „cel  sam  w  sobie”.  Zabawa  to  wszelkie  czynności  ,  których
zasadniczym  motywem  jest  przyjemność  związana  z  ich  wykonywaniem.  Zabawa  jest  więc
autoteliczna.  Jednak  jej  autoteliczność  nie  wyklucza  funkcji  instrumentalnych,  które  należy
uznać  za  wtórne.  Np.  zabawa  uczy  dziecko  zachowań  ,  służących  przygotowaniu  go  do
przyszłej  aktywności  społecznej.  W  jakimś  stopniu  jest  to  obecne  w  życiu  dorosłych,  ich
działalność  w:  sztuce,  życiu  towarzyskim,  handlu,  gospodarce,  polityce,  nauce  czy  wojnie
przejawia cechy zabawy. Sztywny podział na dwie sfery: zabawę i życie serio nie ma podstaw
w rzeczywistości.

Huizinga uważał, że zabawa jest pierwotnym źródłem kultury. Zanim człowiek zaczął

przejawiać zachowania kulturowe, wpierw, podobnie jak zwierzęta , przejawiał zachowania
ludyczne zabawa jest starsza od kultury.

Roger Caillois odwrócił tezę o pierwotności zabawy wobec kultury: zabawa może być

początkiem kultury, ale może też być szczątkiem po kulturze. Pewne przedmioty przechodzą
ze sfery powagi do sfery ludycznej, gdy tracą swą funkcjonalność i pierwotne znaczenie (łuk
staje się zabawką gdy przestaje być przydatny jako broń).

3. Typy kultury symbolicznej

A. Sposoby kulturalnej transmisji

Kultura symboliczna złożonego społeczeństwa nie jest nigdy jednolita. Na jej

zróżnicowanie wpływają  warunki społeczne i ekonomiczne, podziały klasowe społeczeństwa
, tradycje regionalne itd
W  takich  społeczeństwach  współistnieją    trzy  charakterystyczne  typy  kultury  symbolicznej:
kultura  ludowa  ,  popularna  i  elitarna.  Kultury  te  możemy  wyróżnić  oceniając  ich  treść  lub
wyróżniając  charakterystyczne  formalne  cechy  twórczości  i  jej  odbioru.  Ową  transmisję
między twórcą a odbiorcami można scharakteryzować przez pojęcie trzech układów kultury:
1.    Pierwotny  układ  kultury.  W  jej  skład  wchodzą:  kultury  pierwotne  i  kultury  wspólnot

tradycyjnego typu (małe społeczności lokalne). Układ ten charakteryzuje się przewagą
styczności bezpośrednich (twarzą w twarz) i nieformalnych. Komunikowanie w takich

wspólnotach jest ułatwione dzięki bliskości psychofizycznej jej członków, podobieństwu
ich życiowych losów i doświadczeń.

2. Drugi układ kultury. Oparty jest również na stycznościach bezpośrednich , ale przy

równoczesnym występowaniu kontaktów formalnych, pomiędzy ludźmi występującymi w
stosunku do siebie w ściśle określonych rolach. Interakcja ma między nimi charakter
zinstytucjonalizowany. Funkcja nadawcy ma charakter profesjonalny – określa jego rolę
społeczną. Rola odbiorcy jest nietrwała , jest on przejściowo pacjentem, uczniem itd.

3. Trzeci układ kultury. Opiera się głównie na środkach pośredniego komunikowania ,

stąd między odbiorcą a nadawcą zachodzi pośredni typ kontaktu. Na poziomie nadawców
istnieje znaczna formalizacja , natomiast na biegunie odbiorców trzeci układ ma charakter
na  wskroś  nieformalny;  odbiorcy  przekazów  (czytelnik,  widz),  znajdują  się  w  sytuacji
niesformalizowanej. Ten układ kultury można sprowadzić do kultury masowych środków
komunikowania  i  określić  jako  układ  tych  środków  i  właściwych  im  cech  sytuacji
komunikacyjnej.

B. Charakterystyka typów kultury symbolicznej.

Kultura ludowa. Występuje w tradycyjnych społecznościach lokalnych, zwłaszcza

wiejskich, ale może też obejmować całe narody. K.L. jest kulturą pierwszego układu: cechuje
ją  niezawodowa  twórczość  i  bezpośrednie  przekazywanie  w  drodze  ustnej  tradycji.  Jest
komunikatywna  i  łatwa  w  odbiorze  dla  członków  danej  społeczności.  Kultura  ludowa  jest
demokratyczna , tj. dostępna bez jakichkolwiek ograniczeń wszystkim członkom społeczności
oraz spontaniczna i wolna od alienacji.

Kultura popularna. Inaczej kultura masowa. Kultura popularna jest tworzona przez

profesjonalistów,  szeroko  rozpowszechniona  ,  łatwa  do  nabycia  i  odbioru  dzięki  prostocie  i
przystępności swych treści. Kultura popularna wyraża się przede wszystkim w takich formach
sztuki, które służą  rozrywce. Zwolennicy kultury popularnej podkreślają  jej demokratyczny
charakter:  jest  dostępna  dla  wszystkich  warstw  społecznych  i  uwzględnia  faktyczne  gusty
najliczniejszej warstwy społecznej. „Wrogowie” zarzucają  jej głównie to, że nie jest twórcza
i  oryginalna  oraz  ,  że  jest  środkiem  manipulowania  ludźmi  w  celach  komercyjnych  i
politycznych.  Sztuka  popularna  jest  w  dużej  mierze  mimetyczna  i  jest  doświadczana  jako
przedmiot przeżyć zastępczych.

Kultura elitarna. Składa się na nią oryginalna twórczość uznana za taką przez

wykwalifikowanych  fachowców  i  krytyków  artystycznych.  W  odbiorze  treści  tej  kultury
niezbędne  są    szczególne  kwalifikacje.  Jest  to  kultura  tworzona  i  odbierana  przez  elitę.
Wyraża się ona przede wszystkim w sztuce; sztuka ta odrzuca mimetyzm i nastawiona jest na
formę.  Stąd  postać  sztuki  zamyka  się    w  wąskim  gronie  samego  środowiska  twórców  i
krytyków.  W  obrębie  kultury  elitarnej  powstają  arcydzieła  ,  wchodzące  do  dorobku
kulturalnego  ludzkości.  Ale  powstają  też  dzieła  dziwaczne,  które  nie  wejdą    do  historii.  W
kulturze  elitarnej  trwa  bowiem  –  proces  ciągłych  twórczych  poszukiwań  i  przekształceń  ,
dzięki czemu wytycza ona drogi dalszego rozwoju kultury. Kultura elitarna w jakimś stopniu
inspiruje kulturę masową , chroniąc ją przed skostnieniem i wyjałowieniem. Obecnie jesteśmy
świadkami zacierania się różnic między k. elitarną a masową .

4. Kultura narodowa

Kultura narodowa to zespół elementów kulturowych charakterystycznych dla

członków danego narodu, rozumianych jako dziedzictwo przodków, które należy znać i
kultywować. Elementy k.l. pełnią funkcję integrującą członków danej zbiorowości społecznej
oraz podtrzymują system społeczny. Stanowią podstawę integracji , a także ciągłości, trwania

i rozwoju; wyznaczają  swoiste widzenie przeszłości , teraźniejszości i przyszłości własnego
narodu.  Kultura  narodowa  nie  jest  całkowicie  jednolita;  występują    w  niej  liczne  warianty
obyczajów,  dialektów,  różne  stopnie  znajomości  klasycznych  treści  artystycznych  i
literackich.  Różnorodność  wytworów  kulturowych  sprawia  ,  że  obraz  kultury  zyskuje  na
barwie,  nie  jest  monotonny.  Mimo  tych  odrębności  kultura  narodowa  pozostaje  pewną
„całością    kulturową”.  Dziś,  gdy  świat  staje  się  globalną  wioską  ,  następuje  pewne
wymieszanie elementów kultur narodowych. Zespół podstawowych treści kultury narodowej
odznacza  się  pewną  trwałością  ,  ale  nie  jest  niezmienny.  Kanon  kultury  narodowej  jest
ważnym  czynnikiem  kształtującym i  utrwalającym  tożsamość kultury  danej  grupy. Problem
zachowania odrębności kultur narodowych w jaskrawy sposób zaistniał w XX wieku. U jego
schyłku  pojawiły  się  nurty  postmodernizmu  i  kontrkultury,  odwracające  się  od  narodowych
kanonów  proponują  kulturę  bez  granic,  kulturę  międzynarodową.  Szczególnie  zaś
upowszechnienie  środków  masowego  przekazu  postawiło  pod  znakiem  pytania  zachowanie
odrębności kultury narodowej. Żadna kultura nie rozwija się czerpiąc tylko ze swoich źródeł.
Jednak  w  dobie  masmediów  nastąpiło  zwielokrotnienie  zapożyczeń.  Nie  oznacza  to  jednak
zerwania identyfikacji z własną kulturą narodową.

DEFINICJE

HERSKOVITS (ontologiczny status kultury)

“Kultury się uczymy; wywodzi się z biologicznych, środowiskowych i historycznych
elementów ludzkiej egzystencji; jest zorganizowana, dynamiczna, wieloaspektowa i zmienna;
występują w niej pewne prawidłowości (możliwość analizy); jest instrumentem
przystosowania jednostki do całokształtu otoczenia.”

KLUCKHOHN (introspekcja, psychologia ogólna)

“Kultura jest historycznie ukształtowanym systemem jawnych i ukrytych modeli życia, które w
każdej chwili skłonni są podzielać wszyscy (lub specjalnie wyznaczeni) członkowie grupy. “

CZARNOWSKI (ujęcie socjologiczno - historyczne)

“Kultura jest całokształtem zobiektywizowanych elementów dorobku społecznego, wspólnych
szeregowi grup i z racji swej obiektywności ustalonych i zdolnych się rozszerzać przestrzennie
i terytorialnie.”

SUCHODOLSKI (uogólniona; podpadająca pod fil. materialistyczną)

“Kultura to całokształt dorobku ludzkości, społecznie utrwalony, gromadzony w ciągu jej
dziejów, stale wzbogacany nowymi działaniami twórczymi i pracą wszystkich społeczeństw.”

KŁOSKOWSKA (luźny zbiór elementów)

“Kultura jest to względnie zintegrowana całość obejmująca zachowania ludzi dla wspólnych
dla zbiorowości znaków wykształconych i przyswojonych w toku interakcji oraz zawierająca
wytwory takich zachowań.”

RALPH LINTON (punkt odniesienia - psychologia społeczna - 2 osoby)

“Kultura jest konfiguracją wyuczonych zachowań i ich znaczeń, których składowe elementy
są wspólne dla danego społeczeństwa i w obrębie jego przekazywane.”

UMBERTO ECO (ujęcie semiotyczne nadbudowane na strukturalizmie)

“Kultura jest to wszelka interwencja ludzka wobec danych przyrody, przekształconych w ten
sposób, by można je łączyć w jakąś relację społeczną.”

SIEGMUND FREUD (ujęcie genetyczne)

“Kultura to wszelkie względy, w których życie człowieka wzniosło się ponad stan zwierzęcy,
który różnie się od życia zwierząt, przy czym neguje się rozdzielanie kultury od cywilizacji”

EDWARD TAYLOR (pierwsza uniwersalistyczna, niewartościująca, opisowo-wyliczająca)

“Kultura, czyli cywilizacja, jest to złożona całość, która obejmuje: wiedzę, wierzenia, sztukę,
moralność, prawa, obyczaje oraz inne zdolności i nawyki nabyte przez ludzi jako członków
społeczeństwa.”

ALFRED WEBER (XIX - wieczna, niewartościująca)

“Kultura, to zespół wartości duchowych realizowanych w przeżyciach jednostek dla celów
nieutylitarnych w dziedzinach literatury, sztuki, teatru, filmu, muzyki i filozofii jako sztuki
myślenia.”

ADELUNG (definicja “oświeceniowa”)

“Wyszlachetnienie lub wysubtelnienie wszystkich duchowych i fizycznych sił człowieka albo
całego ludu. Słowo to oznacza zarówno oświecenie jak i uszlachetnienie rozumu przez
wyzwolenie go z przesądów oraz ogładę i uszlachetnienie obyczajów.”