plik

O symbolicznym dotykaniu

rzeczywistości

Wojciech Michera

R z e c z y w i s t o ś ć muzealna najczęściej jest p r ó b ą odtworze

nia i zaprezentowania  c z e g o ś , co  i s t n i a ł o wcześniej,  l u b gdzie
indziej.  P r ó b a ta przybiera charakter  p l a t o ń s k i e j  m i m e -
s i s, jest chęcią zbliżenia się do  i d e a ł u . Jest to jednak  p r ó b a
zawsze mniej  l u b bardziej nieudana.  P o s z c z e g ó l n e elementy
stworzonej sytuacji muzealnej są wprawdzie oryginalne, ale
w całości jest ona  t y l k o  k o p i ą . Jej  w a r t o ś ć to  s t o p i e ń
p o d o b i e ń s t w a do  o r y g i n a ł u ; w istocie  w a ż n y jest  t y l k o  o n .

W muzeum t a k i m nigdy nie opuszcza nas ś w i a d o m o ś ć , że

m a m y do czynienia ze s w o i s t ą fikcja i iluzją. N a w e t jeśli
w y s t r ó j zrekonstruowanej chaty jest oryginalny, a w przenie

sionym do  m u z e u m grobie leży  p r a w d z i w y nieboszczyk,
p a m i ę t a m y , że nie  p r z y s z l i ś m y  t u ani w odwiedziny do
przyjaciół, ani po to, by złożyć  k w i a t y na mogile.

Ujęcie to umieszcza widza w y ł ą c z n i e w k o n t e k ś c i e orygi

n a ł u , usiłuje  p r z e n i e ś ć go w  t a m t ą rzeczywistość; kontekst
aktualny,  z w i ą z a n y ze  ś w i a t e m widza, nie jest istotny,
a nawet w  p r ó b i e tej przeszkadza.

I n n ą s t r o n ą tak rozumianego muzeum jest jego instruk-

t a ż o w o ś ć i swoista depersonalizacja: zabytek, wystawa, jest
zawsze  p r z y k ł a d e m  c z e g o ś : tak mieszkano, tak lepiono
g a r n k i , takie  r o b i o n o  w y c i n a n k i - przy czym nie przypad
k o w o  z o s t a ł a  t u  u ż y t a forma bezosobowa. W gruncie rzeczy
b o w i e m w  t a k i m muzeum nie jest  w a ż n y  t e n garnek, t a

chata,  t e n  t w ó r c a  l u d o w y : to  t y l k o  p r z y k ł a d y .  I c h znaczenie
polega  w y ł ą c z n i e na wskazywaniu  w z o r c ó w , na idealizacji.
Zawsze  m o ż n a je  z a s t ą p i ć , jeden cep  d r u g i m , nawet jednego
t w ó r c ę ludowego  i n n y m , bo  w a ż n a jest  t y l k o  c e p o w o ś ć
i  l u d o w o ś ć  j a k o pewna funkcja. Z tego  p u n k t u widze
nia nie liczy się więc  „ p r z e s z ł o ś ć " , lecz  t y l k o aktualny,
dydaktyczny  p o ż y t e k . Oba zatem plany -  „ m i n i o n y " i  „ d z i
siejszy" - są rozdzielone i nie  p r z e n i k a j ą się.

Lecz muzeum r o z u m i e ć m o ż n a inaczej, nie po „ p l a t o ń -

sku", ale po „ a r y s t o t e l e s o w s k u " . W koncepcji wywiedzionej

z p o g l ą d ó w Arystotelesa

mimesis staje się nie o d t w o

r z e n i e m minionej ("idealnej") rzeczywistości, mniej lub
bardziej  u d o l n y m  k o p i o w a n i e m wzorca  ( d z i a ł a n i e paradyg-
matyczne), lecz  k r e a c j ą nowej,  d z i a ł a n i e m  k o n f i g u r a c y j n y m
(syntagmatycznym).  W t e d y  m u z e u m staje się  p r z e s t r z e n i ą
t w ó r c z ą ,  p r z e s t r z e n i ą aktywnej penetracji rzeczywistości.

N i e p r ó b u j e m y w ó w c z a s r y w a l i z o w a ć - beznadziejnie

przecież - w stopniu osiągniętej  r e a l n o ś c i z  d o m n i e m a n ą ,
n i e o g a r n i o n ą  s y t u a c j ą  w z o r c o w ą . Pełnię i ciągłość  ż y c i a
(nie  d a j ą c ą się nigdy  o d t w o r z y ć w najwspanialszej nawet
ekspozycji)  z a s t ę p u j e m y  c z ą s t k o w o ś c i ą i  d y s k r e t n o ś c i ą na
szej konfiguracji. Jest to zarazem rezygnacja z pretensji do
quasi-magicznego przenoszenia się  „ t a m " , w kontekst  t a m

tej rzeczywistości.  N i e  z r y w a m y  k o n t a k t u z  „ t u " , z  h o r y z o n
tem naszego życia, z  n a s z ą  w s p ó ł c z e s n o ś c i ą . W tak rozumia
n y m zdarzeniu muzealnym ulega on jednak poszerzeniu,
musi  o t w o r z y ć się na obcy kontekst zjawiska,  k t ó r e napot
k a ł . Jest to  j e d y n y  s p o s ó b zachowania  g ł ę b o k o rozumianego
autentyzmu  c a ł e g o przedsięwzięcia.

Eksponat muzealny rozumiany j a k o symbol jest ź r ó d ł e m

poznania, ale nie ma charakteru dydaktycznego: nie t y l k o
informuje, ale i a n g a ż u j e , ma w y m i a r egzystencjalny.

„ M u z e u m m o ż e b y ć miejscem wtajemniczenia."

* * *

W sali m u z e u m b i s k u p i ń s k i e g o , w szklanych gablotach,

z n a j d u j ą się dwa  g r o b y szkieletowe. Pierwszy,  p o c h o d z ą c y
z epoki  n e o l i t u , zawiera  s z c z ą t k i trzydziestoletniej kobiety.
Pochowano  j ą na  p r a w y m  b o k u , z silnie  p o d k u r c z o n y m i
nogami, co jest zapewne  ś l a d e m myśli o powrocie do  ł o n a
m a t k i i nadziei na odrodzenie. W  d r u g i m grobie,  m ł o d s z y m
o prawie 3 tysiące lat, spoczywa  u z b r o j o n y  w o j o w n i k
celtycki. Jego  c i a ł o  p o ł o ż o n e  z o s t a ł o na plecach.

G d y wiele lat temu pierwszy raz p r z y j e c h a ł e m do Biskupi

na,  o d c z u ł e m natychmiast swoistą  n i e s t o s o w n o ś ć umieszcza
nia  g r o b ó w w zwykłej muzealnej sali.  R o z u m i e j ą c dydak
tyczny sens tej  p r a k t y k i ,  t r u d n o  m i  b y ł o  p o g o d z i ć się
z  w y k a z y w a n y m przez  a r c h e o l o g ó w  b r a k i e m  d e l i k a t n o ś c i ,
l e k c e w a ż e n i e m  g o d n o ś c i  z m a r ł e g o ,  k t ó r e j przecież nie zawie
sza ani  u p ł y w czasu, ani  n a u k o w y imperatyw poznawczy.
Z m a r l i przeniesieni ze swych cmentarzy do muzealnych
gablot - statusem swym  z r ó w n a n i ze wszystkimi  i n n y m i
p r z e d m i o t a m i  w y s t a w i a n y m i na  w i d o k publiczny:  g a r n k a m i ,
f o r m a m i odlewniczymi, ozdobami,  n a r z ę d z i a m i - stawali się
z w y k ł y m i eksponatami. Licznie  p r z y b y w a j ą c y do Biskupina
turyści -  o d  p r z e d s z k o l a k ó w do  e m e r y t ó w -  p r z y g l ą d a j ą  i m
się teraz z bliska,  b a d a j ą z zaciekawieniem,  k o m e n t u j ą c na
p r z y k ł a d stan  u z ę b i e n i a  c z ł o w i e k a epoki kamienia,  l e k k ą
ekscytację  u s p r a w i e d l i w i a j ą c  p o ż y t k i e m poznawczym.  G d y
b y ł e m w Biskupinie  p r z e w o d n i k i e m , z  d u ż y m  t r u d e m uda
w a ł o  m i się  u ś w i a d o m i ć  z w i e d z a j ą c y m wycieczkom  s w o i s t ą
d e l i k a t n o ś ć sytuacji.

* * *

W i e ś Czarne w Beskidzie N i s k i m j u ż nie istnieje. Wszyscy

d a w n i jej m i e s z k a ń c y , k i e d y ś z niej w y g n a n i - Ł e m k o w i e
- albo nie żyją, albo m i e s z k a j ą gdzieś daleko. N i e p r z e t r w a ł y

też b u d y n k i - p r ó c z d w ó c h czy trzech d o m ó w i mocno

zniszczonej cerkwi. N i e jest to więc etnograficzny skansen

- brakuje t u przecież „ e k s p o n a t ó w " . M i m o to jest to miejsce

n i e z w y k ł e , bo w z a r o ś n i ę t y c h k r z a k a m i drogach, regular
nych zarysach nie istniejących j u ż d o m ó w , samotnych ka
miennych kapliczkach, opuszczonym cmentarzu zachowana

jest p a m i ę ć żyjących t u n i e g d y ś ludzi.

* * *

Symbol nie ma nigdy charakteru p o g l ą d o w e g o ; c h o ć służy

poznaniu, nie jest poznawczym n a r z ę d z i e m . Jest raczej

p r o w o k a c j ą , z m u s z a j ą c ą do z a a n g a ż o w a n i a , o k r e ś l e n i a się

wobec zaistniałej sytuacji. W ł a ś c i w o ś c i ą dobrego n a r z ę d z i a

jest jego p o r ę c z n o ś ć - t y m w i ę k s z a , i m mniej odczuwamy
jego istnienie. Symbol przeciwnie - nie pozwala, by o k r e ś l a ł o

nas wobec niego przyzwyczajenie.

P o g l ą d o w y charakter, j a k i nadajemy muzealnym eks

p o n a t o m , redukowanie  i c h sensu do funkcji  n a r z ę d z i a
dydaktycznego,  p r z e w a ż n i e  u n i e m o ż l i w i a  n a m  w ł ą c z e n i e się
w  s y m b o l i c z n ą  r z e c z y w i s t o ś ć muzeum. Dlatego celem dzia
ł a ń ,  j a k i e  p o d j ę l i ś m y w Biskupinie i w  C z a r n y m ,  b y ł o
nadanie  o b u miejscom charakteru symbolicznego, czyli
niejako -  „ o d z w y c z a j e n i e  s i ę " od nich, uznanie ich za
p r o w o k a c j ę wobec naszej egzystencji.

* * *

W Biskupinie p r a g n ę l i ś m y p r z y w r ó c i ć d w ó m eksponatom

status p r a w d z i w y c h g r o b ó w , a całej przestrzeni muzeum
n a d a ć symboliczny charakter cmentarza.

Wieczorna p o r a pozwala u n i k n ą ć spotkania z t u r y s t a m i

- m o g ł o b y ono s p o w o d o w a ć , że p o d j ę t e d z i a ł a n i a s t a n ą się

niezamierzonym happeningiem.  Z a p a d a j ą c y  z m r o k , podob
nie  j a k stroje  p r z y w o ł u j ą c e skojarzenia z  m o n a s t y c z n ą
m o d l i t w ą ,  t o  t a k ż e  p o m o c w stworzeniu odpowiedniego
nastroju. Wszystko  t r w a  o k . 20-30  m i n u t ,  w y p e ł n i o n y c h
przede wszystkim  ś p i e w e m .  K i l k u n a s t u  u c z e s t n i k ó w zdarze
nia  o k r ą ż a salę,  o g a r n i a j ą c  j ą i  w y p e ł n i a j ą c  d ź w i ę k a m i
o k r e ś l a j ą c y m i  p o c z ą t e k owego czasu skupienia.  P ó ź n i e j ,
przy  k a ż d y m z  g r o b ó w , śpiew,  w s p o m a g a j ą c y milczenie
d ź w i ę k fletu, cichy znak  d z w o n k a oraz  k w i a t y  m a t e r i a l i z u j ą
niejako  p a m i ę ć o  z m a r ł y c h .

N a l e ż y t u p o w i e d z i e ć , że n a s t r ó j , o k t ó r y m m o w a , w ma

ł y m stopniu dotyczy -  w t ó r n e j tutaj - strony  w i d o w i s k o w e j
przedsięwzięcia. Dlatego  t y p o w o muzealny  w y s t r ó j sali,
m a ł o sprzyjający  „ o b r z ę d o w e m u "  n a s t r o j o w i , nie  b y ł prze
s z k o d ą , przeciwnie - o to  w ł a ś n i e przecież  c h o d z i ł o , by  c h o ć
na  k r ó t k i czas  p r z e k s z t a ł c i ć charakter tego miejsca.

P o d s t a w o w y m elementem tego swoistego „ o b r z ę d u " jest

śpiew.  T w o r z ą go albo  k r ó t k i e ,  d w u g ł o s o w e ,  „ g o t y c k i e "
w nastroju  „ z a ś p i e w y " , bez słów  l u b z tekstem  s u g e r u j ą c y m
sens ceremonii  ( п р . :  „ I n paradiso perducant te angeli"), albo

w i e l o g ł o s o w a , c z ę ś c i o w o i m p r o w i z o w a n a konstrukcja
d ź w i ę k o w a .

* * *

P o m o c ą w p r z y g o t o w a n i u D z i a d ó w , k t ó r e „ o d p r a w i l i

ś m y " w opuszczonej cerkwi w C z a r n y m , był tekst Dziadów
Mickiewicza, cz. I i П . I tutaj jednak, podobnie j a k w Bis

k u p i n i e , nie  c h o d z i ł o  n a m o wystawienie sztuki teatralnej
albo zrealizowanie spektaklu - nie uczestniczyli w  n i m
przecież  ż a d n i widzowie.  N i e  z a m i e r z a l i ś m y też - co  c h c ę
zdecydowanie  p o d k r e ś l i ć -  w y w o ł y w a ć  d u c h ó w . Poszukiwa
nie symbolicznego  w y m i a r u rzeczywistości kłóci się  r a d y k a l
nie z wszelkimi tendencjami spirytystycznymi. Dlatego na
wet w tekście Mickiewicza  z r e d u k o w a l i ś m y wszystkie sceny,
w  k t ó r y c h  p o j a w i a j ą się konkretne duchy.  P r z y w o ł y w a n e
przez  „ g u ś l a r z a " ("Czyszcowe duszeczki! - W  j a k i e j k o l w i e k
ś w i a t a stronie: -  C z y l i  k t ó r a w smole  p ł o n i e , - Czyli marznie
na dnie rzeczki, - Czyli dla dotkliwszej  k a r y - W  s u r o w y m
wszczepiona drewnie, -  G d y  j ą w piecu  g r y z ą  ż a r y , - I pisz
czy, i  p ł a c z e rzewnie; -  K a ż d a spieszcie do  g r o m a d y ! " )
p o j a w i a j ą się  j a k o przedmiot naszej  p a m i ę c i .

P o c z ą t k i e m „ o b r z ę d u " b y ł a w zasadzie j u ż p o d r ó ż - d ł u g a ,

m ę c z ą c a noc w  p o c i ą g u , jazda autobusem, marsz  z w i ą z a n y
z przekraczaniem wezbranych  p o t o k ó w . Jego  w s t ę p n ą część
s t a n o w i ł też  t y d z i e ń  w y p e ł n i o n y  p r z y g o t o w a n i a m i :  n a u k ą

ś p i e w u , r o z m o w a m i (ich zapisem jest w pewnej mierze ten
tekst), ć w i c z e n i a m i , a przede w s z y s t k i m samym p o b y t e m

w miejscu c a ł k o w i c i e w o l n y m od zgiełku Warszawy. Ostat

nia noc b y ł a d o p e ł n i e n i e m wszystkiego, co z d a r z y ł o się

wcześniej.

„ G u s ł a " r o z p o c z ę ł y się marszem do ś w i ą t y n i i przejściem

przez przycerkiewny  d a w n y cmentarz. Był to swoisty znak
opuszczenia  ś w i a t a  c o d z i e n n o ś c i i przejścia w sferę  „ r e a l n e j
p a m i ę c i " . Po przekroczeniu tej granicy weszliśmi  „ c i c h o
i  p o w o l i " do cerkwi -  o b i e k t u pozbawionego  j u ż oficjalnego
statusu  ś w i ą t y n i i wpisanego  t y l k o do rejestru konserwatora
z a b y t k ó w .

Nie w i e m d o k ł a d n i e , j a k d ł u g o t r w a ł „ o b r z ę d " - m o ż e p ó ł

godziny,  m o ż e  g o d z i n ę .  W y p e ł n i o n y  b y ł  s ł o w a m i , gestami,
a przede wszystkim  ś p i e w e m i  d ł u g i m ,  g ł ę b o k o przez wszyst
k i c h  p r z e ż y t y m milczeniem.  K o ń c z y ł się pouczeniem i pieś
nią,  k t ó r a swym charakterem  u ł a t w i a ł a wyjście z  c e r k w i oraz
p o w r ó t do tego  w y m i a r u rzeczywistości, w  k t ó r y m  p a m i ę ć
zdaje się  w i ą z a ć  w y ł ą c z n i e z przeszłością.

* * *

Symboliczne dotykanie rzeczywistości - k t ó r e g o p r ó b ą są

nasze d z i a ł a n i a - to p r o w o k o w a n i e spotkania. Co znaczy

jednak „ s p o t k a n i e " , gdy jego o ś r o d k i e m jest neolityczny

g r ó b l u b w y m a r ł a wioska?

Jak p o w i e d z i a ł e m , nie chodzi t u o ż a d n e spirytystyczne

w y w o ł y w a n i e  d u c h ó w ,  j a k ą k o l w i e k ich  m a t e r i a l i z a c j ę (z
podejrzeniem o takie intencje  s p o t y k a l i ś m y się  k i l k a razy).
Nasze śpiewy nie są też  r e k o n s t r u k c j ą dawnych  o b r z ę d ó w
(nie są  n i ą przecież i Dziady Mickiewicza).  N i e  b y ł y b y  t a k ą
r e k o n s t r u k c j ą nawet wtedy, gdyby  p o c h o d z i ł y  „ z  e p o k i " (a

są przecież  c a ł k o w i c i e naszym  p o m y s ł e m ) .  Ż a d n y c h zatem
z ł u d z e ń  b e z p o ś r e d n i e g o  k o n t a k t u z  m i n i o n ą  r z e c z y w i s t o ś c i ą
l u d ó w  d a w n y c h epok, albo  m i e s z k a j ą c y c h  n i e g d y ś w Czar
n y m  Ł e m k ó w ,  ż a d n y c h fantazji, że  m o ż e na  p r z y k ł a d  „ t a k
w ł a ś n i e  k i e d y ś  ś p i e w a n o " .

N i g d y b o w i e m nie da się w spotkaniu - nawet z ż y w ą

o s o b ą -  u n i k n ą ć  p o ś r e d n i c t w a symbolicznego.  A l e  p o ś r e d n i
c t w o takie nie musi  b y ć  t r a k t o w a n e  j a k o przykre ogranicze
nie - dzięki niemu  w ł a ś n i e  t o , co się dzieje w Biskupinie  l u b
na  C z a r n y m , nie jest fikcją przenoszenia się  „ g d z i e ś " , lecz
przeciwnie - poszerzaniem  w ł a s n e j , realnej  r z e c z y w i s t o ś c i .

Nasze d z i a ł a n i a m a j ą więc charakter symboliczny, co

znaczy, że są  p r ó b ą  d o s t r z e ż e n i a  s y m b o l i c z n o ś c i  ś w i a t a
- swoistym aktem jego interpretacji. Prowokujemy sytuacje,
w  k t ó r y c h ujawnia się szczególny, nie zawsze przez wszyst
kich dostrzegany  w y m i a r rzeczywistości - poszerzonej o  „ a k
t y w n ą  p a m i ę ć " .  N i e stwarzamy tego  w y m i a r u , lecz ujaw
niamy.  C h o ć go nie stwarzamy, stajemy się jego częścią.

Nasz śpiew nie służy w y ł ą c z n i e celom estetycznym. I c h o ć

zadaniem jego jest  w y w o ł a n i e odpowiedniego nastroju, to
p r z e c i e ż  n a s t r ó j  m o ż e  b y ć rozumiany nie  t y l k o w kategoriach
psychologicznych - to  t a k ż e  s p o s ó b nadania miejscu i  c h w i l i
nowego sensu. Śpiew jest więc  n a r z ę d z i e m poznania, me
d i u m  w s p i e r a j ą c y m nasze zmysły.

M o ż n a p o w i e d z i e ć , że owe szczególne sytuacje, w k t ó r y c h

w ten  s p o s ó b uczestniczymy, w wymiarze naszego codzien
nego życia są -  c h o ć  p r o w o k o w a n y m - przypadkiem. Nagle
tak się zdarza, że  j e s t e ś m y w sali muzealnej, w opuszczonej
cerkwi.  T e m u zdarzeniu - jednemu z wielu w naszym życiu
- nadajemy sens,  p o r z ą d k u j e m y go,  „ k o n f i g u r u j e m y " .  T o
d z i a ł a n i e ma charakter  o t w i e r a j ą c y :  u m o ż l i w i a spotkanie.

Miejscem spotkania jest zawsze j a k a ś granica, h o r y z o n t

naszego dotychczasowego ś w i a t a . D o spotkania m o ż e nie
dojść: gdy wycofamy się i poprzestaniemy na obserwacji;

m o ż e m y też o d w a ż y ć się g r a n i c ę tę p r z e k r o c z y ć , p o s z e r z a j ą c
w ten s p o s ó b nasz ś w i a t .

W a r u n k i e m spotkania jest napotkanie. Spotkanie jest to

n a p o t k a n i e , k t ó r e d o s t r z e g l i ś m y . N a t k n ę l i
ś m y się na c o ś i nie p r z e s z l i ś m y m i m o . D o - s t r z e g l i ś m y , s t a ł o

się dla nas  w a ż n e , nie  o d w r ó c i l i ś m y się. W spotkaniu
d o - t y k a m y tego, co  n a p o t k a l i ś m y .  D o - s t r z e g ł s z y  s t r z e
ż e m y go  j a k o  „ n a s z e g o " .

S ł o w o strzec pochodzi o d greckiego stergo, co znaczy

k o c h a ć .

N a p o t k a n y i d o - s t r z e ż o n y k t o ś , l u b c o ś , staje się przejś

ciem przez g r a n i c ę . M y stajemy się s t r ó ż a m i tego przejścia.
Do-strzec i u-strzec k o g o ś l u b c o ś , to - o t w o r z y ć się.

N a co d z i e ń p r z e s t r z e ń muzealna jest j a k dobrze, zbyt

dobrze znana droga. D o p ó k i c o ś jej nie z a k ł ó c i - niemal nie
u ś w i a d a m i a m y sobie jej istnienie. Staje się s p r a w n y m n a r z ę
dziem.

Nasze d z i a ł a n i a - w muzeum, w opuszczonej cerkwi - są

p r ó b ą odzwyczajenia się  o d codziennej  d r o g i ,  p r ó b ą jej
d o t y k a n i a , deptania.  D r o g a , na  k t ó r e j spotykamy szkielet
kobiety sprzed  k i l k u tysięcy lat albo  p o ł e m k o w s k ą  w i o s k ę ,
nie  m o ż e  b y ć  g ł a d k a .  T r a k t o w a n i e tych części naszego  ś w i a t a

j a k e k s p o n a t ó w muzealnych l u b turystycznych jest sposo

bem ich w y g ł a d z e n i a - stają się p r z y s t ę p n e i p o r ę c z n e . A tak
b y ć nie p o w i n n o .

P o r ę c z n e n a r z ę d z i e w y g ł a d z a świat. G d y świat jest g ł a d k i ,

mniejsze m a m y szanse d o s t r z e ż e n i a go. G d y nie dostrzegamy

ś w i a t a , nie dostrzegamy też samych siebie, bo brakuje  t ł a ,
k o n t r a s t u . Szczypiemy się w policzek by  s p r a w d z i ć , czy nie
ś n i m y , czyli - czy  n a p r a w d ę istniejemy. Istnienie ręki spo
strzegamy w  c h w i l i , gdy  k ł u j e m y się  d r z a z g ą . Jeśli deska jest
zbyt  w y ś l i z g a n a , nie spostrzegamy ani  j e j , ani naszej ręki.

C o znaczy takie „ d o t y k a n i e r z e c z y w i s t o ś c i " ? Jest to

uznanie jej istnienia.  D o t k n ą ć : to  p o w i e d z i e ć  ( k o m u ś , cze
m u ś ) - istniejesz.  D o t k n ą ć  r z e c z y w i s t o ś ć to  p o w i e d z i e ć :  o d
tej  c h w i l i istniejesz  t a k ż e dla mnie, jesteś częścią mojego
ś w i a t a ,  m i m o że cię nie  r o z u m i e m .  D o t k n ą ć , to dostrzec
i strzec - tej ulotnej i nieuchwytnej  n i e - p o r ę c z n o ś c i ,
n i e - z r ę c z n o ś c i ,  n i e - t o ż s a m o ś c i ,  o d m i e n n o ś c i .

P R Z

Koncepcję muzeum jako przestrzeni i doświadczenia symbolicznego

przedstawiłem w artykule Tajemnica butów, czyli pochwala muzeum,

„Konteksty - P S L " , nr 1 1993, s. 17-18. Próbą jej praktycznego

zastosowania były warsztaty antropologiczne, jakie odbyły się w Bis
kupinie (wrzesień 1991, czerwiec 1992, czerwiec 1993) i w Czarnym

D o - t k n i ę c i e to spo-tkanie. Te d w a spokrewnione ze s o b ą

s ł o w a ( p o c h o d z ą c e o d greckiego tykidzo - c i o s a ć , podobnie

j a k t k a ć , n a p o t k a ć , t k n ą ć , n a t k n ą ć się) są metaforami, k t ó r e

w y z n a c z a j ą k r ą g egzystencjalnego z a a n g a ż o w a n i a w sym
b o l i c z n ą r z e c z y w i s t o ś ć .

U c z y zatem antropologia, że dotykanie rzeczywistości

m o ż e  m i e ć charakter symboliczny - jeśli się  j ą  „ d o s t r z e g a "
i jej  „ s t r z e ż e " . Bywa wtedy czasem  t k l i w e , czasem  d o t k l i w e ,
zawsze jednak  p o w i n n o  b y ć -  m i ł o s n e . I to jest  n a j w i ę k s z y
w k ł a d tej  n a u k i we  w s p ó ł c z e s n o ś ć .

Czerwiec 1993

PS. Z a s k a k u j ą c y komentarz do mojego tekstu na temat

zdarzenia muzealnego - komentarz  r ó w n i e  k o n k r e t n y  j a k
nasze odprawienie  „ D z i a d ó w " -  d a ł  w o j e w ó d z k i konser
w a t o r  z a b y t k ó w w  N o w y m  S ą c z u : latem 1993  r o k u  r o z e b r a ł
z n a j d u j ą c ą się w  C z a r n y m cerkiew i zamierza  p r z e n i e ś ć  j ą do
skansenu.  O t o więc dwa  p r z y k ł a d y  p r a k t y c z n y c h konsek
wencji przyjęcia  o k r e ś l o n e j koncepcji teoretycznej.

C z y m jest cerkiew z Czarnego? Czy t y l k o obiektem

architektury drewnianej, zapisanym w rejestrze  u r z ę d n i k a ?
Obiektem,  k t ó r y  n a l e ż y  u d o s t ę p n i ć  j a k największej liczbie
w i d z ó w ?  C z y m jest jednak w  t a k i m razie  c a ł a wioska?  C z y m

jest g ó r a - święta g ó r a , na k t ó r e j sto lat temu wzniesiono

ś w i ą t y n i ę ? A co  z r o b i ć z cmentarzem,  k t ó r e m u  ś w i ą t y n i a ta
t o w a r z y s z y ł a ? Przecież bez niej traci  o n  s w ą religijną  „ s k u t e
c z n o ś ć "  b r a m y  w i o d ą c e j  z m a r ł y c h do nieba. Jeśli nie do
strzegamy, że zabytek istnieje  t a k ż e w wymiarze ciągle
aktualnej  p a m i ę c i , to nawet  p r a g n ą c  w y k o r z y s t a ć go w ce
lach czysto dydaktycznych  p o w i n n i ś m y  p a m i ę t a ć , że stanowi
on fragment większej, logicznej całości zapisu  k u l t u r o w e g o .
Jest to sprawa elementarnej wiedzy,  z u p e ł n i e podstawowej
etnograficznej  w r a ż l i w o ś c i ,  k t ó r e j brak dyskwalifikuje  k a ż
dego opiekuna  l u d o w y c h  z a b y t k ó w .

C h o ć m y ś l ę też sobie, że m o ż e w y s t a r c z y ł a b y t u z w y k ł a ,

ludzka w r a ż l i w o ś ć na p i ę k n o ?

W r z e s i e ń 1993

P I S Y

(wrzesień 1992, wrzesień 1993). Ich uczestnikami i współtwórcami byli
moi uczniowie z X V I I S L O w Warszawie. Im też chciałbym podziękować
za 4 lata wspólnej pracy.

Arystoteles, Retoryka, Poetyka, przel. H . Podbielski, Warszawa,

1988. Zob. też W. Michera, op. cit.