plik

Pierre

Teilhard

de Chardin

o szczęściu
cierpieniu
miłości

Przełożyli

Wanda Sukiennicka

Mieczysław Tazbir

Instytut Wydawniczy Pax

Warszawa 2001

by Nieomyty

Tytuły oryginałów

Sur le Bonheur © by Editions du Seuil, Paris 1966 Sur la

Souffrance © by Editions Bernard Grasset, 1965 © by

Desclee de Brouwer, 1965 © by Editions du Seuil, Paris

1974 Sur 1'Amour © by Editions du Seuil, Paris 1967

Warszawa 2001

Okładkę projektował

Krzysztof R. Jaśkiewicz

Redaktor

Ewa

Burska

Redaktor techniczny Ewa
Dębnicka

Korekta

Zespól

ISBN 83-211-0129-1

I. Myśli o szczęściu {Reflexions sur le Bonheur) -

tekst  odczytu,  wygłoszonego w Pekinie  28 grudnia  1943 r.,
opublikowany w  Cahiers Pierre Teilhard de Chardin,  nr 2,
Seuil, Paris 1960, następnie w tomiku  Sur le Bonheur,  Seuil,
Paris 1966 i na koniec w Les Directions de l'Avenir (Oeuvres,
t.  XI),  Seuil,  Paris  1973,  s.  119-140.  Przełożył  Mieczysław
Tazbir.

II.

Przemówienia do nowożeńców (Trois dis-cours

de mariage) - teksty opublikowane w tomiku Sur le Bonheur,
wyd. j. w., a następnie w Le coeur de la matiere (Oeuvres, t.
XIII), Seuil, Paris 1976, s. 157-170, 187-190. Przełożył
Mieczysław Tazbir.

B. Odpowiedź faktów

1. Rozwiązanie ogólne: ku
przyrostowi świadomości

Ja osobiście jestem pewien, że takie

kryterium - bezsporne i obiektywne - istnieje i nie jest
bynajmniej tajemnicze czy ukryte, lecz dostrzegalne dla
każdego. Twierdzę, że aby je dostrzec, wystarczy
rozejrzeć się wokół nas, przyjrzeć się przyrodzie w
świetle ostatnich odkryć fizyki i biologii, czyli w świetle
nowych poglądów na wielkie zjawisko ewolucji.

Wiadomo, że nikt już dziś nie ma co do niej

wątpliwości.   Wszechświat   nie   jest   „ontologicznie"
niezmienny, lecz od samego początku podlega ruchowi
przechodzącemu na wskroś, poprzez najgłębsze wnętrze
całej   jego   masy,   a   mającemu   postać   dwóch
przeciwstawnych nurtów. Jeden z nich pociąga materię
ku   stanom   maksymalnego   rozpadu,   drugi   powoduje
tworzenie   się   układów   organicznych,   których   wyższe
typy,   nieskończenie   złożone,   składają   się   na   to,   co
nazywamy „światem istot żywych".

Przyjąwszy to, skoncentrujmy nasze rozważania na

drugim z tych nurtów, na nurcie życia, którego cząstką
sami jesteśmy. Co najmniej przez sto lat uczeni, uznając
ewolucję biologiczną za zjawisko rzeczywiste,
zastanawiali się, czy ruch, który nas unosi, jest
wirowaniem po zamkniętym

okręgu, czy też ma on określony kierunek, zgodnie z którym
ożywiona   część   świata   zmierza   ku   jakiemuś   określonemu
wyższemu stanowi. Dziś niemal wszyscy są zgodni, że druga z
tych hipotez wydaje się całkowicie zgodna z rzeczywistością.
Złożoność   życia   nie  wzrasta   chaotycznie  czy  przypadkowo.
Zarówno wzięte jako całość, jak i rozpatrywane w odniesieniu
do   poszczególnych   istot   uorgani-zowanych,   zmierza   ono
systematycznie   i   nieodwracalnie   ku   stanom   coraz   wyższej
świadomości.  Pojawienie   się   w  końcu   człowieka   (niedawne
zresztą)   jest   więc   prawidłowym   i   logicznym   rezultatem
procesu, który zarysował się już z grubsza u początków naszej
planety.

Z historycznego punktu widzenia życie (czyli sam

V wszechświat w swej najaktywniejszej części) - to przyrost

świadomości. Czyż nie rzuca się natychmiast w oczy

bezpośrednia konsekwencja tej tezy dla naszej postawy

i naszego nastawienia wewnętrznego?
Dyskutujemy bez końca - jak przed chwilą stwierdziłem

- nad tym,  jaka jest  najwłaściwsza postawa  wobec  naszego
życia. Czy jednak, wiodąc te dysputy,  nie zachowujemy się
jak   podróżny,   który   w   wagonie   pociągu   pędzącego   z   Pary
ża   do   Marsylii   zacząłby   się   zastanawiać,   czy   lepiej   byłoby
skierować   się   na   północ,   czy   na   południe?   Dyskutujemy.
Po   co   jednak,   skoro   decyzja   została   powzięta   bez   naszego
udziału   i   skoro   „jesteśmy   już   na   pokładzie".   Od   przeszło
czterystu   milionów   lat   (należałoby   nawet   powiedzieć:   od
początku   we   wszechświecie)   ogromna   masa   bytów,   której
cząstką jesteśmy, pnie się w górę uparcie, niestrudzenie
- ku   większej   wolności,   większej   wrażliwości,   pełniej
szemu   widzeniu   wewnętrznemu.   A   my   się   tymczasem
zastanawiamy, w którą stronę zdążać!

W rzeczywistości, w świetle wielkich praw kosmicznych,

rozwiewają się mroki fałszywych problemów. Jeśli nie
chcemy popaść w sprzeczność „fizyczną" (czyli zanegować to
wszystko, czym jesteśmy, i to wszystko, co sprawiło, że
jesteśmy tym, czym jesteśmy), każdy z nas musi uznać za swój
ów wybór pierwotny, podstawowy,

implikowany   przez   świat,   którego   myślącymi   cząstkami
jesteśmy.   Cofanie   się   dla   pomniejszenia   własnego   bytu,
zatrzymywanie się dla rozkoszowania się czymś tam - te próby
żeglowania   pod   prąd   powszechnego   nurtu   okazują   się
absurdalne, niewykonalne.

A więc i droga w lewo, i droga w prawo - to ślepe zaułki.

Otwarta pozostaje tylko droga wprost, naprzód.

Z naukowego i obiektywnego punktu widzenia jedyną

odpowiedzią na wezwanie życia jest marsz drogą postępu.

Tym samym, również z naukowego i obiektywnego punktu

widzenia, jedynym prawdziwym szczęściem jest to, które
nazwaliśmy szczęściem rośnięcia i ruchu.

Czy chcemy być szczęśliwi jak świat i wraz ze światem?

Pozostawmy więc znużonych i pesymistów; niech się zsuwają
w dół. Pozostawmy tych, co chcą się „cieszyć życiem"; niech
sobie leżą na zboczu ci burżuje na wywczasach! Przyłączmy
się bez wahania do grupy tych, co chcą zaryzykować
wspinaczkę aż na szczyt.

Zdecydować się na drogę w górę - to jednak nie wszystko,

nie wolno zmylić szlaku. Pięknie to - podnieść się z ziemi i
ruszyć w drogę. Jaką jednak wybrać ścieżkę, by radośnie dojść
na szczyt? I tym razem, chcąc pozostać na pewnym gruncie,
zbadamy działania natury, czyli spróbujemy poszukać
rozwiązania w naukach przyrodniczych.

2. Rozwiązanie szczegółowe:
trzy fazy personalizacji

Życie na świecie wznosi się, jak już stwierdziłem,

ku coraz większej świadomości poprzez coraz większą
złożoność - tak jakby skutkiem rosnącego komplikowania się
organizmów było pogłębianie się samego centrum ich
istnienia.

Jak jednak dokonuje się de facto i w szczegółach ów proces

zmierzający ku wyższym postaciom jedności?

Aby jaśniej i prościej przedstawić sprawę, poprzestaniemy

na obserwacjach dotyczących człowieka, istoty o najwyższym
poziomie psychizmu, a dla nas - najlepiej znanej spośród
wszystkich istot żywych.

W procesie naszego wewnętrznego jednoczenia się, czyli

personalizacji, można w wyniku analizy wyróżnić trzy fazy,
trzy „kroki", trzy wzajemnie sprzężone kolejne procesy. Aby
być  w pełni sobą i żyć człowiek musi: 1. ześrodkować się,
skoncentrować   się   na   sobie  (se   centrer   sur   soi),  2.
„rozśrodkować   się"  (se   decentrer)  ku   „innym",   3.
ześrodkować się wyżej (se surcentrer) na czymś większym od
niego.

Zdefiniujmy i wyjaśnijmy po kolei te trzy fazy ruchu

naprzód, którym powinny odpowiadać trzy rodzaje szczęścia
(skoro, jak już stwierdziliśmy, szczęście jest skutkiem
rośnięcia).

1. Ześrodkowanie się na sobie. Nie tylko pod względem

fizycznym,   ale   i   pod   względem   intelektualnym   i   etycznym
człowiek   jest   człowiekiem,   jeśli   „kultywuje   siebie",   czyli
pracuje nad sobą. I to nie tylko do dwudziestego roku życia!
Aby   więc   być   w   pełni   sobą,   musimy   przez   całe   życie
pracować   nad   „organizowaniem"   siebie,   czyli   nad   wprowa-
dzaniem   coraz   lepszego   ładu,   coraz   większej   spójności   w
nasze   poglądy,   uczucia,   postępowanie.   To   cały   program,   a
zarazem   cała   wartość   (a   przy   tym   -   wielki   trud)   życia
wewnętrznego   -   z   jego   nieodpartą   skłonnością   do   przed-
miotów coraz bardziej duchowym, coraz wyższym... Podczas
tej   pierwszej   fazy   każdy  z   nas   musi   podjąć   i   samodzielnie
powtórzyć   powszechną   pracę   życia.   Istnieć   -   to   przede
wszystkim stworzyć siebie i odnaleźć siebie.

2. Rozśrodkowanie się. Główną pokusą czy złudzeniem

czyhającym  na myślące  centrum,  które każdy z nas nosi w
głębi   siebie,   jest   mniemanie,   że   chcąc   stać   się   większym,
trzeba się odizolować i egoistycznie, w samym  sobie tylko,
kontynuować   szczególną   pracę   zmierzającą   do   osiągnięcia
pełni, odciąć się od innych, wszystko mierzyć własną miarą.
Człowiek nie jest jednak na ziemi sam. Przeciwnie,

jest ich wielu i mogą oni istnieć tylko w ogromnej mnogości.
Jest   to   banalna   oczywistość.   A   jednak   fakt   ten   nabiera
szczególnej   wagi,   gdy   go   uwzględnimy   w   ogólnej   perspek-
tywie fizyki, świadczy bowiem o tym, że choć istoty myślące
są z natury zindywidualizowane, to jednak człowiek jest tylko
atomem   albo   ogromną   molekułą,   a   wraz   z   innymi   ludźmi
tworzy układ (system) o strukturze kor-puskularnej, z którego
nie   może   się   wyrwać.   Pod   względem   fizycznym   czy
biologicznym człowiek, jak wszystko w przyrodzie, jest w swej
istocie   czymś,   co   występuje   tylko   w     mnogości.     Jest
„zjawiskiem masowym". Znaczy to

- w pierwszym przybliżeniu - że nie możemy się rozwijać do
kresu naszych możliwości, jeżeli nie wyjdziemy poza samych
siebie   i   nie   zespolimy   się   z   innymi   po   to,   by   przez   to
zespolenie osiągnąć - zgodnie z prawem złożoności
- przyrost świadomości. Stąd konieczność, stąd głębszy sens
miłości, która, bez względu na postać, jaką przybiera, popycha
nas   do   złączenia   naszego   własnego   centrum   z   innymi
wybranymi,   „uprzywilejowanymi"   centrami;   miłości,   której
podstawowa  funkcja  i największy urok  polegają  na  tym,  że
dzięki niej zyskujemy dopełnienie nas samych.

3. Ześrodkowanie się w górze. Tę fazę, choć jej potrzeba

jest mniej oczywista, koniecznie trzeba zrozumieć.

Powiedziałem już, że aby stać się w pełni sobą, musimy

poszerzyć   niejako   podstawę   naszego   istnienia,   musimy   się
złączyć z „kimś innym". Gdy jednak zaczną się już tworzyć
więzy   uczuciowe   z   „uprzywilejowanymi"   jednostkami,
niepodobna   zatrzymać   tej   ekspansji.   Niepostrzeżenie,
stopniowo krąg się powiększa. Jest to szczególnie  wyraźnie
widoczne w świecie współczesnym. Człowiek był zapewne od
początku   świadomy   przynależności   do   jednej   wielkiej
ludzkości. Jednakże dopiero dla ostatnich pokoleń ów zrazu
niewyraźny zmysł społeczny zaczyna nabierać rzeczywistego i
pełnego   znaczenia.   W   ciągu   ostatnich   dziesięciu   tysiącleci
(okres,   podczas   którego   dokonało   się   nagłe   przyspieszenie
rozwoju cywilizacji)  ludzie, nie zastanawiając się wiele nad
tym, poddawali się oddziaływaniu wielo-

rakich sił, głębszych niż wszelkie wojny, które to siły pomału,
stopniowo zbliżały ich do siebie wzajemnie. Obecnie otwierają
się   nam   oczy   i   zaczynamy   dostrzegać   dwie   prawdy.   Oto
pierwsza   z   nich:   na   ograniczonej   i   nierozciąg-liwej
powierzchni   Ziemi,   pod   ciśnieniem   przyrostu   naturalnego   i
wskutek   oddziaływania   stale   rozrastających   się   powiązań
ekonomicznych,   zaczynamy   tworzyć   jedno   ciało.   Drugie
ważne   stwierdzenie:   w   tym   właśnie   ciele,   wskutek
stopniowego   tworzenia   się   jednolitego,   ogólnoziemskiego
systemu   przemysłowego   i   naukowego,   nasze   umysły   za-
czynają   w   coraz   większej   mierze   funkcjonować   tak,   jak
komórki   jednego   mózgu.   Czy   to   nie   znaczy,   że   jeśli   te
przemiany będą postępowały dalej naturalnym torem, można
przewidywać, że kiedyś w przyszłości ludzie przekonają się,
że mogą jak gdyby jednym sercem wspólnie i równocześnie
pragnąć   tego   samego,   z   nadzieją   oczekiwać   na   to   samo,
kochać to samo.

Ludzkość jutra, jakaś super-ludzkość o wiele bardziej

świadoma, o wiele potężniejsza, o wiele bardziej jednomyślna
niż nasza zaczyna się wyłaniać z mroków przyszłości, nabiera
kształtu na naszych oczach. Równocześnie zaś (wrócę jeszcze
do tego) budzi się w nas odczucie, że aby dojść do kresu tego,
czym jesteśmy, nie wystarczy zespolić naszego istnienia z
dziesiątkiem innych istnień wybranych spośród otaczających
nas tysięcy, lecz trzeba się zespolić ze wszystkimi
równocześnie.

Jakież wnioski nasuwają te dwa zjawiska - zewnętrzne i

wewnętrzne? Chyba przede wszystkim ten wniosek, że koniec
końcem   życie   domaga   się   od   nas   tego,   że   aby   istnieć,
powinniśmy   się   włączyć   w   Całość,   podporządkować   się
Całości   uorganizowanej,   której   -   w   aspekcie   kosmicznym   -
jesteśmy tylko myślącymi  cząstkami. Oczekuje nas Centrum
należące   do   wyższego   porządku;   już   się   pojawia   -   nie   na
uboczu, lecz przed nami i nad nami.

A więc nie wystarczy rozwijać się samemu, nie wystarczy

ofiarować siebie komuś równemu sobie. Trzeba się

jeszcze poddać, podporządkować swoje życie czemuś wię-
kszemu niż my.

Innymi słowy, najpierw istnieć, następnie - kochać, na

koniec zaś - wielbić.

Oto naturalne fazy personalizacji.
Są to, jak widać, trzy zazębiające się stopnie na wznoszącej

się w górę drodze życia, a tym samym - trzy coraz to wyższe
stopnie szczęścia, jeśli rzeczywiście, zgodnie z tym, cośmy
uznali za prawdę, szczęście jest nierozerwalnie związane z
dążeniem wzwyż.

Szczęście rośnięcia - szczęście kochania - szczęście

wielbienia. Oto trzy stopnie szczęśliwości, które przewidzieć
można teoretycznie, opierając się na prawach życia.

Jaki jest jednak w tej sprawie wyrok doświadczenia?

Spróbujmy zweryfikować bezpośrednio, opierając się na

faktach, trafność naszych dedukcji.

Szczęście „rośnięcia" wewnętrznego, w głębi siebie samego:

przybytek sił, wrażliwości, władzy nad sobą samym. I
szczęście jednoczenia się z innymi, zespalania się dusz i ciał
stworzonych do tego, by się wzajemnie dopełnić i połączyć.

Nie warto się chyba rozwodzić nad czystością i inten-

sywnością tego rodzaju radości. W gruncie rzeczy wszyscy
zgodnie je wysławiają.

Jednakże szczęście zanurzenia się, zagubienia się w

przyszłości,   w   czymś   większym   niż   my   sami...   Czy   to   nie
czysta spekulacja myślowa lub marzenie? Radować się czymś,
co nas przerasta, czymś, czego nie możemy jeszcze zobaczyć
ani   dotknąć?   Kogóż   poza   kilkoma   wizjonerami   może
obchodzić   coś   takiego   w   pozytywistycznym,   materia-
listycznym świecie, w którym tkwimy?

Kogóż może coś takiego obchodzić?
Rozejrzyjmy się jednak, zobaczmy, co się dzieje wokół nas.
Przed kilkoma miesiącami, podczas podobnego zebrania

opowiadałem państwu o Marii i Piotrze Curie, o parze
małżeńskiej, która znalazła szczęście w wielkiej przygo-

dzie z radem, wiedząc, że w tym wypadku sukces życiowy
będzie jednoznaczny z utratą życia. Iluż innych ludzi wczoraj i
dzisiaj, może z mniejszymi ambicjami, może w inny sposób
wpadło w sidła i pozostaje w mocy demona poszukiwań!
Spróbujcie ich policzyć!

Ci z Arktyki i Antarktyki: Nansen, Andre, Shackleton,

Charcot i tylu innych...

Ci z gór: np. ci, co usiłowali zdobyć Everest.

Ci z niebezpiecznych laboratoriów, zabici przez promie-

niowanie, substancje, z którymi mieli do czynienia, zastrzyki
eksperymentalne...

Ci, co podbili przestworza. Jest ich legion.

Ci, co zdobywają człowieka dla człowieczeństwa: ci

wszyscy, co ryzykują lub już dali życie za jakąś ideę...

Powtarzam: spróbujcie ich wszystkich policzyć. A potem

weźcie do ręki - jeśli istnieją - notatki lub listy pozostałe po
tych   ludziach   -   od   najsłynniejszych   poczynając   (od   tych,   o
których   się   mówi),   a   kończąc   na   najskromniejszych
(anonimowych),   takich   jak   np.   owi   piloci   pocztowi,   którzy
przed dwudziestu pięciu laty,  nieustannie ryzykując życiem,
przecierali  w poprzek Ameryki  szlak powietrzny,  by mogły
nim popłynąć ludzkie myśli i uczucia. Cóż znajdziecie w tych
zwierzeniach?   Radość.   Radość   wyższego   rzędu,   głęboką,
wielką. Wybuch radości towarzyszącej życiu, które dla swej
ekspansji znalazło teren bezkresny.

Radość bezkresności. To właśnie chciałem powiedzieć.

Tym, co najczęściej podkopuje i zatruwa szczęście, jest

uczucie,   że   wkrótce   dosięgniemy   dna,   dojdziemy   do   kresu
wszystkiego,   co   nas   pociąga.   Cierpienia,   jakie   sprawiają
rozstania, zużycie, bolesne przerażenie upływem czasu, lęk w
obliczu   nietrwałości   posiadanych   dóbr,   rozczarowanie
związane   ze   zbyt   szybkim   osiągnięciem   kresu   tego,   czym
jesteśmy, tego, co kochamy...

„Wiecie, że moje życie - to ofiara złożona, radośnie i świadomie bez

egoistycznej nadziei na nagrodę, Mocy, która jest ponad życiem", pisze
Rathenau.

Dla tego, co w jakiejś idei czy sprawie znalazł sekret

bliskiego czy pośredniego współdziałania i utożsamiania się z
wszechświatem w toku przemian rozwojowych, rozwiewają się
wszystkie   te   mroki.   Radość   wielbienia   łączy   się   z   radością
życia   i   z   radością   kochania,   potęguje   je   i   umacnia   (Curie,
Termier byli wspaniałymi przyjaciółmi, ojcami, małżonkami),
a   dzięki   swej   pełni   obdarza   nas   niezrównanym   spokojem
wewnętrznym. Przedmiot tego uwielbienia jest niewyczerpany,
ponieważ   stopniowo   coraz   bardziej   utożsamia   się   ze
spełnieniem otaczającego nas świata. Tym samym nie grozi mu
śmierć czy zniszczenie. Poza tym jest zawsze - tak czy inaczej
- dostępny dla nas, ponieważ najlepszy sposób dosięgnięcia go
polega  na   tym,  by każdy na   swoim  miejscu  robił  możliwie
najlepiej to, co może.

Radość elementu, który stał się świadomy całości, jakiej

służy   i   w   jakiej   znajduje   spełnienie,   radość,   którą   myślący
atom znajduje wraz z poczuciem roli, jaką w niej pełni, i z
poczuciem   własnego   dopełnienia   się   w   unoszącym   go
wszechświecie - oto de iure i de facto najbardziej postępowa,
najwyższa   postać   szczęścia,   jaką   mogę   przedstawić   i   jakiej
wam życzę.

II. Podstawowe reguły

szczęścia

Porzućmy teraz czystą teorię i zajmijmy się jej

zastosowaniami w naszym życiu indywidualnym.

Prawdziwym szczęściem jest, jak już stwierdziliśmy,

szczęście rośnięcia, a jeśli tak, to należy go szukać w okre-
ślonym kierunku dążąc:

1. do scalenia siebie samego od wewnątrz,
2. do zespolenia naszego istnienia z istnieniami innych,

nam równych,

3. do podporządkowania naszego życia życiu większemu

niż nasze.

Co wynika z tych definicji w odniesieniu do naszego

codziennego postępowania? Jak konkretnie mamy działać, by
być szczęśliwymi?

Rzecz jasna, mogę podać tylko najogólniejsze wskazówki,

by zaspokoić państwa  ciekawość  i odwołać  się do państwa
dobrej woli. Oczywiście jest rzeczą zrozumiałą, że wyniknie tu
wiele   kwestii   związanych   ze   zróżnicowaniem   upodobań,
możliwości  i  temperamentów.  Taka  jest  natura życia  i jego
struktura, że ustala się ono i rozwija tylko dzięki ogromnemu
zróżnicowaniu elementów. Każdy z nas widzi świat i ustosun-
kowuje   się   do   niego   ze   swoistego   punktu   widzenia,   za-
chowując   właściwy   mu,   nieprzekazywalny   zasób   i   odcień
witalności  (nawiasem  mówiąc,  komplementarna  odmienność
stanowi o biologicznej wartości „osobowości"). Każdy z nas
musi   więc   koniec   końcem   sam   znaleźć   dla   siebie   postawę,
sposób postępowania nie nadające się do naśladowania, a za-

pewniające mu jak najściślejsze zespolenie i uszczęśliwiające
pojednanie ze wszechświatem w ruchu, w toku przemian.

Po tych zastrzeżeniach można - zgodnie z nakreślonymi

wyżej perspektywami - sformułować trzy reguły szczęścia.

1. Po pierwsze, ażeby być szczęśliwym, trzeba się prze-

ciwstawić skłonności do kierowania się zasadą najmniejszego
wysiłku   albo   do   tkwienia   w   jednym   miejscu,   albo   do
powierzchownej   ruchliwości,   mającej   na   celu   „odnawianie"
własnego  życia.  Nie  ulega  wątpliwości,  że  musimy głęboko
zapuścić korzenie w otaczającej nas przebogatej, a dotykalnej
rzeczywistości   materialnej.   Szczęście   jest   jednak   osiągalne
dopiero jako wynik pracy nad naszą wewnętrzną doskonałością
- intelektualną, artystyczną, moralną. Najważniejsza sprawa w
naszym życiu - powiedział kiedyś Nansen - to znaleźć samego
siebie.   Duch   z   trudem   wypracowywany   -   poprzez   materię   i
poza materią. A zatem ześrodkowanie się w sobie.

2. Po drugie, aby być szczęśliwym, trzeba się przeciw-

stawić egoizmowi, który każe nam zamknąć się w sobie lub
podporządkowywać   sobie   innych.   Można   się   spotkau   z
pewnym   sposobem   kochania   -   niedobrym,   jałowym,   a
polegającym   na   tym,   że   chcemy   kogoś   posiadać,   zamiast
ofiarować mu siebie. Tu znowu - w przypadku stadła czy grupy
-   przypomnieć   trzeba   zasadę   największego   wysiłku,
obowiązującą   w   pracy   nad   rozwojem   wewnętrznym.   Jedyną
miłością dającą prawdziwe szczęście jest taka, która się wyraża
we wspólnie urzeczywistnianym postępie duchowym. A więc -
rozśrodkowanie się.

3. Po trzecie, aby być szczęśliwym, w pełni szczęśliwym,

trzeba w taki czy inny sposób, bezpośrednio czy poprzez stale
poszerzane ogniwa pośrednie (badania naukowe, wielkie
przedsięwzięcia, idea, sprawa...) - związać ostateczną wartość
naszego istnienia z postępem i sukcesem otaczającego nas
świata. Aby osiągnąć sferę radości wielkich i trwałych musimy
-jak małżonkowie Curie, jak Termier, jak Nansen, jak pierwsi
lotnicy, jak wszyscy pionierzy, o których mówiłem - przesunąć
biegun swego

istnienia, umieścić go w czymś większym od nas samych. Nie
znaczy to bynajmniej - możecie się państwo nie niepokoić - że
szczęście można zdobyć tylko za cenę wielkich, niezwykłych
czynów. Wystarczy coś, co jest osiągalne dla wszystkich: to
mianowicie,   byśmy   stawszy   się   świadomymi   naszej   żywej
solidarności  z wielką rzeczą, z wielką sprawą,  czynili  małe
rzeczy w sposób nacechowany wielkością. Dodać jeden ścieg,
choćby najmniejszy, do zachwycającej tkaniny życia; dostrzec,
rozpoznać rzecz wielką, która powstaje, która nas przyciąga, w
samym   jądrze   i   u   celu   naszych   najmniejszych   działań;
rozpoznać   ją   i   przyłączyć   się   do   niej   -   oto   w   ostatecznym
rozrachunku   wielki   sekret   szczęścia.   „W   głębokim,
instynktownym   zespoleniu   z   wszechogarniającym   nurtem
życia znajdujemy największą ze wszystkich radości", powiada
sam Bertrand Russell, jeden z najtrzeźwiejszych i najdalszych
od   spirytualizmu   umysłów   współczesnej   Anglii.   A   zatem
-ponowne ześrodkowanie się w górze.

Skoro już doszliśmy do kluczowego punktu całej mojej

wypowiedzi, pozwolę sobie dorzucić na zakończenie jeszcze
jedną uwagę, którą jestem winien zarówno państwu, jak i sobie
samemu, chcąc być do końca w zgodzie z prawdą.

Czytałem niedawno interesującą książkę

, w której po-

wieściopisarz i filozof angielski Wells przedstawia oryginalne
poglądy   amerykańskiego   biologa   i   biznesmena,   Williama
Burrougha Steele'a na ten sam temat, którym  zajmowaliśmy
się dzisiaj, a mianowicie na temat szczęścia. Steele trafnie i
przekonywająco   dowodzi   -   podobnie   jak   ja   -   że   ponieważ
szczęście   jest   nierozerwalnie   związane   z   jakąś   ideą   nie-
śmiertelności, człowiek nie może być w pełni szczęśliwy, jeśli
nie   utożsami   swych   osobistych   korzyści   i   nadziei   z
korzyściami   i   nadziejami   świata,   a   zwłaszcza   ludzkości.
Jednakże to rozwiązanie jest jeszcze, dodaje Steele, jako takie,
niepełne. Aby bowiem móc ofiarować siebie bez reszty, trzeba
móc kochać. Jakże jednak kochać rzeczywis-

H.G. Wells, Anatomy of Frustration.

tość zbiorową, bezosobową, potworną pod pewnymi wzglę-
dami, jaką jest świat, a nawet ludzkość?

Wątpliwość, którą Steele napotkał w głębi serca i której nie

rozwiał, jest straszliwie, okrutnie słuszna. Nie wypowie-
działbym się więc do końca ani szczerze, gdybym nie zwrócił
uwagi państwa na fakt, że niewątpliwa tendencja sprawiająca,
iż masy ludzkie chcą się poświęcić służbie dla postępu, nie jest
„samowystarczalna". Ten ziemski poryw, który z całą mocą
pochwalam, powinien - dla podtrzymania i dla wzmocnienia -
scalić się z porywem chrześcijańskim.

Wokół nas mistyka nauki, mistyka społeczna rusza z za-

chwycającą   wiarą   na   podbój   przyszłości.   Nie   ma   tu   jednak
jakiegoś   określonego   szczytu,   ani,   co   ważniejsze,   żadnego
przedmiotu  uwielbienia  godnego  miłości.  Oto dlaczego   entu-
zjazm   i  ofiarność,  jaką   ta mistyka  budzi,  są  twarde,  oschłe,
zimne, smutne, a przez to niepokojące dla obserwatorów, i na
koniec, nie w pełni uszczęśliwiające tych, których porwały.

Zważmy jednak, że obok - dotychczas niejako na marginesie

owej   mistyki   ludzkiej   -   mistyka   chrześcijańska   od   dwóch
tysięcy lat nieprzerwanie poszerza (choć mało kto o tym wie)
wyobrażenie  Boga  osobowego,  będącego  nie  tylko  Stwórcą,
ale   i   Ożywicielem,   i   Jednoczycielem   wszechświata,
sprawiającym, że powraca on do Niego pod łącznym wpływem
wszystkich sił, które obejmujemy mianem ewolucji. Wytrwałe
wysiłki myśli chrześcijańskiej doprowadziły z czasem, do tego,
że   w   przerażającym   ogromie   świata   zaczynamy   dostrzegać
linie   rozwojowe   zmierzające   do   jednego   punktu   w   górze,
przeistaczającego się w ognisko promieniujące energią miłości.

Czyż można nie dostrzec, że te dwa potężne nurty, na które

się obecnie rozdziela impet religijnych energii ludzkich - nurt
postępu ludzkiego i nurt wielkiej miłości - domagają się tego
właśnie, by się złączyć i wzajemnie dopełnić?

Wyobraźmy sobie, że ta świeża eksplozja ludzkich aspiracji,

wspaniale spotęgowana dzięki nowym koncepcjom czasu,
przestrzeni, materii i życia, nasyca ludzkimi treściami nurt
chrześcijański, wzbogacając go i ożywiając. Wyobraźmy

sobie   też   równocześnie,   że  vice   versa,  jakże   współczesna
postać Chrystusa Wszechświata, taka, jaka się dziś pojawia w
świadomości   chrześcijańskiej,   ukazuje   się   i   promieniuje   na
szczycie naszych marzeń o postępie, precyzując, humanizując,
personalizując   te   marzenia.   Czy   nie   byłaby   to   odpowiedź,
jedyna prawdziwie pełna odpowiedź na pytania i trudności, z
którymi zmaga się nasza wola działania?

Bez dopływu świeżej krwi materialnej, duchowości

chrześcijańskiej   grozi   starcze   zniedołężnienie   i   błądzenie   w
obłokach.   Bez   wszczepienia   jakiejś   zasady   miłości   po-
wszechnej,   miłości   społecznej   ludzkiemu   zmysłowi   postępu
grozi   jeszcze   bliższe   niebezpieczeństwo:   odwrócenie   się
człowieka   -   z   uczuciem   grozy   -   od   przerażającej   machiny
kosmicznej, w której, jak się okazuje, tkwimy.

Połączmy ciało z głową, podstawę z wierzchołkiem, a nagle

pojawi się pełnia.

W gruncie rzeczy pełne rozwiązanie problemu szczęścia dać

może,   moim   zdaniem,   tylko   humanizm   chrześcijański   lub,
inaczej mówiąc, super-ludzki chrystianizm, w świetle którego
każdy kiedyś zrozumie, że w każdej chwili i w każdej sytuacji
może   nie   tylko   służyć   (to   za   mało!)   ewoluującemu
wszechświatowi,   ale   i   kochać   ów   wszechświat   naładowany
miłością   -   we   wszystkich   rzeczach,   zarówno   miłych   i
pięknych, jak i w przykrych i najpospolitszych

Pod powyższym tekstem w pierwszym maszynopisie autor zanotował

następujący cytat w języku angielskim: „Szczęście i zadowolenie - to nie coś,
co jest wynikiem »dobrobytu« w czysto materialnym lub czysto biologicznym
znaczeniu tego słowa. Gdybyśmy uwolnili ludzką społeczność od wszelkich
chorób,   nieszczęśliwych   wypadków,   nędzy   i   zbrodni,   byłaby   ona   nadal
nieszczęśliwa   i   nieznośnie   ponura.   Zadowolenie   daje   tylko   służba   Bogu.
Służba ta może być równie rzeczywista zawsze, bez względu na najbardziej
różnorakie okoliczności i na takie czy inne położenie człowieka, ponieważ
Królestwo Boże jest w nas. W Królestwie Bożym służba musi być lojalna bez
względu   na   to,   na   czym   ona   w   danym   wypadku   polega.   Religijne
przeświadczenie, że ta służba, bez względu  na same rezultaty,  łączy nas z
Bogiem,   niesie   z   sobą   natchnienie,   siłę   i   wewnętrzne   zadowolenie"   -   J.S.
Haldane, Materialism, Hodder and Stoughton, London 1932, s. 156 ns. (przyp.
wydawcy francuskiego w Directions de l'Avenir).

Przemówienia do

nowożeńców

Przemówienie wygłoszone 14 czerwca 1928 r.
w kościele Świętego Augustyna
w Paryżu podczas zaślubin Odęty Bacot
z Janem Teilhard d'Eyry

Panno Odęto! Drogi Janie!

Gdy patrzę na was, złączonych teraz na zawsze, nie potrafię

się   powstrzymać   (dawne   przyzwyczajenie   zawodowe)   od
spojrzenia w przeszłość na dwie drogi życia, na wasze dwie
drogi, niegdyś - zdawałoby się - zupełnie niezależne od siebie,
które   nagle   spotkały   się,   a   teraz   złączyły   razem.   Nie
powinniście   się   dziwić,   że   to   nieoczekiwane,   a   przecież   od
dawna przygotowywane spotkanie zachwyca mnie i raduje jak
każdy piękny sukces życiowy.

Twoja droga, Janie, zaczęła się daleko stąd, pod ciężkimi

chmurami tropików, wśród płaskich pól ryżowych zam-
kniętych błękitną sylwetką przylądka Saint-Jacques. Widocznie
taka właśnie „mocna" mieszanina chłodnej Ower-nii z Dalekim
Wschodem była potrzebna, by ożywić w tobie dziedzictwo po
matce, odważnej wędrownicy, a także po wuju, legendarnym
„wuju Jerzym", na którego jako dziecko patrzałem z
podziwem, gdy go widywałem - obok siwowłosej babki - w
nieco mrocznym, na wpół chińskim salonie przy ulicy Savaron.

Z bocznej linii rodziny Teilhardów.

Z tradycji rodzinnej i z urodzenia związany jesteś z Azją.

Dlatego wciąż do niej wracałeś, by nią odetchnąć.

Czym jednak są naprawdę te podróże serca i umysłu? Tylko

ty   sam   mógłbyś   nakreślić   mapę   etapów   i   nawrotów,   jakie
przebyło twoje „ja", zanim pojawił się człowiek, którym dziś
jesteś.   Ileż   jednak   oddziaływań,   spotkań,   pokus,   ileż
konieczności dokonywania  wyboru - w życiu rodzinnym,  w
szkole, wszędzie  zresztą...  Jakże  złożona  jest  owa delikatna
sieć powiązań, w którą wplecione są nasze żywoty!

W końcu, przebywszy labirynt sił zewnętrznych i we-

wnętrznych odkryłeś własną duszę. Czy w tym miejscu (raczej
wewnętrznym niż zewnętrznym), w którym się znalazłeś, nie
pozostaniesz   samotny,   niejako   zagubiony?   Na   kamienistych
gościńcach i polnych drogach ludzie tłoczą się, potrącają się
wzajemnie.   Nawet   w   powietrzu   muskają   się   czasem
skrzydłami.   Jednakże   na   tysiąckroć   bardziej   obszernym   i
złożonym   obszarze   duchowym   czyż   każdy   z   nas   -   tym
bardziej,   im   bardziej   jest   człowiekiem   (czyli   czymś
niepowtarzalnym) - nie jest skazany na to, by właśnie wskutek
swych osiągnięć bez końca błąkać się samotnie? Mogłeś się
obawiać,   Janie,   że   tam,   gdzie   wskutek   tylu   okoliczności   i
przypadków   znalazła   się   twoja   łódź,   nie   spotkasz   niczyjej
innej łodzi...

I wówczas, jak w bajce, właśnie na tym obszarze ducho-

wym,   gdzie   -   zdawałoby   się   -   nie   jest   możliwe   spotkanie
dwóch istot ludzkich, zjawiła się pani, Odetto, po prostu, jak
gdyby   nigdy   nic.   W   wielotysięcznym   tłumie   spotkanie   się
dwóch   spojrzeń   jest   już   czymś   niezwykłym.   Cóż   dopiero
spotkanie się dwóch dusz!

W czasie, gdy ty, Janie, kontynuowałeś marszrutę, podczas

której dojrzewało w tobie to, co jest istotną podstawą każdej
istoty żywej, a mianowicie zdolność kochania,-pani -
podążając inną trasą, pozostającą jednak w zadziwiającej
harmonii z trasą Jana - przebywała kolejno, jeden po drugim,
etapy, których ukoronowania jesteśmy dziś świadkami.

Pani, również z racji urodzenia, wzrastała na glebie jednej z

najstarszych dzielnic Francji, nie w Owernii, co prawda, lecz w
Turenii.   Rozkwitała   pani   w   jednym   z   najbardziej
„uśmiechniętych",   w   jednym   z   najłagodniejszych   klimatów
Francji,   a   pełny   rozkwit   zawdzięcza   pani   niezastąpionemu
oddziaływaniu   klimatu   Paryża.   Pani   również   wpojono   od
wczesnego   dzieciństwa   szacunek   dla   wielkiej   Szkoły   i
znajomość najpiękniejszego oręża. Pani również, dzięki matce
o   wyjątkowej   osobowości,   wzrastała   wraz   z   trojgiem
rodzeństwa   (w   którym   nie   brakło   nawet   Jac-ąueline)   w
atmosferze   wychowania   otwartego,   a   zarazem   naprawdę
chrześcijańskiego, dzięki któremu rozkwitła pani tak pięknie i
harmonijnie.   Równocześnie   (zadziwiająca   harmonia   losów!)
wznosiła się pani stopniowo do punktu spotkania z tym, który,
nie wiedząc o tym, zdążał na spotkanie z panią.

Wspomniałem o bajce, o królestwie czarodziejek czy

wróżek. Cóż to za wróżka, jaka czarodziejka, nie zrywając
nici, splotła na zawsze włókna waszych żywotów?

Czy tylko ślepy przypadek sprawił, że stał się cud? Czy

naprawdę musimy wierzyć, że wszystko, co najpiękniejsze,
zawdzięczamy temu, co nieprzewidziane, wyjątkowe, a więc i
kruche - w elementach, z których zdaje się składać?

To prawda, świat wydaje się niekiedy ogromnym chaosem.

Zamęt jest wielki, tak wielki, że czasem, gdy patrzymy na nas
samych, nasze własne istnienie wydaje nam się niewiarygodne.
Czyż pośród tylu sprzecznych możliwości nie wątpimy czasem
w szansę zjednoczenia (z zachowaniem życia), zjednoczenia w
sobie samym, a tym bardziej zjednoczenia dwóch istnień?
Zastanawiamy się, czy prawdziwa mądrość nie polega na tym,
by natychmiast pochwycić i wyzyskać szansę, jaka się
pojawia. Czy nie jest szaleństwem stawianie na przyszłość, na
„bardziej nieprawdopodobne", wyższe postaci życia?

Każdy dzień mojej egzystencji, drogi Janie, zmuszał mię od

wielu lat do życia w obliczu konieczności pracy i nie-

prawdopodobieństwa sukcesu. Otóż właśnie nieprawdopo-
dobieństwo raz jeszcze, w obliczu waszego wspólnego
szczęścia, okazuje się rzeczywistością.

Ponieważ prosiłeś, bym zabrał dziś głos, pozwól, że wam

zwierzę - po długiej konfrontacji ze wspaniałą rzeczywistością
świata - moje najdroższe i najgłębsze przekonania. Jak każdy
uległem   zrazu   fascynacji   tym,   co   wydaje   się   mieć
pierwszeństwo:   tym,   co   niższe   i   minione.   Następnie,   by
zachować zdolność rozumienia tego, co się dzieje we mnie i
wokół   mnie,   musiałem   „odwrócić   perspektywę"   i   przyznać
pierwszeństwo Przyszłości i „Temu, co większe".

Tak, jestem głęboko przeświadczony, że konsystencja

otaczającego   nas   wszechświata   jest   zależna   nie   tyle   od
pozornej   „stałości"   zniszczalnych   elementów,   z   których
składają   się   ciała,   ile   od   płomienia   „organizacji",   który   od
samego   początku   przenika   świat   i   jest   obecny   w   świecie.
Całym   swoim   ciężarem   świat   ciąży  ku   Centrum,   które   jest
przed   nim.   Dusze,   przymierza   dusz,   siły   duchowe   nie   są
kruche   ani   przypadkowe.   Właśnie   one   rosną,   rozwijają   się
nieuchronnie, właśnie one przetrwają.

To, co nieuchwytne na tym świecie, jest czymś większym

od tego, co dotykalne.

To, czym promieniują istoty ludzkie, jest więcej warte niż

ich pieszczoty.

To, co się jeszcze nie wydarzyło, jest cenniejsze od tego, co

się już narodziło.

Dlatego też chcę ci w tej chwili powiedzieć, chcę wam

powiedzieć, co następuje.

Jeśli obydwoje chcecie we właściwy sposób odpowiedzieć

na apel (należałoby raczej rzec: na łaskę), z jakim zwraca się
dziś do was Życie animowane przez Boga, oprzyjcie się, rzecz
jasna, bez wahania na dotykalnej materii, znajdźcie w niej
wsparcie, lecz poprzez nią czy ponad nią wierzcie we wsparcie
tego, co niedotykalne.

Wierzcie w Ducha poza wami, w długim szeregu związków

podobnych do waszego, które w ciągu stuleci zgroma-

dziły - by go wam przekazać - cały skarbiec zdrowia, mądrości
i wolności. Ta spuścizna przechodzi dziś w wasze ręce.
Pamiętajcie, że jesteście za nią odpowiedzialni wobec Boga i
wobec wszechświata.

Wierzcie też w ducha przed wami. Dzieło stworzenia nie

zostało ukończone, proces tworzenia trwa. Życie domaga się
przedłużenia poprzez was dwoje. Niechże więc wasz związek
nie będzie zamkniętym uściskiem. Niech się urzeczywistnia w
tym, co jednoczy tysiąc razy mocniej niż spoczynek: we
wspólnym dążeniu do jednego celu, coraz to większego,
namiętnie umiłowanego.

Wierzcie też odtąd (a ten termin mieści w sobie wszystkie

inne)   w   ducha   między   wami.   Jedno   dla   drugiego   staje   się
polem oddziaływania, by wzajemnie coraz lepiej się rozumieć,
wzbogacać,   uwrażliwiać.   Jest   to   więc   stałe   przenikanie   się,
stała   wymiana   myśli,   uczuć,   marzeń,   modlitw.   Tylko   tam
bowiem, jak wiecie, gdzie duch przebija poprzez ciało, nie ma
przesytu,   rozczarowań   ani   granic.   Tylko   tam   wasza   miłość
oddycha swobodnie, tylko tam znajduje szerokie ujście.

Czy nie czujecie, że ów Duch, o którym mówię, ześrod-

kowuje się na was, koncentruje się wokół was?

Serdeczne uczucia krewnych i przyjaciół, którzy się tu

zebrali,   gorące   i   czyste   życzenia,   które   na   jakichś
niewykrywalnych falach dotarły tu z Owernii, Turenii i Poitou,
a   nawet   ze   Srebrnego   Wybrzeża;   błogosławieństwa   tych,
których   już   nie   zobaczymy;   przede   wszystkim   zaś   -
nieskończona miłość Tego, który jest świadkiem powstania -
w postaci waszego związku - nowego cennego ogniwa w Jego
wielkim dziele stwórczego jednoczenia...

Oczywiście, znacznie ważniejsze od zewnętrznego, ma-

terialnego przepychu tej uroczystości są skoncentrowane siły
życzliwości wypełniające ten kościół.

Niechże ta duchowa żarliwość przeniknie waszą rodzącą się

miłość i zachowa ją na życie wieczne. Amen.

Przemówienie wygłoszone podczas
uroczystości zaślubin państwa de la
Goublaye de Menerval w kościele
Świętego Ludwika (Inwalidów) 15
czerwca 1935 r.

Drodzy państwo młodzi!

W chwili gdy w tej kaplicy zostały złączone wasze

życia, nie sądzę, bym mógł wam ofiarować coś stosowniej-
szego ani cenniejszego niż pochwałę jedności.

Jedność - termin, być może, abstrakcyjny, umiłowany

przez filozofów; równocześnie jednak konkretna jakość,
w którą pragnęliśmy wyposażyć nasze dzieła i otaczający
nas świat. Wprowadzić nieco więcej jedności w pozorny
chaos elementów materialnych i kapryśne działania przy-
rody,  w nieregularność barw i dźwięków, w ruchy mas
ludzkich, w nasze niezdyscyplinowane i zmienne aspiracje
i   myśli   -   oto   cel   naszych   najszlachetniejszych   dążeń.
Nauka, sztuka, polityka, etyka, filozofia, mistyka - to różne
postaci tego samego dążenia do harmonii, w których -
poprzez   nasze   ludzkie   działania   -   wyraża   się   prze-
znaczenie i niejako istota wszechświata. Szczęście, władza,
bogactwo, mądrość, świętość - to różne postaci zwycię-
stwa nad chaosem mnogości. W głębi każdego bytu kryje
się   marzenie  o  Zasadzie,   która  kiedyś   uporządkuje  jego
rozproszone bogactwa. Bóg jest jednością.

Cóż jednak wypada czynić, by się zbliżyć do owej

Boskiej jedności, by jej dosięgnąć?

Może każdy z nas powinien uczynić siebie samego

środkiem własnego światka, jedynym centrum władzy i
rozkoszy? Może szczęście polega na skupieniu - w miarę
możności - maksimum wszystkiego innego wokół nas
samych? Może będziemy szczęśliwsi wówczas, gdy każdy
z nas stanie się bożkiem dla samego siebie?

Drodzy państwo, wasza obecność przed tym ołtarzem

dowodzi, jak bardzo obce są wam te złudzenia egoizmu.

Skoncentrowanie   się   elementu   na   samym   sobie   (jedna   z
najbardziej   niebezpiecznych   pokus,   jakie   napotyka   życie,   w
którym budzi się intelekt) nie skusiło was. Zrozumieliście, że
nikt   z   nas   nie   jest   ostatecznym   biegunem   życia;   każdy   jest
tylko cząstką, która ma się stać składnikiem wyższej syntezy.
A zatem nie jedność przez odizolowanie się, ale jedność przez
zespolenie, której stajecie się przykładem.

Wybraliście jedność przez zespolenie się. I dobrze wy-

braliście.   Jak   jednak   konkretnie   owa   jedność   może   stać   się
doskonała   w   was   dwojgu   -   owa   jedność   wyższa,   obiecana
elementom, które się zjednoczą w łonie wspólnej scalającej je
zasady?   Na   co   -   przechodząc   od   razu   do   głównego   punktu
mego   przemówienia  -   odpowiem   krótko:   nie  możecie   nigdy
osłabić   wysiłku   zmierzającego   do   tego,   by   każde   z   was   -
ofiarowując siebie - stawało się coraz bardziej sobą.

Zjednoczenie - wskutek uczucia pełni, jakim darzy -może

wydać   się   kresem,   odpoczynkiem.   W   rzeczywistości   jednak
bardziej niż cokolwiek musi być posłuszne naturze życia, które
jest nieustannym  rozwojem. Ci, co mają się sobą wzajemnie
obdarzać, muszą przedtem długo pielęgnować dopełniające się
wartości, które mają się złączyć. I kiedy się w końcu spotkają,
nie mogą się prawdziwie zespolić, jeśli każde z nich nie dąży
nadal   swoim   własnym   torem   do   osiągnięcia   pełni   rozwoju.
Prawdziwe   zjednoczenie   różnicuje   -   w   tej   samej   mierze,   w
jakiej   zespala.   Jest   nieustannym   odkrywaniem,   nieustannym
zdobywaniem.

Z przyjemnością znajduję, drodzy państwo, w tych nieco

ciężkawych sformułowaniach wyjaśnienie waszej przeszłości i
zapowiedzi na przyszłość...

Wasza przyszłość...

Kiedy na panią patrzę

w tym odświętnym otoczeniu, myślę,

że niejeden z nas, pani przyjaciół, którzy tak

Eliane Basse de Menerval - geolog, paleontolog i biolog. Współpracowała z

Janem Piverteau w pracowni prof. Boule'a.

często widzieli panią schyloną nad mapami czy nad próbkami
mineralogicznymi   lub   towarzyszyli   pani   myślami   podczas
niebezpiecznych   i   dalekich   wypraw   badawczych,   może   się
zastanawiać, czy nie zboczyła pani z drogi, czy nie stała się
pani   inną   kobietą.   „Po   cóż   było   osiągać   tamto,   jeśli   się   w
końcu wybiera to?" „Po co?" Odpowiadam zdecydowanie: po
to właśnie, by przygotować to, do czego się doszło. Niech pani
nigdy nie żałuje (gdyby pani w ogóle odczuła taką pokusę)
godzin   spędzonych   w  laboratorium,   żmudnego   redagowania
długich   referatów,   uciążliwych   marszów   przez   sawanny
Madagaskaru.   Czyż   podczas   tych   przygód   duchowych   i
cielesnych nie stała się pani doskonałą towarzyszką życia dla
tego, który również należy do pracowników i badaczy ziemi?
Życie potrzebowało milionów lat, by pod wpływem działania
stwórczego   wytworzyć   serce   i   intelekt,   które   odziedziczyła
pani po matce. Potrzebne były trudy i niebezpieczeństwa pani
młodości, by stała się pani kimś, kto może ofiarować siebie.

Teraz zaś, jak już zauważyłem, to samo prawo, na mocy

którego każde z was z osobna przygotowało się do związku,
domaga się, byście, będąc złączeni, dopełniali się wzajemnie.
Jakie będą niekończące się nigdy dzieje waszego wzajemnego
zdobywania się? Wie to tylko Bóg, który was pobłogosławi. Ja
mogę   wam   jedynie   powiedzieć,   opierając   się   na
najpełniejszym   doświadczeniu   ludzkim,   że   wasze   szczęście
zależeć   będzie   od   zakresu,   jaki   wyznaczycie   waszym
nadziejom.  Uczucie  zamknięte  w   sobie   sprawia,   że  więdnie
ciało   i   duch.   Aby   zapewnić   konieczny   rozwój   płodności
waszego związku, musicie jeszcze poszerzyć wasze horyzonty.

Nie będziecie szczęśliwi tak, jak wam teraz życzymy, takim

szczęściem, o jakie się dla was modlimy, jeśli złączywszy
wasze życia nie wychylicie się śmiało ku przyszłości,
umiłowawszy namiętnie coś większego niż wy sami.

Przemówienie wygłoszone podczas

uroczystości zaślubin Klaudiusza

Marii Haardta

i panny Krystyny Dresch

w kościele Panny Maryi

w Auteuil dnia 21 grudnia 1948 r.

Droga Krystyno! Drogi Klaudiuszu!

Doprawdy, życie jest pełne przedziwnych zbiegów oko-

liczności, może nawet - ukrytych związków przyczynowych...
Któż by przewidział w okresie Bożego Narodzenia w r. 1932,
gdy przemierzałem wraz z Jerzym  Marią Haardtem pustynie
Azji Środkowej, że szesnaście lat później będę przemawiał do
was,   gdy   wy   z   kolei   wkraczacie   na   drogę   innej   wielkiej
przygody:   przygody   zjednoczenia   waszych   dróg   życiowych.
Zbieg okoliczności ukrywa prawdopodobnie tajemne intencje
przeznaczenia. Czemu więc ta ukryta  intencja przeznaczenia
(czy Opatrzności) nic miałaby być równoznaczna z hasłem, z
dewizą,   którą   wam   przekażę,   wam,   a   zwłaszcza   tobie,
Klaudiuszu,   w   obecności   matki,   której   tyle   zawdzięczasz,   z
dewizą, którą stale głosił, której  uczył  własnym  przykładem
twój ojciec, wielki podróżnik i znakomity organizator, gdyśmy
razem  wędrowali  po Azji:  „Patrzcie zawsze w górę  i  przed
siebie!"

Wyprawy poprzez Saharę, Afrykę, Chiny... Każde z tych

przedsięwzięć,   jak   każda   żywa   realność,   miało   solidne
podstawy materialne.   Każde  z  nich  miało na  celu  wyraźnie
określone   i   starannie   obmyślane   rezultaty.   A   jednak,   nieza-
leżnie   od   wszystkich   zadań   praktycznych,   ekonomicznych,
flotylla ciężarówek i pojazdów na gąsienicach zmierzała

Syn Jerzego Marii Haardta, kierownika słynnej „Żółtej ekspedycji"

(8.5.1931-12.2.1932), w której brał udział o. Teilhard. Zachowały się trzy
piękne listy o. Teilharda do matki Klaudiusza. Pierwszy z nich (z 1.1.1934)
dotyczy m.in. rzekomego powołania kapłańskiego Klaudiusza, które o.
Teilhard radzi wystawić na próbę czasu. Por. Claude Cuenot, Pierre Teilhard
de Chardin. Les grandes itapes de son evolution, Plon, Paris 1958, s. 136-138.

zawsze   -   pod   kierunkiem   dowódcy   -   ku   czemuś   prze-
czuwanemu,   wymarzonemu...   Dla   wszystkich,   którzy   ucze-
stniczyli  w tych  ekspedycjach,  będą  one zawsze, pozostaną
zawsze w ich wspomnieniach wędrówkami za gwiazdą...

Droga Krystyno! Drogi Klaudiuszu!

Pójdźcie, w innej dziedzinie, śladami ojca i w tym samym

duchu wejdźcie w życie, dotykając mocno stopami ziemi - jak
on - mając jednak - jak on - oczy zwrócone ku czemuś, co jest
większe i piękniejsze niż wy sami. Wiecie dobrze, że pokusą i
wyjałowieniem miłości jest spoczynek w posiadaniu, egoizm
we dwoje. Jeśli się chcecie wzajemnie odnaleźć i połączyć się
naprawdę, nie szukajcie innej drogi niż namiętne umiłowanie
wspólnego   ideału.   Między   wami   (pod   tym   względem   sama
struktura   świata   narzuca   pewne   nieprzekraczalne   prawo)
niemożliwy   jest   piękny   związek   bez   wpływu   jakiegoś
wyższego centrum oddziaływającego na was jednoczące

Oby tym centrum stało się wkrótce dziecko!
W każdym razie niech będzie nim zapał i radość

wzajemnego poznawania siebie i dopełniania siebie w sercu i
umyśle.

Niechże jednak - w taki czy inny sposób, zgodnie z

waszymi   usposobieniami   -   centrum   owym   stanie   się   Bóg,
przed którym  i w którym  zostaniecie za chwilę złączeni na
zawsze. Bóg - jedyne ostateczne Centrum wszechświata. Nie
Bóg konwencjonalny i daleki, lecz taki, jaki powinien i chce
się   wam   w   nieprzekazywalny   sposób   objawić,   jeśli   tylko
będziecie do końca posłuszni sile wewnętrznej, która działa w
tej chwili, by was połączyć.

W układzie organicznym tak wielkim jak wszechświat

mnóstwo   dobrych   intencji   i   środków   pozostaje   niewyko-
rzystanych,  a za kilka sukcesów trzeba płacić niezliczonymi
niepowodzeniami.   Ludzie   nikomu   nieznani,   niepotrzebni,   ci,
którym   się   nie   wiedzie,   muszą   szukać   zadowolenia   w
wyższości innych, do których sukcesów się przyczyniają, lub
za które płacą. Wszystko to jest okrutne. Świat, zależność od
świata, obowiązek służenia światu są trudne do niesienia. Jak
krzyż.   Właśnie  po   to,   byśmy   to   zrozumieli,   byśmy   w   to
uwierzyli,  Jezus   zapragnął   znaleźć   się   na   krzyżu   górującym
ponad   wszystkimi   drogami   świata   jako   symbol,   w   którym
każdy   z   ludzi   mógłby   rozpoznać   swój   własny   prawdziwy
obraz.

Chcielibyśmy móc w to wątpić, chcielibyśmy wierzyć, że

cierpienie i zło - to przejściowe warunki życia, które kiedyś
wyeliminuje nauka i cywilizacja... Bądźmy szczersi i miejmy
odwagę   spojrzeć   prosto   w   twarz   naszej   egzystencji.   Im
bardziej   życie   ludzkości   staje   się   wyrafinowane   i
skomplikowane,   tym   bardziej   rosną   szanse   nieładu   i   jego
niebezpieczeństwa. Im wyższe szczyty, tym głębsze przepaści,
a wszelka energia  - to zarówno moc czynienia  dobra, jak i
wyrządzania zła. Wszystko, co jest w toku stawania się, cierpi
lub grzeszy. Prawdą naszej sytuacji na tym świecie jest to, że
jesteśmy ukrzyżowani.

Otóż pragnieniem Chrystusa nie było to, by Jego bolesny

obraz   był   po   prostu   wieczną   przestrogą   dla   świata.   Na
Golgocie   jest   On   jeszcze   i   przede   wszystkim  Centrum,   w
którym skupiają się i znajdują ukojenie  wszystkie cierpienia
ziemskie. Niewiele mamy podstaw, by móc powiedzieć, w jaki
sposób Pan nasz doświadcza swego Ciała Mistycznego i cieszy
się nim. Możemy sobie jednak mniej

więcej  wyobrazić, jak przejmuje On jego cierpienia;  jest to
nawet jedyny sposób uświadomienia sobie ogromu Jego męki:
zrozumienie, że jest to ból będący echem wszystkich bólów,
że jest to  cierpienie „kosmiczne".  Podczas męki Jezusa Jego
osamotnione   i   zbolałe   serce   odczuwało   ciężar   wszystkich
cierpień   ludzkich   w   postaci   niezwykłej,   niewy-słowionej
syntezy.   Wszystkie   te   cierpienia   uczynił   swoimi,   wszystkie
odczuł...

Wprowadzając je zaś w krąg swojej świadomości, dokonał

ich   przeistoczenia.   Przed   Chrystusem   cierpienie   i   grzech
tworzyły jak gdyby „wysypisko" świata. Na hałdzie bolesnych
wysiłków, daremnych wysiłków, wysiłków „zahamowanych" i
ukrytych gromadziły się odpadki ludzkich działań w świecie.
Mocą   Krzyża   ta   góra   odpadków   stała   się   czymś   cennym.
Człowiek zrozumiał, że nie ma dłań skuteczniejszego sposobu
osiągania   postępu   niż   zużytkowanie   strasznego,
odpychającego cierpienia.

Chrześcijanin odczuwa cierpienie tak samo jak inni. I tak

samo jak inni powinien się starać zmniejszać je czy łagodzić
nie   tylko   przez   błagalne   modlitwy,   lecz   wysiłkiem
przedsiębiorczej i pewnej siebie nauki. Kiedy jednak cierpienie
przychodzi,   chrześcijanin   je   spożytkowuje.   Wskutek   jakiejś
cudownej   kompensacji   cierpienie   fizyczne   znoszone   w
pokorze   niszczy   zło   moralne.   Zgodnie   z   dającymi   się
prawidłowo   sformułować   prawami   psychologii   cierpienia
oczyszcza   duszę,   pobudzają,   ułatwia   oderwanie.   Na   koniec
wreszcie,   niby  sakrament,   przynosi   tajemnicze   zjednoczenie
wierzącego z cierpiącym Chrystusem.

Idziemy przez świat śladem Chrystusa najpierw z pogodną

ufnością, potem z nastawieniem zdobywczym, lecz logicznym
zakończeniem   tej   wędrówki   jest   namiętny   i   bolesny   uścisk
ramion Krzyża. Dusza ludzka pełna zapału i szczera zaufałaby
i powierzyłaby się wszystkim wielkim nurtom natury. U kresu
swych   doświadczeń   i   powolnego   dojrzewania   poglądów
dostrzega   jednak,   że   żadna   praca   nie   jest   skuteczniejsza   i
bardziej kojąca niż zbieranie wszelkiego bólu świata, by go
złagodzić i ofiarować Bogu,

oraz że nie ma postawy, która by wprawiała w większe
uniesienie niż otwarcie się - z Chrystusem i w Chrystusie - na
życzliwość dla wszelkiego cierpienia, na „ współczucie
kosmiczne".

La Vie cosmiąue w: Ecrits du temps de la
Guerre, Grasset, Paris 1965, s. 55-57.
Nieuport, 24 marca 1916

Tym, co mnie pasjonuje w życiu, jest możność przy-

czyniania się do jakiegoś dzieła, do jakiejś realności trwalszej
niż   ja.   W   tym   duchu   i   z   tego   punktu   widzenia   usiłuję   się
doskonalić   i   nieco   lepiej   panować   nad   rzeczywistością.
Niedawna śmierć bliskiej mi osoby, choć bolesna, nie miała
wpływu na te sprawy, te idee, te realności trwalsze i cenniejsze
ode mnie. Z drugiej strony wiara w Opatrzność każe mi ufać,
że   ta   śmierć   przyszła   we   właściwym   czasie   wraz   ze   swą
tajemniczą   szczególną   owocnością   (nie   tylko   dla
nadprzyrodzonego przeznaczenia duszy, ale i dla przyszłego
postępu Ziemi). Po cóż więc lękać się i rozpaczać, skoro to, co
istotne   w   moim   życiu,   pozostało   nie   naruszone,   skoro   jego
linia   ciągnie   się   dalej,   bez   przerwy,   bez   katastrofalnego
zerwania ciągłości?...

Jeśli się czegoś lękam w śmierci, to (czemu miałbym tego

nie wyznać) - oprócz cierpienia, nieznanego, zmiany świata
lub   co   najmniej   zmiany   oblicza   świata.   Powiadasz,   że
realności wiary nie mają tej samej odczuwalnej konsystencji
co   realności   doświadczenia.   A   zatem   nieuchronny   i
opatrznościowy   jest   lęk   i   jakiś   „zawrót   głowy"   na   myśl   o
porzuceniu jednego dla drugiego.

Wówczas jednak powinny wziąć górę adoracja, ufność i

radość uczestniczenia w czymś większym  od nas. Sądzę, że
jeśli   coś   może   złagodzić   ból   umierania,   to   tylko   (wciąż   i
zawsze)   ów   właściwie   pojęty   kult   „biernych   doznań",   o
których tak często mówię. Dzięki śmierci nie wkraczamy w
wielki nurt rzeczywistości wedle koncepcji panteistycz-nych.
Zostajemy jednakże przejęci, zagarnięci, opanowani

przez   Moc   Bożą   -   zawartą   w   silach   wewnętrznej   dezor-
ganizacji  - obecną zwłaszcza w przyciąganiu, które skieruje
naszą   duszę   oddzieloną   na   przyszłe   drogi   jej   przeznaczenia
(równie nieuchronnie jak słońce sprawia, że para unosi się z
wody, którą ogrzewa)... Śmierć oddaje nas całkowicie Bogu,
sprawia, że niejako „przechodzimy w Boga", powinniśmy się
jej - na zasadzie wzajemności - oddać z miłością i ufnością,
gdy bowiem przychodzi, nie pozostaje nam nic innego, jak dać
się całkowicie opanować Bogu i pozwolić Mu kierować nami.
Moje   myśli   powstają   dopiero,   rodzą   się,   gdy  to   piszę;   stąd
nieporadność   wysłowienia,   pozory   (być   może)   banalności   i
chaos. Niemniej sądzę, że można by powiedzieć coś istotnego
o   radości   (zdrowej)   umierania,   o   jej   harmonijnym
współbrzmieniu   z   życiem,   o   głębokim   związku   (a   zarazem
oddzieleniu)  Świata Umarłych  i  Świata Żywych,  o jedności
obydwu w tym samym wszechświecie. Zbyt często traktowano
śmierć jako temat melancholijny, jako przedmiot ascezy, jako
nieco   mglistą   istność   teologiczną...   Trzeba   by   jej   przyznać
miejsce potężnej realności w świecie i stawaniu się, które są
tym   samym   światem   i   tym   samym   stawaniem   się,   które
poznajemy empirycznie.

Genese d'une Pensie, Grasset, Paris 1961, s.
185-187. Menil-sur-Saulx, 13 listopada 1916

Wydało mi się, że jedyną, wspaniałą modlitwą, którą należy

odmawiać   wtedy,   gdy   przestajemy   dostrzegać   drogę   przed
sobą,   są   słowa   Nauczyciela   na   Krzyżu:  In   manus   tuas
commendo   spiritum   meum.  W   ręce,   które   łamały   chleb   i
tchnęły weń życie, które błogosławiły i pieściły, które zostały
przebite (...), w ręce łagodne i potężne, które dosięgają jądra
duszy,   które   kształtują   i   stwarzają;   w   ręce,   przez   które
przepływa   tak   wielka   miłość,   powinno   się   powierzać   swą
duszę,   zwłaszcza   gdy   ktoś   cierpi   lub   jest   zatrwożony.   To
wielkie szczęście i wielka zasługa.

Genese d'une Pensie, wyd. cyt., s. 189.
Menil-sur-Saulx, 23 listopada 1916

Nader kłopotliwym punktem wszelkich rozważań nad

problemem   zła   jest   właściwa   światu   niemożność   doprowa-
dzenia do sukcesu, nie powiem już: najlepszej, lecz znacznej
jego części. W obliczu tej tajemnicy dobrze jest, jak słusznie
zauważyłaś,   poddać   się   potężnej   fali   -   równie   Boskiej,   gdy
unicestwia   nasze   zamiary,   jak   i   wówczas,   gdy   unosi   nas
naprzód.   Czy   w   końcu   najważniejsze   nie   jest   to,   byśmy
pozostawali   w   jedności   z   Bogiem   i   szli   w   tym   kierunku
(obojętnie jakim), który On nam narzuca?  Czyż  odczuwanie
oddziaływania   Tego,   którego   kochamy,   nie   uszczęśliwia   tak
samo wówczas,  gdy nas ono pomniejsza (zgodnie  z planem
Jego Mądrości), jak i wówczas, gdy sprawia, że stajemy się
więksi.   Można   by   tu   przytoczyć   słowa   Blondela,   które   mi
wypisałaś,   i  stwierdzić, że  „oddziaływanie   bliźniego   w nas"
przejawia się częściej jako cierpienie niż jako przyjemność; a
zatem   to   samo   odnosi   się   też   do   związanej   z   tym
oddziaływaniem radości.

Genese d'une Pensie, wyd. cyt., s. 228.
Bagneux, 29 stycznia 1917

Uważam, że analizujesz bardzo trafnie i wnikliwie cier-

pienie związane z zapominaniem tych, których się kocha. Jest
cała dziedzina uczuć dziwnie bolesnych, które dopiero pomału
zaczynam rozumieć; należą do nich i te, o których piszesz, te,
co rozdzierają duszę, przeciwstawiając jej najbardziej żywotne
determinizmy jej najżywotniejszym uczuciom. Czy odczułaś
kiedyś, co to znaczy nie móc dość mocno kochać kogoś, kto
nas kocha w sposób wzruszający i kogo chcielibyśmy kochać
całym sercem (wiesz dobrze, że nie mam na myśli Ciebie)?
Zdarzyło mi się to już i nie znam bardziej wyrafinowanej kary.
A zatem istotnie duszę jak gdyby rozdzierają, rozszarpują siły
sprawiające, że jest ona tym, czym jest, i pozostające, jak się
okazuje, w bardzo

skomplikowanych   relacjach   wzajemnych.   W   związku   ze
wspomnieniem mojego wuja odczuwasz bolesny lęk, walczysz
z sobą. Jedyny sposób, jak powiadasz, to zwrócić wzrok ku
Panu,   Centrum   dusz,   a   następnie   poddać   się,   w   duchu
uwielbienia,   nieubłaganemu,   opatrznościowemu   prawu.
Nawiasem   mówiąc,   jak   wielki   niezbadany   obszar   mógłby
znaleźć,  idąc  w  kierunku  owej   „duszy w  konflikcie  z  sobą
samą", psycholog czy powieściopisarz zdolny do poruszania
się w tych ciemnościach!

Genese d'une Pensie, wyd. cyt., s. 233.
Marne, 5 lutego 1917

Nadeszła chwila próby.
Lecz nie pogrążyło mnie - jak się obawiałem - w naj-

głębszym smutku to, że zderzyłem się z niepewnościami i
ograniczeniami jakichś określonych dóbr. Przeciwnie,
niespodziewana wspaniała radość ogarnęła moją duszę.

Dlaczego, Panie mój?
Dlatego, że gdy załamało się to, co chciałem uczynić

podstawą mojego życia, w osobliwy sposób przekonałem się
niejako doświadczalnie, że mogę polegać tylko na Twojej,
Panie, stałości.

Doznania i rozwój własny są niezbędne, by mógł się

obudzić i rozwijać zmysł mistyczny.  Wszystkie ich uniesienia
są jednak mniej warte niż chłód rozczarowania jako dowód, że
tylko Ty, Boże, możesz być trwałym oparciem. Tylko dzięki
cierpieniu, nie zaś dzięki radości, Twoja Boskość staje się  w
naszym odczuciu  wyższą rzeczywistością, którą jest z natury
rzeczy, którą jednak tak trudno uchwycić, nawet  najbardziej
„wtajemniczonym".

Dlatego też, gdy pewnego dnia (choćby w dniu mojej

śmierci) wszystko wokół mnie zacznie się rozpadać, gdy
zawali się całkowicie gmach badań i uczuć, będący dziełem
mego życia, a z tych ruin wyłoni się niczym nie przesłonięty
obraz Twojej, Panie, trwałości, moje usta

wypowiedzą, z Twoją, Panie, pomocą, słowa pochwały
starożytnej: Io, triumpe! (O tryumfie!)

Le milieu mystiąue w: Ecrits du temps de la
guerre, wyd. cyt., s. 146-147. Oise, 13 sierpnia
1917

Cóż więc takiego jest w cierpieniu, co tak do głębi wydaje

mnie Tobie, Panie?

Dlaczego ogarniała mnie większa radość, gdy mi nakładałeś

więzy, niż wówczas, gdy wyrastały mi skrzydła?

Otóż w Twoich darach, Panie, jedynym składnikiem, który

pobudza moje pożądanie, jest odczucie Twojego
oddziaływania, wrażenie, że dotyka mnie Twoja dłoń.

Bardziej niż wolność, bardziej niż sukces upaja nas, ludzi,

radość ze znalezienia wyższej Piękności, panującej nad nami;
upaja nas radość, że jesteśmy przez nią „opętani".

Gdy działam i rozwijam się zgodnie z mymi pragnieniami,

mogę sądzić, że jestem panem siebie. Gdy jednak poruszam się
pod wpływem Twego działania, nie odczuwam go; wydaje mi
się, że moja łódź jest pozbawiona żagli  i steru. Gdy jednak
zdarzą   się   nagłe   porywy   wiatru,   nagłe   zahamowania,   nagłe
nawroty, które niemalże przewracają łódź, odczuwam w całej
mocy   działanie   siły,   która   mnie   podtrzymuje.   Właśnie   gdy
przeciwstawiasz się moim skłonnościom, gdy je udaremniasz,
Twoja   Wszechmoc,   Boże,   staje   się   rzeczywista   dla   mojego
serca   i   naznacza   mnie   błogosławionym   piętnem   swego
panowania.

Niechże więc będą błogosławione rozczarowania, które

wytrącają nam z ręki puchar, więzy, które sprawiają, że
idziemy tam, gdzie nie mielibyśmy ochoty pójść!

Niech będzie błogosławiony nieubłagany czas, jego nie-

przezwyciężona przemoc, nieunikniona niewola czasu, pły-
nącego zbyt wolno i drażniącego naszą niecierpliwość lub
uciekającego zbyt szybko i sprawiającego, że się starzejemy,
czasu, który się nie zatrzymuje i nie powraca nigdy!

Niechże przede wszystkim będzie błogosławiona śmierć i

okropność   rozproszenia   się   w   energiach   kosmicznych.   W
chwili śmierci potęga tak ogromna jak wszechświat skupia się
na naszym ciele, by je zamienić w proch i nicość; przyciąganie
silniejsze   niż   jakiekolwiek   naprężenie   materialne   działa   na
nasze   dusze,   kierując   je   bez   oporu   ku   przeznaczonemu   im
Centrum. Śmierć sprawia, że całkowicie „tracimy grunt pod
nogami" i jesteśmy zdani wyłącznie na Moce Niebieskie i na
moce Ziemi. Oto ostatnie słowo trwogi mistyka, lecz również
szczyt  jego szczęścia: otwarty dostęp - nareszcie! - do Śro-
dowiska, które opanowuje, unosi i rozpłomienia. I o, triumpe\

Le Milieu mystiąue w: Ecrits du temps de la
guerre, wyd. cyt., s. 150-151. Beaulieu-les-
Fontaines, 13 sierpnia 1917

Moralność jest na ogół uważana za system praktyk i relacji

drugorzędnych pod względem biologicznym,  mniej ważnych i
mniej konkretnych niż relacje materialne czy życiowe. Jest to
niesłuszne.   Wystarczy   zbadać   z   punktu   widzenia
„jednoczącego działania stwórczego" jej znaczenie w ewolucji
istot   żyjących,   aby   się   przekonać,   jak   głębokie   jest
oddziaływanie   „kształtotwórcze"   dobra.   Moralność
chrześcijańska,   bardziej   niż   jakakolwiek   inna,   dzięki   dwu
podstawowym cnotom: czystości i miłości, praktykowanym w
duchu   wyrzeczenia,   jest   niejako   przeznaczona   do   tego,   by
doprowadzić stopniowo do zjednoczenia bytu.

Czystość - dzięki temu, że zwalcza tendencje rozkładowe,

odśrodkowe istoty ludzkiej, a podtrzymuje i wspiera w ich
żmudnych działaniach scalających czynniki duchowe.
Czystość wewnętrznie jednoczy monadę.

Miłość, przeciwnie, skłania istoty ludzkie, by nie zużywały

swych możliwości egoistycznie, lecz udostępniły się, otwarły,
ofiarowały sobie wzajemnie, by się „rozśrod-

kowały"   na   rzecz   wyższego   Centrum   zjednoczenia.  Miłość
jednoczy monady z sobą,  co jest funkcją szczególnie Boską i
opatrznościową   w   świecie,   gdzie   pojawienie   się   intelektu
zapoczątkowało kryzys autonomii i indywidualizmu.

L'Union creatrice w: Ecrits du temps de la
guerre, wyd. cyt., s. 194. Listopad 1917

Jedynie prawdziwa śmierć, dobra śmierć jest paroksyzmem

życia. Można na nią zasłużyć żarliwym wysiłkiem stawania się
coraz czystszym, coraz bardziej „obnażonym" i wysiłkiem
wyrwania się poza strefę, w której jesteśmy zamknięci.

La Grandę Monadę w: Ecrits du temps de la
guerre, wyd. cyt., s. 246. Vertus, 15 stycznia
1918

Niedostatek, jaki znajduję w naturze, niemalże cierpiąc

fizycznie   z   tego   powodu,   to   nieuchronna  powierzchowność
empirycznego   jej   poznania,   jakie   tu   na   Ziemi   jest   dla   nas
możliwe.   Wszelka  nowość,  jaką   udaje   się   nam   odkryć   lub
uzyskać, mieści się w obszarze z góry ograniczonym naszymi
zdolnościami.   Gdy   tylko   dowier-cimy   się   do   pewnej
głębokości,   natrafiamy   na   litą   skałę;   stale   napotykamy
nieprzekraczalne   bariery,   które   można   przeskoczyć   tylko   w
rezultacie   całkowitej   transformacji   organicznej,   takiej,   jaką
może przynieść jedynie śmierć. Natura budzi w nas pragnienie
śmierci;   chcemy   umrzeć,   by   wreszcie   zobaczyć,   co   w   niej
naprawdę   jest   (umrzeć   śmiercią   będącą   kresem   życia
dojrzałego   w   sposób   przewidziany   przez   Opatrzność,
dodajemy,   by   pozostać   w   zgodzie   ze   zdrowym   rozumem   i
doświadczeniem) - oto, jak mi się zdaje, ostatni etap ewolucji
uczuć wobec rzeczywistości. Byłem nieco zaskoczony, kiedy
znalazłem wyraz tego uczucia u Baudelaire'a

w Kwiatach zła (oczywiście nieco skażony dyletanty-zmem i
pesymizmem): „Umrzeć, ażeby wreszcie dosięgnąć nowego".

Genese d'une Pensie, wyd. cyt., s. 277-278.
Vauciennes, 12 lipca 1918

W sumie nie naraziłem się tym razem na poważniejsze

niebezpieczeństwo   ani   nie   dokonałem   żadnego   wielkiego
czynu.   Może   właśnie   dlatego   odczułem   dotkliwiej   niż
kiedykolwiek   „cień   śmierci"   i   niebezpieczny   dar,   jaki   nam
ofiarowuje   istnienie:   nieuchronne   zbliżanie   się   do   nieunik-
nionego kresu materialnego, sytuacja, z której nie ma innego
wyjścia   niż   cielesna   dekompozycja...   Sądzę,   że   nigdy   nie
wydało  mi się to tak realne...  Zrozumiałem  wówczas nieco
lepiej bolesny lęk Jezusa w Wielki Czwartek... Tym wyraźniej
dostrzegłem środek zaradczy: powierzyć się z wiarą i miłością
przyszłości   Bożej   (stawaniu   się),   która   jest   „najbardziej
rzeczywista",   „najbardziej   żywa",   w   której   najbardziej
przerażające   jest   to,   że   w   najwyższym   stopniu   „czyni
wszystko   nowym"   (a   więc,   że   jest   najbardziej   twórcza,
najcenniejsza).

Genese d'une Pensee, wyd. cyt., s. 300.
Carlepont, 28 sierpnia 1918

Ufność do Boga (a więc i do podtrzymywanego przez Niego

istnienia), nie przekreśla śmierci; czyni z niej jednak przejście
do większego życia. (...) Z im mocniejszą wiarą damy się
zabrać śmierci, tym snadniej udostępni nam ona szczególnie
wysoką postać istnienia...

Genese d'une Pensee, wyd. cyt., s. 307.
Moyvillers, 12 września 1918

Chorobę, grzech, pod których wpływem załamują się ludzie

słabego ducha, wierzący, jeśli naprawdę wierzy, może uczynić
elementami operacji, w wyniku której jego świat staje się
bardziej uświęcający i bardziej Boży. Chrze-

ścijanin może opanować, uczynić swoim, spożytkować to, co
dla innych jest trucizną, i uzyskać dzięki temu pewne
„powiększenie" życia.

... W obliczu praktycznej niepewności jutra trzeba zawierzyć

-   kosztem   pewnego   ryzyka   wewnętrznego   -   Opatrzności
(uważając ją za równie realną fizycznie jak przyczyny naszego
niepokoju). W cierpieniu spowodowanym  przez doznane zło,
wśród   wyrzutów   sumienia   wobec   popełnionego   błędu,   w
rozdrażnieniu   wskutek   niewykorzystania   okazji   trzeba   się
zmusić do wierzenia bez wahania, że Bóg jest dość potężny, by
zmienić  to   zło  w   dobro.   Nawet   jeśli   na   pozór   należałoby
postępować  inaczej,   trzeba   działać  bez  zastrzeżeń,  tak  jakby
czystość,   pokora,   łagodność   były   jedynymi   kierunkami,   w
jakich może się rozwijać nasze istnienie.

W półmroku śmierci trzeba się zmuszać do nieodwraca-nia

wzroku do przeszłości i do wypatrywania w ciemnościach
jutrzenki Bożej...

La Foi ąui operę w: Ecrits du temps de la
guerre, wyd. cyt., s. 323, 328. Chavannes-sur-
1'Etang, 28 września 1918

Odtąd, opierając się na solidnych podstawach naturalnych,

czyli   na   żywej   przyrodzonej   zdolności   do   rozwoju   i
samozaparcia,   Chrystus   będzie   działał   (zwłaszcza   poprzez
cierpienie), wchodząc w dusze, a raczej  zajmując ich miejsce
(„doprowadzając   je   do   ekstazy").   Dla   istoty   stworzonej
opanowanej przez Jezusa przychodzi chwila, gdy trzeba sobie
powiedzieć:  Oportet illum crescere, me autem minui.  Jest to
godzina  specyficznie chrześcijańskiej  operacji, w toku której
Chrystus,   zachowując   skarby   natury   ludzkiej,   pozbawia
człowieka egoizmu i zabiera mu jego serce.  Jest to bolesna
godzina   dla   niższych   natur   poddanych   działaniu
pomniejszających sil tego świata, a godzi-

na szczęścia dla człowieka oświeconego przez wiarę, który
czuje się wyzuty z siebie samego, czuje, że umiera mocą
Komunii.

Forma Christi w: Ecrits du temps de la guerre,
wyd. cyt., s. 346, Strasburg, 22 grudnia 1918

Mimo wszystko uderzający jest dla mnie nacisk, z jakim

Kościół przy każdej sposobności powtarza, iż  Christus factus
est   obediens   usąue   ad   mortem   crucis.  Oczywiście   jest   to
dokładnie   określone   głębokie   znaczenie   Krzyża:
posłuszeństwo,   poddanie   się   prawu   życia.   Trudzić   się   cier-
pliwie aż do śmierci, akceptować wszystko w duchu miłości,
nawet   śmierć   -   oto   istota   chrześcijaństwa.   Mocniej   niż
kiedykolwiek   nalegam,   byś   porzuciła   wszelkie   zbędne   żale
dotyczące   przeszłości   i   wszelkie   niejasne   niepokoje   co   do
przyszłości.   Skoncentruj   się   wyłącznie   na   tym,   by   być
posłuszną   Bogu,   w   miarę   jak   z   dnia   na   dzień   będzie   się
ujawniała Jego wola.

Genese d'une Pensee, wyd. cyt., s. 384. Paryż,
Wielki Piątek (20 kwietnia) 1919

Rozumiem Pani niepokój co do tego, czy stanie Pani na

wysokości  zadania. Jest to jedno z poważniejszych  cierpień
ludzkich. Trzeba mu spojrzeć prosto w twarz, w prawdzie i w
świetle Boga, ponieważ żyjemy w promieniach tego słońca.
Niech  się Pani nie gubi  w jałowych  rozważaniach  nad swą
rzeczywistą   wartością.   Niech   Pani   sobie   powie   w   sposób
kategoryczny, że dla zapewnienia sukcesu ogromnemu dziełu
stworzenia   Bóg   potrzebuje   tylko   jednego:   tego,   by   każdy
zrobił wszystko, na co go stać. Gdy dajemy z siebie wszystko,
jesteśmy  w   najwyższym   stopniu  zjednoczeni   z   Bożym
działaniem stwórczym i nie możemy być bardziej użytecznymi
pomocnikami. Niech Pani dobrze zrozumie niezwykle istotną
prawdę: jedno tylko jest ważne w naszym istnieniu (aby nasze
życie było pełne), a miano-

wicie to, byśmy się zawsze znajdowali w wymaganym  przez
Boga   miejscu,   wyznaczanym   w   każdej   chwili   przez   stan
równowagi   pomiędzy   naszym   wysiłkiem   (aby   osiągnąć
określony   cel   i   rozwijać   się)   a   oporem,   jaki   stawia
rzeczywistość,   która   nas   ogranicza.   Znajdując   się   w   takim
miejscu,   jesteśmy   we   wszechświecie   atomem   wiernym   i   w
najwyższym   stopniu   użytecznym,   prawdziwie   złączonym   z
Ciałem i z Sercem Chrystusa. Nie mamy wpływu na inspirację
ani na naszą inteligencję, nie zapominajmy jednak o korzyści,
jaką  może  przynieść   zdolność  wzmagania   naszych  intencji   i
naszej   wiary.   Im   dłużej   nad   tym   rozmyślam,   tym   bardziej
utwierdzam się w przekonaniu, że pod tym  względem  nasze
możliwości są niezwykłe. Im mniej będzie się Pani czuła silna i
pewna siebie, tym bardziej musi Pani w sobie umacniać wizję
Wszechobecnej  Istoty,  której  ofiarowała  Pani   swoje  wysiłki.
Najskromniejszy   wysiłek   dokonany   z   pełną   miłości
świadomością,   że   działamy   (fizycznie)   w   Chrystusie,
oddziałuje na rzeczywistą tkankę świata silniej niż jakikolwiek
czyn   czysto   „ludzki".   Innymi   słowy,   chciałbym   Pani
powiedzieć:   trzeba   kompensować   odczuwane   braki   własne
podwojeniem życia wewnętrznego, „życia mistycznego".

Lettres a Leontine Zanta, Desclee De Brou-
wer, Paris 1965, s. 65-66. Tiensin, 12 grudnia
1923

Wyobraźmy sobie ocean wszystkich ludzkich namiętności,

oczekiwań,   cierpień,   radości.   Każdy   człowiek   jest   kroplą   w
tym oceanie. Chrystus zanurzył się w tym ogromnym morzu,
chłonął wszystkimi porami ludzkie doświadczenia i wszystkie
uczynił   swoimi.   Przelał   to   burzliwe   morze   w   swoje   serce,
ujarzmił je w sobie, nadając jego falowaniu, jego przypływom i
odpływom   swój   własny   rytm.   Oto   sens   żarliwego   życia
dobrotliwego,   rozmodlonego   Chrystusa.   Oto   niezgłębiona
tajemnica Jego Męki. Oto niezrównana zasługa Jego śmierci na
krzyżu.

Śmierć wzięta w oderwaniu jest czymś gorszącym; jest

klęską, ślepym odwetem niedostatecznie ujarzmionych sił - na
duszy, która ogranicza ich autonomię. Śmierć pojawia się w
świecie   jako   najgorsza   ze   słabości,   jako   najgroźniejszy   z
nieprzyjaciół. Jednakże, pomimo tej pierwotnej skazy, może
mieć   pozytywne   znaczenie   i   głębszy   sens   w   ramach
stwórczych procesów jednoczących. Dla istoty ludzkiej śmierć
jest w zasadzie powrotem do mnogości. Może ona jednak być
dla niej również przemianą niezbędną do przejścia pod władzę
duszy   wyższej.   Chleb,   który   spożywamy,   zdaje   się   ulegać
rozkładowi, niemniej jednak staje się naszym ciałem. Czy nie
są   więc   możliwe   takie   procesy   rozkładu,   w   toku   których
elementy pozostają nadal pod wpływem jedności i rozpadają
się tylko po to, by się przekształcić? (...)

Nim śmierć fizjologiczna (w świecie ludzkim jest to

pozostałość   panowania   mnogości),   mogła   zostać   przekształ-
cona w czynnik zjednoczenia, skazane na nią monady musiały
(była to konieczność fizyczna), nauczyć się odnosić do niej z
pokorą,   miłością,   a   przede   wszystkim   z   ufnością.   Musimy
intelektualnie   i   biologicznie   przezwyciężyć   lęk   przed
unicestwieniem. Chrystus, doświadczywszy osobiście śmierci
jednostkowej,   zmarłszy   świątobliwie   śmiercią   ziemską,
sprawił, że nasze zapatrywania i nasze obawy uległy niejako
odwróceniu. Zwyciężył śmierć. Nadał jej (fizycznie) charakter
metamorfozy. Z Nim poprzez śmierć świat zyskał dostęp do
Boga (...).

Umieranie poprzez czyn

Taka jest w istocie rzeczywista logika działania, że

nie  możemy  zawładnąć   sobą  i   stać  się   większymi,   jeśli  po
trosze   nie   odumrzemy   samych   siebie.   Działać   szlachetnie   i
pożytecznie   -   to,   jak   powiedzieliśmy,   jednoczyć   się.   Lecz
jednoczyć się - to przekształcać się w coś większego.

A   zatem   działać   -   to   naprawdę   wydobywać   się   z   material-
ności, z tego, co bezpośrednio dane, przezwyciężać egoizm i
zagłębiać się w rzeczywistość powszechną, która się tworzy.
To   nieco   skomplikowane   sformułowanie   stanowi   odbicie
najpowszedniejszego   i   najpowszechniejszego   ludzkiego
doświadczenia: męki towarzyszącej wysiłkowi.

Nie ma większej męki niż wysiłek, zwłaszcza wysiłek

duchowy. Zapytajcie mistrzów ascezy, które z umartwień jest
największe,   najskuteczniejsze   i   najwznioślejsze.   Wszyscy
zgodnie   odpowiedzą,   że   jest   to   praca   nad   rozwojem
wewnętrznym,   wysiłek   niezbędny   do   tego,   by   się   od   siebie
oderwać,   by   siebie   przezwyciężyć,   prześcignąć,   pozostawić
samego   siebie   za   sobą.   Droga   każdego   istnienia   indywidu-
alnego,   jeśli   jesteśmy   wierni   sobie,   usiana   jest   skorupami
porzuconymi po każdej kolejnej przemianie. Cały wszechświat
pozostawił   za   sobą   szereg   stanów,   które   by   mu,   być   może,
dogadzały, które jednak musiał porzucić, bo musiał rosnąć. To
wspinanie   się   w   górę,   któremu   towarzyszy   nieustannie
ogołacanie się, jest już drogą krzyżową.

Mój wszechświat w: Pisma wybrane I V
Pax, Warszawa 1967, s. 43 ns. Tiensin, 25
marca 1924

Umieranie poprzez doznania

Trzeba z wielką uwagą, bardzo starannie roz-

graniczyć  dwie fazy w procesie urzeczywistnienia się wokół
nas woli Bożej, czyli uruchamiania przyczyn wtórnych przez
Chrystusa   Wszechrzeczy.   Ziemskie   uwarunkowania   -
zwłaszcza te, co nas krępują, pomniejszają, zabijają - nie są
same   w   sobie,   w   sposób   bezpośredni   Boskie;   Bóg   ich
bynajmniej   nie   pragnie.   Są   one   przejawami   niezupełności   i
nieładu   szpecącego   niecałkowicie   zjednoczone   stworzenie.
Dlatego też nie podobają się Bogu, który walczy z nimi od
początku wraz z nami (i w nas)

i zatryumfuje kiedyś nad nimi. Ponieważ jednak czas naszego
indywidualnego istnienia jest niczym w porównaniu z powolną
ewolucją   Chrystusa   Wszechrzeczy,   nie   będzie   nam   dane
oglądać Jego ostatecznego zwycięstwa podczas naszego życia
na  Ziemi. Nasz  mozolny rozwój  jest  stale w jakiejś mierze
dezorganizowany   i  hamowany  i  każdego   z  nas  czeka  nieco
wcześniejsze   lub   nieco   późniejsze   zniedołężnienie   i   śmierć.
Chrystus nie może jednak ponieść klęski. W jaki więc sposób
wszechmoc,   którą   posiada   z   racji   swej   funkcji   kosmicznej,
„wyrówna straty", zbawiając i uświęcając wszystkie posłuszne
składniki Jego wzrastającego Ciała? Dokona się to w wyniku
cudownej  metamorfozy.  Słowo   Wcielone   włada   tym
wszystkim,  co nas ogranicza  i pomniejsza, a często w toku
powszechnego   procesu   przemian   kosmicznych   nie   może
zniweczyć  (tak  jak wytrawny artysta-rzeźbiarz  wykorzystuje
skazy na marmurze), i przenosi te niedomogi (nie zmieniając
ich) na wyższy stopień naszej spirytualizacji. Dlatego też, gdy
po nieustępliwej walce o własny rozwój i o zwycięstwo na-
trafiamy   na   przeciwne   siły   świata   i   ponosimy   porażkę,
wówczas,  jeśli wierzymy,  potęga, z którą się zmagamy, nagle
przestaje być  ślepą czy zgubną mocą. Wroga materia znika.
Zamiast niej mamy przed sobą Boskiego Pana Wszechświata,
który „pod postacią i pod pozorami" wydarzeń - bez względu
na to, jakie one są - kształtuje nas, uwalnia nas od egoizmu,
przenika w głąb nas (...).

Niekiedy Chrystus posługuje się naszymi niepowodzeniami

i  nieszczęściami, by nas  skierować  na  drogę,  która  wiedzie
wyżej,   na   drogę   doskonalenia   przez   doświadczenia.   Iluż
świętych   zawdzięcza   swą   świętość   klęsce   poniesionej   w
jakiejś   ziemskiej   dziedzinie!   Często   jednak   naszych
pomniejszeń i niepowodzeń nie wynagradza żadna uchwytna
korzyść - nawet duchowa. Wówczas bardziej niż kiedykolwiek
zaufajmy Bogu. Świat może osiągnąć Boga,  in Christo Jesu,
tylko w wyniku całkowitego przetworzenia, podczas którego
wszystko powinno pozornie ulec całkowitemu unicestwieniu,
bez żadnej widocznej rekom-

pensaty   (w   porządku   ziemskim).   Gdy   spadnie   na   nas   taka
śmierć   -   nagła   czy   powolna   -   otwórzmy   serce   nadziei   na
zjednoczenie.   Moc,   która   ożywia   świat,   włada   nami   teraz
całkowicie, bardziej niż kiedykolwiek przedtem.

Mój wszechświat w: Pisma wybrane, wyd.
cyt., s. 46-48. Tiensin, 25 marca 1924

Całe moje życie wewnętrzne jest ukierunkowane na

zjednoczenie i utwierdza się coraz bardziej w zjednoczeniu z
Bogiem znajdowanym we „wszystkich siłach wewnętrznych i
zewnętrznych   tego   świata".   Aby   jednak   ta   postawa   była
skuteczna,   nie   należy  niczego  wykluczać   z   owych   sił   -   ani
śmierci,   ani   „prześladowania"   w   dziedzinie   idei.   Wszystko
może się przeistoczyć w Panu naszym, jeśli tylko wierzymy.

Lettres a Leontine Zanta, wyd. cyt., s. 73.
Linn-Si (Mongolia Wschodnia), 20 maja
1924

Śmierć egoizmu - to uświadomienie sobie, że jesteśmy

elementami wszechświata, który (jeśli wolno mi się tak
wyrazić) personalizuje się, jednocząc się z Bogiem (nie mówię:
stając się Bogiem). Wtedy już nie siebie kochamy w sobie.

Accomplir l'Homme, Grasset, Paris 1968,
s. 43. Pekin, 13 czerwca 1926

Zło powinno zostać pochłonięte przez naddatek wierności.

List do Edouarda Le Roy. Tiensin, 24 stycz-
nia 1927

W naszym dzisiejszym wszechświecie nic - to aż nazbyt

oczywiste - nie może się całkowicie oprzeć siłom śmierci;
wszystko musi prędzej czy później przed nimi ustąpić. Pani

umiłowanie życia jest siłą zdrową i wspaniałą. Powinna Pani
zazdrośnie   strzec   tego   ducha   oporu   wobec   pomniejszeń
fizycznych, który Pani pomaga znosić zło. W Pani postawie
brak   jednak   jeszcze   czegoś:   nie   udało   się   Pani   jeszcze
pokochać  wszelkiego  życia,  całego wszechświata, a tylko pod
tym warunkiem potrafimy zaakceptować (kiedy nieuchronnie
przyjdzie   chwila)   to,   że   się   (pozornie)   pomniejszymy   i
przejdziemy   gdzie   indziej,   we   wszechświat   z   uczuciem
miłości.  Powinniśmy walczyć   wszelkimi   siłami  ze  śmiercią,
jest to bowiem podstawowy obowiązek żywych. Kiedy jednak
wskutek pewnego stanu rzeczy (zapewne przejściowego, lecz
nierozerwalnie   związanego   z   procesem   rośnięcia   świata)
przychodzi  śmierć,  musimy być  zdolni  do tego  paroksyzmu
wiary w życie, który sprawia, że poddajemy się śmierci, niby
spadaniu w sferę życia wyższego. Tak bardzo kochać życie,
tak bardzo mu ufać, że przyjmujemy je radośnie, rzucamy się
w nie nawet poprzez śmierć - oto jedyna postawa, która może
Panią napełnić spokojem i umocnić - kochać do szaleństwa coś
większego   od   siebie.  Wszelkie   zjednoczenie,   szczególnie   z
czymś   lub   kimś   większym,   pociąga   za   sobą   coś   w   rodzaju
„odumarcia samego siebie". Ze śmiercią można się pogodzić,
jeśli   jest  ona  dla  nas  przejściem  (fizycznie   niezbędnym)  do
zjednoczenia, warunkiem metamorfozy.

Accomplir l'Homme, wyd. cyt., s. 97-98.
Marsylia, 2 października 1927

Nadeszła odpowiednia chwila, by rozpatrzyć negatywną

stronę naszego życia. Tu, jakkolwiek daleko sięgałby nasz
wzrok, nie widać żadnego szczęśliwego rozwiązania, żadnego
zadowalającego zakończenia spotykających nas niepowodzeń.
Łatwo nam zrozumieć, że Bóg uchwytny jest w życiu, we
wszelkim życiu. Lecz czy Bóg może także znajdować się w
śmierci, we wszelkiej śmierci? Oto nader kłopotliwe pytanie.
A jednak jest to pytanie, na które musimy odpowiedzieć ze
zwykłego, praktycznego punktu

widzenia pod groźbą, że pozostaniemy ślepymi na to, co jest
najbardziej chrześcijańskie w perspektywach chrześcijańskich,
a także pod groźbą pozbawienia łączności z Bogiem jednej z
najrozleglejszych i najbardziej podatnych na wpływy dziedzin
naszego życia.

Wobec sił destrukcyjnych jesteśmy naprawdę bezsilni. Ich

liczba jest ogromna, ich formy nieskończenie różnorodne, ich
oddziaływanie nieustanne. W celu nadania większej precyzji i
właściwego kierunku naszym rozważaniom podzielimy siły te
na dwa rodzaje, odpowiadające dwóm postaciom, pod jakimi
ukazały nam się poprzednio siły konstrukcyjne, mianowicie na
siły destrukcyjne pochodzenia wewnętrznego i siły
destrukcyjne pochodzenia zewnętrznego.

Doznania powstałe pod wpływem destrukcyjnych sił

zewnętrznych   -   to   wszystkie   nasze   niepowodzenia.   Przed-
stawmy sobie w myśli  przebieg naszego  życia,  a uprzytom-
nimy   sobie,   jak   napływają   one   ze   wszystkich   stron.   Oto
zagradzająca drogę bariera, oto oddzielający mur. Oto kamień
zmuszający do zboczenia z drogi lub przeszkoda, która łamie
człowieka.   Oto   mikroby   zabijające   ciało   lub   nieuważnie
rzucone słowo zatruwające ducha. Wypadki, przypadki różnej
wagi  i różnego  rodzaju (niedostatek, nieoczekiwany wstrząs,
kalectwo, śmierć) niby bolesna interferencja świata „innych"
rzeczy i świata przez nas roztaczanego. A jednak, gdy grad,
ogień, złoczyńcy pozbawili Hioba wszystkich bogactw i gdy
stracił całą rodzinę, szatan mógł powiedzieć do Boga: „Życie
za   życie,   człowiek   gotów   jest   wszystko   utracić,   byle   tylko
ocalił siebie. Dotknij tylko ciała sługi Twego, a zobaczysz, czy
będzie Cię błogosławił". W pewnym sensie to mało ważne, że
tracimy rzeczy, gdyż  zawsze możemy sobie wyobrazić, iż je
odzyskamy. Straszne natomiast jest to, że my odchodzimy od
rzeczy przez wewnętrzne i nieodwracalne malenie.

Po ludzku rzecz biorąc, doznania powstałe pod wpływem sił

destrukcyjnych oddziałujących od wewnątrz stano-

wią najtragiczniejszy, rozpaczliwie bezużyteczny osad naszego
życia. Jedne z nich czyhały na nas i dotknęły nas, gdyśmy po
raz pierwszy ujrzeli światło dzienne - ułomności przyrodzone,
upośledzenie   fizyczne,   intelektualne   czy   moralne   -   wskutek
czego   od   urodzenia   na   całe   życie   zostało   bezlitośnie
ograniczone pole naszego działania, naszych radości, naszego
widzenia.   Inne   staną   później   na   naszej   drodze.   Pojawią   się
nagle   w   postaci   jakiegoś   wypadku   lub   zaczają   się   jak
rozwijająca   się   w   ukryciu   choroba.   Wszyscy   pewnego   dnia
uświadomiliśmy   sobie   lub   uświadomimy,   że   któryś   z   tych
procesów  rozkładu usadowił  się w samym  centrum  naszego
życia.   Jest   to   bądź   bunt   lub   rozpad   komórek   ciała,   bądź
elementy   samej   naszej   osobowości   zdają   się   rozprzęgać   i
usamodzielniać.   I   wtedy   stajemy   się   bezsilnymi   świadkami
słabości, buntu, wewnętrznej tyranii w dziedzinie, w której na
nic się nie zda żadna przyjazna pomoc. A jeśli przypadkiem w
mniejszym lub większym stopniu unikniemy krytycznych form
tej inwazji niszczącej w bezwzględny sposób siły, światło lub
miłość,   którymi   żyjemy,   to   jeszcze   pozostanie   powolna   i
zasadnicza zmiana na gorsze, której ujść nie zdołamy: wiek,
starość,   odbierające   nam   z   sekundy   na   sekundę   coś   z   nas
samych po to, aby nas zbliżyć do kresu. Czas, który kładzie
kres   posiadaniu,   czas,   którego   nie   można   radośnie
wykorzystać, czas, który czyni z nas wszystkich skazanych na
śmierć - jakże strasznym doznaniem jest przemijanie czasu...

W śmierci tak jak w oceanie łączą się nasze nagłe lub

stopniowe malenia. Śmierć jest streszczeniem i dopełnieniem
wszystkich   naszych   pomniejszeń   -   jest   ona   złem,   zwykłym
złem fizycznym w tej mierze, w jakiej organicznie wynika z
mnogości materialnej, w której jesteśmy zanurzeni, lecz jest
także   złem   moralnym   o   tyle,   o   ile   ta   nie   uporządkowana
mnogość, źródło wszelkich trudności i wszelkiego skażenia,
zrodziła   się   w   społeczeństwie   lub   w   nas   samych   wskutek
niewłaściwego użytkowania naszej woli.

Przezwyciężmy śmierć, odkrywając w niej Boga! A tym

samym Bóg zamieszka w naszym sercu, w najtajniejszym
zakątku, mogącym, zdawałoby się, ujść Jego uwagi (...)•

Chrystus zwyciężył śmierć, nie tylko kładąc kres spus-

toszeniom   przez   nią   czynionym,   lecz   także   odwracając   jej
oścień.   Na   mocy   Zmartwychwstania   nic   już   nie   musi
nieodwracalnie zabijać, lecz wszystko w naszym życiu może
stać   się   błogosławionym   dotknięciem   rąk   Bożych,
błogosławionym oddziaływaniem woli Boga. W każdej chwili -
jakkolwiek rozpaczliwa wskutek naszych błędów czy wskutek
okoliczności   byłaby   nasza   sytuacja   -   możemy   się   podnieść,
wprowadzić   na   nowo   ład   w   otaczającym   nas   świecie   i
pomyślnie  rozpocząć   nowe  życie.  Diligentibus  Deum   omnia
convertuntur   in   bonum.  Oto   fakt   przerastający   wszelkie
wyjaśnienia i wszelką dyskusję (...).

Zapytajmy więc, w jaki sposób i pod jakimi warunkami

nasze pozorne umieranie, czyli ubytek naszego istnienia, może
być włączone w budowanie wokół nas Królestwa i środowiska
Bożego.   Aby   odpowiedzieć   na   to   pytanie,   wyodrębnimy
myślowo dwie fazy,  dwa takty w procesie zmierzającym  do
przeobrażenia  naszych   pomniejszeń.  Pierwszy z  tych   taktów
polega   na   zwalczaniu   zła.   Drugi   dotyczy   upadku   i   jego
przeobrażenia.

Doznania pomniejszające w: Środowisko Boże,
IW Pax, Warszawa 1967, s. 49-53. Tiensin,
listopad 1926-marzec 1927

W cierpieniu chrześcijanin zwykł mówić: „Bóg mnie

dotknął". Powiedzenie to jest w najwyższym stopniu słuszne.
Lecz w swej prostocie obejmuje ono złożony szereg czynności
i tylko z ich zakończeniem człowiek ma prawo tak powiedzieć.
W historii naszych spotkań ze złem nie należy oddzielać tego,
co scholastycy nazywają „skłonnościami natury", lecz od razu
na początku należy stwierdzić: „Bóg pragnie mnie wyzwolić
od tego pomniejszenia, Bóg chce, bym pomógł Mu odsunąć
ode mnie ten kielich".

Zwalczać zło, sprowadzać zagrażające nam zło do minimum
(nawet zwykłe zło fizyczne) - to niewątpliwie pierwszy odruch
naszego Ojca, który jest w niebie; rzeczą niemożliwą byłoby
pojmować Go w inny sposób, a tym bardziej kochać Go.

Wyznajemy ściśle ewangeliczny i słuszny pogląd na te

sprawy,   gdy   przedstawiamy   sobie,   że   Opatrzność   czuwa   w
ciągu wieków nad tym, by oszczędzić światu cierpień i koić
jego   rany.   Zaprawdę,   to   Bóg,   zgodnie   z   ogólnym   rytmem
postępu,   powołuje   w   ciągu   wieków   do   życia   wielkich
dobroczyńców   i   wielkich   lekarzy.   To   On   inspiruje   -   nawet
wśród   niewierzących   -   poszukiwania   tego   wszystkiego,   co
przynosi   ulgę   i   co   leczy.   Czy   ludzie   nie   rozpoznają
instynktownie   tej   Boskiej   Obecności,   ludzie,   których
nienawiść znika i sprzeciw ustaje u stóp każdego, kto leczy ich
ciała lub dusze? Nie wątpmy w to. W pierwszym momencie
zbliżania się cierpienia nie możemy odnaleźć Boga inaczej niż
przeciwstawiając się temu, co na nas spada, i stwarzając sobie
możliwości   uniknięcia   tego   zła.   Im   silniej   odeprzemy
cierpienie

, tym bardziej zbliżymy się jednocześnie całym

sercem i ze wszystkich swych sił do serca i do działania
Bożego.

Pozostając w przymierzu z Bogiem, mamy pewność, że

zawsze ocalimy swą duszę. Lecz wiemy aż nazbyt dobrze, iż
nic nie daje nam gwarancji, że nigdy nie zaznamy cierpienia
lub że unikniemy załamań wewnętrznych, które w naszym
mniemaniu zubożają nasze życie. W każdym

' Oczywiście, bez buntu i goryczy, lecz z wybiegającą w przyszłość intencją

ostatecznego wzięcia na siebie tego cierpienia i pogodzenia się z nim. Bez
wątpienia,   trudno   jest   oddzielić   obydwie   „skłonności   natury",   nie
zniekształcając   w   niczym   ich   opisu.   Zauważmy   jedynie,   że   skłonność
początkowego   stadium   polegającego   na   przeciwstawieniu   się   złu   jest
oczywista   i   wszyscy   są   co   do   tego   zgodni.   Niepowodzenie   będące
następstwem   lenistwa,   choroba   spowodowana   nieuzasadnionym   brakiem
rozwagi itd. nie mogą uchodzić w niczyich oczach za bezpośrednią wolę Bożą
(przypis autora).

razie wszyscy się starzejemy i wszyscy umrzemy. Znaczy to, że
w tym czy innym momencie - niezależnie od tego, jak silny
byłby nasz sprzeciw - odczujemy, że napór sił destrukcyjnych,
któremu się przeciwstawiliśmy, zwycięża powoli nasze siły
życiowe i pokonuje nas fizycznie. Lecz jak możemy przegrać
walkę, skoro Bóg walczy wraz z nami? Co oznacza ta porażka?

Problem zła, czyli problem pogodzenia spotykających nas

ciosów,   nawet   po   prostu   fizycznych,   z   dobrocią   i   mocą
stwórczą pozostanie zawsze dla naszych umysłów i serc jedną z
najbardziej niepokojących tajemnic wszechświata. Zrozumienie
cierpień   istoty   stworzonej   (podobnie   jak   kary   potępionego)
byłoby możliwe, gdyby dana nam była możliwość oceny natury
i   wartości   „Bytu,   w   którym   uczestniczymy",   a   tej   mieć   nie
możemy   z   braku   porównania.   Domyślamy   się   jednak,   że   z
jednej   strony   podjęte   przez   Boga   dzieło   zespolenia   się   z
istotami stworzonymi wymaga powolnego ich przygotowania,
w   toku   którego  (już   istniejące,   lecz   nie   posiadające   jeszcze
pełni   istnienia)  nie   mogą   one   z   samej   swej   natury   uniknąć
ryzyka   (zwiększonego   przez   grzech   pierworodny),   jakie
pociąga za sobą niedoskonała organizacja mnogości w nich i
wokół   nich:   z   drugiej   zaś   strony,   ponieważ   ostateczne
zwycięstwo dobra nad złem może nastąpić tylko w całościowej
organizacji   świata,   przeto   nasze   indywidualne   egzystencje,
nieskończenie   krótkie,   nie   będą   mogły   skorzystać   na   tym
padole   z   dobrodziejstw   Ziemi   Obiecanej.   Podobni   jesteśmy
żołnierzom ginącym w czasie szturmu, który przyniesie pokój.
Bóg więc nie zostaje zwyciężony w następstwie naszej klęski,
gdyż   jeśli   nawet   się   wydaje,   że   zostaliśmy   pokonani
indywidualnie, to jednak świat, w którym rozpoczniemy nowe
życie, zwycięża przez naszą śmierć.

Lecz ten pierwszy aspekt zwycięstwa Bożego, dostatecznie

upewniający   o  wszechmocy  Jego   ramienia,   uzupełniają   inne
okoliczności, może bardziej bezpośrednie, a w każdym  razie
bezpośredniej   i   skuteczniej   przekonujące   nas   o   Jego
powszechnym panowaniu. Bóg nie może, nawet na

mocy swej doskonałości, sprawić

, by elementy świata będą-

cego na drodze rozwoju - a przynajmniej na drodze wstępu-
jącej - uniknęły potknięć i upadków, nawet natury moralnej:
necesse   est   enim   ut   veniant   scandala.  A   więc   Bóg   będzie
wyrównywał  sobie  stratę   -  będzie  rewanżował  się,  jeśli   tak
można   powiedzieć   -   zmuszając   do   służenia   dobru   swych
wiernych nawet zło, którego nie pozwala Mu jeszcze zniwe-
czyć obecny stan stworzonej rzeczywistości. Tak jak artysta,
który potrafi wykorzystać skazę lub niedoskonałość materiału,
by  wydobyć  z   rzeźbionego   kamienia  lub  odlewanego  brązu
bardziej   wyszukane   linie   lub   piękniejszy   dźwięk,   tak   samo
Bóg - jeśli Mu tylko zawierzymy z miłością - nie oszczędzając
nam   stopniowego   umierania   ani   ostatecznej   śmierci,   sta-
nowiących   w   zasadzie   część   naszego   życia,   przeobraża   je,
włączając je w całość doskonalszego planu. I przeobrażeniu
temu podlegają nie tylko nie dające się uniknąć nieszczęścia,
lecz i nasze występki, nawet najbardziej rozmyślne, jeśli tylko
za nie żałujemy. Dla tych, którzy szukają Boga, nie wszystko
jest dobre bezpośrednio, lecz wszystko może się takim stać.
Omnia convertuntur in bonum.

W drodze jakiego procesu, przez jakie fazy Bóg prze-

prowadza to cudowne przeobrażenie naszych słabości w
doskonalsze życie? Na podstawie analogii do tego, czego sami
potrafimy dokonać, oraz na podstawie rozważań nad postawą i
praktycznymi poczynaniami Kościoła w odniesieniu do
ludzkiego cierpienia możemy spróbować pewnych domysłów.

Można by powiedzieć, że są trzy główne sposoby, jakimi

posługuje się Opatrzność, przeobrażając zło w dobro dla
swych wiernych. Niekiedy zaznane niepowodzenie skieruje
naszą aktywność na obiekty lub dziedziny bardziej nam

Ponieważ Jego doskonałość nie może się zwracać przeciw naturze rzeczy

i ponieważ natura świata, który, jak przypuszczamy, jest na drodze
doskonalenia się lub na drodze „wznoszenia się", może być jeszcze częściowo
nie zorganizowana. Świat, na którym nie byłoby śladów zla lub zagrożenia,
byłby światem, który osiągnął już swoje spełnienie (przypis autora).

sprzyjające,   jakkolwiek   nadal   usytuowane   na   płaszczyźnie
poszukiwanego   przez   nas   sukcesu   ziemskiego.   Tak   się
przedstawia   historia   Hioba,   w   której   na   nowo   odzyskane
szczęście   przewyższyło   dawne.   Innym   razem,   i   to   częściej,
poniesiona   strata   zmusi   nas   do   szukania   rekompensaty
zawiedzionych   nadziei   w   dziedzinach   mniej   materialnych,
gdzie   skarbu   nie   niszczy   mól   ani   rdza.   Dzieje   świętych,   a
ogólniej biorąc, wszystkich znanych z dobroci i rozumu postaci
obfitują   w   wypadki   dowodzące,   jak   silny,   zahartowany,
odnowiony   wychodzi   człowiek   z   próby   czy   nawet   upadku,
które, zdawałoby się, powinny by go osłabić lub pognębić na
zawsze. Niepowodzenie odgrywa dla nas wówczas taką rolę,
jaką dla samolotu odgrywa  ster wysokościowy lub, jeśli kto
woli, dla rośliny nożyce. Koncentruje naszą siłę wewnętrzną,
wyzwala najczystsze „składniki" naszej istoty, zmuszając nas,
byśmy   rośli   wyżej   i   prościej.   Upadek,   nawet   moralny,
przeobraża się w ten sposób w osiągnięcie, które gdyby nawet
było jak najbardziej duchowe, zawsze jeszcze jest odczuwalne
w   sferze   doświadczenia.   W   obliczu   świętego   Augustyna,
świętej Magdaleny czy świętej Ludwiny nikt nie zawaha się
pomyśleć:  felix   dolor  lub  felix   culpa.  Tak   więc   aż   do   tego
punktu wciąż jeszcze „rozumiemy" Opatrzność.

Lecz istnieją przypadki trudniejsze (i te są właśnie

najczęstsze), w których  nasza mądrość zawodzi zupełnie. W
każdej chwili w nas lub wokół nas obserwujemy straty, których
zdaje   się   nie   kompensować   żadne   osiągnięcie   na   żadnej
dostrzegalnej   płaszczyźnie:   przedwczesne   odejścia,
bezsensowne   wypadki,   niemoc   ogarniająca   najwyższe   sfery
naszego „ja". Pod ciosami tego rodzaju człowiek nie potrafi się
dźwignąć i pójść w jakimś określonym kierunku, lecz ginie lub
tragicznie maleje. Jakże więc jest możliwe, by nawet te szkody
bez   kompensaty,   naznaczone   śmiertelnym   piętnem   śmierci,
stały się dla nas dobrem? I tu właśnie, w dziedzinie tego, co
nas zubaża, ujawnia się trzeci  sposób działania Opatrzności,
najskuteczniejszy i najbardziej uświęcający.

Wiemy, że Bóg przeobraża nasze cierpienia, każąc im

służyć widomemu doskonaleniu się człowieka. W Jego rękach
siły destrukcyjne stały się w dostrzegalny sposób narzędziem,
które ociosuje, rzeźbi, wygładza w nas kamień przeznaczony
do zajęcia określonego miejsca w Niebieskim Jeruzalem. A
uczyni więcej jeszcze, gdy dzięki Jego Wszechmocy
spotykającej się z naszą wiarą, zdarzenia, które przedstawiają
się w naszym doświadczeniu życiowym jako klęski i upadki,
staną się bezpośrednim czynnikiem upragnionego
zjednoczenia z Nim.

Zjednoczyć się - to w każdym razie wyjść poza siebie i po

części  umrzeć w tym, co się kocha. Lecz  jeśli - jak o tym
jesteśmy przekonani - to unicestwienie się w kimś innym ma
być tym pełniejsze, im większy jest ten, z kim się łączymy, to
jakież musi być owo oderwanie się od siebie, które by nam
pozwoliło   dojść   do   Boga?   Niewątpliwie,   stopniowe
wyzbywanie   się   egoizmu   dzięki   „automatycznemu"
rozszerzaniu   się   naszych   horyzontów   oraz   uduchowienie
naszych upodobań i ambicji, rosnące pod wpływem pewnych
niepowodzeń, stanowią bardzo istotne formy wznoszenia się
wyżej, które powinny nam dopomóc do wyrzeczenia się siebie
w celu podporządkowania  się Bogu.  Jednak wynikiem  tego
pierwszego   oderwania   się   od   siebie   jest   zaledwie
przemieszczenie centrum naszej osobowości do ostatecznych
granic   możliwości   naszego   „ja".   Doszedłszy   do   tego
krańcowego punktu możemy mieć wrażenie, że opanowaliśmy
siebie w najwyższym stopniu

- bardziej   wolni   i   aktywniejsi   niż   kiedykolwiek.   Nie   prze-
kroczyliśmy   jednak   krytycznego   punktu   naszego   dążenia
odśrodkowego,   naszego   powrotu   do   Boga.   Trzeba   uczynić
jeszcze   krok   dalej,   krok,   w   którego   wyniku   całkowicie
utracimy grunt pod nogami. Illum oportet crescere, me autem
minui. Nie zatraciliśmy się jeszcze całkowicie?
- Cóż więc ma być czynnikiem ostatecznego przeobrażenia?
Właśnie śmierć.

Śmierć sama w sobie jest nieuleczalną słabością istot

cielesnych, w naszym świecie łączą się z nią nadto skutki

grzechu   pierworodnego.   Jest   ona   pierwowzorem   i   stresz-
czeniem tych  rodzajów pomniejszenia, z którymi  przychodzi
nam walczyć bez nadziei na osiągnięcie osobistego zwycięstwa
bezpośredniego   i   natychmiastowego.   A   więc   z
chrześcijańskiego punktu widzenia wielki triumf Stworzyciela i
Odkupiciela polega na przeobrażeniu tego, co samo w sobie
jest wszechogarniającą siłą pomniejszania i unicestwiania, w
podstawowy   czynnik   przywracania   do   życia.   Bóg,   aby
ostatecznie nas przeniknąć, musi w jakiś sposób nas drążyć,
żłobić, czynić sobie miejsce. Aby nas przyjąć do siebie, musi
nas   przerobić,   rozbić   cząsteczki   naszego   ,   ja".   Zadaniem
śmierci   jest   przebić   pożądany   wlot   do   głębi   naszej   jaźni.
Zmusza   nas   ona,   byśmy   ulegli   oczekiwanej   dysocjacji.
Wprowadza   nas   w   stan   organicznie   niezbędny   do   tego,   by
mógł   spaść   na   nas   ogień   Boży.   I   w   ten   sposób   jej
niszczycielska   moc   rozkładania   i   roz-przęgania   zostaje
podporządkowana najwznioślejszym działaniom życia. To, co
z natury było próżnią, luką, powrotem do mnogości, może w
każdej   ludzkiej   egzystencji   stać   się   pełnią   i   jednością
odnalezioną w Bogu.

Jak dobrze mi było, Boże, odczuwać pośród mego trudu, że

przez swój rozwój zwiększyłem Twoją władzę nade mną; i jak
dobrze   mi   było   pod   wewnętrznym   naporem   życia   lub   w
pomyślnym   przebiegu   wydarzeń   zdawać   się   na   Twoją
Opatrzność.   Spraw,   abym   poznawszy   radość   wszelkiego
wzrastania, które skłania Cię lub dozwala Ci rosnąć we mnie,
przystąpił  bez  lęku do ostatniej  fazy zjednoczenia, w  której
posiądę Cię, malejąc w Tobie!

Spraw, abym poznawszy Cię, jako Tego, który jest „więcej

mną niż ja sam", rozpoznał Ciebie, gdy godzina moja wybije,
we wszelkiej obcej lub wrogiej mocy, która na pozór będzie
chciała   mnie   zniszczyć   lub   wyzuć   ze   wszystkiego.   Gdy   na
mym   ciele   (a   jeszcze   bardziej   w   moim   umyśle)   zaczną
występować oznaki zużycia wiekiem, gdy spadnie na mnie z
zewnątrz lub zrodzi się wewnątrz mnie zło, które pomniejsza
lub zwycięża, w bolesnej chwili, gdy uświadomię sobie nagle,
że jestem chory lub

3 — O szczęściu, cierpieniu, miłości

stary, a nade wszystko w tym ostatnim momencie, gdy
odczuję, że uchodzę sobie, nie władam sobą, lecz jestem
we władaniu wielkich nieznanych sit, które mnie ukształ-
towały - w tych wszystkich ciemnych godzinach pozwól
mi, Boże, zrozumieć, że to Ty (jeśli tylko moja wiara jest
dość silna) tak boleśnie rozsuwasz włókna mego „ja", by
przeniknąć aż po rdzeń mej istoty i by zabrać mnie do
siebie.

Im głębiej wszczepiło się zło w moje ciało, im bardziej

stało się nieuleczalne, tym usilniej szukam u Ciebie schro-
nienia, jako u przyciągającej, czynnej zasady oczyszczenia
i oderwania. Gdy przyszłość wydaje się podobna zawrotnej
przepaści lub ciemnemu lochowi, tym bardziej powinienem
ufać - jeśli odważę się w nią pójść na Twoje słowo - że
zatracę się i pogrążę w Tobie, że złączę się w jedno z
Twoim Ciałem, Jezu.

O mocy Pana mego, nieodparta i żywa siło, ponieważ

jesteś nieskończenie potężniejsza ode mnie, Tobie więc
przyjdzie spalić mnie w zjednoczeniu, które ma nas sto-
pić w jedno. Daj mi zatem, Panie, coś cenniejszego niż
łaska, o którą proszą Cię wszyscy Twoi wierni. To nie
dość, że umrę w zjednoczeniu z tobą, przyjąwszy Komu-
nię świętą. Naucz mnie przyjmować śmierć jako Komu-
nię.

Powyższa analiza (w której staraliśmy się poznać moż-

liwości przebóstwienia naszych pomniejszeń i etapy, jakie
ono przechodzi) pozwoliła nam wykazać słuszność powie-
dzenia tak drogiego wszystkim cierpiącym chrześcijanom:
„Bóg mnie dotknął. Bóg wziął. Niech będzie wola Jego".
Dzięki tej analizie zrozumieliśmy,  jak poprzez zło nisz-
czące nas od wewnątrz, jak poprzez ciosy łamiące nas z
zewnątrz   może   się   objawić   Opatrzność   Boża,   której
dłonie są wtedy bardziej czynne  i przenikają głębiej niż
kiedykolwiek. Ta sama analiza przynosi nam jeszcze jeden
wynik, niemal równie cenny. Zgodnie z naszą zapowiedzią
pozwala ona nam, chrześcijanom, wykazać wobec innych
ludzi uprawnioną i humanistyczną wartość rezygnacji.

Wielu uczciwych ludzi bez osłonek piętnuje chrześcijańską

rezygnację,   uważając   ją   za   jeden   z   najniebezpieczniej
usypiających  składników „opium religii".  Wyjąwszy pogardę
dla   świata,   nie   ma   postawy,   którą   by   z   większym   żalem
wypominano   Ewangelii   niż   zalecanie   bierności   wobec   zła   -
bierności, która może dochodzić do perwersyjnego poniżania
się   i   umartwień.   Mówiąc   wyżej   o   błędnie   rozumianym
oderwaniu się od świata, stwierdziliśmy, że oskarżenie to, czy
po   prostu   przypuszczenie,   ma   w   dzisiejszych   czasach
nieskończenie   bardziej   skuteczną   moc,   jeśli   chodzi   o
powstrzymanie nawrócenia świata, niż wszystkie zastrzeżenia
mające   źródło   w   nauce   lub   filozofii.   Religia,   która   zostanie
uznana za coś niższego od ziemskiego humanistycznego ideału,
choćby ją opromieniały największe cuda, jest religią straconą.
A   zatem   dla   chrześcijanina   jest   sprawą   jak   największego
znaczenia, by pojmował i przeżywał poddanie się woli Bożej w
sensie   aktywnym,   który,   jak   przypomnieliśmy,   jest   jedynym
sensem właściwym.

Chrześcijanin, który chce osiągnąć pełnię doskonałości

chrześcijańskiej,   nie   musi   bynajmniej   uchylać   się   od   obo-
wiązku sprzeciwiania się złu. Przeciwnie, przekonaliśmy się,
że przede wszystkim powinien z przekonaniem i ze wszystkich
swych sił, w łączności z twórczymi siłami świata, walczyć o
odwrócenie   wszelkiego   zła:   o   to,   by   nic   nie   ulegało
pomniejszeniu ani w nim, ani wokół niego. W tej początkowej
fazie   jest   on   wiernym   sprzymierzeńcem   wszystkich,   który
sądzą,   że   ludzkość   osiągnie   cel   tylko   wtedy,   gdy   będzie
wytrwale   dążyła   do   wykorzystania   wszystkich   swych
możliwości. Jak to już stwierdziliśmy przy omawianiu rozwoju
człowieka, chrześcijaninowi wielkość tego zadania jest bliższa
niż komukolwiek innemu, ponieważ w jego oczach zwycięstwo
ludzkie   nad   wszelkim   złem   na   świecie,   nawet   fizycznym   i
wynikającym z natury rzeczy, częściowo warunkuje ostateczne
spełnienie tej Rzeczywistości, którą wielbi. A zatem, jeśli opór
jest możliwy, on,   syn   Światłości,   tak  samo jak  najbardziej
ziemscy

synowie świata, będzie stawiał czoło temu, co powinno być
odrzucone lub wykorzenione.

I wtedy może doznać porażki - porażki osobistej, od której

nie   jest   zabezpieczona   żadna   ludzka   istota   w   ciągu   swego
krótkiego   zmagania   się   indywidualnego   z   siłami   o   zasięgu
powszechnym. Jednakże jego opór wewnętrzny, podobnie jak
opór   pokonanego   herosa   pogańskiego,   jeszcze   nie   osłabnie.
Wysiłki   jego,   jakkolwiek   przytłumione,   zdławione,   będą
trwały   nadal.   Lecz   w   tym   momencie   dla   kompensaty   i
przezwyciężenia   zbliżającej   się   śmierci   pozostanie   mu   coś
więcej niż żałosna i problematyczna pociecha stoicyzmu (w
którym   zresztą,   gdyby   go   zbadać   dostatecznie   głęboko,
odnalazłoby się niewątpliwie jako ostateczną zasadę piękna i
mocy   rozpaczliwą   wiarę   w  wartość   ofiary).  Ujrzy   on
mianowicie   otwierającą   się   przed   nim   nową   dziedzinę
możliwości.   Jeśli   przyjmie   z   wiarą   tę   wrogą   siłę,   która   go
niszczy i rozkłada, i nie zaniecha z nią walki, siła ta może stać
się   dla   niego   głównym   czynnikiem   odnowienia.   Na
płaszczyźnie   doświadczenia   wszystko   jest   stracone.   Lecz   w
dziedzinie   zwanej   nadprzyrodzoną  istnieje   jeszcze   jeden
wymiar,  który   pozwala   Bogu   dokonywać  niepostrzeżenie
tajemniczego   przeistoczenia   zła   w   dobro.   Pozostawiając   za
sobą strefę sukcesów i niepowodzeń ludzkich, chrześcijanin,
dzięki temu, że zdobył się na ufność wobec Kogoś większego
od   siebie,   dostępuje   sfery   rozwoju   i   przeobrażeń
nadzmysłowych. Jego rezygnacja nie jest niczym  innym  jak
porywem przenoszącym wyżej pole jego działania.

Jakże daleko odeszliśmy - zresztą zgodnie z duchem

chrześcijaństwa   -   od   owego   nader   słusznie   krytykowanego
pojęcia   „poddania   się   woli   Bożej",   która   to   postawa   może
osłabić, rozhartować wolę ludzką zmagającą się ze wszystkimi
mocami ciemności i słabości. Zechciejmy dobrze zrozumieć i
przekonajmy   wszystkich,   że   poddanie   się   i   spełnianie   woli
Bożej (nawet w pomniejszeniu i śmierci) nie polega na biernej
postawie ani na bezpośrednim spotkaniu się z Bogiem.  Nie
mam prawa uważać, że to Bóg

mnie dotknął, jeśli zło dosięgło mnie wskutek mego zanie-
dbania lub przewiny

. Z wolą Boga mógłbym łączyć się jedynie

(w sposób odczuwalny) w każdym przypadku dojścia do kresu
sił, wówczas gdy moja działalność zmierzająca do polepszenia
mej   sytuacji   (polepszenie   sytuacji   rozumiem   zgodnie   ze
zwykłymi ludzkimi pojęciami) jest ustawicznie równoważona
przez siły przeciwne, które chcą mnie powstrzymać lub zmusić
do odwrotu. Jeśli nie czynię tego, co jest w mojej mocy, by
postępować naprzód lub by stawić opór, wówczas nie znajduję
się w  pożądanym punkcie  - nie łączę się z Bogiem  w takiej
mierze,  w jakiej  mógłbym  i  w jakiej  On tego  pragnie.  Jeśli
natomiast zdobywam się na odważny i wytrwały wysiłek, łączę
się   z   Bogiem   poprzez   zło,   poprzez   większą   głębię   niż   zło,
przywieram do Niego - i w tej chwili optimum mej łączności z
Bogiem w rezygnacji zbiega się z konieczności (strukturalnie) z
maksimum mej wierności wobec zadań ludzkich.

Środowisko Boże, wyd. cyt., s. 53-65. Tien-sin,
listopad 1926 - marzec 1927

Taka jest natura chorób, że pod ich wpływem ci, których

dotknęły,  odnoszą  wrażenie,   że  są  niepotrzebni,  a  nawet  że
stali się ciężarem dla innych. Niemal nieuchronnie rodzi się w
ich   świadomości   przeświadczenie,   że   niezasłużenie,
przypadkiem wielki nurt życia wyniósł ich na ubocze, z dala
od tych, co pracują i idą naprzód. Ich stan zdaje się nie mieć
sensu.   Zmusza   ich   do   bezczynności   wśród   powszechnej
aktywności.

Pragnąłbym, by niniejsze rozważania przyczyniły się do

rozproszenia tych przygnębiających obaw przez wskazanie - z
pewnego dającego się przyjąć punktu widzenia - miej-

Zło spowodowane moim zaniedbaniem może jednak również stać się dla

mnie wolą Boga, jeśli za nie żałuję i jeśli staram się skorygować swą leniwą
lub beztroską postawę. Wszystko może być naprawione i przeobrażone w
Bogu, nawet występki (przypis autora).

sca i skuteczności cierpienia w (nawet widzialnej) strukturze
świata.

Przede wszystkim świat jest w toku kształtowania się. Oto

prawda   podstawowa,   którą   od   razu   na   początku   trzeba
zrozumieć,   i   to   tak   dobrze   zrozumieć,   by   stała   się   ona
codzienną,   stałą,   niemal   naturalną   dominantą   naszego   myś-
lenia.   Na   pierwszy   rzut   oka   może   się   wydawać,   że   istoty
ludzkie   i   ich   losy   są   rozmieszczone   przypadkowo   lub,   w
najlepszym   razie,   arbitralnie   na   powierzchni   Ziemi.   Gotowi
jesteśmy twierdzić, że każdy z nas mógł się urodzić równie
dobrze wcześniej jak później, tu lub tam, być szczęśliwym lub
nieszczęśliwym   -   tak   jakby   wszechświat,   od   początku   do
końca swoich dziejów, tworzył w czasie i przestrzeni coś w
rodzaju   ogromnego   klombu,   na   którym   kwiaty   są
porozmieszczane wedle kaprysów ogrodnika. Te wyobrażenia
są fałszywe. Im dłużej się zastanawiamy, opierając się na tym,
co w swych dziedzinach mogą nam powiedzieć nauki, filozofia
i   religia,   tym   bardziej   umacnia   się   w   nas   przekonanie,   że
świata   nie   należy   porównywać   do   wiązki   sztucznie
zestawionych   elementów,   lecz   raczej   do   jakiegoś   układu
organicznego, ożywionego przez potężny nurt właściwego mu
wzrastania. Wydaje się, że w ciągu wieków urzeczywistnia się
wokół nas pewien plan ogólny. We wszechświecie dokonuje
się jakaś  sprawa,  w grę  wchodzi  jakiś rezultat. Nasuwa  się
porównanie   do   ciąży   i   porodu.   Ma   się   narodzić   pewna
rzeczywistość   duchowa,   tworząca   się   z   dusz   i   z   tej   części
materii,   którą   niosą   one   z   sobą.   Żmudnie,   przez   działania
ludzkie   i   dzięki   nim   skupia   się,   wyłania   i   oczyszcza   nowa
Ziemia.

Nie, nie można nas porównywać do kwiatów w bukiecie,

lecz do liści i kwiatów wielkiego drzewa, na którym wszystko
pojawia się we właściwym czasie i na właściwym miejscu, na
miarę całości i wedle jej potrzeb.

Ta koncepcja świata w toku wzrastania może się wydać

przemyślna, lecz abstrakcyjna. W rzeczywistości ma ona
konsekwencje ważne i praktyczne, nie zmierza bowiem do

niczego   innego,   jak   do   odnowienia   w   naszej   świadomości
naszych   wyobrażeń   bądź   to   o   wartości   osobistego   wysiłku
ludzkiego   (który   się   powiększa   o   całą   pracę   powszechną,   z
którą współdziała), bądź też (a to nas w tej chwili interesuje) o
wartości   indywidualnego   cierpienia   ludzkiego.   Wyjaśnijmy
nieco ostatni punkt, wracając do obrazu bukietu i drzewa.

Zdziwilibyśmy się, gdybyśmy znaleźli w bukiecie kwiaty

niedoskonałe, „chore", ponieważ były one zrywane po kolei i
uważnie, z rozmysłem  dobrane. Natomiast na drzewie, które
musi walczyć z wewnętrznymi zaburzeniami swego rozwoju i z
niebezpieczeństwami   zewnętrznymi   (np.   w   postaci   zjawisk
atmosferycznych),   złamane   gałęzie,   potargane   liście,   kwiaty
zeschłe,   marne   lub   zwiędłe   są   „na   swoim   miejscu".   Są   one
odbiciem bardziej lub mniej korzystnych warunków, w jakich
rośnie drzewo.

Podobnie we wszechświecie, w którym każde stworzenie

stanowi   pewną   zamkniętą   całość,   będącą   samą   sobie   celem,
teoretycznie   dowolnie   przemieszczalną,   trudno   by   nam   było
usprawiedliwić istnienie jednostek boleśnie upośledzonych pod
względem ich możliwości i pędu rozwojowego. Jaka mogłaby
być   przyczyna   tej   nieuzasadnionej   nierówności   i
nieusprawiedliwionych  ograniczeń?  Jeśli natomiast świat jest
odbywającym   się   aktualnie   działaniem   zdobywczym,   jeśli
naprawdę rodząc się wpadamy w wir bitwy, łatwo pojąć, że
warunkiem sukcesu powszechnego wysiłku, którego jesteśmy
uczestnikami   i   który   dotyczy   nas   bezpośrednio,   jest   męka,
bolesny trud, cierpienie.  Świat  rozpatrywany  empirycznie,  w
naszej skali, jest wielkim poszukiwaniem po omacku, wyprawą
badawczą,   atakiem;   postęp   może   się   dokonać   tylko   za   cenę
wielu niepowodzeń i wielu ran. Ci, co cierpią, bez względu na
gatunek, do którego należą, symbolizują tę sytuację - trudną,
lecz   wzniosłą.   Nie   są   bynajmniej   zbędni   ani   pomniejszeni.
Płacą jedynie za posuwanie się naprzód i sukces wszystkich. Są
to ci, co polegli na polu chwały.

Idźmy dalej. W owym podmiocie zbiorowym, który tworzą

wszyscy ludzie zgromadzeni pod przywództwem Chrystusa w
Ciele   Mistycznym,   można,   jak   powiada   święty   Paweł,
wyróżnić   rozmaite   funkcje,   rozmaite   organy.   Która   część
może się nam wydawać szczególnie predestynowana do tego,
by   sublimować,   uduchawiać   powszechny   trud   postępu   i
podboju? Niewątpliwie ci, co się poświęcają  kontemplacji  i
modlitwie, ale również, z całą pewnością, chorzy i wszyscy, co
cierpią.   Z   natury,   z   usposobienia,   ci   co   cierpią,   są   niejako
wypędzeni z siebie samych, zmuszeni do opuszczenia obszaru
zwykłych   aktualnych   form   życia.   Czyż   nie   są   tym   samym
wybrańcami predestynowanymi do pracy polegającej na tym,
by dźwigać świat ponad doraźne używanie, coraz wyżej, ku
światłu?   To   oni   powinni   bardziej   zdecydowanie   i   bezkom-
promisowo  niż   inni  dążyć   ku  rzeczywistości  Bożej.   To  oni
powinni   dostarczać   powietrza   do   oddychania   tym,   co   jak
górnicy   pracują   w   głębi   materii.   A   zatem   ci   właśnie,   co
dźwigają na swych barkach ciężar zmieniającego się świata, są
-   na   mocy   wynagradzającego   zrządzenia   Opatrzności   -
najaktywniejszymi   współtwórcami   postępu,   którego   zdawali
się być ofiarami, który zdawał się ich miażdżyć.

Jeśli te uwagi są słuszne, chory w swej pozornej bez-

czynności  ma do spełnienia piękne zadanie. Oczywiście  nie
wolno mu zaniechać niczego, co możliwe, a co mogłoby się
przyczynić   do   wyleczenia   lub   poprawy   stanu   zdrowia.
Powinien również wykorzystać te siły, jakie mu pozostały, do
wykonywania   różnych   dozwolonych   mu   prac,   które   nieraz
bywają bardzo pożyteczne. Rezygnacja chrześcijańska jest w
istocie dokładną odwrotnością kapitulacji. Gdy jednak zostaną
już ustalone formy opierania się chorobie, cierpiący powinien
zrozumieć, że właśnie jako cierpiący ma do spełnienia pewną
szczególną misję, w której nikt go nie może zastąpić: misję
przyczyniania   się   do   przetworzenia   (można   by   rzec:   do
„nawrócenia") ludzkiego cierpienia.

Ludzkie cierpienia, suma cierpień doznawanych w każdej

chwili na całym świecie - to przeogromny ocean.

Z czego się jednak składa ta masa? Z czerni? Z braków?  Z
odpadków?   Nie,   powtarzam   raz   jeszcze,   składa   się   ona   z
energii   potencjalnej.   W   cierpieniu   kryje   się   -   w   ogromnym
stężeniu - skierowana w górę siła świata. Problem polega na
tym,  by ją wyzwolić  uświadamiając  jej, co ona znaczy i co
może. Ach, jak bardzo, jak raptownie świat zbliżyłby się do
Boga, gdyby wszyscy chorzy równocześnie przetworzyli swe
cierpienia we wspólne pragnienie, by jak najszybciej dojrzało
Królestwo   Boże   przez   podbój   i   organizację   Ziemi!   Gdyby
wszyscy cierpiący na Ziemi złączyli swe cierpienia, aby cały
ból   świata   stał   się   jednym   jedynym   aktem   świadomości,
sublimacji   i   zjednoczenia   -   czyż   nie   byłaby   to   jedna   z
najpiękniejszych postaci, jaką w naszych oczach może przybrać
tajemnicze dzieło Stworzenia?

Czyż nie dlatego właśnie dla chrześcijanina spełnieniem się

Stworzenia   jest   Męka   Jezusa   Chrystusa?   Przywykliśmy
widzieć   na   Krzyżu   tylko   indywidualne   cierpienie   i   zwykłą
ekspiację.   Nie   dostrzegamy   stwórczej   mocy   tej   śmierci.
Spójrzmy uważniej, a zauważymy, że Krzyż jest symbolem i
ogniskiem działania o niewyrażalnej intensywności. Nawet z
ziemskiego   punktu   widzenia,   jeśli   się   głębiej   zastanowimy,
Jezus ukrzyżowany nie jest kimś odrzuconym czy pokonanym.
Przeciwnie,   jest   Tym,   który   wziął   na   siebie   ciężar
powszechnego marszu ludzkości i pociąga ją coraz wyżej, ku
Bogu. Czyńmy jak On, by zjednoczyć się z Nim całym naszym
istnieniem.

La Signification et la Valeur constructive de la
Souffrance w: L'Energie humaine, Seuil, Paris
1962, s. 61-66. 1 kwietnia 1933

W pewnym sensie powinniśmy szukać spokojnej przystani.

Jeśli jednak życie rzuca nas nieustannie tu i tam, nie
pozwalając nam nigdzie osiąść na stałe, jest w tym, być może,
jakieś wezwanie, jakieś błogosławieństwo. Świat rozumieją i
zbawią go (jak już do Pani pisałem) tylko ci,

co nie mają gdzie skłonić głowy. Ja osobiście proszę Boga, by
mi pozwolił umrzeć - przynajmniej w znaczeniu przenośnym -
na skraju drogi.

Accomplir l'Homme, wyd. cyt., s. 108.
Paryż, 13 września 1935

Jeśli naprawdę wszystko w nas i wokół nas zmierza do

wielkiego   zjednoczenia   w   miłości,   świat   powinien   być
przepojony   radością.   Dlaczego   więc   pogrąża   się   w   cier-
pieniach?   Dlaczego   łzy   i   krew?   W   jaki   sposób   cierpienie
wdziera się w świat personalistyczny?

Oto moja odpowiedź na to pytanie, najprzykrzejsze z pytań,

jakie się może pojawić w ludzkim umyśle: we wszechświecie,
który był przedmiotem moich rozważań, problem zła nie tylko
nie nasuwa szczególnych trudności, lecz znajduje jak
najbardziej zadowalające rozwiązanie teoretyczne, a nawet
szkicowe rozwiązanie praktyczne.

Sądzicie, że świat, który jest w toku świadomego kon-

centrowania się, powinien tylko „używać". Jestem odmien-
nego zdania. Uważam, że taki świat z natury musi cierpieć.
Nie ma większego szczęścia niż osiągnięte zjednoczenie, ale
też nie ma gorszego trudu niż dążenie do zjednoczenia. Co
najmniej z trzech powodów ewolucja personalizująca musi
być bolesna: jej punktem wyjścia jest mnogość; dokonuje się
przez różnicowanie; prowadzi do metamorfoz.

Esąuisse d'un Univers personel w: L'Ener-gie

humaine, wyd. cyt., s. 105. 4 maja 1936

Można powiedzieć, bez obawy popełnienia błędu, że

prawdziwe cierpienie wkroczyło w świat wraz z człowiekiem,
kiedy po raz pierwszy świadomość refleksyjna stała się zdolna
stwierdzić swe własne pomniejszenie. Jedyne prawdziwe zło -
to „zło osobowe". Czym jest śmierć we wszechświecie
personalistycznym, jaki tu przedstawiłem?

'l\

Odpowiadam: jest metamorfozą.

Musimy wciąż powracać do ważnego punktu, który już

poruszyłem   wyżej,   mówić   o   kształtowaniu   się   i   spełnieniu
osoby   ludzkiej:   żadna   rzeczywistość   fizyczna   nie   może
wzrastać   w   nieskończoność   i   nie   osiągnąć   fazy,   w   której
następuje zmiana stanu. Przez dłuższy lub krótszy okres czasu
rzeczy podlegają prostym zmianom, nie przestając być podobne
do   samych   siebie.   W   pewnym   momencie   jednak   staje   się
konieczne   całkowite   przekształcenie   elementów,   aby   całość
mogła   wejść   w   nową   fazę   wzrostu.   Energia   personalizacji,
którą   uznaliśmy   za   główny   czynnik   napędowy   ewolucji,
rozwija   się   również,   jak   się   zdaje,   w   sposób   nieciągły.
Elementy   osobowe,   osiągnąwszy   pewien   stopień
zesrodkowania, napotykają próg, który muszą przekroczyć, by
znaleźć się w sferze oddziaływania centrum wyższego rzędu.
Muszą wówczas nie tylko przezwyciężyć unieruchamiającą je
inercję,   lecz   nadto   poddać   się   transformacji,   która   zdaje   się
pozbawiać   je   wszystkiego,   co   już   zdobyły.  Nie   mogą   już
rosnąć, nie zmieniając się.  Wtedy zaś ogarnia  je straszliwy,
bolesny   lęk,   że   się   zagubią   w   potwornej   masie   przyszłej
ludzkości, lub jeszcze gorszy lęk, że wskutek powolnego lub
nagłego   rozpadu   ciała   znikną   z   empirycznie   poznawalnej
rzeczywistości, w której się urodziliśmy.

Zmarli i śmierć są to (są to tylko) punkty krytyczne, którymi

jest usiana droga do jedności.

Esąuisse d'un Univers personel w: UEner-gie
humaine, wyd. cyt., s. 108-109. Pekin, 4 maja
1936

Niech Pani przyjmuje to, co się Pani przydarza, tak jakby to

była Hostia. Jeśli uczyniliśmy wszystko, co było w naszej
mocy, „wszystko, co się zdarza, jest godne uwielbienia". Oto
ostatnie słowo mądrości ludzkiej i świętości.

Z listu do pani Henry Cosme. Pekin, 9 maja
1944

Niech Pani się pozbędzie wewnętrznego napięcia wobec

cierpienia. Niech Pani spróbuje zamknąć oczy i poddać mu się
jak   potężnej   miłującej   sile.   Taka   postawa   nie   jest   ani
przejawem słabości, ani niedorzecznością. Tylko jej możemy
zaufać, chyba że sam byt jako taki jest wewnętrznie sprzeczny
i   bezsensowny,   czemu   jednak   przeczy   jego   istnienie.   Jest
niewątpliwie jeszcze za wcześnie dla Pani, za wcześnie, żeby
się   podnieść.   Niech   Pani   spróbuje   „spać",   spać  aktywnym
snem   ufności   jak   ziarno   w   ziemi   podczas   zimy.   Powtórzę
jeszcze,   że   jest   to   prawdziwa,   wspaniała   modlitwa   na   czas
ciężkiej choroby.

Accomplir l'Homme, wyd. cyt., s. 126. 19
kwietnia 1948

Ciasna brama - to książka inteligentnie napisana, lecz

odrażająca. Myśl, że poświęcenie i cierpienie są same w sobie
wartościowe (gdy wartością cierpienia jest jedynie to, że
można nim okupić jakieś cenne osiągnięcie) - to niebezpieczne
(i bardzo „protestanckie") sfałszowanie „znaczenia Krzyża"
(prawdziwe znaczenie Krzyża: ku postępowi przez trud).

Accomplir l'Homme, wyd. cyt., s. 226 ns.
Paryż, 18 września 1948

Obdarzonemu dobrym wzrokiem obserwatorowi, który od

dawna z wysoka przyglądałby się Ziemi, nasza planeta
wydawałaby się z początku błękitna od tlenu, który ją otacza,
potem zielona od roślinności, która pokrywa jej powierzchnię,
potem świetlista, coraz bardziej świetlista od myśli, która
zagęszcza się coraz bardziej na jej powierzchni, lecz zarazem
ciemna, coraz ciemniejsza od cierpienia, które wzrasta i pod
względem ilości, i pod względem dotkliwości, w miarę jak w
ciągu wieków wzrasta świadomość.

Jakże przerażająca jest w każdej chwili suma cierpień na

Ziemi! Gdybyśmy mogli je zgromadzić, ustalić ich łączną

objętość, wagę, liczbę, byłyby to wielkości astronomiczne. A
jaka przy tym szeroka i bogata gama - od mąk fizycznych po
cierpienia moralne! Gdyby można było - dzięki jakiejś nagle
powstałej przewodności pomiędzy ciałami i duszami -
zmieszać wszystkie udręki i wszystkie radości świata, ciekawe,
co by przeważyło - cierpienia czy radości?

Tak, im bardziej człowiek staje się człowiekiem, tym

bardziej bolesny staje się dla niego problem zła, tym mocniej
wszczepia się w jego ciało, w jego nerwy, w jego umysł
problem zła, które trzeba zrozumieć, i zła, którego trzeba
zaznać.

Właściwszy sposób widzenia wszechświata, który wy-

pracowujemy, umożliwia sformułowanie początku odpowiedzi.
W toku procesu organizowania się tworzywa wszechświata, z
którego   to   procesu   wyłania   się   życie,   za   każde   osiągnięcie
trzeba, jak już wiemy, zapłacić znacznym odsetkiem porażek.
Nie ma postępu bytu bez jakiejś tajemniczej daniny, łez, krwi i
grzechu. Nic więc dziwnego, że wokół nas cienie pogłębiają
się,   w   miarę   jak   rośnie   nasilenie   światła.   Z   tego   punktu
widzenia   cierpienie,   we   wszystkich   jego   postaciach   i   na
wszystkich   stopniach,   byłoby   jedynie   (przynajmniej
częściowo)   naturalnym   następstwem   procesu,   któremu
zawdzięczamy życie.

Zaczynamy na płaszczyźnie intelektualnej uznawać za

rzeczywistą - na mocy powszechnego doświadczenia - tę
komplementarność dobra i zła. Aby jednak nasze serce mogło
bez sprzeciwu pogodzić się z tym surowym prawem natury, ze
względów psychologicznych konieczne byłoby odkrycie w tym
strasznym „ubocznym produkcie" procesu, który nas kształtuje,
jakiejś wartości pozytywnej, która przeistaczając go,
pozwoliłaby go, nam zaakceptować.

To nie ulega wątpliwości. I tu właśnie przychodzi nam z

pomocą zdumiewające Objawienie chrześcijańskie, które mówi
o cierpieniu dającym się przetworzyć (jeśli zostało we
właściwy sposób przyjęte) w wyraz miłości i zasadę jedności.
Cierpienie traktowane przede wszystkim jako

nieprzyjaciel,   którego   trzeba   pokonać,   cierpienie   zwalczane
nieustępliwie,   a   równocześnie   cierpienie,   z   którym   się
godzimy rozumem i sercem, jeśli odrywa to nas od naszego
egoizmu   i   kompensując   nasze   błędy,   może   sprawiać,   że
„ześrodkujemy się w górze", w Bogu.

Tak, ciemne i odpychające cierpienie staje się dla każdego,

nawet   dla   pierwszego   lepszego   chorego,   w   najwyższym
stopniu   czynną   zasadą   powszechnej   humanizacji   i
przebóstwienia.   Oto  szczyty   cudownej  energetyki   duchowej
zrodzonej   z   Krzyża.   Spróbuję   opisać   konkretny   przykład,
jeden spośród tysiąca podobnych przypadków.

Ta, którą Moniąue Givelet, przewodnicząca Union Cat-

holiąue   des   Malades,   przedstawia   tu   czytelnikom,   jaśniała
obliczem wewnętrznym, cechami i różnymi oznakami świad-
czącymi o tym, że potrafi ona dobrze cierpieć. Coraz bardziej
wyostrzony   zmysł   krytyczny,   coraz   lepiej   wyważona   ocena
wartości ludzkich, heroiczne starania, by do końca reagować
uśmiechem na wszelkie doznania pomniejszające związane z
chorobą. Stale rosnące wyczulenie serca na radości i cierpienia
innych.   Umocnienie   i   trzeźwe   uproszczenie   wszelkiej
rzeczywistości w obliczu wszechobecności Bożej. Wszystko to
razem   składało   się   na   jakąś   szczególną   uspokajającą   siłę
przyciągania, promieniującą niby aureola.

Naddatek ducha zrodzony przez uszkodzenie ciała.
Tak, prawdziwy cud, powtarzający się od dwóch tysięcy lat

cud uchrystusowienia cierpienia.

Małgorzato, moja siostrzyczko! Kiedy ja, zafascynowany

pozytywnymi siłami wszechświata, przebiegałem kontynenty,
przepływałem morza, namiętnie obserwowałem barwy Ziemi,
Ty, unieruchomiona w łóżku, spokojnie, w głębi swego
wnętrza, najgorsze cienie świata przemieniałaś w światło.
Powiedz, które z nas Stwórca uzna za to, co lepszą cząstkę
obrało?

Przedmowa o. Teilharda de Chardin do książki
Marguerite-Marie Teilhard de Chardin,
L'Energie spirituelle de la Souffrdnce, Seuil,
Paris 1951, s. 9-12. Paryż, 8 stycznia 1950

Miłość jest najpowszechniejszą, najpotężniejszą,

najbardziej   tajemniczą   z   energii   kosmicznych.   W   wyniku
wielowiekowych   prób   instytucje   społeczne   uregulowały   ją
zewnętrznie,   postawiły   jej   pewne   tamy.   Korzystając   z   tej
sytuacji, moraliści próbowali ją ująć w reguły, nie wykraczając
zresztą   swymi   koncepcjami   poza   elementarny   empiryzm,   w
którym odczuwa się jeszcze wpływy przestarzałych koncepcji
materii   i   widoczne   są   ślady   pradawnych   tabu.   W   życiu
społecznym nauka, świat produkcji i finansów, zgromadzenia
publiczne udają, że nie wiedzą o istnieniu miłości, choć jest
ona - w postaci utajonej - obecna wszędzie. Jest wszechobecna,
wszechpotężna i nieujarzmiona. Zdaje się, że w końcu dano za
wygraną   i   poniechano   prób   zrozumienia   i   opanowania   tej
dzikiej   siły.  Pozwolono  jej  więc  działać  (i  czujemy,  że  ona
działa) pod powierzchnią cywilizacji. Żąda się od niej tylko
tyle, by umilała życie i nie wyrządzała szkód. Czy ludzkość
może   istotnie   dalej   żyć   i   rozwijać   się,   nie   stawiając   sobie
szczerze  pytania,   ile  prawdy  i  siły  marnuje  się  w niewiary-
godnej mocy miłości?

Z przyjętego tu punktu widzenia ewolucji duchowej wydaje

się,   że   możemy   nadać   miano   przedziwnej   energii   miłości   i
uznać jej wartość. Czy nie jest ona po prostu w swej istocie
przyciąganiem,   jakie   wywiera   na   każdy   myślący   element
tworzące się Centrum wszechświata, wezwaniem do wielkiego
zjednoczenia,   którego   urzeczywistnienie   jest   jedną   wielką
sprawą rozgrywającą się dziś w przyrodzie? Gdyby wedle tej
hipotezy, zgodnie z wyni-

4 — O szczęściu, cierpieniu, miłości

kami   analizy   psychologicznej,   miłość   była   pierwotną   i   po-
wszechną energią psychiczną, czyż wszystko nie stałoby się
jasne - dla naszego intelektu i dla naszego działania? Można
próbować zrekonstruować historię wszechświata z zewnątrz,
obserwując   różne   procesy   polegające   na   kombinacjach
atomów,   cząsteczek   lub   komórek.   Można   też   usiłować
dokonać   tego   samego   od   wewnątrz,   z   jeszcze   lepszym
skutkiem,  obserwując   postępy czy  stopnie  kolejno  osiągane
przez   świadomą   spontaniczność.   Najbardziej   wymownym,
najgłębszym   sposobem   opisania   ewolucji   powszechnej   jest
niewątpliwie odtworzenie ewolucji miłości.

W swych formach najprymitywniejszych, w życiu zaledwie

zaczynającym  się indywidualizować, miłość trudno wyróżnić
spośród sił molekularnych - chemicznych czy mechanicznych.
Później wyodrębnia się ona pomału, będąc jednak nadal, i to
na   długo   -   jak   można   by   sądzić   -  pomieszana  ze   zwykłą
funkcją reprodukcji. Dopiero na poziomie hominizacji ujawnia
się   w   końcu   sekret   i   różne   możliwości   jej   siły.   Miłość
„uczłowieczona"   różni   się   od   każdej   innej   miłości,   gdyż
„widmo" jej ciepłego i przenikliwego światła wzbogaciło się
wspaniale.   Miłość   -   to   już   nie   tylko   pociąg   fizyczny
(szczególny i okresowy) związany z koniecznością zachowania
gatunku,   lecz   nadto   nieograniczone   możliwości   kontaktu   o
wiele bardziej duchowego niż cielesnego, nieskończenie liczne
i   czułe   „narządy   kontaktu",   poszukujące   siebie   nawzajem
wśród   wielu   subtelnych   doznań   duszy   ludzkiej,   powab
wzajemnego   pogłębienia   wrażliwości,   wzajemnego
wzbogacenia się i dopełnienia. Potrzeba zachowania gatunku
schodzi   na   dalszy   plan   wobec   upajającej   świadomości,   że
wspólnie bierze się w posiadanie cały świat. W istocie poprzez
kobietę   cały   wszechświat   zbliża   się   do   mężczyzny.   Cała
sprawa (sprawa żywotna dla całej Ziemi) polega na tym, by się
wzajemnie rozpoznali i uznali.

Jeśli mężczyzna nie pojmie, jaka jest rzeczywista natura,

rzeczywisty przedmiot miłości, nieuchronnie pogrąża się w
groźnym, głębokim zamęcie. Chcąc czymś zbyt małym
zaspokoić pragnienie, którego przedmiotem jest Wszystko,

będzie usiłował przywrócić zachwianą podstawową równowagę
wzmożoną cielesnością lub mnogością doznań. Są to, niestety,
daremne   wysiłki,   a   w   oczach   tych,   co   dostrzegają
nieoszacowaną   wartość   „ludzkiego   kwantum   duchowego"   -
ogromna   strata.   Odłóżmy   jednak   na   bok   wszelkie   problemy
moralne i reakcje uczuciowe. Spójrzmy tylko jako biologowie,
jako  inżynierowie   energii   ludzkich  na rozżarzone  czerwienią
wielkomiejskie   wieczory.   Ileż   wspaniałej   energii   idzie   tu   (i
gdzie   indziej)   na   marne!   Ziemia   spala   się   tu   „na   otwartym
powietrzu", czyli  płonie na darmo. Ileż energii bezpowrotnie
straconej dla „ducha Ziemi" w ciągu jednej nocy!

Gdy natomiast mężczyzna dostrzeże powszechną rzeczy-

wistość   przebłyskującą   duchowo   poprzez   ciało,   wówczas
odkryje istotny sens tego, co go zwodziło i wykoślawiało jego
zdolność   kochania.   Kobieta   stanie   się   dla   niego   jak   gdyby
urokiem   świata   czy   jego   symbolem.   Nie   będzie   mógł   jej
zdobyć inaczej jak rosnąc samemu na miarę świata. Ponieważ
zaś świat jest coraz większy, zawsze niedokończony,  zawsze
jeszcze   przed   nami,   mężczyzna   w   imię   miłości,   dla   miłości
angażuje się w nieprzerwany podbój świata i w podbój siebie
samego.   W   tym   znaczeniu   mężczyzna   mógłby   „zdobyć"
kobietę tylko dzięki spełnieniu się powszechnego zjednoczenia.
Miłość   jest   niejako   świętą   rezerwą   energii,   krwią   ewolucji
duchowej   -   oto,   co   nam   przede   wszystkim   ujawnia   zmysł
Ziemi..,

L'Esprit de la Terre (1931), w: L'Energie
humaine, Seuil, Paris 1962, s. 40-42

Wzajemny pociąg płciowy jest faktem tak pod-

stawowym, że wszelkie wyjaśnienie świata (biologiczne,
fizjologiczne czy religijne), które by mu nie przyznawało
należnego miejsca i funkcji strukturalnej, byłoby daremne.

Ustalenie miejsca i roli płciowości jest szczególnie łatwe w
systemie kosmicznym opartym na zasadzie jednoczenia się. I
tak jednak trzeba je wyraźnie zdefiniować, zarówno w
odniesieniu do przyszłości, jak i do przeszłości. Jaki jest więc
sens i istota namiętności miłosnej we wszechświecie, którego
budulcem są osobowości?

W swych postaciach zaczątkowych, a nawet wyrafino-

wanych,   płciowość  zdaje  się  utożsamiać  z   przekazywaniem
życia.   Istoty   żywe   zbliżają   się   do   siebie,   ażeby   przedłużyć
istnienie - nie tyle nawet własne, ile czegoś, co zdobyły. Ow
związek   pomiędzy   kojarzeniem   się   par   a   przekazywaniem
życia jest tak ścisły, że filozofowie - tacy jak np. Bergson -
uznali   go   za   dowód,   iż   życie   jest   bardziej   rzeczywiste   niż
istoty   żywe,   i   że   religie   -   nawet   tak   wyrafinowane   jak
chrześcijaństwo - opierają na dziecku niemalże cały kodeks
etyczny.

Inaczej jednak przedstawia się rzeczywistość z punktu

widzenia, do którego nas doprowadziła analiza wszechświata o
strukturze zbieżnej. Nie ulega, rzecz jasna, wątpliwości, że z
początku główną funkcją płciowości było zachowanie gatunku
- tak długo, dopóki człowiek nie osiągnął etapu  osobowości.
Począwszy od punktu krytycznego hominizacji miłość zyskuje
inne   znaczenie,   bardziej   istotne,   które   zaledwie   zaczynamy
dostrzegać, a mianowicie jako niezbędna synteza pierwiastków
męskich i kobiecych w kształtowaniu się osobowości ludzkiej.
Żaden   moralista   ani   psycholog   nie   wątpił   dotąd,   że
współmałżonkowie   dopełniają   się   wzajemnie   w   funkcjach
rozrodczych. Zawsze jednak patrzono na tę komplementarnosć
jako   na   zjawisko  drugorzędne,  tylko   przypadłościowo
związane  z pierwszoplanowym  zjawiskiem  rozmnażania  się.
Jeśli się nie mylę, obecnie dokonuje się przewartościowanie
ważności zjawisk w świecie personalistycznym. Mężczyzna i
kobieta dla dziecka - wciąż i długo jeszcze, tak długo, dopóki
życie   na   Ziemi   nie   osiągnie   dojrzałości.   W   coraz   większej
jednak mierze - i to już na zawsze - mężczyzna i kobieta dla
siebie nawzajem.

Aby dowieść prawdziwości tych poglądów, nie mogę

uczynić   nic   innego   ani   nic   lepszego   niż   odwołać   się   do
jedynego  kryterium, jakie stosujemy w tych rozważaniach, a
mianowicie   -   do   kryterium   możliwie   jak   najdoskonalszej
koherencji   danej   teorii   z   szerszym   obszarem   rzeczywistości.
Gdyby mężczyzna i kobieta istnieli, jak powiedziałem, przede
wszystkim   dla   dziecka,   wówczas   rola   i   moc   miłości
zmniejszałyby   się   w   miarę   precyzowania   się   ludzkiej   in-
dywidualności, a także - z drugiej strony - w miarę zbliżania się
Ziemi   do   demograficznego   „punktu   nasycenia".   Jeśli   jednak
mężczyzna   i   kobieta   są   w   zasadzie   przeznaczeni   dla   siebie
wzajemnie,   pojmujemy,   że   im   bardziej   się   humanizują,   tym
silniej   odczuwają   potrzebę   zbliżenia   się   do   siebie.
Doświadczenie   potwierdza   słuszność   drugiego   stanowiska,
toteż trzeba je bliżej wyjaśnić.

W przyjętym tu hipotetycznie świecie, podlegającym, pro-

cesowi personalizacji, jasno tłumaczy się fakt, że miłość nie
zanika,   lecz,   przeciwnie,   wzrasta.   Łatwo   tu   też   dostrzec
możliwość  ekstrapolacji  tej zależności. Ewolucja  nie kończy
się   na   jednostce,   zmierza   dalej,   ku   jeszcze   doskonalszemu
ześrodkowaniu,   związanemu   z   jeszcze   silniejszym   zróżnico-
waniem, które jest następstwem procesów jednoczących. Otóż
kobieta jest dla mężczyzny tym,  co może mu narzucić owo
dążenie   naprzód.   Dzięki   kobiecie   i   tylko   dzięki   kobiecie
mężczyzna   może   uniknąć   wyobcowania,   którego   przyczyną
mogłaby się stać nawet jego doskonałość. A zatem niezupełnie
ścisłe   byłoby   dziś   stwierdzenie,   że   podstawową   cząstką
wszechświata dostępnego naszemu doświadczeniu jest myśląca
monada. Całkowita molekuła ludzka - to (już teraz wokół nas)
element   bardziej   syntetyczny,   a   przede   wszystkim   bardziej
uduchowiony niż osoba-jednostka, a mianowicie  compositum
złożone z pierwiastka męskiego i kobiecego.

Rozumiemy już teraz kosmiczne znaczenie płciowości.

Równocześnie jasne się stają prawidła, których winniśmy
przestrzegać, usiłując ujarzmić tę straszliwą energię, w której
poprzez nas samych przejawia się moc sprawiająca, że
wszechświat jest wewnętrznie zbieżny.

Wedle pierwszego z tych prawideł miłość, zgodnie z

ogólnymi prawami jednoczenia stwórczego, ma się przyczynić
do   zróżnicowania   duchowego   dwojga   istot,   które   do   siebie
zbliża. Jedna z nich nie ma prawa „wchłonąć" drugiej. Tym
bardziej   obydwie   razem   nie   mogą   się   zatracić   w   rozkoszy
cielesnego   posiadania,   co   oznaczałoby   osunięcie   się   w
mnogość i powrót do nicości. Jest to codzienne doświadczenie.
Można to jednak należycie zrozumieć tylko wówczas, gdy się
właściwie   pojmuje   duchowo-materialną   osnowę
rzeczywistości.  Miłość jest ryzykowną  przygodą,  podbojem.
Trwa   i   rozwija   się   jak   cały   wszechświat   -   tylko   za   cenę
nieustannych odkryć. Tylko ci mają prawo się kochać, których
uczucia zmuszają - we wzajemnym oddziaływaniu na siebie -
do   coraz   doskonalszego   opanowywania   siebie.   Dlatego   w
grzechach   przeciwko   miłości   nie   to   jest   najgroźniejsze,   że
obrażają   one   wstydliwość   czy   są   sprzeczne   z   jakąś   cnotą.
Największe   niebezpieczeństwo   polega   na   tym,   że   przez
niedbałość   czy   przez   pożądliwość   trwoni   się   energię
przeznaczoną   do   personalizacji   wszechświata.   Właśnie   to
marnotrawstwo   stanowi   istotę   „nieczystości".   Ono   też   -   na
wyższym   etapie   miłosnego   związku   -   powoduje   inne,
subtelniejsze   zwyrodnienie   miłości,   zwane   „egoizmem   we
dwoje".

(...) Gdy w tłumie istot spotykają się dwie, zdolne do

wzajemnej   miłości,   zawsze   są   skłonne   się   zamknąć   w   sa-
molubnym posiadaniu osiągniętego spełnienia. Pod wpływem
pełni, jaką zdobyły, instynktownie usiłują zamknąć się w sobie
wzajemnie   i   odciąć   się   od   świata.   Nawet   gdy   im   się   uda
przezwyciężyć   pokusę   wchłonienia   i   spoczynku,   usiłują
zredukować obietnice przyszłości do wzajemnego odkrywania
siebie, tak jakby stanowiły własny wszechświat dwojga.

Jeśli uwzględnimy wszystko, co wiemy o prawdopodobnej

strukturze ducha, stanie się dla nas jasne, że to marzenie jest
tylko niebezpiecznym złudzeniem. Na mocy tej samej zasady,
która nakazywała „prostym" elementom osobowym łączyć się
komplementarnie w pary, każda para

musi   z   kolei   stale   przewyższać   siebie,   dążyć   do   osiągnięć,
jakich wymaga  jej rozwój. Z jednej  strony musi  ona szukać
zbliżenia   z  innymi  podobnymi   diadami   i   stowarzyszać   się  z
nimi   celem   silniejszego   ześrodkowania   się   (...).   Z   drugiej
strony,   Centrum,   do   którego   obydwoje   zbieżnie   zmierzają
jednocząc się, musi się pojawić jako osoba w samym środku
kręgu,   w   którym   chciałby   się   zamknąć   ich   związek.   Nie
wychodząc poza siebie, diada znajduje równowagę tylko dzięki
trzeciemu  elementowi  znajdującemu się przed nią. Jakie dać
miano temu tajemniczemu „intruzowi"?

Dopóki istoty obdarzone płcią nie były jeszcze w pełni

osobami, potomstwo mogło być tą realnością, w której rodzice
w jakiś sposób znajdowali przedłużenie swego istnienia. Gdy
jednak   mamy   do   czynienia   z   miłością   łączącą   dwie   osoby
ludzkie, a nie tylko dwoje rodzicieli, musi się ukazać, mniej
lub   bardziej   wyraźnie,   cel   ostateczny,   w   którym   zostałyby
ocalone   i   znalazłyby   spełnienie   osobowości,   a   nie   tylko
gatunek. I wówczas znowu możemy obserwować „ciążenie ku
przyszłości",   „spadanie   w   przyszłość",   o   którym   już   była
mowa. Stopniowo, etapami, musimy dojść do końca świata. W
końcu samo totalne Centrum, bardziej niż dziecko,  staje się
konieczne  do skonsolidowania  miłości. Miłość ma charakter
trójbieguno-wy; te trzy bieguny to mężczyzna, kobieta i Bóg.
Cała   jej   doskonałość   i   powodzenie   zależą   od   harmonijnego
wyważenia tych elementów.

Esąuisse d'un Univers personel (1936) w:
UEnergie humaine, wyd. cyt., s. 91-95

Szlachetna namiętność uskrzydla. Dlatego gdy się

chcemy przekonać, jak bardzo jakieś uczucie jest wzniosłe,
powinniśmy zbadać, czy rozwija się ono ku

większej wolności duchowej. Im bardziej jest uduchowione,
tym mniej pochłania i tym bardziej pobudza do działania.

(...) Miłość jest progiem innego wszechświata. Poza

znanymi  nam wzruszeniami, gama  jej odcieni wciąż rośnie.
Jednakże,   wbrew   fascynacji,   jaką   wywołują   niższe   tony,
stwarzanie   światła   rozwija   się   tylko   w   kierunku   „ultra".
Właśnie   w   tych   niewidzialnych,   niejako   niematerialnych
strefach,   możemy   dostąpić   prawdziwych   „wtajemniczeń"   w
jedność.  Głębiny,   jakie   przypisujemy   materii,   są   tylko
odbiciami szczytów ducha.

Wydaje mi się, że ludzkie doświadczenie i myśl ludzka

rozstrzygnęły już tę kwestię.

(...) W punkcie, do którego doszedłem, dostrzegam, jak mi

się zdaje, dwie fazy w twórczym  przeistaczaniu się miłości
ludzkiej. W  pierwszej  fazie rozwoju ludzkości  mężczyzna  i
kobieta,   skupieni   na   oddaniu   fizycznym   i   sprawach
związanych z przekazywaniem życia, tworzą stopniowo wokół
tego   podstawowego   aktu   wciąż   rosnącą   aureolę   wymiany
duchowej. Ta aureola jest początkowo wąskim pierścieniem.
Stopniowo jednak przenosi się na jej powierzchnię i poszerza
ją   płodność   i   tajemnica   zjednoczenia.   Na   koniec   wreszcie
równowaga   zostaje   zniszczona   na   rzecz   ducha.   Właśnie
wówczas   jednak   centrum   jedności   fizycznej,   z   którego
promieniowało   światło,   nie   może   już   sprostać   nowym
przyrostom. Centrum sił przyciągania przenosi się gwałtownie,
jakby   w   nieskończoność,   naprzód.   I   aby   jeszcze   lepiej
zjednoczyć   się   w   duchu,   mężczyzna   i   kobieta   muszą
wzgardzić ciałem, by spotkać się w Bogu. Dziewictwo wyłania
się z czystości jak myśl z życia przez jakieś „odwrócenie" lub
w jakimś „punkcie krytycznym".

Oczywiście taka przemiana nie może się dokonać na Ziemi

natychmiast. Potrzeba na to sporo czasu. Ogrzewana woda nie
od razu zamienia się w parę w całości. Przez długi czas stan
ciekły współistnieje w niej ze stanem gazowym. Tak musi być.
Jednakże pod pozorami tej dwoistości dokonuje się tylko
jedno wydarzenie, którego sens

i „godność" odnoszą się do całości. A zatem w chwili obecnej
zjednoczenie cielesne jest konieczne, jest dobrem z uwagi na
potrzebę zachowania gatunku. Równocześnie jednak wartość
duchową tych związków determinuje już wyższa forma spójni,
którą przygotowują one i zasilają. W noosferze dokonuje się
„zmiana stanu" miłości. I właśnie w tym kierunku, jeśli religie
mają rację, przygotowuje się zbiorowe przejście ludzkości w
Boga.

Tak sobie wyobrażam ewolucję czystości.
Taka przemiana miłości jest teoretycznie możliwa. Aby się

mogła dokonać, apel osobowego Centrum Bożego musi być
silniejszy niż przyrodzony pociąg do drugiej płci, który działa
na rzecz przedwczesnego łączenia się monad ludzkich w pary.

Nie łudzę się, wiem, że w praktyce urzeczywistnienie tej

próby   byłoby   tak   trudne,   iż   dziewięciu   ludzi   na   dziesięciu
uznałoby   wyłożone   tu   poglądy   za   szaleńcze   lub   naiwnie
utopijne.   Czyż   powszechne   doświadczenie   nie   dowodzi
niezbicie,   że   wszystkie   miłości   duchowe   kończyły   się   w
błocie? Człowiek jest stworzony do chodzenia po ziemi. Czy
komuś przyszło kiedy do głowy, żeby latać?

Odpowiadam na to: owszem, szaleńcy marzyli o tym. I

właśnie dlatego człowiek opanował przestworza. To niewiara i
brak odwagi paraliżują życie. Trudne jest nie rozwiązywanie
problemów,   lecz   ich   stawianie.   Otóż   uświadamiamy   sobie
dzisiaj,   że   ujarzmienie   namiętności   i   spożytkowanie   ich   dla
ducha wydaje się z punktu widzenia życia warunkiem postępu.
A   zatem   wcześniej   czy   później,   na   przekór   naszemu
niedowiarstwu, świat uczyni ten krok. Wszystko bowiem, co
prawdziwsze, zostaje w końcu odkryte. Wszystko, co lepsze,
zawsze   w   końcu   przychodzi.   Kiedyś   -   po   eterze,   wiatrach,
przepływach   morza   i   siłach   ciążenia   -   ujarzmimy   dla   Boga
energie miłości. Wówczas zaś, po raz drugi w historii świata,
człowiek odkryje ogień.

U Evolution de la Chastete (1934) w: Les
Directions de l'Avenir, Seuil, Paris 1973, s. 83-
92

Czyż to nie znaczy, Panie mój, że przez całą

szerokość   i   grubość   rzeczywistości,   poprzez   całą   jej   prze-
szłość i przez całe jest stawanie się, przez wszystko, czego
doznaję   i   co   czynię,   przez   pełnione   służby  i   podejmowane
przedsięwzięcia,   przez   samo   dzieło   mego   życia   mogę   Cię,
Panie, dosięgnąć i bez końca pogłębiać ten związek!

Spełniasz, Panie, przez swoje Wcielenie w sposób nie-

słychanie pełny potrójne marzenie miłości: otoczyć się
przedmiotem miłości aż do zatopienia się w nim, nieustannie
wzmagać jego obecność, zagubić się w nim, nie zdoławszy się
nim nasycić...

Niech substancjalne i umartwiające oddziaływanie Chry-

stusa rozprzestrzenia się coraz bardziej we wszystkich bytach i
niech z nich spłynie na mnie, by mnie ożywić!

Niech czasowy i ograniczony kontakt z postaciami sak-

ramentalnymi wprowadza mnie w Komunię powszechną i
nieustanną z Chrystusem, z Jego wszechdziałającą wolą, z
Jego bezgranicznym Ciałem Mistycznym...

Le pretre (1918) w: Ecrits du Temps de la
guerre, Grasset, Paris 1965, s. 297

Ten, do którego wołam jak każde stworzenie

wołaniem całego mego życia i całej mej żarliwej, nawet
ziemskiej miłości - to nie bliźni, którego mam miłować; to
Bóg, którego mam uwielbiać.

Uwielbiać, czyli zatracić się w tym, co niezgłębione,

zanurzyć się w tym, co niewyczerpane, znaleźć ukojenie w
tym, co niezniszczalne, pogrążyć się w ostatecznym
bezmiarze, powierzyć się Światu i Jasności, unicestwić się

świadomie i dobrowolnie przez rozwój samoświadomości,
oddać się bezgranicznie Temu, który nie ma granic. Kogóż
więc moglibyśmy uwielbiać?

Im bardziej człowiek będzie się stawał człowiekiem, tym

bardziej będzie odczuwał potrzebę adoracji, i to coraz
wyraźniejszą, coraz czystszą, coraz wspanialszą.

O Jezu, otwórz swym piorunem zachmurzone niebo i ukaż

nam się Zmartwychwstały w całej swej potędze i blasku! Jako
Pantokrator, który w dawnych bazylikach sam swoją postacią
wypełniał kopuły! Potrzeba nam tej Paruzji, aby zrównoważyć
i przezwyciężyć w naszych sercach chwałę wywyższającego
się świata. Abyśmy wraz z Tobą zwyciężyli świat, ukaż nam
się w całej chwale świata.

Środowisko Boże (1926-1927), IW Pax,
Warszawa 1967, s. 109

W ciągu stulecia dokonała się, choć sobie z tego nie

zdajemy sprawy, doniosła przemiana w życiu intelektualnym.
Odkrywanie,   zdobywanie   wiedzy   zawsze   były   głębokimi
dążeniami   natury   ludzkiej.   Czyż   nie   dostrzegamy   ich   dziś
nawet w człowieku jaskiniowym? Dopiero niedawno jednak ta
istotna potrzeba poznania znalazła wyraz, została wyjaśniona i
stała się autonomiczną funkcją życiową, mającą pierwszeństwo
przed   zaspokajaniem   głodu   i   pragnienia.   Otóż,   jeśli   się   nie
mylę,   zjawisko   indywidualizacji   wyższych   funkcji
psychicznych   nie   tylko   nie   osiągnęło   jeszcze   kresu   w
dziedzinie czystej myśli, lecz nadto dąży do rozprzestrzenienia
się   w   sąsiedniej   dziedzinie,   która   pozostała   praktycznie
bezkształtna i nie zbadana. To terra ignota władz afektywnych
i miłości.

Jest to fakt paradoksalny, że miłość (pojmuję ją tutaj w

znaczeniu ścisłym jako „namiętność") pomimo (a może

właśnie wskutek) swej  wszechobecności  i gwałtowności  nie
została   dotychczas   objęta   żadną   rozumową   systematyzacją
energii   ludzkiej.   Systemy   etyczne   metodą   empiryczną
skodyfikowały, jak mogły, jej praktykę pod kątem zachowania
i rozwoju gatunku. Czy jednak ktoś zastanowił się poważnie
nad tym, że w tej niepokojącej mocy (ożywiającej jednak, jak
wiadomo, geniuszy, sztuki piękne, wszelką poezję) kryją się
rezerwy   ogromnej   siły   twórczej   -   tak   wielkiej,   iż   człowiek
stałby się naprawdę człowiekiem dopiero wówczas, gdyby ją
nie tyle poskromił, ile przeistoczył, spożytkował, wyzwolił?...
Dziś   nasza   epoka,   która   nie   chce   zmarnować   żadnej   siły   i
usiłuje   zawładnąć   najgłębszymi   mechanizmami   psychiki
ludzkiej, zaczyna, jak się zdaje, coś dostrzegać. Miłość, tak jak
i   myśl,   wciąż   się   rozwija   w   noosferze.   Z   każdym   dniem
jaskrawszy staje się kontrast pomiędzy jej rosnącą energią a
coraz   bardziej  ograniczonymi   potrzebami  prokreacji.  Miłość
dąży więc do przybrania postaci bardziej zhomini-zowanej, do
spełniania funkcji szerszej niż ta, co się wiąże z zachowaniem
gatunku. Szczególna zdolność wzajemnego uwrażliwiania się i
zapladniania   duchowego   jeszcze   właściwie   drzemie   w
mężczyznach   i   kobietach   i   powinna   się   wyzwolić   jako
niepohamowany   poryw   ku   wszystkiemu,   co   jest   pięknem   i
prawdą. Przebudzi się w końcu. Będzie to, jak powiedziałem,
uaktywnienie   dawnej   mocy.   Jest   to   oczywiście   zbyt   słabe
wyrażenie.   Po   osiągnięciu   pewnego   poziomu   sublimacji,
dzięki   nieograniczonym   możliwościom   intuicji   i   więzi
międzyosobowych,   jakie   z   sobą   niesie,   miłość   duchowa
przenika nieznane; w tajemniczej przyszłości znajdzie się ona
w oczekiwanym zespole nowych uzdolnień i nowych postaci
świadomości.

(...) Zjednoczenie, prawdziwe zjednoczenie ukierunkowane

„wzwyż", zjednoczenie duchowe dopełnia w ich własnej
doskonałości elementy, które łączy. Zjednoczenie różnicuje.
Na mocy tej podstawowej zasady osobowości składowe mogą
i muszą znaleźć samoafirmację włączając

się   w  jakąś   jedność  psychiczną  czy w   jakąś  wyższą  Duszę.
Musi być jednak spełniony pewien warunek: wyższe Centrum,
z którym te osoby się zespalają, nie zatracając się w nim, musi
być   realnością   autonomiczną.   Skoro   nie   dochodzi   do
„zatracenia   się"   czy   „rozpłynięcia   się"   osób--elementów,
Centrum,   w   którym   się   spotykają,  bezwarunkowo   musi   być
odrębne, czyli posiadać własną osobowość.

Stąd w końcu taki oto obraz najwyższego Celu, ku któremu

dąży energia ludzka: „Zorganizowana wielość, której elementy
w paroksyzmie zjednoczenia i wzajemnej przejrzystości
znajdują spełnienie własnej osobowości; całe to Ciało poddane
jest jednoczącemu oddziaływaniu odrębnego Centrum
suprapersonalizacji".

Ten ostatni warunek (czy ograniczenie) jest bardzo ważny.

Oznacza on bowiem, że noosfera - aby trwać i funkcjonować -
potrzebuje  fizycznie,  by istniał we wszechświecie rzeczywisty
biegun psychicznej zbieżności, Centrum różne od wszystkich
centrów,   które   „ześrodkowu-je   w   górze"   „przyswajając"   je
sobie.   Osoba   różna   od   wszystkich   osób,   które   dopełnia,
jednocząc je z sobą. Świat nie mógłby funkcjonować, gdyby
gdzieś na przedzie w czasie i przestrzeni nie istniał kosmiczny
punkt totalnej syntezy Omega.

Rozważania nad owym punktem Omega pozwolą nam

zdefiniować w ostatnim rozdziale w sposób pełniejszy ukrytą
naturę tego, co dotąd określaliśmy nader niejasno jako „energię
ludzką".

Miłość, wyższa postać energii ludzkiej

W nas i wokół nas, jak mogliśmy stwierdzić,

elementy   świata   nieustannie   coraz   bardziej   się   personalizują
dzięki więzi z osobowym  Centrum jedności - tak dalece, że
owo   Centrum   zbieżności   ostatecznej   promieniuje   istotną
energią świata, która do niego w końcu powraca; poruszy-

wszy w niejasny sposób masę kosmiczną, wyłania się z niej,
by utworzyć noosferę.

Jakie miano należałoby nadać tego rodzaju oddziaływaniu?
Jedno tylko: miłość.

Miłość jest na mocy definicji słowem, którym się po-

sługujemy,   chcąc   określić   siły   przyciągania   o   charakterze
osobowym. Skoro we wszechświecie, który się stał myślący,
wszystko   w   ostatecznym   rozrachunku   porusza   się   w
pierwiastku osobowym i ku niemu, to miłość, pewna postać
miłości   jest   i   będzie   w   coraz   większym   stopniu   „materią"
energii ludzkiej.

Czy można a posteriori zweryfikować ten wniosek, który

wynika a priori z warunków funkcjonowania i pod-
trzymywania myśli na powierzchni Ziemi?

Sądzę, że tak - i to na dwa sposoby.

Przede wszystkim metodą psychologiczną, stwierdzając, że

miłość, która osiągnęła pewien stopień powszechności dzięki
poznaniu Centrum, jest jedyną siłą zdolną scalić - bez
sprzeczności wewnętrznych - możliwości działania ludzkiego.
Poza tym, metodą historyczną, stwierdzając, że nasze
doświadczenie uznaje taką miłość powszechną za wyższą fazę
przemiany już zapoczątkowanej w noosferze.

Spróbuję to udowodnić.

L'Eenergie humaine (1937) w tomie pod

tymże tytułem, wyd. cyt., s. 161 ns., 179-181

1. Scalająca moc miłości

Ci sami myśliciele, którzy z największym scep-

tycyzmem przyjmują wszelką sugestię co do możliwości
przyspieszenia ogólnej koordynacji myśli na Ziemi, pierwsi
skłonni są uznać stan rozdzielenia sil ludzkich skazujący je na
wegetację i ubolewać nad nim: rozproszone punkty czynów
jednostkowych, rozproszone punkty jednostek

w społeczeństwie. Oczywiście, mówią, w tym bezładnym ruchu
marnuje się i ginie wielka moc, lecz w jaki sposób chcielibyście
spoić   te  rozproszone   punkty?  Już  z   natury  swej   rozdzielone
same   w   sobie   cząstki   ludzkie   odpychają   się   wzajemnie   od
siebie   i   nie   ma   na   to   rady.   Możecie   jeszcze   w   sposób
mechaniczny zmusić je do wzajemnego zbliżenia, lecz sprawić,
by ożywiał je ten sam duch, jest fizyczną niemożliwością.

Słabą i mocną stroną wszystkich zarzutów wysuwanych

przeciwko możliwości dalszego  zjednoczenia świata jest, jak
sądzę,  fakt,  że w  zarzutach   tych  wyolbrzymia   się  w  sposób
ukryty zjawiska aż nazbyt realne, a nie uwzględnia się pewnych
nowych   czynników,   które   można   już   dostrzec   w   łonie
ludzkości.   Pluraliści   zwykle   rozumują   tak,   jak   gdyby   żadna
spajająca zasada nie istniała lub nie mogła powstać w naturze
ponad   nieokreślonymi   bądź   powierzchownymi   stosunkami,
stanowiącymi   zazwyczaj   przedmiot   rozważań   filozofii
„zdrowego rozsądku" i socjologii. Myśliciele ci to w gruncie
rzeczy jurydyści i fiksyści, którzy nie mogą wyobrazić sobie w
swym   otoczeniu   niczego   innego   poza   tym,   co   w   ich
przekonaniu zawsze istniało.

Zobaczmy jednak, co będzie się działo w naszych duszach

wtedy, gdy w momencie wyznaczonym przebiegiem ewolucji
zbudzi   się   w   nich   zdolność   postrzegania   żywego   Centrum
powszechnej   zbieżności.   Przedstawmy   sobie   (nie   jest   to
bynajmniej   fikcja,   wkrótce   omówimy   to   zagadnienie)
człowieka,   który   uświadomił   sobie   swe   osobowe   stosunki   z
Najwyższą  Osobowością  i   łączy  się   z  Nią   dzięki  całej   grze
działań   kosmicznych.   Jest   rzeczą   nieuniknioną,   że   w   takiej
jednostce   i   począwszy   od   niej   będzie   się   rozwijał   proces
jednoczenia  wyznaczany  stopniowo przez  następujące  etapy:
totalizacja   każdej   czynności   poszczególnej   jednostki   w
odniesieniu do niej samej; totalizacja jednostki w odniesieniu
do niej samej; i wreszcie totalizacja jednostek w zbiorowości
ludzkiej. Wszystkie te „niemożliwości" urzeczywistniają się w
sposób naturalny pod wpływem miłości.

A. Totalizacja działań indywidualnych
przez miłość

W stanie rozdzielenia, w jakim chcą nas widzieć

pluraliści (czyli wtedy, gdy nie uświadamiamy sobie wpływu
punktu   Omega),   działamy   najczęściej   nieskończenie   małą
cząstką   swej   istoty.   Człowiek,   czy   je,   czy   pracuje,   czy
rozwiązuje zadania matematyczne lub krzyżówki, angażuje się
w swoją czynność tylko częściowo, posługując się taką czy
inną władzą. Działają bądź jego zmysły,  bądź członki, bądź
rozum, ale nie serce. Jest to działanie ludzkie, w którym nie
uczestniczy cały człowiek, powiedziałby scholastyk. Dlatego
też uczony czy myśliciel u schyłku życia pełnego wzniosłych
dążeń może poczuć się zubożony, wyjałowiony, zawiedziony:
nad martwymi obiektami pracował jego intelekt, ale nie cała
jego   osobowość.   Oddawał   się   swej   pracy,   ale   nie   mógł   jej
pokochać.

Zobaczmy teraz, jak przedstawiają się te same rodzaje

działania w świetle punktu Omega. Omega, punkt, w którym
wszystko   się   zbiega   i,   odwrotnie,   z   którego   wszystko
promieniuje. Skoro tylko umieści się go w postaci ogniska na
szczycie   wszechświata,   tym   samym   obecność   jego   musi
przenikać   w   głąb   każdego,   nawet   najmniejszego   procesu
ewolucji.   To   znaczy,   że  dla   tego,   kto   widzi,  każda   rzecz,
choćby   najmniejszej   wagi,  byle   tylko   mieściła   się   na   linii
postępu, nabiera ciepła, rozjaśnia się, ożywia i w konsekwencji
staje   się   sprawą  pełnego  osobistego   zaangażowania.   To,   co
było   zimne,   martwe,   bezosobowe   dla   tego,   kto   nie   widzi,
wypełnia się dla tych, co widzą, nie tylko życiem, lecz życiem
intensywniejszym niż ich własne; działanie absorbuje ich do
tego stopnia, że przekładają je nad samych  siebie. Ten sam
przedmiot,   który   u   pierwszego   wywołuje   słabą   reakcję,   u
drugich budzi rezonans we wszystkich sferach ich istoty - tak
że   mogą   oni   ukochać   całym   sercem   nawet   najskromniejsze
spośród   swoich   zadań.   W   zewnętrznym   mechanizmie
czynności nic się nie zmieniło. Lecz w tworzywie działania, w
sile oddania się,

jakaż różnica! Taka, jak między spożywaniem zwykłych
pokarmów a Komunią.

I to jest pierwszy krok na drodze totalizacji. W świecie o

zbieżnej   strukturze   osobowej,   gdzie   przyciąganie   staje   się
miłością, człowiek spostrzega, że bez reszty może oddawać się
temu, co czyni. W najskromniejszym ze swoich działań może
nawiązać   całą   swą   istotą,   całą   głębią   swej   istoty,   całkowitą
łączność   z   wszechświatem.   Wszystko   stało   się   dla   niego   w
pełni zaspokajającym pokarmem.

B. Totalizacja jednostki przez miłość

Już sam fakt, że pod ożywiającym wpływem punktu

Omega każdy nasz poszczególny uczynek może zyskać pełnię,
stanowi   cudowne   spożytkowanie   energii   ludzkiej.   Lecz   to
pierwsze, jak gdyby szkicowe przeobrażenie naszych działań
może   znaleźć   swe   przedłużenie   w   innej,   jeszcze   głębszej
metamorfozie.   Dzięki   temu,   że   każda   z   naszych   czynności
zyskuje pełnię, wszystkie nasze czynności razem wzięte mogą
w   konsekwencji   scalić   się   w   jeden   akt.   Zobaczmy,   w   jaki
sposób.

Bezpośrednim skutkiem miłości powszechnej, możliwym

dzięki   oddziaływaniu   punktu   Omega,   jest   rozszerzenie   na
każde z naszych działań zasadniczej tożsamości, jaka powstaje
między   korzyścią   a   oddaniem.   Jak   będzie   się   przedstawiał
wpływ tej wspólnej podstawy (tego nowego klimatu - można
by powiedzieć) na nasze życie wewnętrzne? Czy zatracimy swą
odrębność   w   łagodnym   cieple   miłości?   Czy   zatrze   ona   w
atmosferze   ułudy   wyrazistość   bliskich   przedmiotów?   Czy
oderwie nas od konkretnych szczegółów, by nas pogrążyć  w
nieokreślonym  odczuciu powszechności?  Gdybyśmy  się tego
obawiali, znaczyłoby to, że raz jeszcze zapomnieliśmy o tym,
iż   wtedy,   gdy   się   zdąża   w   kierunku   rozwoju   ducha,
zjednoczenie   różnicuje.   Niewątpliwie   to   prawda,   jeśli
odkryłem punkt Omega,

wszystkie   rzeczy   stają   się   dla   mnie   w   jakiś   sposób   jedną
rzeczą, tak że cokolwiek bym czynił, mógłbym mieć wrażenie,
że czynię to samo. Lecz ta podstawowa jedność nie ma nic
wspólnego   z   rozpłynięciem   się   w   jednorodności.   Przede
wszystkim, uwypukla ona zarysy zebranych składników, nie
zacierając ich w najmniejszym stopniu, gdyż Omega, jedyny
przedmiot pragnień, kształtuje się w naszych oczach i pozwala
zbliżyć   się   do   siebie   jedynie   w   drodze   doskonalenia
elementarnych   procesów   rozwojowych,   stanowiących   wątek
ewolucji poznawalny empirycznie. Ponadto miłość nie tylko
przesyca   wszechświat   na   sposób   werniksu,   który   dodaje
barwom   żywości.   Nie   tylko   spaja   w   przejrzystą   całość
nieprzejrzysty   pył   naszych   doświadczeń.   Dokonuje   ona
prawdziwej   syntezy   całego   zespołu   naszych   władz.   I   ten
właśnie punkt należy dobrze zrozumieć.

Gdy ujmuje się życie w sposób powierzchowny, wówczas

co   innego   znaczy   widzieć,   a   co   innego   myśleć,   co   innego
rozumieć, a kochać, dawać, a otrzymywać, wzrastać, a maleć,
żyć,   a   umrzeć.   Lecz   czym   się   staną   wszystkie   te
przeciwieństwa,   z   chwilą   gdy   w   punkcie   Omega   ich
rozmaitość   ukaże   się   jako   nieskończenie   zróżnicowane
odmiany   tego   samego   kontaktu   we   wszystkim?   Nie   tracąc
niczego   ze   swej   istoty,   przeciwieństwa   te   będą   dążyć   do
połączenia   się   w   jedną   wspólną   wypadkową,   w   której   ich
wielość,   zawsze   rozpoznawalna,   ujawni   swe   niewypowie-
dziane bogactwo. Nie będzie to bynajmniej interferencja, lecz
rezonans.   Nie   powinno   to   nas   dziwić.   W   naszym
doświadczeniu znamy zupełnie podobne zjawisko, jakkolwiek
o   mniejszym   stopniu   natężenia.   Gdy   mężczyzna   uwielbia
kobietę,   gdy   obdarzają   owym   gorącym   uczuciem,   które
wynosi ukochaną istotę ponad miłość własną, wówczas życie
tego mężczyzny, jego moc tworzenia i odczuwania, cały jego
wszechświat   zawierają   się,   różnicują   i   zarazem   zostają
uwznioślone   w   miłości   do   tej   kobiety.   A   przecież   kobieta,
jakkolwiek   by   była   niezbędna   mężczyźnie,   by   mu   odbijać,
objawiać, przybliżać, personalizo-

wać   świat,   nie   stanowi   jeszcze   centrum   świata.   Jeśli   więc
miłość   jednostki   do   jednostki   okazuje   się   czynnikiem   tak
silnym,   że   może   stopić   w   jedno   uczucie   wielość   naszych
postrzeżeń i wzruszeń (nie mieszając ich ze sobą), to jakie siły
wytworzy nasze spotkanie z punktem Omega?...

Zaprawdę, każdy z nas wezwany jest do tego, by od-

powiedział   w   sposób   harmonijnie   czysty   i   jedyny   na   roz-
brzmiewającą we wszechświecie nutę. Gdy dzięki rozwijaniu
się   w   naszych   sercach   miłości   wszechrzeczy   odczujemy,   że
ponad różnorodnością naszych wysiłków i pragnień budzi się
niewypowiedziany w swej prostocie poryw, w którym łączą się
i uwznioślają, nie zatracając niczego ze swej istoty, niezliczone
odcienie uczucia i działania, wówczas w masie wytworzonej
przez   energię   ludzką   każdy   z   nas   zbliży  się   do   osiągnięcia
pełni skuteczności swego działania i pełni swej osobowości.

C. Scalenie jednostek w ludzkość

przez miłość

Przejście od totalizacji jednostkowej do totalizacji spo-

łecznej   stanowi   aktualny   i   palący   problem   energii   ludzkiej.
Musimy   wyraźnie   sobie   uświadomić,   że   pierwsze   kroki
prowadzące w kierunku rozwiązania zwiększają jeszcze nasze
dotychczasowe   trudności.   Z   jednej   strony   coraz   bardziej
zacieśniająca się sieć związków ekonomicznych (co łączy się z
pewnym   niezaprzeczalnym   determinizmem   biologicznym)
stłacza   nas   i   przybliża   ku   sobie   w   sposób   nieunikniony.   Z
drugiej strony wydaje nam się, że w toku tej kompresji tracimy
najcenniejszy   nasz   przywilej:   samo-rzutność   działania   i
wolność.   Totalitaryzm   i   personalizm:   czyżby   te   dwa   nurty,
wbrew przewidywaniom naszej teorii, musiały rozwijać się i
dążyć   w   kierunkach   przeciwnych?   Czy   chcąc   budować
przyszłość   (skoro   trzeba   posuwać   się   naprzód),   musimy
wybierać między Charybdą kolektywiz-

mu   a  Scyllą   anarchizmu,   między  symbiozą,   która   mechani-
zuje, a rozproszeniem, które dewitalizuje, między termitierą a
ruchami   Browna?   Wydaje   się,   że   dylemat   ten,   od   dawna
dostrzegany przez przewidujące umysły,  wyłoni się nagle w
polu świadomości powszechnej. Co najmniej od roku nie ma
czasopisma   ani   zjazdu,   gdzie   nie   poruszano   by   tego
zagadnienia,   chociaż   nikt   nie   zdobył   się,   niestety,   na   jasne
przedłożenie choćby elementów trafnej odpowiedzi.

Moim zdaniem, przyczyny niepokojących niepowodzeń,

jakich doznaje ludzkość w swoich dążeniach integracyjnych,
nie   należy   szukać   w   jakiejś   istotnej   niemożliwości,
nierozłącznie związanej z zamierzonym  działaniem - lecz w
fakcie,   że   w   dotychczasowych   próbach   totalizacji   ulega
odwróceniu   naturalny   porządek   czynników   przyszłego   zje-
dnoczenia. Wyjaśnię, co mam na myśli.

Chodzi o to, by totalizować nie depersonalizując. Ocalić

zarówno   całość,   jak   i   składniki.   Wszyscy   są   zgodni   co   do
konieczności osiągnięcia  tego dwojakiego celu. Lecz  w jaki
sposób w dzisiejszych programach społecznych szereguje się
wartości,   które   w   teorii   zgodnie   chce   się   zachować?   Otóż
zawsze   uważa   się   osobę   za   czynnik   drugorzędny   i
przejściowy, a na czoło programu wysuwa się prymat całości.
Wszystkie systemy organizacji społecznej, przedstawiane nam
dzisiaj,   milcząco   zakładają,   że   końcowy   stan,   ku   któremu
zmierza   noosfera,   to   ciało   bez   zindywidualizowanej   duszy,
organizm   bez   oblicza,   nieokreślona   ludzkość,   słowem   -
bezosobowość.

Skoro raz się przyjmie ów punkt wyjścia, wówczas

wszelkie dalsze działanie schodzi na błędne tory i w końcu
staje się niemożliwe. W procesie syntezy ostateczne piętno na
członach   zjednoczenia   musi   wyciskać   aktywna   zasada   ich
zjednoczenia.   Krystalizacja   nadaje   całości   strukturę
geometryczną, komórka nadaje życie materii, która z nią się
łączy. W jakiż więc sposób we wszechświecie, który by dążył
do stania się czymś, mogłoby się zachować miejsce dla kogośl
Jeśli   uważa   się,   że   szczyt   ewolucji   ludzkiej   jest   natury
bezosobowej, to elementy, które tę zasadę przyj-

100

mują,   nieuchronnie,   pod   jej   wpływem,   wbrew   wszelkim
wysiłkom  idącym  w przeciwnym  kierunku, będą się stawały
coraz mniej osobowe. I tak się właśnie dzieje. Ludzie służący
postępowi   materialnemu   lub   tworzeniu   rasowych   wspólnot
daremnie   dążą  ku  wolności:   panują   nad  nimi  i   kierują   nimi
deterministyczne prawa, które sami stworzyli. Mechanizują ich
stworzone   przez   nich   mechanizmy.   Istna  karma  hinduska.   I
wówczas nie pozostaje już nic, co mogłoby wprawiać w ruch
mechanizmy energii ludzkiej, prócz brutalnej siły - siły, którą
w konsekwencji każe nam się dziś znowu uwielbiać.

Jest to odstępstwo od ducha i zarazem wielki błąd w technice

ludzkiego działania. W układzie złożonym ze świadomych
elementów spójność może istnieć tylko na podłożu immanencji.
Nie siła ponad nami, lecz miłość - a zatem na początku trzeba
przyjąć istnienie punktu Omega, dzięki któremu miłość
powszechna staje się możliwa.

Powiedzieliśmy, że współczesne doktryny społeczne po-

pełniają błąd, czyniąc bezosobową ludzkość celem szczy:-nych
dążeń   człowieka.   Przedstawmy   więc   sobie,   co   by   nastąpiło,
gdybyśmy w miejsce owego ślepego bóstwa przyjęli istnienie
świadomego   centrum   całkowitej   zbieżności.   Wówczas   na
skutek innego rodzaju determinizmu niż ten, przed którym się
bronimy,   poszczególne   jednostki,   włączone   w
niepowstrzymany   rozwój   totalizacji   ludzkiej,   dzięki   samemu
ruchowi, który je zbliża ku sobie, nabierałyby coraz więcej siły.
Im   bardziej   by   się   stowarzyszały   pod   wpływem   czynnika
osobowego, tym bardziej rozwijałaby się ich osobowość. I to w
sposób   zupełnie   naturalny,   bez   wysiłku   z   ich   strony,   dzięki
własnościom miłości.

Kilkakrotnie już podkreślaliśmy tę podstawową prawdę, że

zjednoczenie   różnicuje.   Miłość   jest   jedynie   konkretnym
wyrazem   owej   metafizycznej   zasady.   Wyobraźmy   sobie
Ziemię,   na   której   głównym   (a   w   pewnym   sensie   jedynym)
przedmiotem   zainteresowań   ludzkich   byłoby   dążenie   do
całkowitego zjednoczenia się z gorąco upragnionym Bytem

101

Powszechnym, którego żywy udział każdy rozpoznawałby w
tym, co jest najbardziej nieprzekazywalne w jego bliźnich. Na
takim   świecie   przymus   nie   byłby   potrzebny,   aby   utrzymać
jednostki w rygorach najbardziej sprzyjających działaniu, aby
skłaniać   je   do   poszukiwania   lepszych   rozwiązań.w   obrębie
wolnej konkurencji, aby zachęcić je do przyjęcia ograniczeń i
ofiar,   jakich   wymaga   właściwa   gospodarka   potencjałem
ludzkim   -   i   w   końcu,   aby   przekonać   je,   że   nie   należy
roztrwaniać   swej   mocy   miłowania,   lecz   że   trzeba   ją
sublimować, mając na celu ostateczne zjednoczenie. W tych
warunkach   życie   wyzwoliłoby   się   wreszcie   spod   tyranii
przymusów natury materialnej (najwyższy rodzaj wyzwolenia)
i   coraz   bardziej   wolna   osobowość   rozwijałaby   się   bez
przeszkód.

„Miłujcie się, wzajemnie." Mijają dwa tysiące lat od czasu,

gdy   słowa   te   zostały   wypowiedziane,   i   dziś   brzmią   one   w
naszych  uszach  innym  dźwiękiem. W ciągu  wieków można
było przedstawić miłość i braterstwo wyłącznie jako pewien
kodeks   doskonałości   moralnej   lub   jako   pewną   metodę
praktyczną, mającą na celu zmniejszenie tarć i trudów życia
ziemskiego. Lecz odkąd poznaliśmy z jednej strony istnienie
noosfery,   a   z   drugiej   strony   stojącą   przed   nami   życiową
konieczność ocalenia jej, przykazanie miłości stało się bardziej
naglące.   Mówi   nam   już   nie   tylko:   „Miłujcie   się,   aby   być
doskonałymi",   ale   ponadto   ostrzega:   „Miłujcie   się,   w
przeciwnym   bowiem   razie   zginiecie".   Realiści   mogą
wyśmiewać marzycieli mówiących o ludzkości zjednoczonej,
której bronią byłaby już nie brutalna siła, lecz miłość. Niech
przeczą temu, że maksimum siły fizycznej może łączyć się z
maksimum łagodności i dobroci. Ten sceptycyzm i te krytyki
nie zdołają zmienić faktu, że teoria i praktyka energii ludzkiej
zgodnie   wykazują,   iż  doszliśmy   do   decydującego   punktu
ewolucji   ludzkiej,  skąd   jedyna   droga   naprzód   -   to   wspólne
namiętne   zaangażowanie,   ,,kon-spiracja",   czyli   jedność
inspiracji i aspiracji.

Dalsze zaufanie do porządku społecznego opartego na

przymusie zewnętrznym oznaczałoby po prostu wyrzecze-

102

nie się wszelkiej nadziei na doprowadzenie ducha Ziemi do
kresu rozwoju.

Jednakże nic nie może przeszkodzić energii ludzkiej (która

tak jak sam wszechświat jest przejawem niepowstrzymanego i
nieuniknionego rozwoju) w swobodnym osiągnięciu
naturalnego celu swej ewolucji.

A zatem wbrew wszelkim niepowodzeniom i wszelkim

nieprawdopodobieństwom zbliżamy się nieuchronnie do
nowego wieku, w którym świat zrzuci swe więzy, aby zaufać
wreszcie mocy swych związków wewnętrznych.

Musimy albo zwątpić w wartość wszystkiego, co nas otacza,

albo uwierzyć bez zastrzeżeń w możliwość i, obecnie bym
dodał, w nieuniknione następstwa miłości powszechnej.

Jak się przedstawiają te następstwa?
W dotychczasowych rozważaniach nad miłością, która scala

energię   ludzką   pod   społecznym   kątem   widzenia,   mieliśmy
przede   wszystkim   na   uwadze   szczególną   jej   właściwość,
polegającą na możności łączenia i wyodrębniania myślących
cząstek   noosfery   bez   ich   mechanizowa   ■   nia.   Lecz   jest   to
jedynie negatyw  zjawiska. Miłość nie tylko może łączyć  nie
depersonalizując,   ale   łącząc,   ultra-personalizuje.   Jakież   więc
perspektywy   otwierają   się   przed   ludzkością   z   przełęczy,   do
której doszliśmy?

Najpierw musimy cofnąć się do punktu, gdzie pozo-

stawiliśmy jednostkę ludzką u kresu jej przeobrażania się przez
miłość.   Stwierdziliśmy,   że   pod   wypływem   punktu   Omega
każda  jednostka  może  w  pełni  wypowiedzieć   się   w  jednym
akcie,   w   którym   łączą   się,   nie   mieszając   się   z   sobą,   jej
niezliczone spostrzeżenia, czynności, cierpienia i pragnienia. I
właśnie   do   podobnej   metamorfozy,   lecz   znacznie   wyższego
rzędu,   zdaje   się   zmierzać   całość   energii   cząstkowych,
stanowiąca globalną masę energii ludzkiej.

Prześledziliśmy, jak dokonuje się u jednostki stopniowe

ujmowanie uczuć, aspiracji, czynów w jedno niewyrażalne
dążenie sui generis, które jest jednocześnie tym wszystkim i
jeszcze czymś więcej. Jest to to samo zjawisko, które

103

w skali nieporównanie większej dąży do urzeczywistnienia się
pod   tym   samym   wpływem   punktu   Omega   w   całości   myśli
ziemskiej. I w istocie cała ludzkość na całym obszarze swych
nieskoordynowanych   dążeń   urzeczywistnia   Centrum,   ku
któremu zmierza, i jednocześnie podlega jego działaniu. Ten
sam   porywający   fluid   przebiega   i   łączy   nieustannie
niezdeterminowaną   rozmaitość   postaw,   punktów   widzenia,
wysiłków,   i   każde   z   tych   zjawisk   reprezentowane   jest   we
wszechświecie przez poszczególne elementy miriad ludzkich.
Doprowadzona   do   szczytu   wielość   indywidualnych
przeciwieństw   łączy   się   harmonijnie   w   głębokiej   prostocie
jedynego pragnienia. Czymże więc jest to wszystko, jeśli nie
genezą  zbiorowego i jedynego aktu,  w którym,  przybierając
postać miłości (jedynie możliwą postać), urzeczywistniałyby
się, zbliżając się do swej  dojrzałości, czyli  do ostatecznego
zjednoczenia, siły osobowości zawarte w noosferze?

Totalizacja - w totalnej miłości - totalnej energii ludzkiej.
Ideał wymarzony w snach przez techników działań ziem-

skich.

Widzimy, co miłość może sprawić pod względem psy-

chologicznym, jeśli się stanie miłością powszechną.

Lecz czy ten cud naprawdę ma się spełnić?
Jeśli tak, to ślady tego cudownego przeobrażenia powinny

być widoczne w historii. Czy możemy je rozpoznać? To
właśnie pozostało nam do zbadania i do udowodnienia.

2. Miłość, historyczny wytwór
ewolucji ludzkiej

Przeprowadzona powyżej analiza syntetyzującej

mocy miłości w zakresie życia wewnętrznego nie zostałaby
zakończona - nie mogłaby zostać zakończona - gdybyśmy jej
nie poparli naocznym przykładem.

104

Gdzie zatem można by dojrzeć w dzisiejszym świecie

pierwszy zarys, pierwsze przybliżenie totalnego aktu będącego
przedmiotem naszej wizji?

Wydaje się, że nigdzie nie jest on bardziej widoczny niż w

akcie   miłości   chrześcijańskiej   -   tak   jak   go   pojmuje
współczesny   wierzący,   dla   którego   świat   stworzony   stał   się
możliwy   do   wyrażenia   w   terminach   ewolucji.   W   oczach
takiego wierzącego historia świata przedstawia się w postaci
gigantycznego   procesu   kosmogenezy,   w   toku   którego
wszystkie   drogi   rozwojowe   rzeczywistości   zbiegają   się,   nie
mieszając   się   z   sobą,   w   Chrystusie   osobowym,   a   zarazem
przenikającym cały wszechświat. Mówiąc ściśle, bez metafory,
chrześcijanin, który rozumie istotę swego credo oraz czasowo-
przestrzenne   związki   w   przyrodzie,   znajduje   się   w   tej
szczęśliwej sytuacji, że może poprzez całą różnorodność swych
działań i w łączności z innymi ludźmi przejść do jedynego aktu
zespolenia się z Bogiem. Czy żyje, czy umiera, przez swe życie
i  przez  swą   śmierć   dopełnia   on   niejako   swego   Boga'   i
jednocześnie   podlega   Jego   działaniu.   Słowem,   Chrystus,
którego   możemy   utożsamiać   z   przewidywanym   przez   naszą
teorię   punktem   Omega   (jeśli   tylko   potrafimy   dojrzeć   całą
rzeczywistość   Wcielenia),  zdąża   do   wytworzenia  owej
oczekiwanej przez nas totali-zacji duchowej.

Nawet sporadyczny fakt istnienia stanu świadomości tak

bogato  wyposażonej, gdyby  został niezbicie ustalony,  stano-
wiłby   potwierdzenie   przedstawionych   wyżej   poglądów   na
ostateczną   naturę   energii   ludzkiej.   Jednakowoż   można   roz-
szerzyć dowodzenie, stwierdzając, że pojawienie się w czło-
wieku   miłości   do   Boga,   pojętej   w   całej   pełni,   jaką   temu
zjawisku nadajemy, jest nie tylko sporadycznym przypadkiem,
lecz normalnym wytworem długiej ewolucji.

Energia miłości (1937) w: Pisma wybrane, IW
Pax, Warszawa 1967, s. 90-102

Czyli Ciało Mistyczne Chrystusa: „aby byli jedno, jako Ojciec i ja jedno

jesteśmy" (J 17,22).

7. Miłość - energia

Zazwyczaj ograniczamy się do rozpatrywania (i

to /Jakim wyrafinowaniem analitycznym!) uczuciowej strony
miłości: radości i cierpień, jakich jest ona źródłem. Ja,
przystępując do rozważań nad najwyższymi fazami fenomenu
człowieka, muszę się zająć jej przyrodzonym dynamizmem i
jej znaczeniem w procesach ewolucji.

Miłość, ujęta w całej swej biologicznej realności, czyli jako

„powinowactwo" skłaniające jeden byt ku drugiemu bytowi,
występuje nie tylko w świecie ludzkim. Przejawia się w niej
ogólna   właściwość   wszelkiego   życia.  Dostosowuje  ona  swe
odmiany   i   stopnie   do   przeróżnych   postaci,   jakie   kolejno
przybiera   materia   uorganizowana.   U   bliskich   nam   ssaków
rozpoznajemy ją z łatwością w jej różnych odmianach: jako
pociąg   płciowy,   instynkt   ojcowski   czy   macierzyński,
solidarność   społeczną   itp.  Dalej,   a   raczej   niżej,  na   drzewie
życia   analogie   są   coraz   słabsze   i   w   końcu   stają   się
niedostrzegalne.   Przypomnę   jednak   to,   co   mówiłem   w
związku   z   „wnętrzem   rzeczy":   gdyby   jakaś   wewnętrzna
skłonność do jednoczenia się - niewątpliwie zalążkowa, lecz
już rodząca się - nie istniała już w molekułach, to fizyczną
niemożliwością   byłoby   pojawienie   się   wyżej,   na   naszym
poziomie,   miłości   w   formie   uczłowieczonej.   Jeśli   więc
stwierdzamy, że istnieje ona wśród nas, mamy prawo założyć,
że jest ona obecna - w postaci mniej lub bardziej pierwotnej -
we wszystkim, co istnieje. W rzeczy samej, gdy obserwujemy
wokół nas zbieżne wznoszenie się świadomości, widzimy, że
jest ona wszędzie. Odczuwał to

106

już   Platon   i   w   nieśmiertelnej   formie   wyraził   w  Dialogach.
Później,   dzięki   takim   myślicielom   jak   Mikołaj   z   Kuzy,
filozofia średniowieczna zajęła się znów tą ideą, lecz w sposób
bardziej   sformalizowany.   Pod   wpływem   sił   miłości   cząstki
świata   poszukują   się   wzajemnie,   aby   ów   świat   doszedł   do
skutku. Nie ma w tym żadnej metafory, jest wiele więcej niż
poezja.   To,   co   nas   tu   frapuje,   można   uznać   za   siłę,
„krzywiznę", ciążenie powszechne; mniejsza z tym, ważne, że
jest  to odwrotna strona  czy cień tego,  co naprawdę  porusza
naturę. Aby dostrzec „źródłową" energię kosmiczną, trzeba -
jeśli rzeczy istotnie posiadają „wnętrze" - zejść w wewnętrzną,
„radialną" sferę duchowych sił przyciągania.

Miłość we wszystkich jej odcieniach - to nic innego ani nic

mniejszego niż bardziej lub mniej bezpośredni ślad, wyciśnięty
na sercu elementu przez powszechną zbieżność psychiczną
wszechświata.

Oto, jeśli się nie mylę, snop światła, który nam może

ułatwić rozeznanie się w tym, co nas otacza.

Odczuwamy cierpienie i niepokój, widząc, że współczesne

próby   scalenia   społecznego,   wbrew   teoretycznym
przewidywaniom  i naszym  oczekiwaniom, prowadzą  jedynie
do poniżenia i zniewolenia świadomości. Jakie jednak drogi
obieraliśmy   dotychczas,   by   się   zjednoczyć?   Obrona   jakiejś
sytuacji materialnej, uruchomienie nowej dziedziny przemysłu,
stworzenie   lepszych   warunków   jakiejś   klasie   społecznej   lub
pokrzywdzonemu   narodowi   -   oto   nieliczne   i   ograniczone
tereny, na których usiłowaliśmy się zbliżyć. Nic dziwnego, że
podobnie   jak   społeczności   zwierzęce   mechanizowaliśmy   się
pod   wpływem   działania   samych   mechanizmów   naszego
uspołecznienia!   Nawet   w   działaniu   w   najwyższym   stopniu
intelektualnym,   jakim   jest   wznoszenie   gmachu   nauki   -
przynajmniej   tak   długo,   jak   długo   pozostaje   ona   czysto
spekulatywna   i   abstrakcyjna   -   nasz   nacisk   duchowy   działa
tylko   pośrednio,   niejako   ubocznie.   Kontakt   wciąż   jeszcze
powierzchowny, a zatem - niebezpieczeństwo nowej niewoli.
Tylko miłość - z tego istot-

107

nego powodu, że tylko ona dosięga tego i łączy to, co w samej
głębi   istot   ludzkich   -   zdolna   jest   je   dopełnić,   jako   istoty
ludzkie, łącząc je z sobą wzajemnie. Jest to fakt, który można
stwierdzić   w   codziennym   doświadczeniu.   W   jakiej   chwili
dwoje kochających  się ludzi w najwyższym  stopniu posiada
siebie? Czyż nie wtedy, gdy powiadają, że się zatracili? Czy
magiczne   działanie,   uważane   za   wewnętrznie   sprzeczne,   a
mianowicie   „personalizujące"   jednoczenie   nie   jest
urzeczywistniane   przez   miłość   nieustannie   wokół   nas   -   w
kochającym  się stadle, w różnych zespołach ludzkich? Czyż
tego, czego miłość dokonuje codziennie w ograniczonej skali,
nie może kiedyś dokonać w skali całego globu?

Ludzkość, Duch Ziemi, integracja jednostek i ludów,

paradoksalne   pogodzenie   elementu   z   całością   i   jedności   z
mnogością - czegóż potrzeba, by te wszystkie rzekome utopie
(a   z   punktu   widzenia   życia   -   konieczności)   stały   się
rzeczywistością?   Wyobraźmy   sobie,   że   nasza   zdolność
kochania rozwinie się tak bardzo, że obejmie wszystkich ludzi
na Ziemi. Czy to nie wystarczy?

Usłyszę na to zapewne: Właśnie to jest niemożliwe.
Wszystko, na co stać człowieka, to obdarzyć uczuciem

jedną wybraną istotę ludzką lub kilka. Czyż nie tak? Dalej
zasięg działania naszego serca się kończy, możliwa jest tylko
oschła sprawiedliwość i chłodny rozum. Kochać wszystkich i
wszystko? Byłby to poryw kryjący wewnętrzną sprzeczność,
fałszywy, który w końcu może doprowadzić tylko do tego, że
nie będziemy kochali nikogo.

Wobec tego jednak, odpowiedziałbym, skoro, jak utrzy-

mujecie, miłość powszechna jest niemożliwa, cóż oznacza w
naszych sercach ów nieodparty instynkt, popychający nas do
jednoczenia się, ilekroć tylko coś, w jakimś kierunku, wzbudzi
w   nas   entuzjazm?   „Zmysł   wszechświata",   „zmysł   Całości",
tęsknota,   jaka   nas   ogarnia,   oczekiwanie,   odczucie   wielkiej
Obecności   -   w   obliczu   przyrody,   w   obliczu   piękna,   przy
słuchaniu   muzyki...   Jak   to   się   stało,   że   poza   mistykami   i
autorami analizującymi ich pisma nikt,

108

a   zwłaszcza   psychologowie,   nie   zainteresował   się   tą   pod-
stawową   wibracją,   której   brzmienie   jest   dosłyszalne   dla
wrażliwego   ucha   u   podstaw,   a  raczej   na   szczytach   każdego
wielkiego  uczucia?  Współbrzmienie z Całością, podstawowy
ton poezji czystej i czystej religii. Raz jeszcze pytam, czy to
zjawisko, które narodziło się wraz z myślą i rozwija się wraz z
nią,   nie   oznacza   głębokiej   harmonii   pomiędzy   dwiema
realnościami   poszukującymi   się   wzajemnie:   pomiędzy
oddzieloną cząstką a Całością, do której zbliża się z drżeniem.

Wydaje nam się czasem, że miłość pomiędzy mężczyzną a

kobietą, miłość rodzicielska, przyjacielska, w pewnej  mierze
miłość   ojczyzny   -   to   wszystkie   możliwe   naturalne   postaci
miłości. Otóż nie. Na tej liście brak najbardziej podstawowej
formy   miłości:   tej,   która   pod   naciskiem   zwierającego   się
wszechświata   popycha   elementy   ku   sobie   wzajemnie   i
wszystkie razem - ku Całości. „Powinowactwo", a w ślad za
nim - „zmysł kosmiczny".

Miłość powszechna nie tylko jest możliwa pod względem

psychologicznym; jest to jedyna pełna i ostateczna postać
miłości.

Jak jednak, skorośmy to ustalili, wytłumaczymy fakt, że

wciąż - i to na pozór coraz bardziej - rośnie wokół nas niechęć
i nienawiść? Jeżeli tkwi w nas i niejako napiera na nas od
wewnątrz tak potężne pragnienie jedności, czemu nie
przemienia się w działanie?

Powiemy po prostu, że przezwyciężając paraliżujący nas

kompleks „antypersonalistyczny" zdecydowaliśmy się przyjąć
możliwość   i   realność   istnienia   Kogoś   kochającego   i   w
najwyższym   stopniu   godnego   miłości   na   szczycie   świata,
ponad naszymi głowami. Zbiorowość, jeśli wchłania lub zdaje
się   wchłaniać   osobę   ludzką,   zabija   miłość   pragnącą   się
narodzić. Zbiorowość jako taka nie może być w swej istocie
przedmiotem   miłości.   Oto   przyczyna   porażek   wszelkiego
rodzaju filantropii. Racja jest po stronie zdrowego rozsądku.
Nie   można   ofiarować   siebie   anonimowej   liczbie.   Niech
natomiast wszechświat zyska - przed

109

nami,   w   naszych   oczach   -   oblicze   i   serce,   niech   się,   jeśli
można   tak   powiedzieć,   „spersonalizuje",   a   wówczas   na-
tychmiast, w nowym klimacie stworzonym przez to ognisko,
elementarne   siły   przyciągania   znajdą   warunki   do   zama-
nifestowania się i do rozwoju. I wtedy,  bez wątpienia, pod
presją   zacieśniania   się   Ziemi,   wyzwolą   się   dotychczas
drzemiące   ogromne   energie   przyciągania   pomiędzy   mole-
kułami   ludzkimi.   Naszemu   „zmysłowi   świata",   „zmysłowi
Ziemi",   „zmysłowi   ludzkiemu"   odkrycia   dokonane   w   ciągu
ostatniego   stulecia   dostarczyły,   dzięki   swym   całościowym
perspektywom,   nowych   decydujących   bodźców.   Tym   się
tłumaczy   eksplozja   współczesnych   panteizmów.   Ten   poryw
zepchnie nas jednak na powrót w supermaterię, jeśli nas nie
doprowadzi do Kogoś.

Ażeby zagrażająca nam porażka zmieniła się w zwycięstwo,

ażeby   powstało   sprzysiężenie   monad   ludzkich,   trzeba   i
wystarczy,   byśmy   -   doprowadzając   do   samego   końca   myśl
nauki   -   uznali   za   prawdziwe   i   konieczne   do   zamknięcia   i
zrównoważenia   czasoprzestrzeni   nie   tylko   jakieś   niejasne
przyszłe istnienie, lecz także (co chcę podkreślić szczególnie
mocno)   aktualną   rzeczywistość   i   aktualne   promieniowanie
tajemniczego Centrum centrów, które nazwałem Omegą.

Le Phenomene humain (1938-1940), Seuil,
Paris 1955, s. 293-298

Od zarania dziejów

labirynt byl symbolem

drogi pełnej

niebezpieczeństw, z

czasem, gdy stał się

ważnym elementem

kompozycyjnym

średniowiecznych

katedr, zaczął

oznaczać trudności i

wątpliwości, które

człowiek musi

pokonać w swej

ziemskiej wędrówce,

aby po śmierci

osiągnąć zbawienie i

móc połączyć się z

Bogiem w niebieskim

Jeruzalem. Powrót do

źródeł jest cyklem

wydawniczym będą-

cym zachętą, by po

krętych ścieżkach

myśli Czytelnik dotarł

do miejsc, które

określając jego

tożsamość, przepro-

wadzą go z ciemności

do światła.

Wybór tekstów francuskiego jezuity Teilharda de
Chardin składa się z fragmentów przemówień,
notatek, rozważań, prac naukowych skupionych
wokół tytułowych tematów: szczęścia, cierpienia i
miłości.

Jak być szczęśliwym w świecie, w którym istnieją
cierpienie i miłość? Prezentowane w tym tomiku
rozważania   Teilharda   są   mocno   osadzone   w
całości   jego   wizji,   w   której   człowiek   jest
niepowtarzalną cząstką w procesie rozwoju świata.
Szczęście - powiada Teilhard za Huxleyem - jest
produktem ubocznym wysiiku. „Nie daje szczęścia
żadna   zmiana,   która   nie   jest   wynikiem   dążenia
wzwyż.   Szczęśliwy   jest   zatem   ten,   co   nie
poszukując   szczęścia   bezpośrednio,   znajduje
radość   jako   naddatek,   dążąc   do   pełni,   do   kresu
samego siebie, dążąc naprzód".