1 

 

  

 
 
  

 JAN  CZEKANOWSKI  (1882–1965) 

 

 

Jan Czekanowski urodził się w rodzinie ziemiańskiej 6 października 1882 roku 

w  Głuchowie  pod  Grójcem  na  Mazowszu.  Ojciec  Wincenty    był  właścicielem  dóbr 

Głuchów i Kośmin koło Grójca. Matka Amelia von Guthke była Niemką.     

W czerwcu 1901 roku zdał maturę w Libawie na Łotwie.  1 września 1901 roku 

jako ochotnik wstąpił do wojska. Przez niedopatrzenie został przyjęty jako katolik do 

artylerii  fortecznej    w  Libawie.  Nie  mogąc  jako  szeregowiec  bez  Najwyższego 

Rozporządzenia  zostać  przeniesionym  do  innego  oddziału  i  nie  mogąc  jako  katolik 

pozostawać  w  artylerii  fortecznej,    6  grudnia  1901  roku  został  zwolniony  z  wojska 

jako niezdatny z powodu sforsowania serca. Po podróży do Włoch, wiosną 1902 roku 

został  przyjęty  na  sekcję  matematyczno-przyrodniczą  Wydziału  Filozoficznego 

Uniwersytetu  Kantonalnego  w  Zurychu.  Podjął  tam  studia  antropologiczne  u 

znakomitego  antropologa  Rudolfa  Martina,  anatomiczne  u  Georga  Rugego  oraz 

matematyczne  u  Heinricha  Burghardta.  Tym  przedmiotom  poświęcił  swe    pracowite 

życie.    Czekanowski  patrzył  na  człowieka  jako  na  twór  charakteryzujący  się  wielką 

liczbą powiązanych i skorelowanych cech.  

W  początkach  ubiegłego  stulecia,  kiedy  Czekanowski  studiował  w  Zurychu, 

wielocechowa  analiza  człowieka  nie  była  wykonalna.  Angielska  szkoła  statystyczna 

(Pearson, Yule, Fisher, Student) dopiero rozpoczynała swoją działalność. Czekanowski 

szybko docenił rolę tej nowej dyscypliny  dla antropologii i nauk empirycznych. Stał 

się jej adeptem i pionierem. 

Startem naukowym Jana Czekanowskiego był drobny przyczynek statystyczny, 

napisany w drugim semestrze studiów uniwersyteckich. Demonstruje on zastosowanie 

 

 

2 

2 

współczynnika  korelacji  Pearsona  do  oceny  wartości  różnych  metod  mierzenia 

wysokości  czaszki.  Zauważmy,  że  był  to  rok  1902,  a  Karol  Pearson  współczynnik 

korelacji wprowadził w roku 1901. Z tą pierwszą pracą Czekanowski udaje się w roku 

1903  na  kongres  antropologów  niemieckich  w  Wormacji,  towarzysząc  swojemu 

profesorowi Rudolfowi Martinowi. Z powodu zbyt późnego zgłoszenia nie znalazł się 

co  prawda  na  liście  prelegentów,  jednakże  wykazanie  się  sumienną  znajomością 

najnowocześniejszych metod angielskiej statystyki matematycznej, podówczas jeszcze 

nieznanych  antropologom  niemieckim,  robi  tak  wielkie  wrażenie,  że  Feliks  von 

Luschan,  dyrektor  działów  afrykanistycznego  i  oceanistycznego  Królewskiego 

Muzeum  Ludoznawczego  w  Berlinie,  proponuje  mu  asystenturę  połączoną  z 

perspektywą wysłania go do Afryki lub Oceanii. Czekanowski zgodził się na objęcie 

asystentury,  ale  dopiero  po  ukończeniu  studiów  w  Zurychu.  Ten  tak  ważny  dla 

późniejszych losów Czekanowskiego przyczynek ukazuje się drukiem w roku 1904 w 

„Archiv für Anthropologie”. 

W  lipcu  1906  roku  kończy  sekcję  matematyczno-przyrodniczą  ze  stopniem 

doktora filozofii Uniwersytetu w Zurychu ( dyplom doktorski wydany z datą 1907 r.).  

Wstęp  jego  rozprawy  doktorskiej  opublikowanej  w  roku  1907  w  Archiv  für 

Anthropologie,    będący  zarysem  metod  statystycznych,  wszedł  z  niewielkimi 

zmianami  do  klasycznego  podręcznika  antropologii  Rudolfa  Martina  wydanego  w 

roku 1914.  

W następnym semestrze zimowym Czekanowski uzupełnił swoje wykształcenie 

studiami  matematycznymi  na  Uniwersytecie  Berlińskim.  Jako  świeżo  upieczony 

absolwent  uniwersytetu  w  Zurychu,  od  1  listopada  1906  roku,  Jan  Czekanowski 

uzyskał  stanowisko  młodszego  asystenta  w  Królewskim  Muzeum  Ludoznawczym  w 

Berlinie.    Młody  Czekanowski  został  zaproszony  przez  księcia  Adolfa  Fryderyka 

Meklemburskiego do wzięcia udziału w ekspedycji naukowej do Afryki Środkowej w 

międzyrzecze  Nil–Kongo.  Przebywał  w  tej  ekspedycji  ponad  dwa  lata  i  zebrał 

ogromne, a czasem jedyne materiały z nieznanych jeszcze wówczas zupełnie terenów 

 

 

3 

3 

Afryki.  Publikował  je  przez  długie  lata.    Pierwszych  pięć  tomów  wydano  w  latach 

1911–1927  w  Lipsku,  w  postaci  ogromnej  monografii  pt.  Badania  w  międzyrzeczu 

Nilu  i  Kongo.  Pierwsza  część  Dziennika  Wyprawy  do  Afryki  Środkowej  w  języku 

polskim  wydana  została  przez  Polskie  Towarzystwo  Ludoznawcze  w  roku  1958  i 

nosiła tytuł „W głąb lasów Aruwimi”.  

Za  wyniki  uzyskane  w  ekspedycji  afrykańskiej  został  udekorowany  orderami 

Korony Belgijskiej i Gryfa Meklemburskiego.  

Najważniejsze  wyniki  osiągnął  Czekanowski  w  dziedzinie  badań  nad 

systematyką  rasową  i  strukturą  populacji.  Przewrót,  którego  dokonał  w 

antroposystematyce    polegał  przede  wszystkim  na  wprowadzeniu  do  analizy  rasowej 

nowej  metody  taksonomicznej.  Powstała  ona  w  roku  1909  jako  metoda  diagraficzna 

różnic  i  podobieństw.  Była  to  pierwsza  metoda  analizy  skupień  w  świecie.  

Interesujące  jest  to,  że  diagram  Czekanowskiego  został  najwidoczniej  odkryty 

ponownie  przez  Sokala  i  Sneatha  w  roku  1963,  w  ponad  pięćdziesiąt  lat  po  jego 

wynalezieniu.  W  książce  „Principles  of  Numerical  Taxonomy”  opisali  oni  technikę 

różnicowego  cieniowania  bez  jakiejkolwiek  wzmianki  o  Czekanowskim,  mimo  że 

metoda  ta  stosowana  była  w  pracach  publikowanych  w  czasopismach  o 

międzynarodowej renomie. 

2  marca  1910  roku  Jan  Czekanowski  ożenił  się  z  Elizawietą  (Elżbietą) 

Sergijewską, córką prawosławnego proboszcza w Tule. Młodzi poznali się w Zurychu, 

gdzie  Elżbieta  studiowała  medycynę  i  uzyskała  doktorat  nauk  medycznych.    Z  tego 

związku zrodziły się dwie córki: Zofia  i Anna . 

Od 1 października 1910 roku Jan Czekanowski zamianowany został kustoszem 

Muzeum  Antropologii  i  Etnografii  Cesarskiej  Akademii  Nauk  w  Petersburgu.  Do 

Petersburga przeniósł się z początkiem roku 1911, nie zarzucając pracy w Berlinie, i 

pozostawał na tym stanowisku do końca września 1913. Żartował, „iż był to swoisty 

rekord  łączenia  dwóch  etatów  na  geograficznie  skrajnych  odległościach”.  W 

Petersburgu,  Jan  Czekanowski  napisał  książkę  pt.  Zarys  metod  statystycznych  w 

 

 

4 

4 

zastosowaniu  do  antropologii.  Została  ona  wydana  drukiem  w  Warszawie  w  roku 

1913  przez  Towarzystwo  Naukowe  Warszawskie.  Był  to  pierwszy  podręcznik 

statystyki  matematycznej  w  języku  polskim  traktujący  o  współczesnych  metodach 

opracowywania  danych  empirycznych  i  należytej  interpretacji  wyników. 

Wydrukowany  zaledwie  w  dwa  lata  po  pierwszym  podręczniku  współczesnej 

statystyki matematycznej, jaki pojawił się na świecie, An introduction to the theory of 

statistics George’a Yule’a, odegrał wybitną rolę w rozpowszechnianiu biometrii wśród 

uczonych  polskich  przed  I  wojną  światową  i  w  okresie  międzywojennym.  Ten  na 

wskroś  nowoczesny  i  precyzyjny  podręcznik,  obok  statystyki  opisowej,  zawiera: 

wnioskowanie  oparte  na  współczynniku  korelacji,  regresję  wieloraką  z  policzonymi 

przykładami,  a  także  taksonomiczną  metodę  diagraficzną  Czekanowskiego.  Autorów 

podejmujących  pracę  nad  współczesnym  podręcznikiem  statystyki  zachęcam  do 

przestudiowania podręcznika Czekanowskiego sprzed blisko stu lat. 

 

 Na  podstawie  zasług,  bez  habilitacji,  pismem  c.k.  Ministerstwa  Wyznań  i 

Oświecenia  w  Wiedniu  z  dnia  11  sierpnia  1913  roku,  z  datą  ważności  od  1 

października 1913 roku, został mianowany profesorem nadzwyczajnym antropologii i 

etnologii  na  Wydziale  Filologicznym  Uniwersytetu  we  Lwowie  i  z  początkiem  roku 

akademickiego 1913/1914 rozpoczął wykłady, spędzając we Lwowie najdłuższy okres 

swego  życia,  do  roku  1944.  Obok  wykładów  zajął  się  również  organizowaniem 

Zakładu Antropologiczno-Etnologicznego i badaniami nad antropologią krajową.   

W roku 1918 Komitet Narodowy Konferencji Pokojowej w Wersalu powołał go 

na  konsultanta  naukowego  dla  ustalenia  granic  odrodzonej  Polski.  10  grudnia,  przez 

Warszawę  i  Pragę,  Czekanowski  wyjechał  do  Paryża.    Prezydentowi  Wilsonowi 

przedstawił koncepcję poprowadzenia granicy wschodniej tak, żeby po stronie polskiej 

było tyle samo prawosławnych, co katolików po stronie rosyjskiej.  

Postanowieniem  z  9  kwietnia  1920  roku  Naczelnik  Państwa  zamianował  Jana 

Czekanowskiego  profesorem  zwyczajnym  etnologii  i  antropologii  Uniwersytetu  Jana 

 

 

5 

5 

Kazimierza we Lwowie, z ważnością od 1 stycznia 1920 roku. Po powrocie do Lwowa 

Jan  Czekanowski  rozpoczął,  od  15  kwietnia  1920,  ponownie  wykładać  na 

uniwersytecie.  

Ogromny  wkład  Czekanowskiego  do  statystyki  jest  niezaprzeczalny.  Ten 

wybitny  uczony  jak  nikt  inny  przyczynił  się  także  do  rozkwitu  polskiej  antropologii 

oraz  spowodował  jej  szerokie  uznanie  na  świecie.  Profesor  Czekanowski  był  twórcą 

Lwowskiej  Szkoły  Antropologicznej,  która  przez  wiele  lat  nadawała  ton  wszystkim 

badaniom  w  Polsce.  Stąd  mówi  się  też  o  Polskiej  Szkole  Antropologicznej,  którą 

wyróżniało  całkowicie  oryginalne  ujęcie  w  zakresie  indywidualnej  taksonomii 

wewnątrz populacyjnej człowieka. 

Profesor  Jan  Czekanowski    w  latach  1923-24  był  prezesem  Polskiego 

Towarzystwa Przyrodników im. Kopernika. W latach 1917-1926 był wiceprezesem, a 

w  latach  1926-39    prezesem  Towarzystwa  Ludoznawczego.  W  latach  1937-39  był 

wiceprezesem Polskiego Towarzystwa Statystycznego. 

W latach 1925-26 był dziekanem Wydziału Humanistycznego, a w latach 1934–

1936 był rektorem Uniwersytetu Jana Kazimierza we Lwowie. 

Po  zajęciu  Lwowa  przez  wojska  radzieckie  w  1939  roku  uruchomiono 

Uniwersytet i mimo zmian personalnych Zakład Antropologii funkcjonował. 

Po  wkroczeniu  wojsk  niemieckich  do  Lwowa  30  czerwca  1941  roku 

Uniwersytet  zamknięto  i  Jan  Czekanowski  pozbawiony  został  możności  pracy  w 

swoim  ulubionym  Zakładzie  Antropologii.  Ukraińskiemu  doktorantowi  zawdzięczał 

skreślenie z listy profesorów lwowskich rozstrzelanych przez Niemców 4 lipca 1941 

roku.  Przed  dalszymi  represjami  chronił  go  Książę  Adolf  Fryderyk  Meklemburski.  

Formalnie  przed  Arbeitsamtem  zabezpieczył  się  objęciem  administracji  majątku 

Kośmin koło Grójca,  na podstawie notarialnego pełnomocnictwa. To  umożliwiło mu  

dojeżdżanie do Warszawy gdzie uczestniczył w tajnym nauczaniu. Warto wspomnieć, 

że w tym czasie właścicielem majątku Kośmin był starszy  brat Jana Czekanowskiego, 

Stanisław.  

 

 

6 

6 

Ze  względu  na  bombardowania  związane  ze  zbliżającym  się  frontem,  8  maja 

1944  roku  Jan  Czekanowski  wraz  z  rodziną,  opuścił  Lwów  i  do  14  września  tegoż 

roku korzystał z gościnności prof. Jerzego Führicha w Broniszowie pod Ropczycami, 

w  dzisiejszym  województwie  podkarpackim.  Później,  wykorzystując  zmianę  sytuacji 

spowodowanej przesunięciem się wojsk radzieckich na linię Wisłoki, przeniósł się do 

wsi Cmolas pod Kolbuszową i uczył w gimnazjum w Kolbuszowej  do końca kwietnia 

1945  roku.  Warto  zauważyć,  że  Szkoła  Podstawowa  w  Cmolasie  nosi  imię  Jana 

Czekanowskiego.  Następnie  przeniósł  się  do  Lublina,  gdzie  objął  wykłady 

antropologii  na  Katolickim  Uniwersytecie  Lubelskim,  przez  który  został  powołany 

jeszcze w listopadzie 1944 roku, lecz dokąd nie mógł się aż do tego czasu przenieść z 

braku środków komunikacyjnych. W czasie pracy na KUL-u wyjaśnił problemy ruchu 

ludnościowego  w  Polsce  od  1937  do  1946  roku,  prezentując  opracowanie 

przygotowane na potrzeby Rady Narodowej Ziem Odzyskanych, której był członkiem. 

Na  wniosek  prof.  Adama  Wrzoska,  pismem  Prezydenta  Krajowej  Rady 

Narodowej  Bolesława  Bieruta  z  dnia  28  lutego  1946  roku  został  mianowany 

profesorem  zwyczajnym  antropologii  na  Wydziale  Lekarskim  Uniwersytetu 

Poznańskiego. Obowiązki profesora i Katedrę Antropologii objął 1 marca 1946 roku. 

Kierując Katedrą w Poznaniu, wykładał nadal w KUL do 31 sierpnia 1949 roku, tj. do 

momentu, gdy Ministerstwo nie zgodziło się, by pracował w dwóch uniwersytetach. 

            W  roku  1960  Jan  Czekanowski  został,  ze  względu  na  wiek,  przeniesiony  na 

emeryturę.  Jednak  nadal  prowadził  seminarium  antropologiczne  dla  specjalizujących 

się w tym kierunku magistrantów. 

Działalność naukowa prof. Jana Czekanowskiego była niezwykle rozległa. Pełna 

bibliografia prac Czekanowskiego z lat 1903-1963, licząca 279 tytułów, zawarta jest w 

Księdze pamiątkowej dla uczczenia 60 lat pracy naukowej Jana Czekanowskiego (Adam 

Wanke,  red.),  PWN,  Wrocław  1964,  33-49.    Wykształcił  wielu  wybitnych  uczonych, 

doktoryzował 22 osoby,7 spośród nich się habilitowało.  

 

 

7 

7 

Polska  uznała  jego  zasługi.  Był  członkiem  Polskiej  Akademii  Umiejętności  a 

następnie  członkiem  rzeczywistym  PAN.  Pełnił  funkcję  przewodniczącego  Komitetu 

Antropologii PAN. Dwa uniwersytety – wrocławski w roku 1959 i poznański w roku 

1962  obdarzyły  go  najwyższym  tytułem,  jakim  dysponowały,  tj.  doktoratem  honoris 

causa.  Władze  państwowe  odznaczyły  go  Krzyżem  Komandorskim  Orderu 

Odrodzenia Polski i Orderem Sztandaru Pracy I Klasy. 

Był członkiem honorowym Polskiego Towarzystwa Antropologicznego, a także 

członkiem  honorowym  Towarzystw  Antropologicznych  w  Brnie  Morawskim  i 

Zurychu oraz członkiem korespondentem Paryskiego Towarzystwa Antropologicznego 

i  Królewskiego  Instytutu  Antropologicznego  Wielkiej  Brytanii  i  Irlandii.    Był 

członkiem założycielem i przewodniczącym Rady Naukowej Polskiego Towarzystwa 

Biometrycznego, od momentu powstania PTB w roku 1961 do swojej śmierci. 

Zmarł  20  lipca  1965  roku  w  Szczecinie.  Pochowany  jest  na  warszawskich 

Powązkach.  

 Na  skutek  starań  środowiska  antropologów  poznańskich  jedna  z  ulic  naszego  miasta 

nosi imię Jana Czekanowskiego. 

Tak  piszą  o  nim  Tadeusz  Bielicki,  Tadeusz  Krupiński  i  Jan  Strzałko,  autorzy  

artykułu  zatytułowanego:  Historia  antropologii  w  Polsce  zamieszczonego  w 

„Przeglądzie Antropologicznym” 1987, 53(1-2), s.3-28:  

Czekanowski  był  uczonym  w  dawnym,  wielkim,  profesorskim  stylu;  mędrcem 

uwielbianym przez niektórych, podziwianym przez wielu i niecierpianym przez kilku. 

Ten  wysoki,  okazale  zbudowany  mężczyzna  o  przenikliwym  spojrzeniu 

bladoniebieskich oczu, z nieodłącznym papierosem przyklejonym do kącika ust, bywał 

zwodniczo uprzejmy i „miękki” w obejściu, ale jednocześnie cięty w języku i zjadliwy 

w polemikach i dyskusjach. Był poliglotą, władającym oprócz ojczystej polszczyzny, 

nieskazitelnym  niemieckim,  francuskim  i  rosyjskim,  umiejącym  też  swobodnie 

konwersować po angielsku, włosku i czesku. Z pochodzenia ziemianin, typ światowca, 

był spoufalony z tuzinem europejskich księżnych i książąt i, jak głosi legenda, nawet z 

 

 

8 

8 

jedną koronowaną głową. W towarzystwie był czarujący, a na starość lubił delektować 

słuchaczy  pikantnymi  anegdotami,  np.  o  przyjęciach  wydawanych  w  prywatnych 

basenach  kąpielowych  w  Zurychu  w  początku  stulecia,  albo  o  hulankach  oficerów 

kawalerii  rosyjskiej  stacjonującej  w  Kaliszu,  ówczesnym  mieście  granicznym 

carskiego  imperium.  Był  erudytą,  który  w  swoim  czasie,  mógł  dyskutować 

autorytatywnie o problemach antropologii, genetyki ,  językoznawstwa słowiańskiego, 

etnografii słowiańskiej i afrykańskiej i statystyce matematycznej.  

      Niech Ten Wspaniały Uczony i Wielki Polak będzie dla nas wszystkich wzorem do 

naśladowania, a szczególnie dla naszej  młodzieży, bowiem: „Verba docent, exempla 

trahunt” ( Słowa pouczają a przykłady pociągają). 

 

Źródła: 

 

Archiwum Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza w Poznaniu. 

Chodzidło  T.,  Wspomnienie  pośmiertne.  Śp.  prof.  Jan  Czekanowski(1882–1965).  „Zeszyty 

Naukowe KUL” 1966, 9(3), s. 91-94. 

Ćwirko-Godycki  M.,  Profesor  Jan  Czekanowski.  „Przegląd  Antropologiczny”  1965, 

XXXI(2), s. 211-233. 

Gajek J., Jan Czekanowski. Sylwetka uczonego. „Nauka Polska” 1958, 6(2), s. 118-127.  

Krzyśko M., Jan Czekanowski anthropologist and statistician, Acta Universitatis Lodziensis.     
FoliaOeconomica228(2009),21-32.                                                                                                                                                             
Krzyśko M., Jan Czekanowski-antropolog i statystyk, Kwartalnik Statystyczny XII(4), 2010,    
31-37. 
Krzyśko M., Czekanowski Jan (1882-1965), w: Krzyśko M. i inni (red.), Statystycy polscy,                                                                           
Główny Urząd Statystyczny i Polskie Towarzystwo Statystyczne, Warszawa 2012, 74-82.  

            Krzyśko M., Jan Czekanowski (1882-1965), Statistics in Transition-new series 13(1), 

2012, 61-68. 

Malinowski A., Życie i działalność Jana Czekanowskiego, w: J. Piontek i in. (red.), Teoria i 

empiria  w  polskiej  szkole  antropologicznej.  W  100-lecie  urodzin  Jana  Czekanowskiego. 

Poznań 1985, 71-77. 

Oderfeld 

J., 

Historia 

życia 

cz. 

II 

– 

Petroniusz 

i 

Ursus. 

<

http://www.absolwenci.sieniu.czest.pl/index.php?show=art&which=1468

>. 

 

 

9 

9 

Perkal J., Jan Czekanowski(1882–1965). „Listy Biometryczne” 1965, 9-11, s. III-IV. 

Szeląg  Z.,  Grójeckie  we  wspomnieniach.  Seria  IV,  Towarzystwo  Literackie  im.  Adama 

Mickiewicza, Oddział w Grójcu, 2004. 

Wanke  A.,  Sześćdziesiąt  lat  pracy  naukowej  Jana  Czekanowskiego.  „Materiały  i  Prace 

Antropologiczne” 1964, 70, s. 7-27. 

Wokroj F., 50-lecie promocji doktorskiej prof. dra Jana Czekanowskiego, 1906–1956. „Życie 

Szkoły Wyższej” 1957, 7/8, s. 93-96.  

 

 

 

  

Mirosław Krzyśko