1
Podejście interpersonalne w psychoterapii
Terapia interpersonalna
Analiza transakcyjna
dr hab. JM Rakowska
1.
Terapia interpersonalna
– twórcą Klerman i Weissman
2.
Koncepcja powstawania depresji
3.
Koncepcja leczenia depresji
4.
Procedury terapeutyczne
5.
Skuteczność terapii
6.
Analiza transakcyjna
– twórcą Eric Berne
7.
Koncepcja powstawania zaburzeń psychicznych
8.
Koncepcja leczenia zaburzen psychicznych
9.
Procedury terapeutyczne
10.
Skuteczność
11. Rozwój analizy transakcyjnej – terapia re-decyzji Mary McGoulding
2
Terapia interpersonalna
Teoria powstawania depresji (Klerman i Weisman, 1984)
Początek teorii powstawania depresji Klermana i Weisman dała koncepcja powstawania
zaburzeń psychicznych Sullivana, która mówi, że są one spowodowane przez
niezaspokojenie potrzeb interpersonalnych (Sullivan 1972)
Koncepcja powstawania depresji Klerman i Weisman
1.
Powodem depresji u dorosłych jest poczucie izolacji, odrzucenia, strata bliskiej osoby
(Klerman i Weissman 1984) w teraźniejszości, a u jej podstaw leża te same
doświadczenia w dzieciństwie.
2.
U młodzieży rozłąka lub strata rodzica brak autorytetu powoduje depresję (Gotlib i
Whiffen,1991).
2. Wystąpienie lub zaostrzenie się objawów depresji u dorosłych są spowodowane przez
konflikty dotyczące relacji między osobą z depresją i osobą dla niej ważną (Klerman i
Weissman 1984).
3. Potrzeba zmiany ról społecznych = strata dotychczasowej i konieczność podjęcia
nowej powoduje depresję, gdy osoba nie może sobie poradzić z poczuciem straty roli
dotychczasowej lub z lękiem przed pełnieniem nowej roli.
4. Izolowanie się na skutek deficytów interpersonalnych = brak umiejętności
nawiązywania i utrzymywania relacji.
3
Koncepcja leczenia depresji według Klermana i Weisman (1984)
Celem jest rozwiązanie interpersonalnego problemu
Ograniczona w czasie = 12-16 sesji
Skoncentrowana na problemie w aktualnych relacjach
Etapy
- Diagnoza depresji
-
Kwestionariusz relacji badający wzorzec nawiązywania relacji
-
Powiązanie depresji z interpersonalną sytuacją w obszarze (1) strata), (2)
konflikty z bliską osobą, (3) zmiana ról społecznych, (4) interpersonalne
deficyty
- Kontrakt = praca dotyczy zdiagnozowanego jako problemowy obszaru
- Praca nad problemowym obszarem
-
Konsolidacja korzyści z psychoterapii i przygotowanie pacjentów do
identyfikowania i radzenia siebie z objawami depresji w przyszłości
4
Praca nad 4 obszarami problemów w relacjach (Wisman, Markowitz,
Klerman, 2000)
1. Strata
– skomplikowana żałoba po śmierci bliskiej osoby – pomoc w przeżyciu żałoby i
zdobyciu nowych aktywności i relacji kompensujących stratę
2. Konflikty z bliską osobą (mąz, żona, współpracownik , bliski przyjciel - pomoc w
eksplorowaniu relacji , natury konfliktu i możliwych rozwiązań.
-
Na etapie renegocjacji, gdy partnerzy szukają rozwiązań - dostarczyć pacjentowi z
depresją narzędzi komunikacji
-
Na etapie impasu, gdy negocjacje ustały i partnerzy są wrogo nastawioni do siebie lub
na etapie rozpadu związku – pomoc w eksplorowaniu możliwości zastąpienia relacji
nową relacją
3. Zmiana ról – początek lub koniec relacji, początek lub koniec kariery zawodowej,
poważna choroba - pomoc w eksplorowaniu pozytywnych i negatywnych aspektów
nowej roli oraz plusów i minusów starej roli, które będą zastąpione, a w ten sposób
pomoc w przeżyciu żałoby z powodu utraty roli społecznej i zaakceptowaniu nowej
roli
4. Brak społecznych umiejętności powodujący problemy w inicjowaniu lub podtrzymaniu
relacji
– dostarczenie społecznych umiejętności przez uczenie nowych zachowań i
odgrywanie ról (behawioralne techniki) i w ten sposób zmniejszenie izolacji.
Niezależnie od ogniska, terapia dotyczy pacjenta potrzeb i oczekiwań co do interakcji z
bliskimi, uznania przez niego złości, której doświadcza jako normalnego sygnału
trudności i zachęty do jej wyrażenia oraz zachęty do podjęcia ryzyka związanego ze
zmianą
5
Relacja terapeutyczna w terapii interpersonalnej
Terapeuta aktywny i wspierający
Podczas sesji terapeuta analizuje wydarzenia w ciągu tygodnia. Jeśli pacjentowi
udaje się zrobić postęp w interpersonalnej sytuacji, terapeuta chwali, wzmacnia
adaptacyjne umiejętności interpersonalne . Kiedy się nie uda , terapeuta wyraża
współczucie , pomaga pacjentowi analizować przyczyny niepowodzenia, generować
nowe rozwiązania i odgrywa role z pacjentem przed wypróbowaniem nowego
rozwiązania w życiu
Interakcje między terapeutą a pacjentem są analizowane przez terapeutę tylko
wtedy, gdy powodują trudności u pacjenta wpływające na zahamowanie postępu
terapii
6
Skuteczność terapii interpersonalnej u osób z depresją i z
zaburzeniami odżywiania się – Wyniki badań
Porównanie interpersonalna sama i z lekami w leczeniu depresji ciężkiej. Połączenie terapii
interpersonalnej z lekiem antydepresyjnym (amitryptylina) powoduje większą redukcję objawów
ciężkiej depresji niż sama terapia interpersonalna. Badanie kontrolne po roku = redukcja objawów
utrzymała się (Klerman i Weisman 1991).
Zapobieganie nawrotom depresji ciężkiej po redukcji objawów z użyciem leku. Terapia
interpersonalna poprawiła funkcjonowanie interpersonalne i nie zapobiegła nawrotom objawów.
Lek amitryptylina zapobiegł nawrotom objawów (Klerman i Weisman 1991).
Zapobieganie nawrotom depresji ciężkiej po leczeniu lekami i zaprzestaniu przyjmowania
leków po osiągnięciu redukcji objawów depresji ciężkiej. Pacjenci poddani terapii
interpersonalnej 10 miesięcy dłużej nie mieli nawrotu depresji niż ci, którzy także przerwali
przyjmowanie leków po ich zredukowaniu i nie zostali poddani terapii interpersonalnej
(Frank,Kuper i Percel, 1989).
Porównanie terapii interpersonalnej, behawioralno-poznawczej, imipraminy z opieką
kliniczną z tabletką placebo w leczeniu depresji ciężkiej. Po zakończeniu leczenia depresji
ciężkiej równą redukcję objawów osiągnęli pacjenci poddani terapii interpersonalnej,
behawioralno-
poznawczej, i leczeniu imipraminą i wiekszą niż pacjenci poddani opiece klinicznej +
tabletkce placebo. Większą redukcję objawów osiągnięto stosując terapię interpersoanalną i
imipraminę niż beahawioralno-poznawczą lub opiekę kliniczną z tabletką placebo w grupie
pacjentów , którzy przed terapia mieli wyższy poziom objawów (Elkin, 1989) . Po 18 miesiącach od
zakończenia terapii u pacjentów poddanych terapii interpersonalnej, behawioralno-poznawczej i
imipraminie objawy wróciły na tyle, że nie było różnicy w poziomie objawów między nimi a
poddanymi opiece klinicznej z tabletką placebo (za Rakowska, 2005)
Porównanie behawioralno-poznawczej i interpersonalnej w leczeniu zaburzeń odżywiania
się. Po zakończeniu leczenia terapia interpersonalna osiągnęła mniejsza redukcję objawów niż
behwioralna (Fairburn i in., 1991). Po roku od zakończenia leczenia pacjenci poddani
interpersonalnej osiągnęli większą redukcje objawów (Fairburn, in., 1995).
7
Analiza transakcyjna
– struktura osobowości podstawą koncepcji
powstawania zaburzeń psychicznych
Osobowość składa się z trzech stanów ego
Stan ego to „spójny system uczuć (...) połączony z odpowiadającym mu zestawem
wzorów zachowania„ (Berne,1987).
Dziecko -
pozostaje przez całe życie w niezmienionej postaci. Czuje się i zachowuje
się tak, jak w dzieciństwie do 8 lat.
Rodzic
= zachowania i postawy przejęte od rodziców lub innych autorytetów -
podlegają zmianie
Dorosły = „komputer”, pozbawiony uczuć organ, który zbiera informacje, przetwarza
przewiduje, podejmuje decyzje. Rozwija się w interakcji z otoczeniem społecznym i
fizycznym. Posługuje się logiką, rozumowaniem, oceną rzeczywistości. Jego funkcją
jest przetwarzanie danych dotyczących rzeczywistości i podejmowanie racjonalnych
decyzji. Cechuje go pragmatyczne podejście, koncentracja na zadaniu, racjonalność
oraz bezstronność.
Wszystkie stany ego są potrzebne do przetrwania i każdy z nich pełni potrzebną
funkcję w życiu psychicznym człowieka
Osoba zdrowa psychicznie potrafi swobodnie przechodzić z jednego do innego stanu.
8
Stan ego Rodzic =FORMY
Rodzic chroniący: Uczucia: akceptująca miłość, opiekuńczość, łagodność
oraz troskliwość. Zachowanie: Łagodność życzliwość w stosunku do
drugiej osoby, zrozumienie. Bierze pod uwagę potrzeby drugiej osoby oraz
pomaga. Może również przejawiać się w wyręczaniu innych przy zadaniach,
które mogliby wykonać w rzeczywistości samemu, hamując tym samym ich
rozwój.
Rodzic krytyczny: J
est źródłem norm społecznych i wartości dla danej
jednostki. Służy do obrony swoich własnych przekonań. Może przejawiać
się w postaci stawiania wymagań innym przy poszanowaniu wartości
drugiej osoby albo w nieustannym moralizowaniu, ocenianiu, a nawet
ośmieszaniu innych.
Rodzic świnia- Kieruje się złoscia , obawą przed ludźmi oraz iracjonalną
potrzebą sprawowania kontroli . Inni czują się przy nim „nie w porządku”.
N
ie kieruje się tym, co dla ludzi dobre. Budzi w nich strach i nienawiść. Jego
siła wynika z władzy jaką ma nad ludźmi w różnych sytuacjach (Steiner,
1974)
9
Stan ego Dziecko =FORMY
Dziecko spontaniczne: Uczucia:
energia, intuicja oraz twórczość. Może
się przejawiać bezkrytycznym podejściem do rzeczywistości, traktowaniem
życia jako zabawy oraz dziecięcą ciekawością poznawczą, np. zadawaniem
prostych pytań bez przygotowanego toku dalszego rozumowania.
Wchodzenie w ten stan ego pozwala rozładować stres, jest również
przyczyną zmienności i nieskrępowanej eksploracji. Niehamowanie
impulsów, które w innym stanie ego byłby ocenione jako zagrażające albo
łamiące zasady wspólnego życia.
Dziecko uległe: Żródlem jest reakcja dziecka na normy społeczne. Osoba
w tym stanie ego jest w stanie automatycznie wykonywać polecenia, bez
wnikania w ich sensowność, aby uzyskać to, czego w danej chwili
potrzebuje
– zwłaszcza wobec osób znaczących i autorytetów. Może
również przerzucać odpowiedzialność za swoje funkcjonowanie na osoby w
otoczeniu, co wyraża postawa bezradności.
Dziecko zbuntowane:
postawa lekceważenia, pogardy, arogancji oraz
odrzucenia norm czy przyjętych umów „na złość" komuś. W pracy grupowej
cechuje się łamaniem kontraktu, brakiem kooperacji, razem z negacją
sensowności działań.
10
Koncepcja powstawania zaburzeń psychicznych
Problemowe relacje między stanami ego na poziomie intrapsychicznym
Dezorientacja
– ludzie nie rozróżniają 3 stanów ego i w sposób
nielogiczny, nieracjonalny i nieświadomy przechodzą z jednego w drugi. Np.
ojciec wyjaśnia dlaczego syn zasługuje na karę (Dorosły) i nagle krzyczy, że
takich jak syn trzeba trzymać w odosobnieniu (Rodzic) .
Kontaminacja
– część jednego stanu włącza się w inny stan. Np. Dorosły
przyjmuje fantazję Dziecka za fakt i czeka na wygraną na loterii zamiast
pracować.
Wyłączenie – sztywne trzymanie się jednego stanu ego nie dopuszczanie
do głosu dwóch pozostałych. Np. Rodzic wyłączył ekspresje Dziecka i
racjonalne myślenie Dorosłego u osoby, która stale pracuje i od żony
wymaga tego samego, ponadto nie odczuwa radości ani przyjemności. Np.
Wieczny błazen= dominacja Dziecka nad Dorosłym i Rodzicem i nie
podejmowanie odpowiedzialności za siebie i za rodzinę
Na poziomie interpersonalnym ujawniają się jako konflikty transakcyjne
11
Koncepcja powstawania zaburzeń psychicznych
Destrukcyjna pozycja życiowa na poziomie intrapsychicznym
Ja jestem OK.-
Ty nie jesteś OK = krzywdzenie ludzi.
Ja nie jestem OK-
Ty jesteś OK = poczucie niższości w obecności ludzi lub
wycofanie
Ja nie jestem OK -
Ty nie jesteś OK = trwanie jako przeciwieństwo życia w
pełni lub niszczenie siebie lub ludzi, wycofanie z kontaktów, regresja do
niemowlęctwa
Na poziomie interpersonalnym ujawniają się jako konflikty transakcyjne
12
Koncepcja powstawania zaburzeń psychicznych
Destrukcyjne skrypty życiowe na poziomie intrapsychicznym
Typy destrukcyjnych skryptów życiowych
Dzieci podejmują decyzje co do postępowania w życiu pod wpływem oddziaływania
negatywnego osób z otoczenia, które nieświadomie realizują przez całe życie.
Skrypt „bez miłości” = depresja: Ludzie szukają miłości lub mają depresję, bo się
poddali. W dzieciństwie brak swobodnej wymiany uczuć. Jeśli jest, to na zasadzie
„uczucia za coś”.
Skrypt „bez rozumu”= szaleństwo. W dzieciństwie zakaz myślenia racjonalnego,
zaprzeczanie temu, co dzieci widzą
Skrypt „Bez radości” = uzależnienie. W dzieciństwie zakaz odczuwania
przyjemności cielesnych.
Na poziomie interpersonalnym ujawniają się jako konflikty transakcyjne
Transakcje z ludźmi na poziomie interpersonalnym potwierdzają i utrwalają
destrukcyjny skrypt na poziomie intrapsychicznym
Gra = powtarzający się zestaw transakcji zawierający ukrytą motywację, aby przeżyć
emocje negatywne wywodzące się ze skryptu życiowego. Gry potwierdzają i
utrwalają skrypt.
13
Destrukcyjne skrypt i pozycje życiowe oraz problemowe relacje między
stanami ego przejawiają się na poziomie interpersonalnym jako
konfliktowe interakcje z ludźmi
Gdy ludzie wysyłają komunikat do ludzi, wtedy oczekują odpowiedzi z tej pozycji ego,
do której skierowali komunikat.
Są trzy transakcje: (1) komplementarna, (2) krzyżowa i (3) ukryta.
1. Komplementarna = komunikat wysłany z określonego stanu ego uzyskuje
odpowiedź z oczekiwanego stanu drugiej osoby.
2. Skrzyżowana = odpowiedź jest z innego stanu ego niż oczekiwany.
3. Ukryta = odpowiedź jest z więcej niż jeden stanu ego, a z drugiego jest ona
niejawna.
Osoba zapoczątkowuje konflikty z ludźmi zgodnie z wzorcem konfliktowych transakcji
z udziałem określonych stanów ego albo reaguje na zapoczątkowane przez kogoś
transakcje według wzorca konfliktowych reakcji i podtrzymuje konflikt.
14
Koncepcja eliminowania zaburzeń psychicznych drogą zwiększenia
świadomości w zakresie destrukcyjnych aspektów skryptu, gier i relacji
między stanami ego
Cel terapii -
zwiększenie świadomości w zakresie problemowych relacji między
stanami ego, przyjęcia destrukcyjnej pozycji życiowej i destrukcyjnego skryptu
życiowego i wzmacniania go przez gry. Poszerzenie świadomości jest rozumiane jako
warunek zmiany
Prowadzona w formie indywidualnej i grupowej.
Etapy
1.Edukacja w analizie transakcyjnej
2.Rozpoznawanie (za pomocą Dorosłego) stanów ego
3. Rozpoznawanie (za pomocą Dorosłego), stałych wzorców konfliktowych transakcji z
ludźmi z udziałem określonych stanów ego albo zapoczątkowujących konflikty albo
będących reakcją na czyjeś zachowanie i w ten sposób podtrzymujących konflikty
4. Skrypty
– są rozpoznawane (za pomocą Dorosłego) i przy użyciu ankiety (Steiner,
1967), która pomaga zidentyfikować, czy skrypt wyznacza kierunek życia negatywny,
jakie schematy zachowań zwane grami umożliwiają realizację skryptu, kiedy decyzja o
kierunku życia została podjęta, które z rodzicielskich zakazów dotyczących miłości ,
myślenia, odczuwania radości leżą u podstaw skryptu.
Ta wiedza umożliwia podjęcie świadomej decyzji zmiany destrukcyjnej decyzji z
dzieciństwa. Klient znając swój skrypt może zdecydować, żeby nie prowadzić gier, nie
zbierać wypłat, nie usprawiedliwiać działania, do których skłania go skrypt.
15
Terapia re-decyzji (McGoulding, 2000)
oparta na pomyśle Berne’a skryptu życiowego i pomyśle odgrywania
skryptu (Dusay, 1970)
Założenie - Dzieci podejmują decyzje dotyczące własnej osoby i własnego życia
Realizują niekorzystne dla nich decyzje i niekorzystne dla nich skrypty życiowe
Terapia
1.Kontrakt = Pytanie i odpowiedź „Co chcesz w sobie zmienić?”
2. Skupienie się na własnych potrzebach obecnie prowadzi do uświadomienia sobie
rozbieżności: sposób życia –potrzeby.
3. Identyfikacja przeszkody w zmianie = wczesna decyzja o skrypcie życiowym
4.Powrót do pierwotnej sytuacji, w której decyzja została podjęta = skrypt życiowy
Przeżycie powtórne doświadczeń z dzieciństwa w psychodramie, które zmusiły osobę
do podjęcia niekorzystnej dla niej decyzji
5. Podjęcie odmiennej decyzji o sposobie życia (zmiana skryptu życiowego). Nowa
decyzja dotyczy realizacji własnych potrzeb
16
Relacja terapeutyczna w analizie transakcyjnej
Analityk transakcyjny z założenia przyjmuje, że klienci są zawsze OK. i na tej
podstawie nawiązuje partnerską relację.
Celem terapii jest poszerzenie świadomości klienta. Do realizacji tego celu jest
używana relacja terapeutyczna. Gry, które pacjenci usiłują prowadzić z terapeutami
są poddawane analizie i w ten sposób relacja terapeutyczna staje się częścią
procesu terapeutycznego.
Terapeuta z pozycji Dorosłego analizuje stany ego, skrypty i gry klienta i w ten
sposób włącza i wzmacnia jego Dorosłego. Zawiera z klientem kontrakt z pozycji
Dorosłego .
Terapeuci analizują gry, jakie odgrywają w relacji z pacjentem, np. Najlepszy lub
Wypalenie, które wikłają klienta w niezdrowe transakcje i hamują postęp terapii.
17
Badania nad skutecznością analizy transakcyjnej
8 badań porównujących analizę transakcyjną z brakiem leczenia (Smith, Gass i Miller
1980) pokazuje, że daje efekty większe niż brak leczenia. W przypadku porównania z
innymi technikami terapii zorientowanych na wgląd daje efekty porównywalne albo
gorsze.